231 现在,为了说明作为那种解脱生起之因的因具足,对前面所说的趣论作新的义解。因为,即使是二因结生的人,依据“无智慧者没有禅那”(《法句》372)这句话,连禅那都不能生起,更何况解脱呢?其中,“趣成就”是指在地狱、畜生道、饿鬼界、人、天这五趣当中,称为人和天的善趣成就。以此排除了前面三种趣的失坏。趣的成就就是趣成就,也就是所说的善趣。而“趣”是指连同所处空间的诸蕴。在五趣中,仅举出饿鬼界就已经包含了阿修罗身。“天”:指六欲天和梵天。以天的称呼也含摄了阿修罗。“与智相应”:指在智慧相应的结生刹那。应当知道,那个刹那也因为与智慧相应的关系,而以同样的名称来称呼。“哪些因”:指在无贪、无嗔、无痴这些因中,具有哪些因。“生起”:就是再生、出生的意思。巴利
231. Idāni tassā vimokkhuppattiyā hetubhūtaṃ hetusampattiṃ dassentena kathitāya gatikathāya apubbatthānuvaṇṇanā. Duhetukapaṭisandhikassāpi hi ‘‘natthi jhānaṃ apaññassā’’ti (dha. pa. 372) vacanato jhānampi na uppajjati, kiṃ pana vimokkho. Tattha gatisampattiyāti nirayatiracchānayonipettivisayamanussadevasaṅkhātāsu pañcasu gatīsu manussadevasaṅkhātāya gatisampattiyā. Etena purimā tisso gativipattiyo paṭikkhipati. Gatiyā sampatti gatisampatti, sugatīti vuttaṃ hoti. Gatīti ca sahokāsā khandhā. Pañcasu ca gatīsu pettivisayaggahaṇeneva asurakāyopi gahito. Devāti cha kāmāvacaradevā brahmāno ca. Devaggahaṇena asurāpi saṅgahitā. Ñāṇasampayutteti ñāṇasampayuttapaṭisandhikkhaṇe. Khaṇopi hi ñāṇasampayuttayogena teneva vohārena vuttoti veditabbo. Katinaṃ hetūnanti alobhādosāmohahetūsu katinaṃ hetūnaṃ. Upapattīti upapajjanaṃ, nibbattīti attho.
不过,出身低贱家族的人也可能是三因结生的,所以第一个问题是针对他们问的。又因为有大福报的人大多数都出生在三种大家族里,所以就依这三种家族提出三个问题。经文本身是简略的。这些家族拥有大宅邸,所以叫“大宅第”,意思是有大房子、大财富。本来应该说“有大核心”,把 ra 音变成 la 音,就说成了“大宅第”。刹帝利中的大宅第,或者说依于刹帝利的大宅第,就叫“刹帝利大宅第”。其余几类也是同样的道理。其中,如果某个刹帝利家里,至少存有十亿财宝作为储藏,而且每天日常开销要花掉二十阿玛尼的金钱,这个人就叫刹帝利大宅第。如果某个婆罗门家里,至少存有八亿财宝作为储藏,而且每天日常开销要花掉十阿玛尼的金钱,这个人就叫婆罗门大宅第。如果某个居士家里,至少存有四亿财宝作为储藏,而且每天日常开销要花掉五阿玛尼的金钱,这个人就叫居士大宅第。巴利
Yasmā pana suddakulajātāpi tihetukā honti, tasmā te sandhāya paṭhamapucchā. Yasmā ca yebhuyyena mahāpuññā tīsu mahāsālakulesu jāyanti, tasmā tesaṃ tiṇṇaṃ kulānaṃ vasena tisso pucchā. Pāṭho pana saṅkhitto. Mahatī sālā etesanti mahāsālā, mahāgharā mahāvibhavāti attho. Atha vā mahā sāro etesanti mahāsārāti vattabbe ra-kārassa la-kāraṃ katvā ‘‘mahāsālā’’ti vuttaṃ. Khattiyā mahāsālā, khattiyesu vā mahāsālāti khattiyamahāsālā. Sesesupi eseva nayo. Tattha yassa khattiyassa gehe pacchimantena koṭisataṃ dhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca vīsati ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti, ayaṃ khattiyamahāsālo nāma. Yassa brāhmaṇassa gehe pacchimantena asītikoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca dasa ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti, ayaṃ brāhmaṇamahāsālo nāma. Yassa gahapatissa gehe pacchimantena cattālīsakoṭidhanaṃ nidhānagataṃ hoti, kahāpaṇānañca pañca ambaṇāni divasaṃ valañje nikkhamanti, ayaṃ gahapatimahāsālo nāma.
色界和无色界的天人必定是三因,所以不说“与智相应”;但在人类当中,有二因的和无因的都存在,在欲界天当中,二因的也存在,因此对其余这些才说“与智相应”。在这里,欲界天人以五种欲乐的享受来嬉戏,又以身体的光明而闪耀,所以叫天人;色界梵天以禅那的喜乐来嬉戏,又以身体的光明而闪耀,所以叫天人;无色界梵天以禅那的喜乐来嬉戏,又以智慧的光明而闪耀,所以叫天人。巴利
Rūpāvacarānaṃ arūpāvacarānañca ekantatihetukattā ‘‘ñāṇasampayutte’’ti na vuttaṃ, manussesu pana duhetukāhetukānañca sabbhāvato, kāmāvacaresu devesu duhetukānañca sabbhāvato sesesu ‘‘ñāṇasampayutte’’ti vuttaṃ. Ettha ca kāmāvacaradevā pañcakāmaguṇaratiyā kīḷanti, sarīrajutiyā ca jotantīti devā, rūpāvacarabrahmāno jhānaratiyā kīḷanti , sarīrajutiyā ca jotantīti devā, arūpāvacarabrahmāno jhānaratiyā kīḷanti, ñāṇajutiyā ca jotantīti devā.
232 在善业的速行刹那:对于过去世所生的、能引生三因结生的三因欲界善业,在其速行心路中,以反复生起的方式,于七次速行的刹那——也就是它正在运作的时候。意思是这样。三个因是善的:无贪是善因,无嗔是善因,无痴是善因。在那个刹那生起的思:就是在所说的那个刹那里生起的善思。它们作为俱生缘存在:当它们生起时,以俱生的方式提供帮助。因此被称为:就是仅以俱生缘的方式而被称为。以善根为缘也有行:这是按照同一心刹那的缘的方式来说的。而“行”用的是复数,应当知道这里包含了行蕴所摄的一切心所。加上“也”这个词,就等于说“以行为缘也有善根”。巴利
232.Kusalakammassa javanakkhaṇeti atītajātiyā idha tihetukapaṭisandhijanakassa tihetukakāmāvacarakusalakammassa ca javanavīthiyaṃ punappunaṃ uppattivasena sattavāraṃ javanakkhaṇe, pavattanakāleti attho. Tayo hetū kusalāti alobho kusalahetu adoso kusalahetu amoho kusalahetu. Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti tasmiṃ vuttakkhaṇeyeva jātāya kusalacetanāya. Sahajātapaccayā hontīti uppajjamānā ca sahauppādanabhāvena upakārakā honti. Tena vuccatīti tena sahajātapaccayabhāveneva vuccati. Kusalamūlapaccayāpi saṅkhārāti ekacittakkhaṇikapaccayākāranayena vuttaṃ. ‘‘Saṅkhārā’’ti ca bahuvacanena tattha saṅkhārakkhandhasaṅgahitā sabbe cetasikā gahitāti veditabbaṃ. Apisaddena saṅkhārapaccayāpi kusalamūlānītipi vuttaṃ hoti.
在“爱着刹那”,是指当那些已现前、能带来自己果报的业,或者由这种已现前的业所呈现出来的业相,或者趣相出现时,在其中生起的爱着的那一刹那。“爱着”就是渴望、希求。因为临死的人被愚痴弄得内心混乱,即使对无间地狱的火焰也会生起爱着,更何况对其他那些相呢?两个因是:贪是不善因,痴是不善因。而“有爱着”,是在结生之后,刚从有分路出起的那一刻,缘取自己的诸蕴相续,这种爱着在所有人身上都会生起。“凡有人于彼处不善法未生起,则于彼处善法未生起,同意吗”等话,正是针对这一点说的。“于彼刹那生起的思”,就是指不善思。巴利
Nikantikkhaṇeti attano vipākaṃ dātuṃ paccupaṭṭhitakamme vā tathā paccupaṭṭhitakammena upaṭṭhāpite kammanimitte vā gatinimitte vā uppajjamānānaṃ nikantikkhaṇe. Nikantīti nikāmanā patthanā. Āsannamaraṇassa hi mohena ākulacittattā avīcijālāyapi nikanti uppajjati, kiṃ pana sesesu nimittesu. Dve hetūti lobho akusalahetu moho akusalahetu. Bhavanikanti pana paṭisandhianantaraṃ pavattabhavaṅgavīthito vuṭṭhitamattasseva attano khandhasantānaṃ ārabbha sabbesampi uppajjati. ‘‘Yassa vā pana yattha akusalā dhammā na uppajjittha, tassa tattha kusalā dhammā na uppajjitthāti āmantā’’ti evamādi idameva sandhāya vuttaṃ. Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti akusalacetanāya.
在结生刹那,就是指由那个业所执取的结生刹那。三个因是:无贪是无记因,无嗔是无记因,无痴是无记因。在那一刹那生起的思,是指异熟无记的思。以名色为缘也有识:在这里,在那个结生刹那,三个异熟因和其余的心所是名,心所依处色是色。由于名色为缘,结生识得以生起。以识为缘也有名色:在这里,名也和上面说的一样;但色呢,因为这里指的是有因的人类结生,所以对胎生者来说,有处十法、身十法、性十法,共三十种色;对湿生者和化生者中诸根具足者来说,还有眼十法、耳十法、鼻十法、舌十法,共七十种色。这样的名色,在结生刹那以结生识为缘而生起。巴利
Paṭisandhikkhaṇeti tena kammena gahitapaṭisandhikkhaṇe. Tayo hetūti alobho abyākatahetu adoso abyākatahetu amoho abyākatahetu. Tasmiṃ khaṇe jātacetanāyāti vipākābyākatacetanāya. Nāmarūpapaccayāpi viññāṇanti ettha tasmiṃ paṭisandhikkhaṇe tayo vipākahetū sesacetasikā ca nāmaṃ, hadayavatthu rūpaṃ. Tato nāmarūpapaccayatopi paṭisandhiviññāṇaṃ pavattati. Viññāṇapaccayāpi nāmarūpanti etthāpi nāmaṃ vuttappakārameva, rūpaṃ pana idha sahetukamanussapaṭisandhiyā adhippetattā gabbhaseyyakānaṃ vatthudasakaṃ kāyadasakaṃ bhāvadasakanti samatiṃsa rūpāni, saṃsedajānaṃ opapātikānañca paripuṇṇāyatanānaṃ cakkhudasakaṃ sotadasakaṃ ghānadasakaṃ jivhādasakañcāti samasattati rūpāni. Taṃ vuttappakāraṃ nāmarūpaṃ paṭisandhikkhaṇe paṭisandhiviññāṇapaccayā pavattati.
“五蕴”在这里是指:在结生的那一刹那,由结生心所获得的那些色法,是色蕴;与它同时生起的受,是受蕴;想,是想蕴;其余的心所,是行蕴;结生心,是识蕴。说“为俱生缘”,是指:四个非色蕴彼此互为俱生缘;色蕴中,四大种彼此互为俱生缘;非色蕴与心色(心所依处色)彼此互为俱生缘;四大种对诸所造色也是俱生缘。说“为相互缘”,是指:它们以互相促使生起并互相支撑的方式提供帮助。四个非色蕴彼此互为相互缘;四大种彼此互为相互缘。说“为依止缘”,是指:它们以作为立足处、作为依托的方式提供帮助。四个非色蕴彼此互为依止缘,应当像俱生缘那样详细展开说明。说“为不相应缘”,是指:由于不进入同一依处等状态,以不相应的方式提供帮助。非色蕴对结生色是不相应缘;心色对非色蕴是不相应缘。这里说“五蕴”,是依照实际获得的情况来说的。巴利
Pañcakkhandhāti ettha paṭisandhicittena paṭisandhikkhaṇe labbhamānāni rūpāni rūpakkhandho, sahajātā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, sesacetasikā saṅkhārakkhandho, paṭisandhicittaṃ viññāṇakkhandho. Sahajātapaccayā hontīti cattāro arūpino khandhā aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti, rūpakkhandhe cattāro mahābhūtā aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti, arūpino khandhā ca hadayarūpañca aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti, mahābhūtāpi upādārūpānaṃ sahajātapaccayā honti. Aññamaññapaccayā hontīti aññamaññaṃ uppādanupatthambhanabhāvena upakārakā honti, cattāro arūpino khandhā ca aññamaññapaccayā honti, cattāro mahābhūtā aññamaññapaccayā honti. Nissayapaccayā hontīti adhiṭṭhānākārena nissayākārena ca upakārakā honti, cattāro arūpino khandhā ca aññamaññaṃ nissayapaccayā hontīti sahajātā viya vitthāretabbā. Vippayuttapaccayā hontīti ekavatthukādibhāvānupagamanena vippayuttabhāvena upakārakā honti, arūpino khandhā paṭisandhirūpānaṃ vippayuttapaccayā honti, hadayarūpaṃ arūpīnaṃ khandhānaṃ vippayuttapaccayo hoti. ‘‘Pañcakkhandhā’’ti hettha evaṃ yathālābhavasena vuttaṃ.
四大种:这里,前面已经说过三种缘。三种命行:就是寿、暖与识。寿:指色命根和非色命根。暖:指火界。识:指结生识。因为这些法一层一层地造作、推动命行,所以叫命行。作为俱生缘:非色命根和结生识,对相应诸蕴和心色,彼此互为俱生缘;火界对其他三大种,彼此互为俱生缘,对诸所造色则只是俱生缘;色命根对俱生色法,在某种意义上是俱生缘,应当这样理解。作为相互缘、作为依止缘:这两者——非色命根和结生识——对相应诸蕴,是相互缘。按照前面说的方法配合起来,应当理解为相互依止缘。作为不相应缘:非色命根和结生识,对结生色,是不相应缘。但色命根不适用于相互缘、依止缘、不相应缘这三种情况。所以,依实际所得而说“三种命行”。名与色,应当按照前面说的方法配合为四种缘。十四法:就是五蕴、四大种、三种命行、名与色,这样按数目算有十四法。这些法以及后面其他法的俱生等缘关系,就是前面所说的那样。作为相应缘:它们以同一依处、同一所缘、同生、同灭这种相应状态来提供助益。巴利
Cattāro mahābhūtāti ettha tayo paccayā paṭhamaṃ vuttāyeva. Tayo jīvitasaṅkhārāti āyu ca usmā ca viññāṇañca. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyañca. Usmāti tejodhātu. Viññāṇanti paṭisandhiviññāṇaṃ. Etāni hi uparūpari jīvitasaṅkhāraṃ saṅkharonti pavattentīti jīvitasaṅkhārā. Sahajātapaccayā hontīti arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca sampayuttakānaṃ khandhānañca hadayarūpassa ca aññamaññasahajātapaccayā honti, tejodhātu tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ aññamaññasahajātapaccayo hoti, upādārūpānaṃ sahajātapaccayova, rūpajīvitindriyaṃ sahajātarūpānaṃ pariyāyena sahajātapaccayo hotīti veditabbaṃ. Aññamaññapaccayā honti, nissayapaccayā hontīti dvayaṃ arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca sampayuttakhandhānaṃ aññamaññapaccayā honti. Aññamaññanissayapaccayā hontīti vuttanayeneva yojetvā veditabbaṃ. Vippayuttapaccayā hontīti arūpajīvitindriyaṃ paṭisandhiviññāṇañca paṭisandhirūpānaṃ vippayuttapaccayā honti. Rūpajīvitindriyaṃ pana aññamaññanissayavippayuttapaccayatte na yujjati. Tasmā ‘‘tayo jīvitasaṅkhārā’’ti yathālābhavasena vuttaṃ. Nāmañca rūpañca vuttanayeneva catupaccayatte yojetabbaṃ. Cuddasadhammāti pañcakkhandhā, cattāro mahābhūtā, tayo jīvitasaṅkhārā, nāmañca rūpañcāti evaṃ gaṇanāvasena cuddasa dhammā. Tesañca upari aññesañca sahajātādipaccayabhāvo vuttanayo eva. Sampayuttapaccayā hontīti puna ekavatthukaekārammaṇaekuppādaekanirodhasaṅkhātena sampayuttabhāvena upakārakā honti.
五根,就是信根等。名,在这里指受等三蕴。识,就是结生识。再者,十四法:就是四蕴、五根、三因、名与识,这样按数目算就是十四法。二十八法:就是前面的十四法和这里的十四法,合起来是二十八法。在这里,因为色法也包括在内,所以除去相应缘,而说不相应缘。巴利
Pañcindriyānīti saddhindriyādīni. Nāmañcāti idha vedanādayo tayo khandhā. Viññāṇañcāti paṭisandhiviññāṇaṃ. Puna cuddasa dhammāti cattāro khandhā, pañcindriyāni, tayo hetū, nāmañca viññāṇañcāti evaṃ gaṇanāvasena cuddasa dhammā. Aṭṭhavīsati dhammāti purimā ca cuddasa, ime ca cuddasāti aṭṭhavīsati. Idha rūpassāpi paviṭṭhattā sampayuttapaccayaṃ apanetvā vippayuttapaccayo vutto.
就这样,先指出在结生那一刻存在的、由各种缘所生的每一种法各自有怎样的缘的差别,然后把最初说到的因归纳起来说明,而说“以这八种因为缘,才有再生”。也就是:在造业积集的时刻有三种善因,在贪求的时刻有两种不善因,在结生的时刻有三种无记因,这样一共八种因。其中,三种善因和两种不善因,在这里的结生时刻,以亲依止缘的方式成为转起的缘。三种无记因则随各自情况,以因缘和俱生缘的方式成为缘。其余各节也是同样的道理。巴利
Evaṃ paṭisandhikkhaṇe vijjamānassa tassa tassa paccayuppannassa dhammassa taṃ taṃ paccayabhedaṃ dassetvā paṭhamaṃ niddiṭṭhe hetū nigametvā dassento imesaṃ aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotīti āha. Kammāyūhanakkhaṇe tayo kusalahetū, nikantikkhaṇe dve akusalahetū, paṭisandhikkhaṇe tayo abyākatahetūti evaṃ aṭṭha hetū. Tattha tayo kusalahetū, dve akusalahetū ca idha paṭisandhikkhaṇe pavattiyā upanissayapaccayā honti. Tayo abyākatahetū yathāyogaṃ hetupaccayasahajātapaccayavasena paccayā honti. Sesavāresupi eseva nayo.
对于无色界者,由于没有色法,所以说“识也以名为缘,名也以识为缘”。与色法混杂的十四法也同样缺失。由于它缺失,也就得不到“二十八法”这一节。巴利
Arūpāvacarānaṃ pana rūpābhāvā nāmapaccayāpi viññāṇaṃ, viññāṇapaccayāpi nāmanti vuttaṃ. Rūpamissakacuddasakopi ca parihīno. Tassa parihīnattā ‘‘aṭṭhavīsati dhammā’’ti vāro ca na labbhati.
233 现在,已显示作为解脱之缘的三因结生后,欲借同一关联显示二因结生的差别,所以说了“在善趣成就中……与智不相应”等话。所谓“在善业速行刹那”,就是依照前面所说的方式,在过去生中能引生这里结生的二因善业的速行刹那。“二因”是指:因为与智不相应,所以无贪是善因,无嗔是善因。两种无记因也同样是无贪和无嗔。巴利
233. Idāni vimokkhassa paccayabhūtaṃ tihetukapaṭisandhiṃ dassetvā teneva sambandhena duhetukapaṭisandhivisesañca dassetukāmo gatisampattiyā ñāṇavippayuttetiādimāha. Kusalakammassa javanakkhaṇeti atītajātiyā idha paṭisandhijanakassa duhetukakusalakammassa vuttanayeneva javanakkhaṇe. Dve hetūti ñāṇavippayuttattā alobho kusalahetu adoso kusalahetu. Dve abyākatahetūpi alobhādosāyeva.
“四根”是指除了慧根之外的信根等四种。“十二法”是指慧根和无痴因缺失,所以是十二种。正因为那两种缺失,所以是二十六种。“六因”是指两种善因、两种不善因、两种异熟因,这样就是六因。不过,这里的色界和无色界心因为一向都是三因,所以没有纳入。其余部分应当依照第一种分类所说的方法来理解。在这一分类中,因为只说了二因结生是由二因业所生,所以等于说了“三因业不会产生二因结生”。因此,《法集论注》中根据持三藏大法护长老的说法所说:“由三因业,结生一定是三因,不会是二因,也不会是无因。由二因业,结生是二因或无因,不会是三因。”这与本圣典相符。然而,持三藏小那伽长老和孔雀湖住者大财长老的说法中,所说:“由三因业,结生可能是三因,也可能是二因,不会是无因。由二因业,结生可能是二因,也可能是无因,不会是三因。”这看起来与本圣典相违。但由于这段讨论以因为主,所以没有提到无因结生。巴利
Cattāri indriyānīti paññindriyavajjāni saddhindriyādīni cattāri. Dvādasa dhammāti paññindriyassa amohahetussa ca parihīnattā dvādasa. Tesaṃ dvinnaṃyeva parihīnattā chabbīsati. Channaṃ hetūnanti dvinnaṃ kusalahetūnaṃ, dvinnaṃ akusalahetūnaṃ, dvinnaṃ vipākahetūnanti evaṃ channaṃ hetūnaṃ. Rūpārūpāvacarā panettha ekantatihetukattā na gahitā. Sesaṃ paṭhamavāre vuttanayeneva veditabbaṃ. Imasmiṃ vāre duhetukapaṭisandhiyā duhetukakammasseva vuttattā tihetukakammena duhetukapaṭisandhi na hotīti vuttaṃ hoti. Tasmā yaṃ dhammasaṅgahaṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 498) tipiṭakamahādhammarakkhitattheravāde ‘‘tihetukakammena paṭisandhi tihetukāva hoti, duhetukāhetukā na hoti. Duhetukakammena duhetukāhetukā hoti, tihetukā na hotī’’ti vuttaṃ, taṃ imāya pāḷiyā sameti. Yaṃ pana tipiṭakacūḷanāgattherassa ca moravāpivāsimahādattattherassa ca vādesu ‘‘tihetukakammena paṭisandhi tihetukāpi hoti duhetukāpi, ahetukā na hoti. Duhetukakammena duhetukāpi hoti ahetukāpi, tihetukā na hotī’’ti vuttaṃ, taṃ imāya pāḷiyā viruddhaṃ viya dissati. Imissā kathāya hetuadhikārattā ahetukapaṭisandhi na vuttāti.