礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
小部· 《本生经》义注· 第七部分巴利
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Khuddakanikāye · Jātaka-aṭṭhakathā · (Sattamo bhāgo)
22. 大集义注
6457 段
6. 富利达多本生经的注释巴利
[543] 6. Bhūridattajātakavaṇṇanā
“任何宝物存在”这句话,是导师住在舍卫城祇园精舍时,以那些持布萨的近事男为缘而说的。据说,那些近事男在布萨日清晨就决意持布萨,布施之后,午后手持香花等物前往祇园精舍,到了听法的时候,坐在一边。导师来到法堂,坐上庄严的佛座,看了看比丘僧团。要知道,如来在比丘等人当中,总是跟那些能引出法谈的人交谈。因此,他今天知道“以这些近事男为缘,将会引出与宿行有关的法谈”,于是就跟近事男们交谈,问他们:“近事男们,你们是持布萨的人吗?”他们回答:“是的,尊者。”导师说:“很好,近事男们,你们做得好。不过,你们能遇到像我这样的佛陀——一位给予教导的老师——而持布萨,这并不稀奇。然而,古代的智者们即使没有老师,也能舍弃极大的名声,照样持布萨。”说完之后,在他们请求下,导师讲起了过去的故事。巴利
Yaṃkiñci ratanaṃ atthīti idaṃ satthā sāvatthiṃ upanissāya jetavane viharanto uposathike upāsake ārabbha kathesi. Te kira uposathadivase pātova uposathaṃ adhiṭṭhāya dānaṃ datvā pacchābhattaṃ gandhamālādihatthā jetavanaṃ gantvā dhammassavanavelāya ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā dhammasabhaṃ āgantvā alaṅkatabuddhāsane nisīditvā bhikkhusaṅghaṃ oloketvā bhikkhuādīsu pana ye ārabbha dhammakathā samuṭṭhāti, tehi saddhiṃ tathāgatā sallapanti, tasmā ajja upāsake ārabbha pubbacariyappaṭisaṃyuttā dhammakathā samuṭṭhahissatīti ñatvā upāsakehi saddhiṃ sallapanto ‘‘uposathikattha, upāsakā’’ti upāsake pucchitvā ‘‘āma, bhante’’ti vutte ‘‘sādhu, upāsakā, kalyāṇaṃ vo kataṃ, apica anacchariyaṃ kho panetaṃ, yaṃ tumhe mādisaṃ buddhaṃ ovādadāyakaṃ ācariyaṃ labhantā uposathaṃ kareyyātha. Porāṇapaṇḍitā pana anācariyakāpi mahantaṃ yasaṃ pahāya uposathaṃ kariṃsuyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,有个叫梵授的国王治理国家。他把副王之位给了儿子,后来看到儿子声望很大,心里生起猜疑:“他会不会把我的王位也夺走?”于是对儿子说:“孩子,你离开这里,去你觉得合适的地方住下。等我去世以后,你再回来继承家族的王位。”王子回答:“好的。”他礼敬父王之后便离开了,一路渐行,来到耶牟那河,在耶牟那河、大海和山之间的地方搭了一间树叶茅屋,靠吃林中树根果实过活,就住在那里。那时,在大海深处的龙宫里,有一条死了丈夫的年轻母龙。她看到别的有丈夫的龙女们那样风光,被烦恼驱使,就从龙宫出来,在海边游荡。她看见王子的脚印,便顺着脚印走去,发现了那间树叶茅屋。当时王子外出寻找果实去了。她走进茅屋,看见木铺和其他生活用具,心里想:“这是出家修行人住的地方。我要试探他,看他是不是因为信心才出家的。如果他是因为信心出家,心志在于出离欲乐,就不会喜欢我铺好的床;如果他贪着欲乐,那就不是因信心出家,一定会躺到我的床上。到那时,我就抓住他,让他做我的丈夫,我们就在这里住下。”她这样盘算之后,就回到龙宫,带来天界的鲜花和天界的香料,铺好天界的花床,在茅屋里献上花,撒上香粉,把茅屋装饰好,然后才回龙宫去了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatto nāma rājā rajjaṃ kārento puttassa uparajjaṃ datvā tassa mahantaṃ yasaṃ disvā ‘‘rajjampi me gaṇheyyā’’ti uppannāsaṅko ‘‘tāta, tvaṃ ito nikkhamitvā yattha te ruccati, tattha vasitvā mama accayena kulasantakaṃ rajjaṃ gaṇhāhī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā pitaraṃ vanditvā nikkhamitvā anupubbena yamunaṃ gantvā yamunāya ca samuddassa ca pabbatassa ca antare paṇṇasālaṃ māpetvā vanamūlaphalāhāro paṭivasati. Tadā samuddassa heṭṭhime nāgabhavane ekā matapatikā nāgamāṇavikā aññāsaṃ sapatikānaṃ yasaṃ oloketvā kilesaṃ nissāya nāgabhavanā nikkhamitvā samuddatīre vicarantī rājaputtassa padavalañjaṃ disvā padānusārena gantvā taṃ paṇṇasālaṃ addasa. Tadā rājaputto phalāphalatthāya gato hoti. Sā paṇṇasālaṃ pavisitvā kaṭṭhattharaṇañceva sesaparikkhāre ca disvā cintesi ‘‘idaṃ ekassa pabbajitassa vasanaṭṭhānaṃ, vīmaṃsissāmi naṃ ‘saddhāya pabbajito nu kho no’ti, sace hi saddhāya pabbajito bhavissati nekkhammādhimutto, na me alaṅkatasayanaṃ sādiyissati. Sace kāmābhirato bhavissati, na saddhāpabbajito, mama sayanasmiṃyeva nipajjissati. Atha naṃ gahetvā attano sāmikaṃ katvā idheva vasissāmī’’ti. Sā nāgabhavanaṃ gantvā dibbapupphāni ceva dibbagandhe ca āharitvā dibbapupphasayanaṃ sajjetvā paṇṇasālāyaṃ pupphūpahāraṃ katvā gandhacuṇṇaṃ vikiritvā paṇṇasālaṃ alaṅkaritvā nāgabhavanameva gatā.
王子傍晚回来,走进叶屋,看到那番景象,心想:“这床到底是谁铺的?”他吃了些果子,又说:“哇,这些花真香,这床铺得真让人舒服!”他本来就不是因为信仰才出家的,所以心里一高兴,就在花床上翻了个身躺下,睡着了。第二天太阳升起时,他起身后连叶屋都没打扫,又出去找果子了。就在那时,龙女来了,看见花已经枯萎,便知道:“这人贪恋欲乐,不是因信仰出家,可以拿下他。”于是她把旧花收走,拿来新花,照样铺好新花床,把叶屋装饰了一番,又在经行处撒了花,然后回龙宫去了。王子那天又在花床上睡了一觉,第二天心想:“到底是谁在装饰这间叶屋?”于是他不出去找果子,而是躲在叶屋附近藏了起来。龙女带着许多香和花,来到修行处。王子一见到容貌绝美的龙女,心就被她勾住了。他没有现身,等她进叶屋铺床时,才走进去问道:“你是谁?”她说:“我是龙女,主人。”“你有丈夫吗?”“主人,我以前有丈夫,现在没了丈夫,是个寡妇。”“那你是哪里人?”“我是波罗奈国王的儿子,名叫梵授王子。”“你为什么要离开龙宫,跑到这里来?”“主人,我在那里看到别的龙女都有丈夫,风光得很,心里起了烦恼,就离开那里,到处寻找丈夫。”王子说:“那好啊,贤女,我也不是因信仰出家的,我是被父王赶出来的,才住在这里。你别担心,我来做你的丈夫,我们俩就在这里一起和和美美地过日子吧。”她答应了:“好。”从那时起,他们两人就在那里一起和和美美地住着。她用自己的神通变出一座非常华贵的房子,又拿来一张非常华贵的床,铺好了卧具。从那时起,他不再吃树根果子,只吃天界的食物和饮料,就这样过日子。巴利
Rājaputto sāyanhasamayaṃ āgantvā paṇṇasālaṃ paviṭṭho taṃ pavattiṃ disvā ‘‘kena nu kho imaṃ sayanaṃ sajjita’’nti phalāphalaṃ paribhuñjitvā ‘‘aho sugandhāni pupphāni, manāpaṃ vata katvā sayanaṃ paññatta’’nti na saddhāpabbajitabhāvena somanassajāto pupphasayane parivattitvā nipanno niddaṃ okkamitvā punadivase sūriyuggamane uṭṭhāya paṇṇasālaṃ asammajjitvā phalāphalatthāya agamāsi. Nāgamāṇavikā tasmiṃ khaṇe āgantvā milātāni pupphāni disvā ‘‘kāmādhimutto esa, na saddhāpabbajito, sakkā naṃ gaṇhitu’’nti ñatvā purāṇapupphāni nīharitvā aññāni pupphāni āharitvā tatheva navapupphasayanaṃ sajjetvā paṇṇasālaṃ alaṅkaritvā caṅkame pupphāni vikiritvā nāgabhavanameva gatā. So taṃ divasampi pupphasayane sayitvā punadivase cintesi ‘‘ko nu kho imaṃ paṇṇasālaṃ alaṅkarotī’’ti? So phalāphalatthāya agantvā paṇṇasālato avidūre paṭicchanno aṭṭhāsi. Itarāpi bahū gandhe ceva pupphāni ca ādāya assamapadaṃ agamāsi. Rājaputto uttamarūpadharaṃ nāgamāṇavikaṃ disvāva paṭibaddhacitto attānaṃ adassetvā tassā paṇṇasālaṃ pavisitvā sayanaṃ sajjanakāle pavisitvā ‘‘kāsi tva’’nti pucchi. ‘‘Ahaṃ nāgamāṇavikā, sāmī’’ti. ‘‘Sasāmikā assāmikāsī’’ti. ‘‘Sāmi, ahaṃ pubbe sasāmikā, idāni pana assāmikā vidhavā’’. ‘‘Tvaṃ pana kattha vāsikosī’’ti? ‘‘Ahaṃ bārāṇasirañño putto brahmadattakumāro nāma’’. ‘‘Tvaṃ nāgabhavanaṃ pahāya kasmā idha vicarasī’’ti? ‘‘Sāmi, ahaṃ tattha sasāmikānaṃ nāgamāṇavikānaṃ yasaṃ oloketvā kilesaṃ nissāya ukkaṇṭhitvā tato nikkhamitvā sāmikaṃ pariyesantī vicarāmī’’ti. ‘‘Tena hi bhadde, sādhu, ahampi na saddhāya pabbajito, pitarā pana me nīharitattā idha vasāmi, tvaṃ mā cintayi, ahaṃ te sāmiko bhavissāmi, ubhopi idha samaggavāsaṃ vasissāmā’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Tato paṭṭhāya te ubhopi tattheva samaggavāsaṃ vasiṃsu. Sā attano ānubhāvena mahārahaṃ gehaṃ māpetvā mahārahaṃ pallaṅkaṃ āharitvā sayanaṃ paññapesi. Tato paṭṭhāya mūlaphalāphalaṃ na khādi, dibbaannapānameva bhuñjitvā jīvikaṃ kappesi.
后来,龙女怀了孕,生下一个儿子。因为是在海边出生的,就给他取名叫“沙伽罗梵授”。到他学走路的时候,龙女又生了一个女儿,因为她是在海边出生的,就给她取名叫“海生”。后来,有个住在波罗奈的林中猎人来到那个地方,和王子互相问候之后认出了他,在那里住了几天,然后说:“殿下,您住在这里的事,我会去禀告王族。”他向王子行礼后离开,前往城里。那时国王已经去世。大臣们料理完国王的丧事后,在第七天聚在一起商议:“没有国王的国土是维持不下去的。我们既不知道王子住在哪里,也不知道他还在不在。我们放出吉祥车,去求一位国王吧。”就在那时,那个林中猎人进了城,听到这番话,就走到大臣们跟前说:“我在王子身边住了三四天,刚从那里回来。”他把这件事告诉了他们。大臣们厚待他,让他带路,一起到了那里,互相问候之后,把国王已经去世的事告诉王子,说:“殿下,请继承王位吧。”巴利
Aparabhāge nāgamāṇavikā gabbhaṃ paṭilabhitvā puttaṃ vijāyi, sāgaratīre jātattā tassa ‘‘sāgarabrahmadatto’’ti nāmaṃ kariṃsu. Tassa padasā gamanakāle nāgamāṇavikā dhītaraṃ vijāyi, tassā samuddatīre jātattā ‘‘samuddajā’’ti nāmaṃ kariṃsu. Atheko bārāṇasivāsiko vanacarako taṃ ṭhānaṃ patvā katapaṭisanthāro rājaputtaṃ sañjānitvā katipāhaṃ tattha vasitvā ‘‘deva, ahaṃ tumhākaṃ idha vasanabhāvaṃ rājakulassa ārocessāmī’’ti taṃ vanditvā nikkhamitvā nagaraṃ agamāsi. Tadā rājā kālamakāsi. Amaccā tassa sarīrakiccaṃ katvā sattame divase sannipatitvā ‘‘arājakaṃ rajjaṃ nāma na saṇṭhāti, rājaputtassa vasanaṭṭhānaṃ vā atthibhāvaṃ vā na jānāma, phussarathaṃ vissajjetvā rājānaṃ gaṇhissāmā’’ti mantayiṃsu. Tasmiṃ khaṇe vanacarako nagaraṃ patvā taṃ kathaṃ sutvā amaccānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘ahaṃ rājaputtassa santike tayo cattāro divase vasitvā āgatomhī’’ti taṃ pavattiṃ ācikkhi. Amaccā tassa sakkāraṃ katvā tena magganāyakena saddhiṃ tattha gantvā katapaṭisanthārā rañño kālakatabhāvaṃ ārocetvā ‘‘deva, rajjaṃ paṭipajjāhī’’ti āhaṃsu.
他心想:“我要探知龙女的心意。”于是走到她跟前,说道:“贤妹,我父王已经去世,大臣们来为我举行登基礼。贤妹,我们一起去吧,我们两人一起治理方圆十二由旬的波罗奈国,你会成为一万六千名嫔妃中的首席。”她说:“主人,我去不了。”他问:“为什么?”她说:“主人,我们这类众生嗔心极重,稍有一点不顺就会发怒,对仇敌的怨恨也很沉重。如果我看到或听到什么而生了嗔心,就会像一把灰被撒散一样粉碎。因为这个缘故,我去不了。”王子第二天又来恳求。于是她对他说:“无论如何我都不会去。但我这两个孩子,虽是龙子,却因你而出生,属于人间种姓。如果你对我还有情意,就请不要对他们疏忽大意。这些水生的孩子非常娇嫩,走在路上会被风吹日晒弄得疲惫而死。所以,请你让人挖一艘船,装满水,让两个孩子在那里面玩水嬉戏;就算到了城里,也要在宫苑内建一个池塘。这样他们就不会受苦了。”巴利
So ‘‘nāgamāṇavikāya cittaṃ jānissāmī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhadde, pitā me kālakato, amaccā mayhaṃ chattaṃ ussāpetuṃ āgatā, gacchāma, bhadde, ubhopi dvādasayojanikāya bārāṇasiyā rajjaṃ kāressāma, tvaṃ soḷasannaṃ itthisahassānaṃ jeṭṭhikā bhavissasī’’ti āha. ‘‘Sāmi, na sakkā mayā gantu’’nti. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Mayaṃ ghoravisā khippakopā appamattakenapi kujjhāma, sapattiroso ca nāma bhāriyo. Sacāhaṃ kiñci disvā vā sutvā vā kuddhā olokessāmi, bhasmāmuṭṭhi viya vippakirissati. Iminā kāraṇena na sakkā mayā gantu’’nti. Rājaputto punadivasepi yācateva. Atha naṃ sā evamāha – ‘‘ahaṃ tāva kenaci pariyāyena na gamissāmi, ime pana me puttā nāgakumārā tava sambhavena jātattā manussajātikā. Sace te mayi sineho atthi, imesu appamatto bhava. Ime kho pana udakabījakā sukhumālā maggaṃ gacchantā vātātapena kilamitvā mareyyuṃ, tasmā ekaṃ nāvaṃ khaṇāpetvā udakassa pūrāpetvā tāya dve puttake udakakīḷaṃ kīḷāpetvā nagarepi antovatthusmiṃyeva pokkharaṇiṃkāreyyāsi, evaṃ te na kilamissantī’’ti.
她说完这些话,向王子行礼,右绕致敬,然后抱住两个孩子,让他们躺在自己胸前,亲吻他们的头顶,把他们交给王子。接着她痛哭哀号,就在那里消失不见,回到了龙宫。王子也陷入悲伤,满眼是泪地走出住所,擦干眼泪,来到大臣们面前。大臣们就在那里为他灌顶,说:“大王,我们回我们的都城去吧。”王子便说:“那就赶快凿一艘船,放到车上,装满水,在水面上撒满各种颜色好看、香气芬芳的花。我的孩子们是水生之身,他们在水里玩耍着就能舒服地到达。”大臣们照办了。国王到了波罗奈,进入装饰一新的都城,在一万六千名舞女和大臣等人的簇拥下,坐在大殿上,连续七天畅饮狂欢,并为孩子们造了一座池塘。孩子们就常常在那里面玩耍。巴利
Sā evañca pana vatvā rājaputtaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā puttake āliṅgitvā thanantare nipajjāpetvā sīse cumbitvā rājaputtassa niyyādetvā roditvā kanditvā tattheva antaradhāyitvā nāgabhavanaṃ agamāsi. Rājaputtopi domanassappatto assupuṇṇehi nettehi nivesanā nikkhamitvā akkhīni puñchitvā amacce upasaṅkami. Te taṃ tattheva abhisiñcitvā ‘‘deva, amhākaṃ nagaraṃ gacchāmā’’ti vadiṃsu. Tena hi sīghaṃ nāvaṃ khaṇitvā sakaṭaṃ āropetvā udakassa pūretvā udakapiṭṭhe vaṇṇagandhasampannāni nānāpupphāni vikiratha, mama puttā udakabījakā, te tattha kīḷantā sukhaṃ gamissantī’’ti. Amaccā tathā kariṃsu. Rājā bārāṇasiṃ patvā alaṅkatanagaraṃ pavisitvā soḷasasahassāhi nāṭakitthīhi amaccādīhi ca parivuto mahātale nisīditvā sattāhaṃ mahāpānaṃ pivitvā puttānaṃ atthāya pokkharaṇiṃ kāresi. Te nibaddhaṃ tattha kīḷiṃsu.
有一天,人们正把水引进池塘,一只乌龟爬了进去,却找不到出来的地方,就趴在池底。孩子们玩耍的时候,它从水里冒出来,探出头看了他们一下,又沉回水里。孩子们看见后吓坏了,跑到父亲那里说:“爸爸,池塘里有只夜叉在吓唬我们。”国王下令:“去把它抓来。”那些人撒下网,把乌龟抓来献给国王。王子们一看见就嚷道:“爸爸,就是这个恶鬼。”国王因为疼爱儿子,对乌龟生了气,命令道:“去,给它上刑。”这时有些人说:“这是国王的仇敌,应该把它放进石臼里,用杵捣成粉末。”有些人说:“用三种煮法煮熟了吃掉。”有些人说:“放在炭火上烤。”有些人说:“就该把它放进锅里煮。”但有一个怕水的大臣说:“应该把它扔进耶牟那河的漩涡里,它在那里会彻底完蛋。对它来说,没有比这更合适的刑罚了。”乌龟听了他的话,伸出头来说:“喂,我哪里得罪了你,你竟给我琢磨出这样的刑罚?别的刑罚我或许还能忍受,可这个实在太狠了,别这么说。”国王听了之后说:“就该让它受这个刑。”便命人把它扔进耶牟那河的漩涡。那人照办了。乌龟落到一道通往龙宫的水流里,就到了龙宫。巴利
Athekadivasaṃ pokkharaṇiyaṃ udake pavesiyamāne eko kacchapo pavisitvā nikkhamanaṭṭhānaṃ apassanto pokkharaṇitale nipajjitvā dārakānaṃ kīḷanakāle udakato uṭṭhāya sīsaṃ nīharitvā te oloketvā puna udake nimujji. Te taṃ disvā bhītā pitu santikaṃ gantvā ‘‘tāta, pokkharaṇiyaṃ eko yakkho amhe tāsetī’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘gacchatha naṃ gaṇhathā’’ti purise āṇāpesi. Te jālaṃ khipitvā kacchapaṃ ādāya rañño dassesuṃ. Kumārā taṃ disvā ‘‘esa, tāta, pisāco’’ti viraviṃsu. Rājā puttasinehena kacchapassa kujjhitvā ‘‘gacchathassa kammakāraṇaṃ karothā’’ti āṇāpesi. Tatra ekacce ‘‘ayaṃ rājaveriko, etaṃ udukkhale musalehi cuṇṇavicuṇṇaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu, ekacce ‘‘tīhi pākehi pacitvā khādituṃ’’, ekacce ‘‘aṅgāresu uttāpetuṃ,’’ ekacce ‘‘antokaṭāheyeva naṃ pacituṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. Eko pana udakabhīruko amacco ‘‘imaṃ yamunāya āvaṭṭe khipituṃ vaṭṭati, so tattha mahāvināsaṃ pāpuṇissati. Evarūpā hissa kammakāraṇā natthī’’ti āha. Kacchapo tassa kathaṃ sutvā sīsaṃ nīharitvā evamāha – ‘‘ambho, kiṃ te mayā aparādho kato, kena maṃ evarūpaṃ kammakāraṇaṃ vicāresi. Mayā hi sakkā itarā kammakāraṇā sahituṃ, ayaṃ pana atikakkhaḷo, mā evaṃ avacā’’ti. Taṃ sutvā rājā ‘‘imaṃ etadeva kāretuṃ vaṭṭatī’’ti yamunāya āvaṭṭe khipāpesi. Puriso tathā akāsi. So ekaṃ nāgabhavanagāmiṃ udakavāhaṃ patvā nāgabhavanaṃ agamāsi.
这时,持国龙王的儿子们正在那道水流里玩耍,看见它后说:“抓住它,这个奴仆!”它心想:“我从波罗奈国王手里逃出来,又落到这些凶恶的龙手里,到底用什么办法才能脱身呢?”它想“有个办法”,就撒了个谎说:“你们是持国龙王的属下,为什么这样说?我叫质多古拉,是只龟,是波罗奈国王的使者,来见持国龙王的。我们的国王想把女儿嫁给持国龙王,所以派我来。请带我去见他。”龙子们听了很高兴,带着它去见龙王,把这件事禀告了。龙王说:“把它带过来。”叫人把它召来后,一看就不高兴地说:“这么差劲的身躯,根本办不了使者的事。”龟听了说:“大王,难道使者非得长得像棕榈树那么高大吗?身体大小本来就没个准,能到地方把事办成才算数。大王,我们国王有很多使者:在陆地上办事的是人,在空中是鸟,在水里就是我。我就是质多古拉龟,身居要职,是国王的亲信,请不要轻视我。”它就这样夸赞自己的本事。于是持国龙王问它:“国王派你来是为了什么事?”龟说:“大王,国王这样对我说:‘我已经和整个赡部洲的诸王结下了友好关系,现在也想和持国龙王结下友好关系,我要把女儿海中生嫁给他。’说完就派我来了。‘你们不要拖延,只管和我派去的人一起前来,定好日子,然后把女儿接走。’”龙王听了很欢喜,对它礼敬有加,派了四个龙子跟它一起去,说:“去吧,听了国王的话,定好日子就回来。”龙子们说:“好的。”就带着龟离开了龙宫。巴利
Atha naṃ tasmiṃ udakavāhe kīḷantā dhataraṭṭhanāgarañño puttā nāgamāṇavakā disvā ‘‘gaṇhatha naṃ dāsa’’nti āhaṃsu. So cintesi ‘‘ahaṃ bārāṇasirañño hatthā muccitvā evarūpānaṃ pharusānaṃ nāgānaṃ hatthaṃ patto, kena nu kho upāyena mucceyya’’nti. So ‘‘attheso upāyo’’ti musāvādaṃ katvā ‘‘tumhe dhataraṭṭhassa nāgarañño santakā hutvā kasmā evaṃ vadetha, ahaṃ cittacūḷo nāma kacchapo bārāṇasirañño dūto, dhataraṭṭhassa santikaṃ āgato, amhākaṃ rājā dhataraṭṭhassa dhītaraṃ dātukāmo maṃ pahiṇi, tassa maṃ dassethā’’ti āha. Te somanassajātā taṃ ādāya rañño santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā ‘‘ānetha na’’nti taṃ pakkosāpetvā disvāva anattamano hutvā ‘‘evaṃ lāmakasarīro dūtakammaṃ kātuṃ na sakkotī’’ti āha. Taṃ sutvā kacchapo ‘‘kiṃ pana, mahārāja, dūtehi nāma tālappamāṇehi bhavitabbaṃ, sarīrañhi khuddakaṃ vā mahantaṃ vā appamāṇaṃ, gatagataṭṭhāne kammanipphādanameva pamāṇaṃ. Mahārāja, amhākaṃ rañño bahū dūtā. Thale kammaṃ manussā karonti, ākāse pakkhino, udake ahameva. Ahañhi cittacūḷo nāma kacchapo ṭhānantarappatto rājavallabho, mā maṃ paribhāsathā’’ti attano guṇaṃ vaṇṇesi. Atha naṃ dhataraṭṭho pucchi ‘‘kena panatthena raññā pesitosī’’ti. Mahārāja, rājā maṃ evamāha ‘‘mayā sakalajambudīpe rājūhi saddhiṃ mittadhammo kato, idāni dhataraṭṭhena nāgaraññā saddhiṃ mittadhammaṃ kātuṃ mama dhītaraṃ samuddajaṃ dammī’’ti vatvā maṃ pahiṇi. ‘‘Tumhe papañcaṃ akatvā mayā saddhiṃyeva purisaṃ pesetvā divasaṃ vavatthapetvā dārikaṃ gaṇhathā’’ti. So tussitvā tassa sakkāraṃ katvā tena saddhiṃ cattāro nāgamāṇavake pesesi ‘‘gacchatha, rañño vacanaṃ sutvā divasaṃ vavatthapetvā ethā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti vatvā kacchapaṃ gahetvā nāgabhavanā nikkhamiṃsu.
龟在耶牟那河与波罗奈之间看见一座莲花湖,就想用一个办法逃走,于是这样说道:“诸位龙子啊,我们的国王和他的妻儿,一看到我因为在水里觅食而来到王宫,就会向我讨要:‘把莲花给我们,把莲藕给我们。’我要为他们去采那些东西。请你们在这里把我放开,就算看不到我,你们也先到国王那里去,我会就地与你们相见。”那些龙子信了它的话,就把它放开了。它便躲在一旁。其余的龙子看不到它,心想“它大概已经到国王那里去了”,就化作青年人的模样,来到国王面前。国王寒暄之后问道:“你们从哪里来?”他们回答:“从持国那里来,大王。”“为什么来到这里?”“大王,我们是他的使者。持国问候您健康安乐。如果你们愿意答应我们所求的,就请告诉我们。据说,请把您的女儿,那位海生女,赐给我们的国王做侍奉左右的嫔妃。”他们为了说明这件事,先诵出了第一首偈颂:巴利
Kacchapo yamunāya bārāṇasiyā ca antare ekaṃ padumasaraṃ disvā ekenupāyena palāyitukāmo evamāha – ‘‘bho nāgamāṇavakā, amhākaṃ rājā puttadārā cassa maṃ udake gocarattā rājanivesanaṃ āgataṃ disvāva padumāni no dehi, bhisamūlāni dehīti yācanti. Ahaṃ tesaṃ atthāya tāni gaṇhissāmi, ettha maṃ vissajjetvā maṃ apassantāpi puretaraṃ rañño santikaṃ gacchatha, ahaṃ vo tattheva passissāmī’’ti. Te tassa saddahitvā taṃ vissajjesuṃ. So tattha ekamante nilīyi. Itarepi naṃ adisvā ‘‘rañño santikaṃ gato bhavissatī’’ti māṇavakavaṇṇena rājānaṃ upasaṅkamiṃsu. Rājā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kuto āgatatthā’’ti pucchi. ‘‘Dhataraṭṭhassa santikā, mahārājā’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā idhāgatā’’ti? ‘‘Mahārāja, mayaṃ tassa dūtā, dhataraṭṭho vo ārogyaṃ pucchati. Sace yaṃ vo icchatha, taṃ no vadetha. Tumhākaṃ kira dhītaraṃ samuddajaṃ amhākaṃ rañño pādaparicārikaṃ katvā dethā’’ti imamatthaṃ pakāsentā paṭhamaṃ gāthamāhaṃsu –
在达他罗阇的住处,无论有什么宝物,
愿这一切都归你,请把女儿嫁给国王。巴利
‘‘Yaṃ kiñci ratanaṃ atthi, dhataraṭṭhanivesane; Sabbāni te upayantu, dhītaraṃ dehi rājino’’ti.
这里,“愿这一切都归于你”的意思是:愿他住处里的一切宝物,都来到你的住处。巴利
Tattha sabbāni te upayantūti tassa nivesane sabbāni ratanāni tava nivesanaṃ upagacchantu.
国王听了之后,说出第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā rājā dutiyaṃ gāthamāha –
我们和龙族之间,从来就没有过婚嫁之事。
这样的联姻并不合适,我们怎么能做这种事呢?巴利
‘‘Na no vivāho nāgehi, katapubbo kudācanaṃ; Taṃ vivāhaṃ asaṃyuttaṃ, kathaṃ amhe karomase’’ti.
在这里,“不相应”是指不合适,与畜生来往是不相称的。“我们”是说:我们明明生而为人,为什么还要跟畜生道的东西攀亲结缘呢?巴利
Tattha asaṃyuttanti ayuttaṃ tiracchānehi saddhiṃ saṃsaggaṃ ananucchavikaṃ. Amheti amhe manussajātikā samānā kathaṃ tiracchānagatasambandhaṃ karomāti.
龙王子们听了这话,就说:“如果你们和持国龙王结亲真的不相配,那为什么还派自己的侍从——那只叫质多古拉的乌龟——来对我们国王传话说:‘我把名叫海生的女儿许配给你’?既然这样做了,现在却又轻视我们国王,我们就会知道该如何处置你。要知道,我们可是龙王子!”说完,他们威胁国王,诵出两首偈颂:巴利
Taṃ sutvā nāgamāṇavakā ‘‘sace te dhataraṭṭhena saddhiṃ sambandho ananucchaviko, atha kasmā attano upaṭṭhākaṃ cittacūḷaṃ nāma kacchapaṃ ‘samuddajaṃ nāma te dhītaraṃ dammī’ti amhākaṃ rañño pesesi? Evaṃ pesetvā idāni te amhākaṃ rājānaṃ paribhavaṃ karontassa kattabbayuttakaṃ mayaṃ jānissāma. Mayañhi nāgamāṇavakā’’ti vatvā rājānaṃ tajjentā dve gāthā abhāsiṃsu –
看来你一定是把命都豁出去了,要不就是把整个王国都抛下了,人主啊!
因为当龙发怒时,像这样的人确实活不了多久。巴利
‘‘Jīvitaṃ nūna te cattaṃ, raṭṭhaṃ vā manujādhipa; Na hi nāge kupitamhi, ciraṃ jīvanti tādisā.
大王,你是个凡人,没有神通;
你竟然看不起跋楼那龙王的亲生儿子,那个出生在耶牟那河的孩子。巴利
‘‘Yo tvaṃ deva manussosi, iddhimantaṃ aniddhimā; Varuṇassa niyaṃ puttaṃ, yāmunaṃ atimaññasī’’ti.
在那种情况下,你必定会彻底断送性命,或者舍弃王国。像你这样的人:像你们这样的大神力的龙一旦发怒,就活不了多久,会在中途就消失掉。大王,你身为人类:大王,你只是个凡人。跋楼那:指跋楼那龙王。自身内部所生之子:指自己亲生的儿子。耶牟那:指出生在耶牟那河下游的。巴利
Tattha raṭṭhaṃ vāti ekaṃsena tayā jīvitaṃ vā raṭṭhaṃ vā cattaṃ. Tādisāti tumhādisā evaṃ mahānubhāve nāge kupite ciraṃ jīvituṃ na sakkonti, antarāva antaradhāyanti. Yo tvaṃ, deva, manussosīti deva, yo tvaṃ manusso samāno. Varuṇassāti varuṇanāgarājassa. Niyaṃ puttanti ajjhattikaputtaṃ. Yāmunanti yamunāya heṭṭhā jātaṃ.
于是国王说了两首偈颂:巴利
Tato rājā dve gāthā abhāsi –
我不会轻视那位有名望的持国龙王,
持国确实是众多龙的主宰。巴利
‘‘Nātimaññāmi rājānaṃ, dhataraṭṭhaṃ yasassinaṃ; Dhataraṭṭho hi nāgānaṃ, bahūnamapi issaro.
就算龙有大威神力,也不配做我女儿的丈夫。
他是毗提诃人的刹帝利,海生出身高贵。巴利
‘‘Ahi mahānubhāvopi, na me dhītaramāraho; Khattiyo ca videhānaṃ, abhijātā samuddajā’’ti.
这里,“众多”是指五百由旬龙宫的主宰地位,才这样说。“他不配娶我的女儿”:那条龙虽然有大神通,但因为生为蛇类,所以不配做我女儿的丈夫。“毗提诃人的刹帝利”这句,是国王为了指出母系的亲属而说的。那位海中所生的毗提诃人王子,和我的女儿一样都是海中所生,两人都出身高贵,彼此适合共同生活。国王这样说:她不适合做那吃青蛙的蛇的妻子。巴利
Tattha bahūnamapīti pañcayojanasatikassa nāgabhavanassa issarabhāvaṃ sandhāyevamāha. Na me dhītaramārahoti evaṃ mahānubhāvopi pana so ahijātikattā mama dhītaraṃ araho na hoti. ‘‘Khattiyo ca videhāna’’nti idaṃ mātipakkhe ñātake dassento āha. Samuddajāti so ca videharājaputto mama dhītā samuddajā cāti ubhopi abhijātā. Te aññamaññaṃ saṃvāsaṃ arahanti. Na hesā maṇḍūkabhakkhassa sappassa anucchavikāti āha.
那些龙子当时就想用鼻息当场把他弄死,但转念一想:“我们是被派来商定日期的,要是杀了他再回去,说不过去。不如先回去禀报国王,再做打算。”于是他们就当场隐身消失了。国王问他们:“孩子们,王女到手了吗?”龙子们一听就火了,说:“大王,您凭什么无缘无故把我们随便支使到东支使到西?您要是想杀我们,就地杀了算了。那家伙骂您、辱您,还仗着自己出身高贵,抬举自己的女儿……”他们把能说的不能说的全倒了出来,把国王的火气彻底挑了起来。于是国王下令召集自己的部众,说道:巴利
Nāgamāṇavakā taṃ tattheva nāsāvātena māretukāmā hutvāpi ‘‘amhākaṃ divasaṃ vavatthāpanatthāya pesitā, imaṃ māretvā gantuṃ na yuttaṃ, gantvā rañño ācikkhitvā jānissāmā’’ti tattheva antarahitā ‘‘kiṃ, tātā, laddhā vo rājadhītā’’ti raññā pucchitā kujjhitvā ‘‘kiṃ, deva, amhe akāraṇā yattha vā tattha vā pesesi. Sacepi māretukāmo, idheva no mārehi. So tumhe akkosati paribhāsati, attano dhītaraṃ jātimānena ukkhipatī’’ti tena vuttañca avuttañca vatvā rañño kodhaṃ uppādayiṃsu. So attano parisaṃ sannipātetuṃ āṇāpento āha –
让七十条毯子上的龙都起来,去通知所有的龙;
让他们前往波罗奈,但不要伤害任何人。巴利
‘‘Kambalassatarā uṭṭhentu, sabbe nāge nivedaya; Bārāṇasiṃ pavajjantu, mā ca kañci viheṭhayu’’nti.
这时,他下令说:“让甘跋拉娑多罗们起来。”所谓甘跋拉娑多罗,是指他母系那边的龙,住在须弥山脚下,他们也要起来。另外,四方和四隅所有听我命令的龙,你去通知那些龙,去告知他们:赶快集合。他这样下令。于是所有龙迅速集合后,问他:“大王,我们该做什么?”他说:“让那些龙都前往波罗奈。”他们又说:“到了那里要做什么,大王?我们用鼻息一击把他们化成灰烬。”他因为心系王女,不愿她毁灭,就说:“不要伤害任何人。”意思是:你们当中谁也不要伤害任何人。或者,这就是原文的读法。巴利
Tattha kambalassatarā uṭṭhentūti kambalassatarā nāma tassa mātupakkhikā sinerupāde vasananāgā, te ca uṭṭhahantu. Aññe ca catūsu disāsu anudisāsu yattakā vā mayhaṃ vacanakarā, te sabbe nāge nivedaya, gantvā jānāpetha, khippaṃ kira sannipātethāti āṇāpento evamāha. Tato sabbeheva sīghaṃ sannipatitehi ‘‘kiṃ karoma, devā’’ti vutte ‘‘sabbepi te nāgā bārāṇasiṃ pavajjantū’’ti āha. ‘‘Tattha gantvā kiṃ kātabbaṃ, deva, taṃ nāsāvātappahārena bhasmaṃ karomā’’ti ca vutte rājadhītari paṭibaddhacittatāya tassā vināsaṃ anicchanto ‘‘mā ca kañci viheṭhayu’’nti āha, tumhesu koci kañci mā viheṭhayāti attho. Ayameva vā pāṭho.
这时,他对那些龙说:“如果任何一个人都不应被伤害,那我们去那里干什么?”于是他就告诉他们:“你们做这做那,我也要做这样的事。”接着说了两首偈颂:巴利
Atha naṃ nāgā ‘‘sace koci manusso na viheṭhetabbo, tattha gantvā kiṃ karissāmā’’ti āhaṃsu. Atha ne ‘‘idañcidañca karotha, ahampi idaṃ nāma karissāmī’’ti ācikkhanto gāthādvayamāha –
在住所、池塘、街道和广场上;
让它们也悬挂在树梢上,铺展在门拱上。巴利
‘‘Nivesanesu sobbhesu, rathiyā caccaresu ca; Rukkhaggesu ca lambantu, vitatā toraṇesu ca.
我也要以全白而极其巨大者,前往那座极大的城;
我将用牲畜把迦尸国的民众团团围住,让他们心生恐惧。巴利
‘‘Ahampi sabbasetena, mahatā sumahaṃ puraṃ; Parikkhipissaṃ bhogehi, kāsīnaṃ janayaṃ bhaya’’nti.
在那里,“池塘”就是指莲花池。“车道”就是指车行之道。“展开”是指:它们把身体展开,变成巨大的身体后,就垂挂在那些住所等地方以及门楼拱门上。让龙众这样做:它们在做的时候,先在住所里床和椅的下方和上方、内室和外室等处,在池塘水面上,在车道旁以及陆地上,化作巨大的身体,现出巨大的蛇冠,像铁匠的风箱一样鼓胀,发出“嘶嘶”声,一边垂挂一边躺下。不过,不要把自己的身体显现给这四种人:年幼的男孩、衰老的人、怀孕的女人,以及从大海出生者。我也要以全身纯白、巨大的身体前去,用蛇身盘绕七重围绕极为广大的迦尸城,用巨大的蛇冠把它覆盖,使它变成一片黑暗,让迦尸人产生恐惧,并发出“嘶嘶”声。巴利
Tattha sobbhesūti pokkharaṇīsu. Rathiyāti rathikāya. Vitatāti vitatasarīrā mahāsarīrā hutvā etesu ceva nivesanādīsu dvāratoraṇesu ca olambantu, ettakaṃ nāgā karontu, karontā ca nivesane tāva mañcapīṭhānaṃ heṭṭhā ca upari ca antogabbhabahigabbhādīsu ca pokkharaṇiyaṃ udakapiṭṭhe rathikādīnaṃ passesu ceva thalesu ca mahantāni sarīrāni māpetvā mahante phaṇe katvā kammāragaggarī viya dhamamānā ‘‘susū’’ti saddaṃ karontā olambatha ca nipajjatha ca. Attānaṃ pana taruṇadārakānaṃ jarājiṇṇānaṃ gabbhinitthīnaṃ samuddajāya cāti imesaṃ catunnaṃ mā dassayittha. Ahampi sabbasetena mahantena sarīrena gantvā sumahantaṃ kāsipuraṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipissaṃ, mahantena phaṇena naṃ chādetvā ekandhakāraṃ katvā kāsīnaṃ bhayaṃ janayanto ‘‘susū’’ti saddaṃ muñcissāmīti.
于是所有龙都照做了。导师为了阐明这件事,说道:巴利
Atha sabbe nāgā tathā akaṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
听了他的话,那些各种颜色的蛇,
他们去了波罗奈,没有伤害任何人。巴利
‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, uragānekavaṇṇino; Bārāṇasiṃ pavajjiṃsu, na ca kañci viheṭhayuṃ.
在所有住所、街道和操场上
它们也垂挂在树梢上,还铺展在拱门之间。巴利
‘‘Nivesanesu sobbhesu, rathiyā caccaresu ca; Rukkhaggesu ca lambiṃsu, vitatā toraṇesu ca.
看到他们悬挂着,许多女人都放声大哭。
看见那些喉咙张开的龙,一次又一次地喘着气。巴利
‘‘Tesu disvāna lambante, puthū kandiṃsu nāriyo; Nāge soṇḍikate disvā, passasante muhuṃ muhuṃ.
波罗奈陷入惊恐,变得像病人一样。
他们举起双臂放声哭喊:把女儿交给国王吧!巴利
‘‘Bārāṇasī pabyathitā, āturā samapajjatha; Bāhā paggayha pakkanduṃ, dhītaraṃ dehi rājino’’ti.
在这里,“种种色”是指蓝色等各种颜色,也就是多种颜色。他们确实变化出了那样的色身。所谓“进入”,是指他们在半夜进入城中。所谓“悬吊”,是指他们按照持国天王所说的规则,在一切地方阻断人们的通行,然后悬挂在那里。那四位作为使者前来的龙青年,则围住国王床铺的四只脚,在床头上面张开巨大的蛇冠,用嘴像在敲打头部一样,露出毒牙,吐着气站在那里。持国天王也按照自己所说的规则遮蔽了整座城。人们醒来后,无论把手或脚伸向哪里,都会碰到蛇,于是惊叫:“蛇!蛇!”所谓“许多人痛哭”,是指那些点着灯的人家里,女人们醒来后,看到门、拱门和椽子上悬挂着的龙,许多人便一下子同时痛哭起来。就这样,整座都城陷入一片喧闹。“张开头冠”是指已经张开了蛇冠。巴利
Tattha anekavaṇṇinoti nīlādivasena anekavaṇṇā. Evarūpāni hi te rūpāni māpayiṃsu. Pavajjiṃsūti aḍḍharattasamaye pavisiṃsu. Lambiṃsūti dhataraṭṭhena vuttaniyāmeneva te sabbesu ṭhānesu manussānaṃ sañcāraṃ pacchinditvā olambiṃsu. Dūtā hutvā āgatā pana cattāro nāgamāṇavakā raño sayanassa cattāro pāde parikkhipitvā uparisīse mahante phaṇe katvā tuṇḍehi sīsaṃ paharantā viya dāṭhā vivaritvā passasantā aṭṭhaṃsu. Dhataraṭṭhopi attanā vuttaniyāmena nagaraṃ paṭicchādesi. Pabujjhamānā purisā yato yato hatthaṃ vā pādaṃ vā pasārenti, tattha tattha sappe chupitvā ‘‘sappo, sappo’’ti viravanti. Puthū kandiṃsūti yesu gehesu dīpā jalanti, tesu itthiyo pabuddhā dvāratoraṇagopānasiyo oloketvā olambante nāge disvā bahū ekappahāreneva kandiṃsu. Evaṃ sakalanagaraṃ ekakolāhalaṃ ahosi. Soṇḍikateti kataphaṇe.
天刚亮,群龙呼出的气息让整座城和王宫都像在震动。人们吓坏了,说:“龙王们,你们为什么折磨我们?”又说:“你们的国王派使者去对持国天王说‘我会把女儿交出来’,后来持国天王的使者又来说‘交出来吧’,可你们的国王却辱骂我们的国王。”当人们听到“如果他不把女儿给我们的国王,全城人的命都保不住”,就哀求道:“主人,请给我们一个机会,我们去向国王请求。”得到允许后,他们来到宫门前,放声大哭。国王的妃子们也都躺在各自的寝宫里,齐声哭喊:“大王啊,把女儿交给持国天王吧!”那四个龙青年也露出毒牙,吐着气站在那里,像是要默默用头撞人一样,说道:“交出来!”巴利
Pakkandunti vibhātāya rattiyā nāgānaṃ assāsavātena sakalanagare rājanivesane ca uppātiyamāne viya bhītā manussā ‘‘nāgarājāno kissa no viheṭhathā’’ti vatvā tumhākaṃ rājā ‘‘dhītaraṃ dassāmī’’ti dhataraṭṭhassa dūtaṃ pesetvā puna tassa dūtehi āgantvā ‘‘dehī’’ti vutto amhākaṃ rājānaṃ akkosati paribhāsati. ‘‘Sace amhākaṃ rañño dhītaraṃ na dassati, sakalanagarassa jīvitaṃ natthī’’ti vutte ‘‘tena hi no , sāmi, okāsaṃ detha, mayaṃ gantvā rājānaṃ yācissāmā’’ti yācantā okāsaṃ labhitvā rājadvāraṃ gantvā mahantena ravena pakkantiṃsu. Bhariyāyopissa attano attano gabbhesu nipannakāva ‘‘deva, dhītaraṃ dhataraṭṭharañño dehī’’ti ekappahārena kandiṃsu. Tepi cattāro nāgamāṇavakā ‘‘dehī’’ti tuṇhehi sīsaṃ paharantā viya dāṭhā vivaritvā passasantā aṭṭhaṃsu.
他躺着没动,听到城里居民和自己妻子们的哭喊声,又因为被四个龙族青年威胁,害怕丧命,就说了三遍:“我把我的女儿——海生公主——嫁给持国天王!”众龙王听到这话,后退了大约三伽浮他,化出一座像天城一样的城池,住在那里,然后派人送去礼物,说:“请把公主送给我们。”国王收下他们送来的礼物,说:“你们先回去,我会把女儿交给大臣们送过去。”就这样打发他们走了。然后国王把女儿叫来,带她登上高楼,打开狮子窗,劝她说:“女儿啊,你看那座装饰华丽的城,你去那里会成为那位国王的王后。那座城离这里不远,你想家的时候随时都能回来,现在该去了。”说完给她洗了头,用各种饰品打扮好,让她坐上遮篷车,交给大臣们送走了。龙王们出城迎接,举行了盛大的仪式。大臣们进城后,把公主交给他,带着许多财物返回了。龙王们把公主扶上楼阁,让她躺在装饰华美的天床上。就在那时,龙女们变成驼背等模样,像人间侍女一样围在她身边服侍。她刚一躺上天床,触到天界的触感,就睡着了。巴利
So nipannakova nagaravāsīnañca attano ca bhariyānaṃ paridevitasaddaṃ sutvā catūhi ca nāgamāṇavakehi tajjitattā maraṇabhayabhīto ‘‘mama dhītaraṃ samuddajaṃ dhataraṭṭhassa dammī’’ti tikkhattuṃ avaca. Taṃ sutvā sabbepi nāgarājāno tigāvutamattaṃ paṭikkamitvā devanagaraṃ viya ekaṃ nagaraṃ māpetvā tattha ṭhitā ‘‘dhītaraṃ kira no pesetū’’ti paṇṇākāraṃ pahiṇiṃsu. Rājā tehi ābhataṃ paṇṇākāraṃ gahetvā ‘‘tumhe gacchatha, ahaṃ dhītaraṃ amaccānaṃ hatthe pahiṇissāmī’’ti te uyyojetvā dhītaraṃ pakkosāpetvā uparipāsādaṃ āropetvā sīhapañjaraṃ vivaritvā ‘‘amma, passetaṃ alaṅkatanagaraṃ, tvaṃ ettha etassa rañño aggamahesī bhavissasi, na dūre ito taṃ nagaraṃ, ukkaṇṭhitakāleyeva idha āgantuṃ sakkā, ettha gantabba’’nti saññāpetvā sīsaṃ nhāpetvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā paṭicchannayogge nisīdāpetvā amaccānaṃ hatthe datvā pāhesi. Nāgarājāno paccuggamanaṃ katvā mahāsakkāraṃ kariṃsu. Amaccā nagaraṃ pavisitvā taṃ tassa datvā bahuṃ dhanaṃ ādāya nivattiṃsu. Te rājadhītaraṃ pāsādaṃ āropetvā alaṅkatadibbasayane nipajjāpesuṃ. Taṅkhaṇaññeva naṃ nāgamāṇavikā khujjādivesaṃ gahetvā manussaparicārikā viya parivārayiṃsu. Sā dibbasayane nipannamattāva dibbaphassaṃ phusitvā niddaṃ okkami.
持国天王带着她,和龙众一起从那里消失,随即出现在龙宫中。公主醒来后,看到装饰华丽的天床,还有金楼、宝石楼等,以及园林和池塘,整座龙宫就像装饰华美的天城一样,便问驼背等侍女:“这座城装饰得极其华丽,不像我们的城,这是谁的?”她们回答说:“这是你丈夫的,王后。福德微少的人得不到这样的成就,你是因为福德大才得到这些的。”持国天王也在方圆五百由旬的龙宫中击鼓宣告:“谁若在海生女面前现出蛇形,就要受到国王的惩罚。”因此,没有一个人能在她面前现出蛇形。她一直以为这里就是人间,和他在那里和睦相处,过着恩爱的生活。巴利
Dhataraṭṭho taṃ gahetvā saddhiṃ nāgaparisāya tattha antarahito nāgabhavaneyeva pāturahosi. Rājadhītā pabujjhitvā alaṅkatadibbasayanaṃ aññe ca suvaṇṇapāsādamaṇipāsādādayo uyyānapokkharaṇiyo alaṅkatadevanagaraṃ viya nāgabhavanaṃ disvā khujjādiparicārikāyo pucchi ‘‘idaṃ nagaraṃ ativiya alaṅkataṃ, na amhākaṃ nagaraṃ viya, kasseta’’nti. ‘‘Sāmikassa te santakaṃ, devi, na appapuññā evarūpaṃ sampattiṃ labhanti, mahāpuññatāya te ayaṃ laddhā’’ti. Dhataraṭṭhopi pañcayojanasatike nāgabhavane bheriṃ carāpesi ‘‘yo samuddajāya sappavaṇṇaṃ dasseti, tassa rājadaṇḍo bhavissatī’’ti. Tasmā ekopi tassā sappavaṇṇaṃ dassetuṃ samattho nāma nāhosi. Sā manussalokasaññāya eva tattha tena saddhiṃ sammodamānā piyasaṃvāsaṃ vasi.
她后来因为持国天王而怀了孕,生下一个儿子。这孩子长得非常可爱,就给他取名叫“善见”。后来又生了一个儿子,给他取名叫“达陀”,这位就是菩萨。接着又生了一个儿子,取名叫“须跋葛”。之后又生了一个儿子,取名叫“阿利咤”。就这样,她生了四个儿子,却仍然不知道这里是龙界。有一天,一些年轻的龙告诉阿利咤:“你的母亲是人类女子,不是龙女。”阿利咤心想:“我要试探一下。”有一天,他在吸奶的时候变出蛇身,用尾巴尖碰了碰母亲的脚背。她看见儿子变成蛇身,吓得浑身发抖,大声尖叫,把他摔到地上,用指甲划破了他的眼睛。血立刻流了出来。国王听到她的叫声,问:“她为什么这样惨叫?”得知是阿利咤干的事后,国王怒气冲冲地赶来,呵斥道:“抓住这个奴仆,把他处死!”公主知道国王发怒了,出于对儿子的疼爱,说道:“大王,我儿子的眼睛已经破了,请宽恕他的过错吧。”国王听她这么说,心想:“那又能怎么办呢?”就原谅了他。那一天,她才明白“这里是龙界”。从那时起,阿利咤就被叫做“独眼阿利咤”。四个儿子也都渐渐长大了,懂事了。巴利
Sā aparabhāge dhataraṭṭhaṃ paṭicca gabbhaṃ paṭilabhitvā puttaṃ vijāyi, tassa piyadassanattā ‘‘sudassano’’ti nāmaṃ kariṃsu. Punāparaṃ puttaṃ vijāyi, tassa ‘‘datto’’ti nāmaṃ akaṃsu. So pana bodhisatto. Punekaṃ puttaṃ vijāyi, tassa ‘‘subhogo’’ti nāmaṃ kariṃsu. Aparampi puttaṃ vijāyi, tassa ‘‘ariṭṭho’’ti nāmaṃ kariṃsu. Iti sā cattāro putte vijāyitvāpi nāgabhavanabhāvaṃ na jānāti. Athekadivasaṃ taruṇanāgā ariṭṭhassa ācikkhiṃsu ‘‘tava mātā manussitthī, na nāginī’’ti. Ariṭṭho ‘‘vīmaṃsissāmi na’’nti ekadivasaṃ thanaṃ pivantova sappasarīraṃ māpetvā naṅguṭṭhakhaṇḍena mātu piṭṭhipāde ghaṭṭesi. Sā tassa sappasarīraṃ disvā bhītatasitā mahāravaṃ ravitvā taṃ bhūmiyaṃ khipantī nakhena tassa akkhiṃ bhindi. Tato lohitaṃ pagghari. Rājā tassā saddaṃ sutvā ‘‘kissesā viravatī’’ti pucchitvā ariṭṭhena katakiriyaṃ sutvā ‘‘gaṇhatha, naṃ dāsaṃ gahetvā jīvitakkhayaṃ pāpethā’’ti tajjento āgacchi. Rājadhītā tassa kuddhabhāvaṃ ñatvā puttasinehena ‘‘deva, puttassa me akkhi bhinnaṃ, khamathetassāparādha’’nti āha. Rājā etāya evaṃ vadantiyā ‘‘kiṃ sakkā kātu’’nti khami. Taṃ divasaṃ sā ‘‘idaṃ nāgabhavana’’nti aññāsi. Tato ca paṭṭhāya ariṭṭho kāṇāriṭṭho nāma jāto. Cattāropi puttā viññutaṃ pāpuṇiṃsu.
那时,父亲把国土分给他们,每人各得一百由旬,他们因此享有极大的名声与眷属。每人身边都有一万六千名龙女围绕侍奉。父亲自己只保留了一百由旬的国土。三个儿子每个月都来探望父母,而菩萨则每半个月回来一次。龙界中出现的任何问题,都是菩萨来解答。他也跟着父亲去侍奉广目天王,在广目天王那里出现的问题,同样由他来解说。后来有一天,广目天王带着龙众前往三十三天,围绕帝释天王坐下,天众中间出现了一个问题。没有人能解答,只有菩萨结跏趺坐,为大众解说。于是帝释天王用天香、天花供养他,说:“达陀,你拥有像大地一样广大的智慧,从今以后,你就叫布利达陀吧。”就这样给他取名为布利达陀。从此以后,他去侍奉帝释天王时,看到装饰华美的韦迦亚塔宫殿,天女遍布,极其动人,目睹了帝释天王的这般成就后,便对天界生起了喜爱,心想:“我这个吃青蛙的身体有什么用呢?我要回龙界去持守布萨,种下将来投生天界的因。”这样想过之后,他回到龙界,禀告父母:“母亲、父亲,我要去行持布萨。”父母说:“好啊,孩子,你去吧。不过去的时候不要到外面去,就在这龙界里找一座空宫殿来做。龙一旦到外面去,会有大恐怖。”巴利
Atha nesaṃ pitā yojanasatikaṃ yojanasatikaṃ katvā rajjamadāsi, mahanto yaso ahosi. Soḷasa soḷasa nāgakaññāsahassāni parivārayiṃsu. Pitu ekayojanasatikameva rajjaṃ ahosi. Tayo puttā māse māse mātāpitaro passituṃ āgacchanti, bodhisatto pana anvaddhamāsaṃ āgacchati. Nāgabhavane samuṭṭhitaṃ pañhaṃ bodhisattova katheti. Pitarā saddhiṃ virūpakkhamahārājassapi upaṭṭhānaṃ gacchati, tassa santike samuṭṭhitaṃ pañhampi sova katheti. Athekadivasaṃ virūpakkhe nāgaparisāya saddhiṃ tidasapuraṃ gantvā sakkaṃ parivāretvā nisinne devānaṃ antare pañho samuṭṭhāsi. Taṃ koci kathetuṃ nāsakkhi, pallaṅkavaragato pana hutvā mahāsattova kathesi. Atha naṃ devarājā dibbagandhapupphehi pūjetvā ‘‘datta, tvaṃ pathavisamāya vipulāya paññāya samannāgato, ito paṭṭhāya bhūridatto nāma hohī’’ti ‘‘bhūridatto’’ tissa nāmaṃ akāsi. So tato paṭṭhāya sakkassa upaṭṭhānaṃ gacchanto alaṅkatavejayantapāsādaṃ devaccharāhi ākiṇṇaṃ atimanoharaṃ sakkassa sampattiṃ disvā devaloke piyaṃ katvā ‘‘kiṃ me iminā maṇḍūkabhakkhena attabhāvena, nāgabhavanaṃ gantvā uposathavāsaṃ vasitvā imasmiṃ devaloke uppattikāraṇaṃ karissāmī’’ti cintetvā nāgabhavanaṃ gantvā mātāpitaro āpucchi ‘‘ammatātā, ahaṃ uposathakammaṃ karissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, tāta, karohi, karonto pana bahi agantvā imasmiññeva nāgabhavane ekasmiṃ suññavimāne karohi, bahigatānaṃ pana nāgānaṃ mahantaṃ bhaya’’nti.
他答应了一声“好”,就在那座空宫殿所在的皇家园林里住下来,持守布萨。那时,手持各种乐器的龙女们围绕着他。他心想:“我在这里住着持守布萨,布萨的修持没法圆满。我要去人间的路上,去那里做。”因为怕被阻拦,他没有告诉父母,只叫来自己的妻子们,说:“贤妻们,我要去人间。在耶牟那河边有一棵孟加拉榕树,离它不远的地方,有个蚁垤,我会在蚁垤顶上把身体盘起来,决意持守具备四支的布萨,然后躺下来做布萨的修持。我整夜躺着把布萨修持做完之后,就在天刚亮的时候,你们每十个人一组,轮流拿着乐器来到我身边,用香和花供养我,唱歌跳舞,然后带着我一起回龙界来。”这样交代之后,他就去了那里,在蚁垤顶上把身体盘起来,决意说:“不管是谁,想要我的皮、筋、骨或者血,就来拿吧。”这样决意持守具备四支的布萨后,他变出像犁头那么大的身体,躺下来做布萨的修持。天刚亮的时候,那些龙女就来了,按照他的吩咐做完,把他带回了龙界。他就这样持守布萨,过了很长很长的时间。巴利
So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā tattheva suññavimāne rājuyyāne uposathavāsaṃ vasati. Atha naṃ nānātūriyahatthā nāgakaññā parivārenti. So ‘‘na mayhaṃ idha vasantassa uposathakammaṃ matthakaṃ pāpuṇissati, manussapathaṃ gantvā karissāmī’’ti cintetvā nivāraṇabhayena mātāpitūnaṃ anārocetvā attano bhariyāyo āmantetvā ‘‘bhadde, ahaṃ manussalokaṃ gantvā yamunātīre nigrodharukkho atthi, tassāvidūre vammikamatthake bhoge ābhujitvā caturaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ adhiṭṭhāya nipajjitvā uposathakammaṃ karissāmi. Mayā sabbarattiṃ nipajjitvā uposathakamme kate aruṇuggamanavelāyameva tumhe dasa dasa itthiyo ādāya vārena vārena tūriyahatthā mama santikaṃ āgantvā maṃ gandhehi ca pupphehi ca pūjetvā gāyitvā naccitvā maṃ ādāya nāgabhavanameva āgacchathā’’ti vatvā tattha gantvā vammikamatthake bhoge ābhujitvā ‘‘yo mama cammaṃ vā nhāruṃ vā aṭṭhiṃ vā ruhiraṃ vā icchati, so āharatū’’ti caturaṅgasamannāgataṃ uposathaṃ adhiṭṭhāya naṅgalasīsappamāṇaṃ sarīraṃ māpetvā nipanno uposathakammamakāsi. Aruṇe uṭṭhahanteyeva taṃ nāgamāṇavikā āgantvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjitvā nāgabhavanaṃ ānenti. Tassa iminā niyāmena uposathaṃ karontassa dīgho addhā vītivatto.
那时,有个住在波罗奈门外村庄的婆罗门,带着名叫索玛达塔的儿子一起进森林,用矛、陷阱、套索、网等工具捕猎野兽,把肉用扁担挑回来卖,靠这个过日子。有一天,他连一只蜥蜴那么大的猎物都没弄到,就说:“孩子,索玛达塔,要是空着手回去,你妈会生气的,我们总得带点什么回去吧。”说完,他朝着菩萨躺卧的那处蚁垤方向走去,看见野兽们去耶牟那河喝水留下的足迹,就说:“孩子,有清楚的兽道。你退后站着,我来射杀来喝水的野兽。”他拿起弓,盯着野兽,在一棵树下站定。这时,有一只野兽在傍晚时分来喝水,他射中了它。那只野兽没有当场倒下,被箭的冲力逼得流血逃走了。父子俩一路追去,在它倒下的地方取了肉,走出森林。日落时分,他们来到那棵孟加拉榕树下,说:“现在天色晚了,走不了了,我们就在这儿过夜吧。”于是把肉放在一边,爬上树,躺在枝叶之间。天快亮时,婆罗门醒来,侧耳倾听野兽的声音。巴利
Tadā eko bārāṇasidvāragāmavāsī brāhmaṇo somadattena nāma puttena saddhiṃ araññaṃ gantvā sūlayantapāsavāgurādīhi oḍḍetvā mige vadhitvā maṃsaṃ kājenāharitvā vikkiṇanto jīvikaṃ kappesi. So ekadivasaṃ antamaso godhāmattampi alabhitvā ‘‘tāta somadatta, sace tucchahatthā gamissāma, mātā te kujjhissati, yaṃ kiñci gahetvā gamissāmā’’ti vatvā bodhisattassa nipannavammikaṭṭhānābhimukho gantvā pānīyaṃ pātuṃ yamunaṃ otarantānaṃ migānaṃ padavalañjaṃ disvā ‘‘tāta, migamaggo paññāyati, tvaṃ paṭikkamitvā tiṭṭhāhi, ahaṃ pānīyatthāya āgataṃ migaṃ vijjhissāmī’’ti dhanuṃ ādāya migaṃ olokento ekasmiṃ rukkhamūle aṭṭhāsi. Atheko migo sāyanhasamaye pānīyaṃ pātuṃ āgato. So taṃ vijjhi. Migo tattha apatitvā saravegena tajjito lohitena paggharantena palāyi. Pitāputtā naṃ anubandhitvā patitaṭṭhāne maṃsaṃ gahetvā araññā nikkhamitvā sūriyatthaṅgamanavelāya taṃ nigrodhaṃ patvā ‘‘idāni akālo, na sakkā gantuṃ, idheva vasissāmā’’ti maṃsaṃ ekamante ṭhapetvā rukkhaṃ āruyha viṭapantare nipajjiṃsu. Brāhmaṇo paccūsasamaye pabujjhitvā migasaddasavanāya sotaṃ odahi.
就在那时,龙女们来到菩萨跟前,为他铺好花座。菩萨隐去蛇身,化现出佩戴一切装饰的天身,以帝释般的威仪坐在花座上。龙女们又用香、花鬘等供养他,奏起天乐,开始歌舞。婆罗门听到那声音,心想:“这是谁呢?我得去看看。”便喊“儿子,儿子”,却没法把儿子叫醒,于是想:“让他睡吧,他大概是累了,我自己去。”就从树上下来,走到菩萨跟前。龙女们一看见他,就带着乐器一起没入地下,回到自己的龙宫去了。只剩下菩萨一个人。婆罗门走到他跟前,开口询问,说了两首偈颂:巴利
Tasmiṃ khaṇe nāgamāṇavikāyo āgantvā bodhisattassa pupphāsanaṃ paññāpesuṃ. So ahisarīraṃ antaradhāpetvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ dibbasarīraṃ māpetvā sakkalīlāya pupphāsane nisīdi. Nāgamāṇavikāpi naṃ gandhamālādīhi pūjetvā dibbatūriyāni vādetvā naccagītaṃ paṭṭhapesuṃ. Brāhmaṇo taṃ saddaṃ sutvā ‘‘ko nu kho esa, jānissāmi na’’nti cintetvā ‘‘putta, puttā’’ti vatvāpi puttaṃ pabodhetuṃ asakkonto ‘‘sayatu esa, kilanto bhavissati, ahameva gamissāmī’’ti rukkhā oruyha tassa santikaṃ agamāsi. Nāgamāṇavikā taṃ disvā saddhiṃ tūriyehi bhūmiyaṃ nimujjitvā attano nāgabhavanameva gatā. Bodhisatto ekakova ahosi. Brāhmaṇo tassa santikaṃ gantvā pucchanto gāthādvayamāha –
在繁花盛开的树林中间,那个红眼睛、肩膀宽宽的人是谁?
那十位戴着螺钏、穿着漂亮衣服的女子,正在合掌礼敬站立着,她们是谁?巴利
‘‘Pupphābhihārassa vanassa majjhe, ko lohitakkho vitatantaraṃso; Kā kambukāyūradharā suvatthā, tiṭṭhanti nāriyo dasa vandamānā.
你是谁?手臂粗大,在森林中间闪闪发光,就像浇了酥油的火一样。
你是位有名声的雅卡,还是位有大神力的龙呢?巴利
‘‘Ko tvaṃ brahābāhu vanassa majjhe, virocasi ghatasittova aggi; Mahesakkho aññatarosi yakkho, udāhu nāgosi mahānubhāvo’’ti.
在这里,具足为供养菩萨而取来的天界花供、并以此作庄严,就是“花鬘供养”。Ko即“ko nāma tvaṃ”,就是“你是谁/你名叫什么”。“红眼”就是眼睛赤红。“胸膛宽阔”就是胸膛极为宽广。“佩戴螺形臂钏”就是佩戴着黄金装饰。“大臂”就是手臂粗大。巴利
Tattha pupphābhihārassāti bodhisattassa pūjanatthāya ābhatena dibbapupphābhihārena samannāgatassa. Koti ko nāma tvaṃ. Lohitakkhoti rattakkho. Vitatantaraṃsoti puthulaantaraṃso. Kambukāyūradharāti suvaṇṇālaṅkāradharā. Brahābāhūti mahābāhu.
听了这话,菩萨心想:“就算我说自己是帝释天等某一位天神,这位婆罗门也会相信。但今天我只应该说真话。”这样想过之后,他便说出自己龙王的身份,说道:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘sacepi ‘sakkādīsu aññatarohamasmī’ti vakkhāmi, saddahissatevāyaṃ brāhmaṇo, ajja pana mayā saccameva kathetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā attano nāgarājabhāvaṃ kathento āha –
我是龙,有神通,威光炽盛,谁也挡不住;
我要是发了火,凭我的威神之力,连富饶繁荣的国土都能咬毁。巴利
‘‘Nāgohamasmi iddhimā, tejassī duratikkamo; Ḍaṃseyyaṃ tejasā kuddho, phītaṃ janapadaṃ api.
我的母亲是海生,我的父亲是持国。
我是善见的弟弟,人们都知道我叫富利达多。巴利
‘‘Samuddajā hi me mātā, dhataraṭṭho ca me pitā; Sudassanakaniṭṭhosmi, bhūridattoti maṃ vidū’’ti.
在这其中,“有威光”是指以毒液的威力而有威光。“难以超越”是指别人无法超越他。“咬”是指他说:如果我发怒,连繁荣的国土我也能咬,只要我的毒牙一落到地上,凭我的威力,整个国土连同大地都会化为灰烬。“我是善见的弟弟”是指我是我哥哥善见的弟弟。“知晓”是指在这方圆五百由旬的龙宫里,人们都这样知道我。巴利
Tattha tejassīti visatejena tejavā. Duratikkamoti aññena atikkamituṃ asakkuṇeyyo. Ḍaṃseyyanti sacāhaṃ kuddho phītaṃ janapadaṃ api ḍaṃseyyaṃ, pathaviyaṃ mama dāṭhāya patitamattāya saddhiṃ pathaviyā mama tejena so sabbo janapado bhasmā bhaveyyāti vadati. Sudassanakaniṭṭhosmīti ahaṃ mama bhātu sudassanassa kaniṭṭho asmi. Vidūti evaṃ mamaṃ pañcayojanasatike nāgabhavane jānantīti.
说完这番话,大士心想:“这个婆罗门脾气暴躁、粗鲁,要是他去告诉弄蛇人,可能会妨碍我的布萨。不如我把他带到龙宫,给他极大的荣耀,让布萨能稳妥地完成。”于是他对婆罗门说:“婆罗门,我要给你极大的荣耀,那龙宫美妙可爱。来吧,我们一起去那里。”“主人,我有个儿子,等您去的时候我就来。”大士便说:“去吧,婆罗门,把他带来。”接着,为了告诉他自己的住处,说道——巴利
Idañca pana vatvā mahāsatto cintesi ‘‘ayaṃ brāhmaṇo caṇḍo pharuso, ahituṇḍikassa ārocetvā uposathakammassa me antarāyampi kareyya, yaṃ nūnāhaṃ imaṃ nāgabhavanaṃ netvā mahantaṃ yasaṃ datvā uposathakammaṃ addhaniyaṃ kareyya’’nti. Atha naṃ āha ‘‘brāhmaṇa, mahantaṃ te yasaṃ dassāmi, ramaṇīyaṃ nāgabhavanaṃ, ehi tattha gacchāmā’’ti. ‘‘Sāmi, putto me atthi, tasmiṃ gacchante āgamissāmī’’ti. Atha naṃ mahāsatto ‘‘gaccha, brāhmaṇa, ānehi na’’nti vatvā attano āvāsaṃ ācikkhanto āha –
你看到的那座深不见底、永远翻卷着漩涡的湖,让人害怕;
这就是我的天宫,有几百人高那么高。巴利
‘‘Yaṃ gambhīraṃ sadāvaṭṭaṃ, rahadaṃ bhesmaṃ pekkhasi; Esa dibyo mamāvāso, anekasataporiso.
孔雀和鹤的鸣叫声回荡,蓝色的水从树林中央流出。
进入耶牟那河吧,不要害怕,这里是持戒具德之人安稳吉祥的住处。巴利
‘‘Mayūrakoñcābhirudaṃ, nīlodaṃ vanamajjhato; Yamunaṃ pavisa mā bhīto, khemaṃ vattavataṃ siva’’nti.
这里,“常转”就是一直不停转动的漩涡。“可怖”就是让人害怕。“你所见”就是你看到的这样的湖。“孔雀与鹤的啼鸣”就是两岸密林里住着的孔雀和鹤一起叫唤、鸣声回荡。“青水”就是蓝色的水。“从林中央”就是从树林中间流过去。“进去,别害怕”就是:对这样的耶牟那河,不用害怕,进去吧。“具足德行者之处”就是持戒圆满、行为端正的人居住的地方。进去吧,婆罗门,去把儿子带回来。巴利
Tattha sadāvaṭṭanti sadā pavattaṃ āvaṭṭaṃ. Bhesmanti bhayānakaṃ. Pekkhasīti yaṃ evarūpaṃ rahadaṃ passasi. Mayūrakoñcābhirudanti ubhosu tīresu vanaghaṭāyaṃ vasantehi mayūrehi ca koñcehi ca abhirudaṃ upakūjitaṃ. Nīlodanti nīlasalilaṃ. Vanamajjhatoti vanamajjhena sandamānaṃ. Pavisa mā bhītoti evarūpaṃ yamunaṃ abhīto hutvā pavisa. Vattavatanti vattasampannānaṃ ācāravantānaṃ vasanabhūmiṃ pavisa, gaccha, brāhmaṇa, puttaṃ ānehīti.
婆罗门走过去,把这件事告诉了儿子,然后把儿子带了回来。大士带着他们两个人,来到耶牟那河边,站在岸上说道:巴利
Brāhmaṇo gantvā puttassa tamatthaṃ ārocetvā puttaṃ ānesi. Mahāsatto te ubhopi ādāya yamunātīraṃ gantvā tīre ṭhito āha –
在那里,婆罗门带着儿子和随从到达了;
婆罗门,你受到我的欲乐供养,将会安乐地住下。巴利
‘‘Tattha patto sānucaro, saha puttena brāhmaṇa; Pūjito mayhaṃ kāmehi, sukhaṃ brāhmaṇa vacchasī’’ti.
在那里,“到达”是指你已经来到了我们的龙宫。“我的”是指你受到属于我所有的欲乐供养。“你将住于”是指你将在龙宫里快乐地生活。巴利
Tattha tattha pattoti tvaṃ amhākaṃ nāgabhavanaṃ patto hutvā. Mayhanti mama santakehi kāmehi pūjito. Vacchasīti tattha nāgabhavane sukhaṃ vasissati.
大士说完这番话,就用神通力把父子俩都带到了龙宫。到了那里,他们现出了天界的身体。接着,大士给了他们天界的享受,又各给了四百名龙女。他们尽情享受着极大的福报。菩萨自己也不放逸,照常做布萨。每半个月,他就去看望父母,为他们说法,然后到婆罗门那里问候身体是否安好,说:“你有什么需要就告诉我,不用挂心,安心住着。”又和索摩达多互相问候之后,回到自己的住处。婆罗门在龙宫住了一年,因为福报浅薄,心生厌倦,想回人间去。龙宫在他眼里就像地狱,华丽的宫殿像牢房,打扮漂亮的龙女像母夜叉。他想:“我已经厌倦了,也该探探索摩达多的心意。”于是到儿子那里,问:“孩子,你厌倦了吗?”“我怎么会厌倦?我不厌倦。倒是父亲您厌倦了吗?”“是的,孩子。”“为什么呢?”“因为见不到你的母亲和兄弟姐妹,所以厌倦了。来吧,孩子索摩达多,我们走吧。”他虽然说了“我不去”,但父亲一再请求,最后还是答应了“好吧”。巴利
Evaṃ vatvā mahāsatto ubhopi te pitāputte attano ānubhāvena nāgabhavanaṃ ānesi. Tesaṃ tattha dibbo attabhāvo pātubhavi. Atha nesaṃ mahāsatto dibbasampattiṃ datvā cattāri cattāri nāgakaññāsatāni adāsi. Te mahāsampattiṃ anubhaviṃsu. Bodhisattopi appamatto uposathakammaṃ akāsi. Anvaḍḍhamāsaṃ mātāpitūnaṃ upaṭṭhānaṃ gantvā dhammakathaṃ kathetvā tato ca brāhmaṇassa santikaṃ gantvā ārogyaṃ pucchitvā ‘‘yena te attho, taṃ vadeyyāsi, anukkaṇṭhamāno abhiramā’’ti vatvā somadattenapi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā attano nivesanaṃ agacchi. Brāhmaṇo ekasaṃvaccharaṃ nāgabhavane vasitvā mandapuññatāya ukkaṇṭhito manussalokaṃ gantukāmo ahosi. Nāgabhavanamassa lokantaranirayo viya alaṅkatapāsādo bandhanāgāraṃ viya alaṅkatanāgakaññā yakkhiniyo viya upaṭṭhahiṃsu. So ‘‘ahaṃ tāva ukkaṇṭhito , somadattassapi cittaṃ jānissāmī’’ti tassa santikaṃ gantvā āha ‘‘kiṃ, tāta, ukkaṇṭhasī’’ti? ‘‘Kasmā ukkaṇṭhissāmi na ukkaṇṭhāmi, tvaṃ pana ukkaṇṭhasi, tātā’’ti? ‘‘Āma tātā’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti. ‘‘Tava mātu ceva bhātubhaginīnañca adassanena ukkaṇṭhāmi, ehi, tāta somadatta, gacchāmā’’ti. So ‘‘na gacchāmī’’ti vatvāpi punappunaṃ pitarā yāciyamāno ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.
婆罗门心里盘算:“我已经先让儿子同意了。可是,如果我对富利达多说‘我在这里待腻了’,他反而会给我更多的荣耀,那样我就走不成了。不如换个法子:先夸赞他的福报,然后问他:‘你舍弃这样的福报,为什么要去人间修布萨呢?’等他说‘为了生天’,我就这样劝他:‘你都能放下这样的福报,为了生天去修布萨,那我们这些靠别人财物过活的人,不是更该如此吗?我也要回人间,见过亲人之后出家,修沙门法。’这样他就会准许我走了。”于是有一天,他来到富利达多那里,富利达多问他:“婆罗门,你待腻了吗?”他回答:“在您这里,我们什么都不缺。”关于想走的事一个字也没提,先夸起富利达多的福报来,说道:巴利
Brāhmaṇo ‘‘puttassa tāva me mano laddho, sace panāhaṃ bhūridattassa ‘ukkaṇṭhitomhī’ti vakkhāmi, atirekataraṃ me yasaṃ dassati, evaṃ me gamanaṃ na bhavissati. Ekena pana upāyena tassa sampattiṃ vaṇṇetvā ‘tvaṃ evarūpaṃ sampattiṃ pahāya kiṃkāraṇā manussalokaṃ gantvā uposathakammaṃ karosī’ti pucchitvā ‘saggatthāyā’ti vutte ‘tvaṃ tāva evarūpaṃ sampattiṃ pahāya saggatthāya uposathakammaṃ karosi, kimaṅgaṃ pana mayaṃyeva paradhanena jīvikaṃ kappema, ahampi manussalokaṃ gantvā ñātake disvā pabbajitvā samaṇadhammaṃ karissāmī’ti naṃ saññāpessāmi. Atha me so gamanaṃ anujānissatī’’ti cintetvā ekadivasaṃ tenāgantvā ‘‘kiṃ, brāhmaṇa, ukkaṇṭhasī’’ti pucchito ‘‘tumhākaṃ santikā amhākaṃ na kiñci parihāyatī’’ti kiñci gamanapaṭibaddhaṃ avatvāva ādito tāva tassa sampattiṃ vaṇṇento āha –
平坦又向四周铺开,大地盛产多伽罗香树;
被因陀罗虫覆盖着,那最上等的绿色显得格外美丽。巴利
‘‘Samā samantaparito, pahūtatagarā mahī; Indagopakasañchannā, sobhati harituttamā.
可爱的林中塔庙,回荡着天鹅悦耳的鸣叫;
散落的花瓣停驻着,善化作的莲花池。巴利
‘‘Rammāni vanacetyāni, rammā haṃsūpakūjitā; Opupphapaddhā tiṭṭhanti, pokkharañño sunimmitā.
八角形的柱子,做工精良,全都是琉璃做成的;
一千根柱子支撑的宫殿,满是少女,闪闪发光。巴利
‘‘Aṭṭhaṃsā sukatā thambhā, sabbe veḷuriyāmayā; Sahassathambhā pāsādā, pūrā kaññāhi jotare.
你已经投生到天宫,凭着自己的福德得到这座天宫;
没有逼迫,安详美好,带来彻底的安乐。巴利
‘‘Vimānaṃ upapannosi, dibyaṃ puññehi attano; Asambādhaṃ sivaṃ rammaṃ, accantasukhasaṃhitaṃ.
我想,你并不贪求千眼天神的宫殿;
因为你的神通确实广大,就像光辉闪耀的帝释天一样。巴利
‘‘Maññe sahassanettassa, vimānaṃ nābhikaṅkhasi; Iddhī hi tyāyaṃ vipulā, sakkasseva jutīmato’’ti.
其中,“平坦周遍”是指:从四面八方、一切方向来看,你的龙宫大地铺满金、银、摩尼、珍珠之沙,平坦如掌。“多伽罗香树遍布的大地”是指大地长满许多多伽罗香树。“覆盖着因陀瞿波迦”是指覆盖着金色的蜘蛛。“以鲜绿为最胜而闪耀”意思是:以鲜绿色的陀骠草覆盖而闪耀。“林间神龛”是指林中的丛聚。“落花为径”是指开过的莲花花瓣落下、铺满水面的水池。“善加化现”是指凭你的福德善业而善加化现,也就是依你的福业善加营造。“八角”是指你所住宫殿中精工制成的八角琉璃柱,以此之故,你的千柱宫殿龙女充盈,辉光闪耀。“你在如此殊胜的宫殿中化生”,是指你在这样的宫殿中化生。“帝释天的最胜殿”,是指帝释天的最胜殿。“你的神通实在广大”:因为你的神通如此广大,所以我认为,你并不以那斋戒功德希求帝释天的宫殿,而是希求比那更广大、更殊胜的处所。巴利
Tattha samā samantaparitoti parisamantato sabbadisābhāgesu ayaṃ tava nāgabhavane mahī suvaṇṇarajatamaṇi muttāvālukāparikiṇṇā samatalā. Pahūtatagarā mahīti bahukehi tagaragacchehi samannāgatā. Indagopakasañchannāti suvaṇṇaindagopakehi sañchannā. Sobhati harituttamāti haritavaṇṇadabbatiṇasañchannā sobhatīti attho. Vanacetyānīti vanaghaṭā. Opupphapaddhāti pupphitvā patitehi padumapattehi sañchannā udakapiṭṭhā. Sunimmitāti tava puññasampattiyā suṭṭhu nimmitā. Aṭṭhaṃsāti tava vasanapāsādesu aṭṭhaṃsā sukatā veḷuriyamayā thambhā. Tehi thambhehi sahassathambhā tava pāsādā nāgakaññāhi pūrā vijjotanti. Upapannosīti evarūpe vimāne nibbattosīti attho. Sahassanettassa vimānanti sakkassa vejayantapāsādaṃ. Iddhī hi tyāyaṃ vipulāti yasmā tavāyaṃ vipulā iddhi, tasmā tvaṃ tena uposathakammena sakkassa vimānampi na patthesi, aññaṃ tato uttari mahantaṃ ṭhānaṃ patthesīti maññāmi.
大士听了这话,说道:“婆罗门,别这么说。跟帝释天的荣耀相比,我们的荣耀就像须弥山旁边的一粒芥子,我们连给他当侍从都不配。”说完,便说了这首偈颂:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘mā hevaṃ, brāhmaṇa, avaca, sakkassa yasaṃ paṭicca amhākaṃ yaso sinerusantike sāsapo viya, mayaṃ tassa paricārakepi na agghāmā’’ti vatvā gāthamāha –
即使凭借心智,也无法达到那位具足光辉者的威神之力;
那些受侍奉、以因陀罗为首、能随心自在的天王们。巴利
‘‘Manasāpi na pattabbo, ānubhāvo jutīmato; Paricārayamānānaṃ, saindānaṃ vasavattina’’nti.
这句话的意思是:婆罗门,所谓帝释的荣光,就算心里想着“大概有一日、两日、三日、四日这么多”,也是根本无法达到的。那些侍奉他的四位大王——以因陀罗为首而行、具足自在的侍奉诸天王的诸天众,以及四位护世天王的荣光——我们这些投生在畜生道里的众生,连它的十六分之一都比不上。巴利
Tassattho – brāhmaṇa, sakkassa yaso nāma ekaṃ dve tayo cattāro vā divase ‘‘ettako siyā’’ti manasā cintentenapi na abhipattabbo. Yepi naṃ cattāro mahārājāno paricārenti, tesaṃ devarājānaṃ paricārayamānānaṃ indaṃ nāyakaṃ katvā carantānaṃ saindānaṃ vasavattīnaṃ catunnaṃ lokapālānaṃ yasassapi amhākaṃ tiracchānagatānaṃ yaso soḷasiṃ kalaṃ nagghatīti.
这样说完之后,我又听到“我想,这就是你千眼者的天宫”这句话,于是便回忆起了那件事。为了说明自己的愿望,他说道:“我正是因为渴求毗阇延多天宫,才修持布萨羯磨的。”巴利
Evañca pana vatvā ‘‘idaṃ te maññe sahassanettassa vimāna’’nti vacanaṃ sutvā ahaṃ taṃ anussariṃ. ‘‘Ahañhi vejayantaṃ patthento uposathakammaṃ karomī’’ti tassa attano patthanaṃ ācikkhanto āha –
他贪求那座天宫,那是属于不死者、追求快乐的神众的。
我守布萨戒的时候,就睡在蚁垤顶上。巴利
‘‘Taṃ vimānaṃ abhijjhāya, amarānaṃ sukhesinaṃ; Uposathaṃ upavasanto, semi vammikamuddhanī’’ti.
在这里,“贪求”是指渴望、追求。“不死者”是指长寿的天神。“求乐者”是指所求为安乐、安住在安乐中的。巴利
Tattha abhijjhāyāti patthetvā. Amarānanti dīghāyukānaṃ devānaṃ. Sukhesinanti esitasukhānaṃ sukhe patiṭṭhitānaṃ.
婆罗门听了这话,心想:“现在机会来了。”他满心欢喜,为了告辞离去,说了两首偈颂:巴利
Kaṃ sutvā brāhmaṇo ‘‘idāni me okāso laddho’’ti somanassappatto gantuṃ āpucchanto gāthādvayamāha –
我为了寻找鹿,带着儿子进入了森林。
亲人们不知道我到底是死了还是活着。巴利
‘‘Ahañca migamesāno, saputto pāvisiṃ vanaṃ; Taṃ maṃ mataṃ vā jīvaṃ vā, nābhivedenti ñātakā.
我在呼唤富利达多,那位迦尸国之子,声名显赫的人;
得到你的同意后,我们就能去看望亲族了。巴利
‘‘Āmantaye bhūridattaṃ, kāsiputtaṃ yasassinaṃ; Tayā no samanuññātā, api passemu ñātake’’ti.
在这里,“他们不知道”就是不了知;即使对他们说了,他们也还是不知道。“我召唤”就是我呼唤。“迦尸之子”就是迦尸国王女儿的儿子。巴利
Tattha nābhivedentīti na jānanti, kathentopi nesaṃ natthi. Āmantayeti āmantayāmi. Kāsiputtanti kāsirājadhītāya puttaṃ.
于是菩萨说道:巴利
Tato bodhisatto āha –
这确实就是我的欲求:愿你留在我身边。
这样的欲乐在人间确实不容易得到。巴利
‘‘Eso hi vata me chando, yaṃ vasesi mamantike; Na hi etādisā kāmā, sulabhā honti mānuse.
如果你对财物没有欲望,那就以我的欲乐供养你;
我已经允许你了,你平安地回去看望亲人吧。巴利
‘‘Sace tvaṃ nicchase vatthuṃ, mama kāmehi pūjito; Mayā tvaṃ samanuññāto, sotthiṃ passāhi ñātake’’ti.
大士说完这两首偈颂后,心里想:“他靠着这颗宝珠安稳度日,不会告诉任何人。我就把这颗能满一切所愿的宝珠给他吧。”于是,在把宝珠交给他的时候,说道:巴利
Mahāsatto gāthādvayaṃ vatvā cintesi – ‘‘ayaṃ maṇiṃ nissāya sukhaṃ jīvanto kassaci nācikkhissati, etassa sabbakāmadadaṃ maṇiṃ dassāmī’’ti. Athassa taṃ dadanto āha –
他保住这颗神圣的宝珠,就能得到牲畜和儿子;
愿你无病安乐,婆罗门,拿了它就走吧。巴利
‘‘Dhārayimaṃ maṇiṃ dibyaṃ, pasuṃ putte ca vindati; Arogo sukhito hoti, gacchevādāya brāhmaṇā’’ti.
在这里,佩戴这颗宝珠的人因为它的威力,能得到牲畜、儿子,以及其他任何想要的东西。巴利
Tattha pasuṃ putte ca vindatīti imaṃ maṇiṃ dhārayamāno imassānubhāvena pasuñca putte ca aññañca yaṃ icchati, taṃ sabbaṃ labhati.
于是那位婆罗门说了一首偈颂:巴利
Tato brāhmaṇo gāthamāha –
我赞同你的善语,富利达多。
我已经老了,要出家了,不再贪求欲乐。巴利
‘‘Kusalaṃ paṭinandāmi, bhūridatta vaco tava; Pabbajissāmi jiṇṇosmi, na kāme abhipatthaye’’ti.
它的意思是:富利达多,你的话是善的、没有过失,我欢喜接受,不拒绝。但我已经老了,所以我要出家,不再贪求欲乐。我要这宝珠有什么用呢。巴利
Tassattho – bhūridatta, tava vacanaṃ kusalaṃ anavajjaṃ, taṃ paṭinandāmi na paṭikkhipāmi. Ahaṃ pana jiṇṇo asmi, tasmā pabbajissāmi, na kāme abhipatthayāmi, kiṃ me maṇināti.
如果梵行破裂了,就会牵扯到财物上的事;
你不用犹豫,尽管过来,我会给你很多财富。巴利
‘‘Brahmacariyassa ce bhaṅgo, hoti bhogehi kāriyaṃ; Avikampamāno eyyāsi, bahuṃ dassāmi te dhana’’nti.
在这里,如果“破坏”是指梵行生活本身就很难维持,一旦对梵行生起不喜乐,梵行就遭到毁坏,那时他成了在家人,就得靠财物来过日子。到了这种时候,你可以毫无顾虑地来到我身边,我会给你很多财富。巴利
Tattha ce bhaṅgoti brahmacariyavāso nāma dukkaro, anabhiratassa brahmacariyassa ce bhaṅgo hoti, tadā gihibhūtassa bhogehi kāriyaṃ hoti, evarūpe kāle tvaṃ nirāsaṅko hutvā mama santikaṃ āgaccheyyāsi, bahuṃ te dhanaṃ dassāmīti.
富利达多,我随喜你的善语。
如果还有需要,我还会再来。巴利
‘‘Kusalaṃ paṭinandāmi, bhūridatta vaco tava; Punapi āgamissāmi, sace attho bhavissatī’’ti.
这里,“punapi”就是“puna api”,或者这就是它的读法。巴利
Tattha punapīti puna api, ayameva vā pāṭho.
那时,大士知道他不愿留在那里,就命令龙青年们把婆罗门送回人间。导师为了说明这件事,说道:巴利
Athassa tattha avasitukāmataṃ ñatvā mahāsatto nāgamāṇavake āṇāpetvā brāhmaṇaṃ manussalokaṃ pāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
菩利达多说完这话,就派出了四个人。
来,去吧,起来,赶紧把那位婆罗门带来。巴利
‘‘Idaṃ vatvā bhūridatto, pesesi caturo jane; Etha gacchatha uṭṭhetha, khippaṃ pāpetha brāhmaṇaṃ.
那四个人听了他的话,就起身了。
被富利达多派去的人迅速把那位婆罗门送到了邪恶者那里。巴利
‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, uṭṭhāya caturo janā; Pesitā bhūridattena, khippaṃ pāpesu brāhmaṇa’’nti.
这里“使到达”的意思是:他们让那位婆罗门渡过耶牟那河后,把他送到了通往波罗奈的路上;送到之后,对他说了声“你们走吧”,就自己返回龙宫去了。巴利
Tattha pāpesūti yamunāto uttāretvā bārāṇasimaggaṃ pāpayiṃsu, pāpayitvā ca pana ‘‘tumhe gacchathā’’ti vatvā nāgabhavanameva paccāgamiṃsu.
婆罗门在路上一边对儿子索玛达塔说“孩子,我们在这个地方射中过鹿,在那个地方射中过野猪”,一边看见一个池塘,就说:“索玛达塔我儿,我们洗个澡吧。”儿子回答:“好的,父亲。”于是两人脱下天衣和天饰,捆成一个包裹放在池塘岸边,然后下水洗澡。就在那一刻,那些天衣和天饰消失不见,直接回到了龙宫;他们身上重新裹上了原先穿的粗布袈裟衣,弓箭和长矛也恢复了原来的样子。索玛达塔哭着说:“父亲,您把我们毁了!”父亲安慰他说:“别担心,森林里有鹿,我们可以猎鹿来维持生活。”索玛达塔的母亲听说他们回来了,就出门迎接,把他们领回家,用饭菜让他们吃饱。婆罗门吃完饭就睡着了。母亲问儿子:“孩子,这么长时间你们去哪儿了?”儿子说:“母亲,是龙王富利达塔把我们带到龙宫的,我们在那里住腻了,现在才回来。”“那你们有没有带什么宝物回来?”“没有带,母亲。”“难道他什么都没给你们吗?”“母亲,富利达塔给过父亲一颗能满一切愿望的宝珠,但父亲没有拿。”“为什么?”“听说他要出家。”她一听就火了,心想:“这么长时间把孩子们扔给我一个人抚养,自己跑到龙宫去住,现在居然说要去出家!”于是拿起捣米杵打他的背,呵斥道:“你这个坏婆罗门!听说你要出家,连宝珠都不拿,那你为什么不出家还跑回来?赶紧滚出我家!”然后威胁他。这时他对她说:“夫人,别生气,森林里有鹿,我会养活你。”说完就带着儿子进了森林,照以前的办法维持生活。巴利
Brāhmaṇopi ‘‘tāta somadatta, imasmiṃ ṭhāne migaṃ vijjhimhā, imasmiṃ sūkara’’nti puttassa ācikkhanto antarāmagge pokkharaṇiṃ disvā ‘‘tāta somadatta, nhāyāmā’’ti vatvā ‘‘sādhu, tātā’’ti vutte ubhopi dibbābharaṇāni ceva dibbavatthāni ca omuñcitvā bhaṇḍikaṃ katvā pokkharaṇītīre ṭhapetvā otaritvā nhāyiṃsu. Tasmiṃ khaṇe tāni antaradhāyitvā nāgabhavanameva agamaṃsu. Paṭhamaṃ nivatthakāsāvapilotikāva nesaṃ sarīre paṭimuñciṃsu, dhanusarasattiyopi pākatikāva ahesuṃ. Somadatto ‘‘nāsitāmhā tayā, tātā’’ti paridevi. Atha naṃ pitā ‘‘mā cintayi, migesu santesu araññe mige vadhitvā jīvikaṃ kappessāmā’’ti assāsesi. Somadattassa mātā tesaṃ āgamanaṃ sutvā paccuggantvā gharaṃ netvā annapānena santappesi. Brāhmaṇo bhuñjitvā niddaṃ okkami. Itarā puttaṃ pucchi ‘‘tāta , ettakaṃ kālaṃ kuhiṃ gatatthā’’ti? ‘‘Amma, bhūridattanāgarājena amhe nāgabhavanaṃ nītā, tato ukkaṇṭhitvā idāni āgatā’’ti. ‘‘Kiñci pana vo ratanaṃ ābhata’’nti. ‘‘Nābhataṃ ammā’’ti. ‘‘Kiṃ tumhākaṃ tena kiñci na dinna’’nti. ‘‘Amma, bhūridattena me pitu sabbakāmadado maṇi dinno ahosi, iminā pana na gahito’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti. ‘‘Pabbajissati kirā’’ti. Sā ‘‘ettakaṃ kālaṃ dārake mama bhāraṃ karonto nāgabhavane vasitvā idāni kira pabbajissatī’’ti kujjhitvā vīhibhañjanadabbiyā piṭṭhiṃ pothentī ‘‘are, duṭṭhabrāhmaṇa, pabbajissāmīti kira maṇiratanaṃ na gaṇhasi, atha kasmā apabbajitvā idhāgatosi, nikkhama mama gharā sīgha’’nti santajjesi. Atha naṃ ‘‘bhadde, mā kujjhi, araññe migesu santesu ahaṃ taṃ posessāmī’’ti vatvā puttena saddhiṃ araññaṃ gantvā purimaniyāmeneva jīvikaṃ kappesi.
那时,在大海南边的海域,有一只住在森巴利树上的金翅鸟,用翅膀扇起风,把海水吹开,抓住了一条龙王的头。那时候,金翅鸟们还不懂得怎么抓龙,后来在《般度罗本生》里才学会了。这只金翅鸟虽然抓住了龙头,却不让它沉进水里,而是直接提起来,让龙悬在空中,带着它朝雪山顶上飞去。那时有一位住在迦尸国的婆罗门,出家做了苦行者,在雪山一个地方搭了间叶屋住着。他经行道的尽头有一棵大榕树,他白天就在那棵树下休息。金翅鸟带着龙从榕树顶上飞过,悬吊着的龙为了挣脱,用尾巴缠住了一根榕树枝。金翅鸟毫不知情,凭着自己力气大,径直冲上高空,把那棵大榕树连根拔了起来。金翅鸟把龙带到森巴利林,用喙啄开龙腹,吃了龙脂,把龙身丢进了大海。榕树倒下时发出巨响。金翅鸟心想:“这是什么声音?”往下一看,见到了那棵大榕树,便想:“这棵树怎么会被我拔起来?”接着如实知道:“这就是苦行者经行道尽头的那棵榕树。”又想:“这棵树对他帮助很大。我这是造了不善业,还是没有呢?应当去问问他本人,才能弄清楚。”于是化作一个年轻人的模样,来到他那里。巴利
Tadā dakkhiṇamahāsamuddassa disābhāge simbalivāsī eko garuḷo pakkhavātehi samudde udakaṃ viyūhitvā ekaṃ nāgarājānaṃ sīse gaṇhi. Tadāhi supaṇṇā nāgaṃ gahetuṃ ajānanakāyeva , pacchā paṇḍarajātake jāniṃsu. So pana taṃ sīse gahetvāpi udake anottharanteyeva ukkhipitvā olambantaṃ ādāya himavantamatthakena pāyāsi. Tadā ceko kāsiraṭṭhavāsī brāhmaṇo isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantappadese paṇṇasālaṃ māpetvā paṭivasati. Tassa caṅkamanakoṭiyaṃ mahānigrodharukkho atthi. So tassa mūle divāvihāraṃ karoti. Supaṇṇo nigrodhamatthakena nāgaṃ harati. Nāgo olambanto mokkhatthāya naṅguṭṭhena nigrodhaviṭapaṃ veṭhesi. Supaṇṇo taṃ ajānantova mahabbalatāya ākāse pakkhandiyeva. Nigrodharukkho samūlo uppāṭito. Supaṇṇo nāgaṃ simbalivanaṃ netvā tuṇḍena paharitvā kucchiṃ phāletvā nāgamedaṃ khāditvā sarīraṃ samuddakucchimhi chaḍḍesi. Nigrodharukkho patanto mahāsaddamakāsi. Supaṇṇo ‘‘kissa eso saddo’’ti adho olokento nigrodharukkhaṃ disvā ‘‘kuto esa mayā uppāṭito’’ti cintetvā ‘‘tāpasassa caṅkamanakoṭiyā nigrodho eso’’ti tathato ñatvā ‘‘ayaṃ tassa bahūpakāro, ‘akusalaṃ nu kho me pasutaṃ, udāhu no’ti tameva pucchitvā jānissāmī’’ti māṇavakavesena tassa santikaṃ agamāsi.
那时,苦行者把那块地方弄平整。金翅鸟王向苦行者行礼后,坐在一边,装作不知道的样子问道:“尊者,这里是什么地方?”苦行者回答:“近事男,有一只金翅鸟为了找食物抓走了一条龙,那条龙为了挣脱,用尾巴缠住了榕树的枝干,可金翅鸟凭着自己力气大,还是飞走了,结果榕树被连根拔起。这就是它被拔起来的地方。”金翅鸟又问:“尊者,那对那只金翅鸟来说,算不算不善呢?”苦行者答:“如果它不知道,那就叫无心之业,不算不善。”金翅鸟接着问:“尊者,那对那条龙呢?”苦行者答:“它缠住树不是为了毁坏,而是为了挣脱,所以对它来说也不算不善。”金翅鸟听了很满意,对苦行者说:“尊者,我就是那只金翅鸟王。您解答我的问题,让我很欢喜。你们住在森林里,我知道一个叫阿蓝婆耶那的咒语,非常珍贵。我把它当作谢师礼送给您,请您收下吧。”苦行者说:“我不需要咒语,你走吧。”金翅鸟再三请求,终于让苦行者接受了,便把咒语传给他,又告诉他相关的药物,然后离开了。巴利
Tasmiṃ khaṇe tāpaso taṃ ṭhānaṃ samaṃ karoti. Supaṇṇarājā tāpasaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno ajānanto viya ‘‘kissa ṭhānaṃ, bhante, ida’’nti pucchi. ‘‘Upāsaka, eko supaṇṇo bhojanatthāya nāgaṃ haranto nāgena mokkhatthāya nigrodhaviṭapaṃ naṅguṭṭhena veṭhitāyapi attano mahabbalatāya pakkhantitvā gato, atha nigrodharukkho uppāṭito, idaṃ tassa uppāṭitaṭṭhāna’’nti. ‘‘Kiṃ pana, bhante, tassa supaṇṇassa akusalaṃ hoti, udāhu no’’ti? ‘‘Sace na jānāti, acetanakammaṃ nāma akusalaṃ na hotī’’ti. ‘‘Kiṃ nāgassa pana , bhante’’ti? ‘‘So imaṃ nāsetuṃ na gaṇhi, mokkhatthāya gaṇhi, tasmā tassapi na hotiyevā’’ti. Supaṇṇo tāpasassa tussitvā ‘‘bhante, ahaṃ so supaṇṇarājā, tumhākañhi pañhaveyyākaraṇena tuṭṭho. Tumhe araññe vasatha, ahañcekaṃ alampāyanamantaṃ jānāmi, anaggho manto. Tamahaṃ tumhākaṃ ācariyabhāgaṃ katvā dammi, paṭiggaṇhatha na’’nti āha. ‘‘Alaṃ mayhaṃ mantena, gacchatha tumhe’’ti. So taṃ punappunaṃ yācitvā sampaṭicchāpetvā mantaṃ datvā osadhāni ācikkhitvā pakkāmi.
那时,在波罗奈有一个穷婆罗门,借了很多债,被债主们催逼。他想:“我留在这里有什么用?不如进森林里死了算了。”于是他就离开家,走进森林,一路辗转来到那个隐修的地方,用周到的侍奉让那位苦行者对他很满意。苦行者心想:“这个婆罗门对我帮助太大了,我要把金翅鸟王传给我的阿蓝婆耶那咒教给他。”于是对他说:“婆罗门,我懂得阿蓝婆耶那咒,我把它传给你,你拿着吧。”婆罗门说:“不用了,尊者,我不需要咒语。”但苦行者一再地说,反复劝他,最后让他接受了,就传给了他。还把与这咒相配的各种药材以及持咒的方法,全都告诉了他。婆罗门心想:“我找到活路了。”住了几天后,他找了个借口说:“尊者,我得了风病。”苦行者就让他走了。他向苦行者行礼,请求原谅,然后离开森林,一路辗转来到耶牟那河边,一边诵着那个咒,一边沿着大路走去。巴利
Tasmiṃ kāle bārāṇasiyaṃ eko daliddabrāhmaṇo bahuṃ iṇaṃ gahetvā iṇasāmikehi codiyamāno ‘‘kiṃ me idha vāsena, araññaṃ pavisitvā mataṃ seyyo’’ti nikkhamitvā vanaṃ pavisitvā anupubbena taṃ assamapadaṃ patvā tāpasaṃ vattasampadāya ārādhesi. Tāpaso ‘‘ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ativiya upakārako, supaṇṇarājena dinnaṃ dibbamantamassa dassāmī’’ti cintetvā ‘‘brāhmaṇa, ahaṃ alampāyanamantaṃ jānāmi, taṃ te dammi, gaṇhāhi na’’nti vatvā ‘‘alaṃ, bhante, na mayhaṃ mantenattho’’ti vuttepi punappunaṃ vatvā nippīḷetvā sampaṭicchāpetvā adāsiyeva. Tassa ca mantassa anucchavikāni osadhāni ceva mantupacārañca sabbaṃ kathesi. Brāhmaṇo ‘‘laddho me jīvitupāyo’’ti katipāhaṃ vasitvā ‘‘vātābādho me, bhante, bādhatī’’ti apadesaṃ katvā tāpasena vissajjito taṃ vanditvā khamāpetvā araññā nikkhamitvā anupubbena yamunāya tīraṃ patvā taṃ mantaṃ sajjhāyanto mahāmaggaṃ gacchati.
那时,有上千名侍奉富利达多的龙女,拿着那颗能满一切所愿的宝珠,从龙宫出来,把宝珠放在耶牟那河岸的沙堆上。借着宝珠的光,她们整夜在水中嬉戏。到了天亮时,她们用各种装饰打扮好,围着宝珠,正要把宝珠的光收起来。那个婆罗门一边诵咒,一边也来到了那个地方。龙女们一听到诵咒的声音,就害怕地想:“这一定是金翅鸟来了。”她们被死亡的恐惧吓住,顾不上拿宝珠,就沉入地下,回龙宫去了。婆罗门看见宝珠,心里欢喜,想:“我的咒语现在就灵验了。”于是拿起宝珠就走了。就在那时,那个猎人婆罗门带着儿子索玛达塔进森林猎鹿,看见他手里的那颗宝珠,就对儿子说:“孩子,这不就是富利达多给我们的那颗宝珠吗?”“是的,父亲,就是那颗宝珠。”“既然这样,我们就说它的坏话,骗过这个婆罗门,把宝珠拿过来。”“父亲,以前富利达多亲手送给您,您都没拿;现在这个婆罗门难道还会来骗您吗?您别出声了。”那个婆罗门说:“孩子,等着吧,你看着,到底是他骗我,还是我骗他。”于是他和阿蓝婆耶那交谈着说道:巴利
Tasmiṃ kāle sahassamattā bhūridattassa paricārikā nāgamāṇavikā taṃ sabbakāmadadaṃ maṇiratanaṃ ādāya nāgabhavanā nikkhamitvā yamunātīre vālukarāsimhi ṭhapetvā tassa obhāsena sabbarattiṃ udakakīḷaṃ kīḷitvā aruṇuggamane sabbālaṅkārena alaṅkaritvā maṇiratanaṃ parivāretvā siriṃ pavesayamānā nisīdiṃsu. Brāhmaṇopi mantaṃ sajjhāyanto taṃ ṭhānaṃ pāpuṇi. Tā mantasaddaṃ sutvāva ‘‘iminā supaṇṇena bhavitabba’’nti maraṇabhayatajjitā maṇiratanaṃ aggahetvā pathaviyaṃ nimujjitvā nāgabhavanaṃ agamiṃsu. Brāhmaṇopi maṇiratanaṃ disvā ‘‘idāneva me manto samiddho’’ti tuṭṭhamānaso maṇiratanaṃ ādāya pāyāsi. Tasmiṃ khaṇe nesādabrāhmaṇo somadattena saddhiṃ migavadhāya araññaṃ pavisanto tassa hatthe taṃ maṇiratanaṃ disvā puttaṃ āha ‘‘tāta, nanu eso amhākaṃ bhūridattena dinno maṇī’’ti? ‘‘Āma, tāta, eso maṇī’’ti. ‘‘Tena hissa aguṇaṃ kathetvā imaṃ brāhmaṇaṃ vañcetvā gaṇhāmetaṃ maṇiratana’’nti. ‘‘Tāta, pubbe bhūridattena dīyamānaṃ na gaṇhi, idāni panesa brāhmaṇo taññeva vañcessati, tuṇhī hohī’’ti. Brāhmaṇo ‘‘hotu, tāta, passasi etassa vā mama vā vañcanabhāva’’nti alampāyanena saddhiṃ sallapanto āha –
拿起一颗宝珠,它是吉祥的,质地美好,令人心生欢喜;
宝石具足文辞,谁得到了这颗宝珠?巴利
‘‘Maṇiṃ paggayha maṅgalyaṃ, sādhuvittaṃ manoramaṃ; Selaṃ byañjanasampannaṃ, ko imaṃ maṇimajjhagā’’ti.
在这里,“吉祥”是指被大家公认为吉祥、能满一切所愿的宝珠。“谁这个”意思是:你是在哪里得到这颗宝珠的?巴利
Tattha maṅgalyanti maṅgalasammataṃ sabbakāmadadaṃ. Ko imanti kuhiṃ imaṃ maṇiṃ adhigatosi.
于是,阿蓝婆耶那说了一首偈颂:巴利
Tato alampāyano gāthamāha –
一千个红眼者被从四面八方团团围住;
今天我在路上走的时候,捡到了这颗宝珠。巴利
‘‘Lohitakkhasahassāhi, samantā parivāritaṃ; Ajja kālaṃ pathaṃ gacchaṃ, ajjhagāhaṃ maṇiṃ ima’’nti.
它的意思是:今天清早,我走在路上赶路时,得到了这颗宝珠,当时有大约一千名红眼睛的龙女从四面八方围着它。她们一看见我,全都吓得丢下宝珠逃走了。巴利
Tassattho – ahaṃ ajja kālaṃ pātova pathaṃ maggaṃ gacchanto rattakkhikāhi sahassamattāhi nāgamāṇavikāhi samantā parivāritaṃ imaṃ maṇiṃ ajjhagā. Maṃ disvā hi sabbāva etā bhayatajjitā imaṃ chaḍḍetvā palātāti.
尼沙陀婆罗门想骗他,就故意说这颗宝珠有什么不好,其实自己是想把它弄到手,于是说了三首偈颂:巴利
Nesādabrāhmaṇo taṃ vañcetukāmo maṇiratanassa aguṇaṃ pakāsento attanā gaṇhitukāmo tisso gāthā abhāsi –
这块岩石一直被妥善侍奉,始终受到珍爱和尊敬;
善加保持、善加安放,就能在一切处成就。巴利
‘‘Sūpaciṇṇo ayaṃ selo, accito mānito sadā; Sudhārito sunikkhitto, sabbatthamabhisādhaye.
对侍奉有失者,或在放下时,或为执持;
这块石头因为被以不恰当的方式反复亲近,只会带来毁灭。巴利
‘‘Upacāravipannassa, nikkhepe dhāraṇāya vā; Ayaṃ selo vināsāya, pariciṇṇo ayoniso.
不善之人不配持有这颗天界的宝珠。
你把这一百金币收下,把这宝珠给我吧。巴利
‘‘Na imaṃ akusalo dibyaṃ, maṇiṃ dhāretumāraho; Paṭipajja sataṃ nikkhaṃ, dehimaṃ ratanaṃ mama’’nti.
这里,“一切义利”的意思是:如果有人懂得好好侍奉、恭敬这颗塞拉宝珠,像珍爱自己的生命一样爱护它,懂得好好保存它、好好安放它,那么对这个人来说,这颗已经被善加侍奉、恭敬、尊重、善加保存、善加安放的塞拉宝珠,就能成就一切义利。“对侍奉失败的人”:如果有人侍奉不当,那么这颗宝珠被他用错误的方式亲近,只会带来毁灭。他是这么说的。“适合持有”:就是有资格持有。你收下一百金币:我们家里有很多宝珠,我们知道怎么拿它。我给你一百金币,你收下,把这颗宝珠给我。其实他家里连一枚金币都没有。但他知道那颗宝珠能满一切所愿。于是他心里想:“我要连头一起沐浴,用水洒在宝珠上,然后说‘给我一百金币’,那时它就会给我,我再把它给这个人。”所以他鼓起勇气这样说了。巴利
Tattha sabbatthanti yo imaṃ selaṃ suṭṭhu upacarituṃ accituṃ attano jīvitaṃ viya mamāyituṃ suṭṭhu dhāretuṃ suṭṭhu nikkhipituṃ jānāti, tasseva sūpaciṇṇo accito mānito sudhārito sunikkhitto ayaṃ selo sabbaṃ atthaṃ sādhetīti attho. Upacāravipannassāti yo pana upacāravipanno hoti, tasseso anupāyena pariciṇṇo vināsameva vahatīti vadati. Dhāretumārahoti dhāretuṃ araho. Paṭipajja sataṃ nikkhanti amhākaṃ gehe bahū maṇī, mayametaṃ gahetuṃ jānāma. Ahaṃ te nikkhasataṃ dassāmi, taṃ paṭipajja, dehi imaṃ maṇiratanaṃ mamanti. Tassa hi gehe ekopi suvaṇṇanikkho natthi. So pana tassa maṇino sabbakāmadadabhāvaṃ jānāti . Tenassa etadahosi ‘‘ahaṃ sasīsaṃ nhatvā maṇiṃ udakena paripphositvā ‘nikkhasataṃ me dehī’ti vakkhāmi, athesa me dassati, tamahaṃ etassa dassāmī’’ti. Tasmā sūro hutvā evamāha.
于是,阿拉帕亚那说了这首偈颂:巴利
Tato alampāyano gāthamāha –
我这宝珠不是用牛或宝物能买到的;
相貌具足的塞罗是我那绝不可买的宝珠。巴利
‘‘Na ca myāyaṃ maṇī keyyo, gohi vā ratanehi vā; Selo byañjanasampanno, neva keyyo maṇi mamā’’ti.
在这里,“不可卖”是指:这颗宝珠是我的财物,绝不该被任何人拿去卖掉。“不可买”是指:这颗宝珠具足相好,所以绝不该被任何人用任何东西买走。巴利
Tattha na ca myāyanti ayaṃ maṇi mama santako kenaci vikkiṇitabbo nāma na hoti. Neva keyyoti ayañca mama maṇi lakkhaṇasampanno, tasmā neva keyyo kenaci vatthunāpi vikkiṇitabbo nāma na hotīti.
尼沙陀婆罗门说道:巴利
Nesādabrāhmaṇo āha –
如果不是由你来获取这宝石,则用母牛或宝石来获取,
那么,到底用什么才能买到这颗宝珠?我既然问了你,就请你告诉我。巴利
‘‘No ce tayā maṇī keyyo, gohi vā ratanehi vā; Atha kena maṇī keyyo, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.
阿拉姆帕亚那说道:巴利
Alampāyano āha –
谁能为我讲说那位大龙象——威光赫赫、难以超越的圣者;
我要把这颗宝石送给他,它就像带着光芒在燃烧一样。巴利
‘‘Yo me saṃse mahānāgaṃ, tejassiṃ duratikkamaṃ; Tassa dajjaṃ imaṃ selaṃ, jalantamiva tejasā’’ti.
在这里,就像以光焰燃烧一样,即如同以光辉在燃烧。巴利
Tattha jalantamiva tejasāti pabhāya jalantaṃ viya.
尼沙陀婆罗门说道:巴利
Nesādabrāhmaṇo āha –
以婆罗门的模样出现的是谁?金翅鸟是飞鸟中最殊胜的。
他四处寻找龙,寻觅自己的食物。巴利
‘‘Ko nu brāhmaṇavaṇṇena, supaṇṇo patataṃ varo; Nāgaṃ jigīsamanvesi, anvesaṃ bhakkhamattano’’ti.
这里,“谁啊”这句话,是尼沙陀婆罗门心里想“一定是有只金翅鸟在找自己的食物”,才这样说的。巴利
Tattha ko nūti idaṃ nesādabrāhmaṇo ‘‘attano bhakkhaṃ anvesantena garuḷena bhavitabba’’nti cintetvā evamāha.
阿拉姆帕亚那这样说道:巴利
Alampāyano evamāha –
我不是鸟王,也从没见过金翅鸟。
婆罗门,人们知道我是因治毒蛇而闻名的医生。巴利
‘‘Nāhaṃ dijādhipo homi, adiṭṭho garuḷo mayā; Āsīvisena vittoti, vejjo brāhmaṇa maṃ vidū’’ti.
在那里,人们知道我,知道:“这个因治毒蛇而著名的人,名叫阿拉姆帕亚那医生。”巴利
Tattha maṃ vidūti maṃ ‘‘esa āsīvisena vittako alampāyano nāma vejjo’’ti jānanti.
尼沙陀婆罗门说道:巴利
Nesādabrāhmaṇo āha –
你到底有什么果报,又有什么技艺呢?
你到底是仗着什么这么傲慢,连蛇都不放在眼里?巴利
‘‘Kiṃ nu tuyhaṃ phalaṃ atthi, kiṃ sippaṃ vijjate tava; Kismiṃ vā tvaṃ paratthaddho, uragaṃ nāpacāyasī’’ti.
在这里,有人问:你到底是依靠什么、仗着什么,是傲慢于他人还是傲慢于自身,才这样不敬那条毒蛇,不把它当作长辈,反而轻视它呢?巴利
Tattha kismiṃ vā tvaṃ paratthaddhoti tvaṃ kismiṃ vā upatthaddho hutvā, kiṃ nissayaṃ katvā uragaṃ āsīvisaṃ na apacāyasi jeṭṭhakaṃ akatvā avajānāsīti pucchati.
他为了显示自己的力量,就说了这样的话:巴利
So attano balaṃ dīpento āha –
那位林栖的仙人,长久修习苦行;
金翅鸟向憍尸迦宣说了无与伦比的毒明。巴利
‘‘Āraññikassa isino, cirarattaṃ tapassino; Supaṇṇo kosiyassakkhā, visavijjaṃ anuttaraṃ.
那位已修习成就的寂静者,在山间;
我恭恭敬敬地侍奉您,日夜都不懈怠。巴利
‘‘Taṃ bhāvitattaññataraṃ, sammantaṃ pabbatantare; Sakkaccaṃ taṃ upaṭṭhāsiṃ, rattindivamatandito.
那时,他已经被我亲近承事,具足威仪,修持梵行。
世尊随我所愿,为我显现了天界的咒语。巴利
‘‘So tadā pariciṇṇo me, vattavā brahmacariyavā; Dibbaṃ pātukarī mantaṃ, kāmasā bhagavā mama.
我依靠这些咒语,内心坚定,我不怕那些龙。
他们知道我就是解毒者们的阿阇梨阿拉姆帕那。巴利
‘‘Tyāhaṃ mante paratthaddho, nāhaṃ bhāyāmi bhoginaṃ; Ācariyo visaghātānaṃ, alampānoti maṃ vidū’’ti.
其中,“憍尸迦所说”是指金翅鸟对憍尸迦族的仙人所说的话。至于他讲述这件事的全部缘由,则应当详细完整地说明。“某位已修成者”是指已修成的诸仙人中的一位。“寂静而住”就是安住。“随己意”是随自己的意愿。“对我”是指他把那个咒向我开示。“我因那些咒而安住”是指我依靠、依止那些咒。“诸龙”是指诸龙王。“解毒师”是指解毒的医师们。巴利
Tattha kosiyassakkhāti kosiyagottassa isino supaṇṇo ācikkhi. Tena akkhātakāraṇaṃ pana sabbaṃ vitthāretvā kathetabbaṃ. Bhāvitattaññataranti bhāvitattānaṃ isīnaṃ aññataraṃ. Sammantanti vasantaṃ. Kāmasāti attano icchāya. Mamāti taṃ mantaṃ mayhaṃ pakāsesi. Tyāhaṃ mante, paratthaddhoti ahaṃ te mante upatthaddho nissito. Bhoginanti nāgānaṃ. Visaghātānanti visaghātakavejjānaṃ.
尼沙陀婆罗门听了这话,心里盘算:“这位阿拉姆帕亚诺,只要有人给他指出那条龙,他就会把宝珠送给那人。我给他指出富利达多之后,就能拿到宝珠了。”于是他和儿子一起商量,说了一首偈颂——巴利
Taṃ sutvā nesādabrāhmaṇo cintesi ‘‘ayaṃ alampāyano yvāssa nāgaṃ dasseti, tassa maṇiratanaṃ dassati, bhūridattamassa dassetvā maṇiṃ gaṇhissāmī’’ti. Tato puttena saddhiṃ mantento gāthamāha –
孩子啊,我们把宝珠拿过来吧,索玛达塔,你要知道。
别把以棍棒得来的荣光随自己的意就丢掉了。巴利
‘‘Gaṇhāmase maṇiṃ tāta, somadatta vijānahi; Mā daṇḍena siriṃ pattaṃ, kāmasā pajahimhase’’ti.
在这里,“gaṇhāmase”就是“gaṇhāma”(我们拿取)。“随自己喜好”是指按自己的心意,用棍棒打,我们不要就那样把它丢掉。巴利
Tattha gaṇhāmaseti gaṇhāma. Kāmasāti attano ruciyā daṇḍena paharitvā mā jahāma.
婆罗门啊,凡是恭敬供养了已回到自己住处的你的那个人;
对这样行善的人,你为什么因为痴迷而想害他?巴利
‘‘Sakaṃ nivesanaṃ pattaṃ, yo taṃ brāhmaṇa pūjayi; Evaṃ kalyāṇakārissa, kiṃ mohā dubbhimicchasi.
“你若渴望获得财物,普利达多将会施与;”
你亲自去找他乞求吧,他会给你很多财富。巴利
‘‘Sace tvaṃ dhanakāmosi, bhūridatto padassati; Tameva gantvā yācassu, bahuṃ dassati te dhana’’nti.
在那里,供养就是用天界的欲乐来供养。你想害他吗?意思是:亲爱的,你怎么会想对那样一位朋友做出伤害的事呢?巴利
Tattha pūjayīti dibbakāmehi pūjayittha. Dubbhimicchasīti kiṃ tathārūpassa mittassa dubbhikammaṃ kātuṃ icchasi tātāti.
到手的东西、钵里的东西、散落在地上的东西,拿来吃更好。
索玛达塔,别让眼前到手的好处从我们这儿溜走。巴利
‘‘Hatthagataṃ pattagataṃ, nikiṇṇaṃ khādituṃ varaṃ; Mā no sandiṭṭhiko attho, somadatta upaccagā’’ti.
在这里,“手中所得的”意思是:亲爱的索玛达塔,你还年轻,不懂世间的人情世故。因为不管是拿到手里的、放进钵里的,还是摆在面前、放在眼前的,对我来说,拿来吃才更好,而不是放在远处。巴利
Tattha hatthagatanti tāta somadatta, tvaṃ taruṇako lokapavattiṃ na jānāsi. Yañhi hatthagataṃ vā hoti pattagataṃ vā purato vā nikiṇṇaṃ ṭhapitaṃ, tadeva me khādituṃ varaṃ, na dūre ṭhitaṃ.
在恐怖的地狱里被烧煮,大象的皮也裂开了;
背叛朋友、舍弃他人利益的人,就算还活着,也会枯萎。巴利
‘‘Paccati niraye ghore, mahissamapi vivarati; Mittadubbhī hitaccāgī, jīvarevāpi sussati.
“你若渴望获得财物,普利达多将会施与;”
我想,这怨仇是你自己造下的,你不久就会尝到它的滋味。巴利
‘‘Sace tvaṃ dhanakāmosi, bhūridatto padassati; Maññe attakataṃ veraṃ, na ciraṃ vedayissasī’’ti.
在这里,大地也会裂开的意思是:亲爱的孩子,对背叛朋友的人,在他还活着的时候,大地就会裂开,露出一道缝。舍弃利益的人,就是抛弃自己利益的人。活着也会枯槁的意思是:人还活着,却已经干枯憔悴,成了人间饿鬼。自己造作的怨仇,就是自己所作的恶。不久,我认为你过不了多久就会感受到它。巴利
Tattha mahissamapi vivaratīti tāta, mittadubbhino jīvantasseva pathavī bhijjitvā vivaraṃ deti. Hitaccāgīti attano hitapariccāgī. Jīvarevāpi sussatīti jīvamānova sussati, manussapeto hoti. Attakataṃ veranti attanā kataṃ pāpaṃ. Na ciranti na cirasseva vedayissasīti maññāmi.
举行盛大祭祀之后,婆罗门们就这样变得纯净;
我们要举行大祭祀,这样就能从恶业中解脱出来。巴利
‘‘Mahāyaññaṃ yajitvāna, evaṃ sujjhanti brāhmaṇā; Mahāyaññaṃ yajissāma, evaṃ mokkhāma pāpakā’’ti.
在这里,“得以清净”的意思是:亲爱的索玛达塔,你还年轻,什么都不懂。婆罗门不管造了什么恶业,都能靠祭祀变得清净——他就是在说明这一点。巴利
Tattha sujjhantīti tāta somadatta, tvaṃ daharo na kiñci jānāsi, brāhmaṇā nāma yaṃ kiñci pāpaṃ katvā yaññena sujjhantīti dassento evamāha.
算了,我现在就走,今天我不再和你一起;
我连一步都不会和这种作恶的人一起走,就这样。巴利
‘‘Handa dāni apāyāmi, nāhaṃ ajja tayā saha; Padampekaṃ na gaccheyyaṃ, evaṃ kibbisakārinā’’ti.
在这里,“apāyāmi”的意思是“我离开”,也就是“我逃走”。巴利
Tattha apāyāmīti apagacchāmi, palāyāmīti attho.
他这样说完之后,那位聪明的青年还是没办法让父亲接受自己的话,于是就用很大的声音去激怒天神,说:“我不会跟这种作恶的人一起走!”然后就在父亲眼前逃走了,进入雪山,出家修行,修成了神通和种种禅定境界,禅那没有退失,命终后生到了梵天。为了说明这件事的意义,导师说:巴利
Evañca pana vatvā paṇḍito māṇavo pitaraṃ attano vacanaṃ gāhāpetuṃ asakkonto mahantena saddena devatā ujjhāpetvā ‘‘evarūpena pāpakārinā saddhiṃ na gamissāmī’’ti pitu passantasseva palāyitvā himavantaṃ pavisitvā pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā aparihīnajjhāno brahmaloke uppajji. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
索玛达多这位博学多闻的人对父亲说完这番话后,
他惹恼了那些神灵后,就离开了那个地方。巴利
‘‘Idaṃ vatvāna pitaraṃ, somadatto bahussuto; Ujjhāpetvāna bhūtāni, tamhā ṭhānā apakkamī’’ti.
尼沙陀婆罗门心想:“索玛达多撇下自己的家,会去哪里呢?”他看见阿蓝波耶那有点不高兴,就说:“阿蓝波耶那,别发愁,我会让你见到富利达多。”于是带着他来到龙王举行布萨的地方,看见龙王盘着身子卧在蚁丘顶上,便站在不远处,伸出手,说了两首偈颂:巴利
Nesādabrāhmaṇo ‘‘somadatto ṭhapetvā attano gehaṃ kuhiṃ gamissatī’’ti cintento alampāyanaṃ thokaṃ anattamanaṃ disvā ‘‘alampāyana , mā cintayi, dassessāmi te bhūridatta’’nti taṃ ādāya nāgarājassa uposathakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā vammikamatthake bhoge ābhujitvā nipannaṃ nāgarājānaṃ disvā avidūre ṭhito hatthaṃ pasāretvā dve gāthā abhāsi –
抓住这头大龙,把那宝珠拿来给我;
他的身体像因陀罗虫那样的光泽,而因陀罗虫的头是红色的。巴利
‘‘Gaṇhāhetaṃ mahānāgaṃ, āharetaṃ maṇiṃ mama; Indagopakavaṇṇābho, yassa lohitako siro.
这个身体呈现得像一团棉絮。
它躺在蚁丘顶上,婆罗门,你去抓住它吧。巴利
‘‘Kappāsapicurāsīva, eso kāyo padissati; Vammikaggagato seti, taṃ tvaṃ gaṇhāhi brāhmaṇā’’ti.
其中,像因陀罗虫的颜色那样闪耀,就是“因陀罗虫色光”。像整理好的棉花堆一样,就是“如棉花堆”。巴利
Tattha indagopakavaṇṇābhoti indagopakavaṇṇo viya ābhāsati. Kappāsapicurāsīvāti suvihitassa kappāsapicuno rāsi viya.
这时,大士睁开眼睛,看见猎师婆罗门,心想:“这个人会障碍我的布萨。我把他带到龙宫,用极大的富贵安顿了他。我送给他的宝珠,他不想要。现在他却带着捕蛇人来了。如果我生这个背弃朋友之人的气,我的戒就会破损。但我一开始就已经受持了具备四支的布萨,就让这次布萨按照我所受持的那样保持下去吧。任由阿兰巴亚那砍我、煮我,或者用尖桩刺我,我绝不生他的气。”他又想:“如果我朝他们看,他们就会化为灰烬。即使他殴打我,我也不生气,也不看他们。”于是,他闭上眼睛,以决意波罗蜜为先导,把头埋进盘绕的身体中间,一动不动地躺着。猎师婆罗门说:“喂,阿兰巴亚那,抓住这条龙,把宝珠给我!”阿兰巴亚那看见龙,满心欢喜,完全不把宝珠放在眼里,说道:“拿着,婆罗门!”便把它扔到他手里。它从他手中滑落,掉在地上。刚一落地,就钻入地下,径直回到了龙宫。巴利
Atha mahāsatto akkhīni ummīletvā nesādabrāhmaṇaṃ disvā ‘‘ayaṃ uposathassa me antarāyaṃ kareyyāti imaṃ nāgabhavanaṃ netvā mahāsampattiyā patiṭṭhāpesiṃ. Mayā dīyamānaṃ maṇiṃ gaṇhituṃ na icchi. Idāni pana ahituṇḍikaṃ gahetvā āgacchati. Sacāhaṃ imassa mittadubbhino kujjheyyaṃ, sīlaṃ me khaṇḍaṃ bhavissati. Mayā kho pana paṭhamaññeva caturaṅgasamannāgato uposatho adhiṭṭhito, so yathādhiṭṭhitova hotu, alampāyano maṃ chindatu vā pacatu vā, sūlena vā vijjhatu, nevassa kujjhissāmī’’ti cintetvā ‘‘sace kho panāhaṃ ime olokessāmi, bhasmā bhaveyyuṃ. Maṃ pothentepi na kujjhissāmi na olokessāmī’’ti akkhīni nimīletvā adhiṭṭhānapāramiṃ purecārikaṃ katvā bhogantare sīsaṃ pakkhipitvā niccalova hutvā nipajji. Nesādabrāhmaṇopi ‘‘bho alampāyana, imaṃ nāgaṃ gaṇhāhi, dehi me maṇi’’nti āha. Alampāyano nāgaṃ disvā tuṭṭho maṇiṃ kismiñci agaṇetvā ‘‘gaṇha, brāhmaṇā’’ti tassa hatthe khipi. So tassa hatthato gaḷitvā pathaviyaṃ pati. Patitamattova pathaviṃ pavisitvā nāgabhavanameva gato.
婆罗门因为失去了摩尼宝、失去了与富利达多的友谊、失去了父子之情,这三样都失去了。他悲叹道:“我成了毫无依靠的人,我儿子的话我没有听从。”就这样哭着回了家。阿兰巴亚那也用天药涂抹自己的身体,吃了一点,又把药液洒遍全身,念着天咒,走到菩萨跟前,抓住他的尾巴用力拉扯,又紧紧抓住他的头,掰开他的嘴,自己吃下药后,把唾液吐进菩萨口中。本性清净的龙王因为害怕破戒,没有发怒,连眼睛都不睁开。然后阿兰巴亚那把药和咒结合起来,抓住尾巴,把他头朝下倒过来抖动,让他把吃下去的东西都吐出来,又让他直挺挺地躺在地上,像踩扁豆一样用脚踩踏,骨头仿佛都被碾成了粉末。接着又抓住尾巴,像拍打衣服一样甩来甩去。大士虽然承受这样的痛苦,却始终没有生气。为了说明这件事,导师说道:巴利
Brāhmaṇo maṇiratanato bhūridattena saddhiṃ mittabhāvato puttatoti tīhi parihāyi. So ‘‘nippaccayo jātomhi, puttassa me vacanaṃ na kata’’nti paridevanto gehaṃ agamāsi. Alampāyanopi dibbosadhehi attano sarīraṃ makkhetvā thokaṃ khāditvā attano kāyaṃ paripphosetvā dibbamantaṃ jappanto bodhisattaṃ upasaṅkamitvā naṅguṭṭhe gahetvā ākaḍḍhitvā sīsaṃ daḷhaṃ gaṇhanto mukhamassa vivaritvā osadhaṃ khāditvā mukhe kheḷaṃ opi. Sucijātiko nāgarājā sīlabhedabhayena akujjhitvā akkhīnipi na ummīlesi. Atha naṃ osadhamantaṃ katvā naṅguṭṭhe gahetvā heṭṭhāsīsaṃ katvā sañcāletvā gahitabhojanaṃ chaḍḍāpetvā bhūmiyaṃ dīghato nipajjāpetvā masūrakaṃ maddanto viya pādehi madditvā aṭṭhīni cuṇṇiyamānāni viya ahesuṃ. Puna naṅguṭṭhe gahetvā dussaṃ pothento viya pothesi. Mahāsatto evarūpaṃ dukkhaṃ anubhavantopi neva kujjhi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
然后我用天界的甜美药草,还有念诵的咒语词句;
就这样,他能够对世尊做那点小动作。巴利
‘‘Athosadhehi dibbehi, jappaṃ mantapadāni ca; Evaṃ taṃ asakkhi satthuṃ, katvā parittamattano’’ti.
在这里,“不能”就是“不能”;“抓住”是指抓住。巴利
Tattha asakkhīti sakkhi. Satthunti gaṇhituṃ.
他这样把大士弄得虚弱后,用藤条编了一个筐,把大士塞进去,但因为身体太大,塞不进去。他就用脚跟踹,硬把他塞了进去。然后提起筐子,走到一个村子,在村子中央放下来,大声喊道:“想看龙跳舞的人,都过来!”全村的人都聚了过来。这时,阿拉帕亚那说:“出来吧,大龙!”大士心想:“今天我应该让众人欢喜,表演一番。这样阿拉帕亚那得到很多财物,心满意足,就会放了我。他让我做什么,我就做什么。”于是阿拉帕亚那把大士从筐里取出来,说:“变大!”他就变大了。又说:“变小、变卷曲、蜕皮、一只脚、两只脚、三只脚、四只脚、五只脚、六只脚、七只脚、八只脚、九只脚、十只脚、二十只脚、三十只脚、四十只脚、五十只脚、一百只脚,变高、变低、显露全身、隐没全身、显现半身,变青色、黄色、红色、白色、深红色,放出火焰,放出水,放出烟。”大士在这些形态中都一一化现出来,表演舞蹈。看到这一幕,没有人能忍住眼泪。巴利
Iti so mahāsattaṃ dubbalaṃ katvā vallīhi peḷaṃ sajjetvā mahāsattaṃ tattha pakkhipi, sarīrassa mahantatāya tattha na pavisati. Atha naṃ paṇhiyā koṭṭento pavesetvā peḷaṃ ādāya ekaṃ gāmaṃ gantvā gāmamajjhe otāretvā ‘‘nāgassa naccaṃ daṭṭhukāmā āgacchantū’’ti saddamakāsi. Sakalagāmavāsino sannipatiṃsu. Tasmiṃ khaṇe alampāyano ‘‘nikkhama mahānāgā’’ti āha. Mahāsatto cintesi ‘‘ajja mayā parisaṃ tosentena kīḷituṃ vaṭṭati. Evaṃ alampāyano bahuṃ dhanaṃ labhitvā tuṭṭho maṃ vissajjessati. Yaṃ yaṃ esa maṃ kāreti, taṃ taṃ karissāmī’’ti. Atha naṃ so peḷato nīharitvā ‘‘mahā hohī’’ti āha. So mahā ahosi, ‘‘khuddako, vaṭṭo, vammito, ekapphaṇo, dviphaṇo, tipphaṇo, catupphaṇo, pañca, cha, satta, aṭṭha, nava, dasa vīsati, tiṃsati, cattālīsa, paṇṇāsapphaṇo, satapphaṇo, ucco, nīco, dissamānakāyo, adissamānakāyo, dissamānaupaḍḍhakāyo , nīlo, pīto, lohito, odāto, mañjaṭṭhiko hohi, aggijālaṃ vissajjehi, udakaṃ, dhūmaṃ vissajjehī’’ti. Mahāsatto imesupi ākāresu vuttavutte attabhāve nimminitvā naccaṃ dassesi. Taṃ disvā koci assūni sandhāretuṃ nāsakkhi.
人们给了他很多金银、衣物、饰品等东西。就这样,他在那个村子里得到了大约一千。他当初抓住大士的时候虽然说过“得到一千就放了他”,可是得到这些财物之后,他因为贪财又想:“光在一个村子里我就得了这么多,听说在城里能得更多。”于是就不肯放他走。他在那个村子里安了家,做了一个宝筐,把大士放进去,自己坐上舒适的车子,带着一大群随从出发,一路在村庄、城镇等地让大士表演,渐渐来到了波罗奈。他给龙王喂蜜团,也杀死青蛙来喂,但龙王因为怕他不放自己走,不肯吃东西。尽管龙王不吃东西,他还是从四个城门村开始,到各处让龙王表演了大约一个月。到了十五布萨日,他禀报国王说:“今天我要在您面前让他表演。”国王便命人在城中击鼓,召集大众。王宫庭院里系好了层层叠起的床座。巴利
Manussā bahūni hiraññasuvaṇṇavatthālaṅkārādīni adaṃsu. Iti tasmiṃ gāme sahassamattaṃ labhi. So kiñcāpi mahāsattaṃ gaṇhanto ‘‘sahassaṃ labhitvā taṃ vissajjessāmī’’ti āha, taṃ pana dhanaṃ labhitvā ‘‘gāmakepi tāva mayā ettakaṃ dhanaṃ laddhaṃ, nagare kira bahuṃ labhissāmī’’ti dhanalobhena taṃ na muñci. So tasmiṃ gāme kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā ratanamayaṃ peḷaṃ kāretvā tattha mahāsattaṃ pakkhipitvā sukhayānakaṃ āruyha mahantena parivārena nikkhamitvā taṃ gāmanigamādīsu kīḷāpento anupubbena bārāṇasiṃ pāpuṇi. Nāgarājassa pana madhulāje deti, maṇḍūke māretvā deti, so gocaraṃ na gaṇhāti avissajjanabhayena. Gocaraṃ aggaṇhantampi puna naṃ cattāro dvāragāme ādiṃ katvā tattha tattha māsamattaṃ kīḷāpesi. Pannarasauposathadivase pana ‘‘ajja tumhākaṃ santike kīḷāpessāmī’’ti rañño ārocāpesi. Rājā nagare bheriṃ carāpetvā mahājanaṃ sannipātāpesi. Rājaṅgaṇe mañcātimañcaṃ bandhiṃsu.
入城品巴利
Nagarapavesanakaṇḍaṃ
就在阿兰巴亚那抓走菩萨的那一天,大士的母亲在梦里看见一个黑皮肤、红眼睛的男人,用剑砍断了她的右臂,鲜血直流,被人拖走。她吓得浑身发抖,惊醒过来,伸手摸了摸右臂,才知道那只是一场梦。这时她心里想:“我做了个这么凶险可怕的噩梦,恐怕是我四个儿子里哪一个、或者是持国天王、或者是我自己,要出什么事了。”但她心里最放不下的还是大士。为什么呢?因为其他几个儿子都住在自己的龙宫里,而这位大士因为心地清净、喜好持戒,跑到人间去行布萨。所以她格外担心:“会不会有捕蛇人或者金翅鸟把我的儿子抓走了?”就这样过了半个月,她又想:“我的儿子要是超过半个月不在我身边,他是过不下去的,一定是出了什么危险。”于是陷入了深深的忧愁。过了一个月,她悲伤得眼泪不停地流,心像枯干了一样,双眼也红肿了。她坐在那里,一直望着儿子该回来的那条路,心里念着:“这就该回来了,这就该回来了。”那时,正好满一个月,她的长子善见带着一大群随从,来拜见父母。他把随从留在外面,自己登上宫殿,向母亲行礼后站在一旁。母亲正一心挂念着富利达多,根本没跟他说一句话。善见心想:“以前我回来的时候,母后总是很高兴,会热情招呼我。今天却满脸愁苦,这到底是什么缘故?”于是他就开口问母亲,念了下面的话——巴利
Alampāyanena pana bodhisattassa gahitadivaseyeva mahāsattassa mātā supinante addasa kāḷena rattakkhinā purisena asinā dakkhiṇabāhuṃ chinditvā lohitena paggharantena nīyamānaṃ. Sā bhītatasitā uṭṭhāya dakkhiṇabāhuṃ parāmasitvā supinabhāvaṃ jāni. Athassā etadahosi ‘‘mayā kakkhaḷo pāpasupino diṭṭho, catunnaṃ vā me puttānaṃ dhataraṭṭhassa rañño vā mama vā paripanthena bhavitabba’’nti. Apica kho pana mahāsattameva ārabbha atirekataraṃ cintesi. Kiṃkāraṇā ? Sesā attano nāgabhavane vasanti, itaro pana sīlajjhāsayattā manussalokaṃ gantvā uposathakammaṃ karoti. Tasmā ‘‘kacci nu kho me puttaṃ ahituṇḍiko vā supaṇṇo vā gaṇheyyā’’ti tasseva atirekataraṃ cintesi . Tato aḍḍhamāse atikkante ‘‘mama putto aḍḍhamāsātikkamena maṃ vinā vattituṃ na sakkoti, addhāssa kiñci bhayaṃ uppannaṃ bhavissatī’’ti domanassappattā ahosi. Māsātikkamena panassā sokena assūnaṃ apaggharaṇakālo nāma nāhosi, hadayaṃ sussi, akkhīni upacciṃsu. Sā ‘‘idāni āgamissati, idāni āgamissatī’’ti tassāgamanamaggameva olokentī nisīdi. Athassā jeṭṭhaputto sudassano māsaccayena mahatiyā parisāya saddhiṃ mātāpitūnaṃ dassanatthāya āgato, parisaṃ bahi ṭhapetvā pāsādaṃ āruyha mātaraṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Sā bhūridattaṃ anusocantī tena saddhiṃ na kiñci sallapi. So cintesi ‘‘mayhaṃ mātā mayi pubbe āgate tussati, paṭisanthāraṃ karoti, ajja pana domanassappattā, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti? Atha naṃ pucchanto āha –
看见前来、一切欲乐圆满具足的我;
你的感官没有受损,可你的脸却变得枯槁了。巴利
‘‘Mamaṃ disvāna āyantaṃ, sabbakāmasamiddhinaṃ; Indriyāni ahaṭṭhāni, sāvaṃ jātaṃ mukhaṃ tava.
就像一朵花被拿到手里,用手掌揉搓把玩。
见到我这样,你的脸变得苍白了。巴利
‘‘Paddhaṃ yathā hatthagataṃ, pāṇinā parimadditaṃ; Sāvaṃ jātaṃ mukhaṃ tuyhaṃ, mamaṃ disvāna edisa’’nti.
在这里,“无信”就是不清净、不明亮。“流出来”是说你的脸像金镜一样发光,现在却变得又黄又黑。“在手边”是指被手折断。“这样的”是说:我带着这么大的荣光和威仪,特地来见你们,你见到我……巴利
Tattha ahaṭṭhānīti na vippasannāni. Sāvanti kañcanādāsavaṇṇaṃ te mukhaṃ pītakāḷakaṃ jātaṃ. Hatthagatanti hatthena chinditaṃ. Edisanti evarūpaṃ mahantena sirisobhaggena tumhākaṃ dassanatthāya āgataṃ maṃ disvā.
她听了这话,还是一句话都不说。善见心想:“她是不是对谁生了气,或者被什么事缠住了心?”于是为了问她,又说了另一首偈颂:巴利
Sā evaṃ vuttepi neva kathesi. Sudassano cintesi ‘‘kiṃ nu kho kenaci kuddhā vā paribaddhā vā bhaveyyā’’ti. Atha naṃ pucchanto itaraṃ gāthamāha –
难道你没有受到攻击吗?你有痛苦吗?
你的脸色这样,是因为见了我才回来的。巴利
‘‘Kacci nu te nābhisasi, kacci te atthi vedanā; Yena sāvaṃ mukhaṃ tuyhaṃ, mamaṃ disvāna āgata’’nti.
在这里,他问“kacci nu te nābhisasi”的意思是:难道没有人用辱骂、斥责或伤害来攻击你吗?接着问“tuyhaṃ”的意思是:以前你见到我、来到我这里时,并不是这样一副脸色。今天你的脸色变得这么沮丧,到底是什么原因?请告诉我。巴利
Tattha kacci nu te nābhisasīti kacci nu taṃ koci na abhisasi akkosena vā paribhāsāya vā vihiṃsīti pucchati. Tuyhanti tava pubbe mamaṃ disvā āgataṃ edisaṃ mukhaṃ na hoti. Yena pana kāraṇena ajja tava mukhaṃ sāvaṃ jātaṃ, taṃ me ācikkhāti pucchati.
于是她对他解释说:巴利
Athassa sā ācikkhantī āha –
孩子,我梦见:距今一个月已过去;
就像砍断我的右臂,血污的;
有个男人把它拿走后就离开了,当时我正在哭。巴利
‘‘Supinaṃ tāta addakkhiṃ, ito māsaṃ adhogataṃ; ‘Dakkhiṇaṃ viya me bāhuṃ, chetvā ruhiramakkhitaṃ; Puriso ādāya pakkāmi, mama rodantiyā sati’.
从我见到那个梦起,善见啊,你要知道;
从那时起,不管是白天还是夜里,我都得不到快乐。巴利
‘‘Yatohaṃ supinamaddakkhiṃ, sudassana vijānahi; Tato divā vā rattiṃ vā, sukhaṃ me nopalabbhatī’’ti.
其中,“ito māsaṃ adhogataṃ”的意思是:从那时起已经过了一个月。她这是在说明:“今天正好是我梦见那个梦满一个月的日子。”“puriso”指一个皮肤黝黑、眼睛发红的男子。“rodantiyā sati”指正在哭泣的时候。“sukhaṃ me nopalabbhati”的意思是:我根本找不到什么快乐。巴利
Tattha ito māsaṃ adhogatanti ito heṭṭhā māsātikkantaṃ. Ajja me diṭṭhasupinassa māso hotīti dasseti. Purisoti eko kāḷo rattakkhi puriso. Rodantiyā satīti rodamānāya satiyā. Sukhaṃ me nopalabbhatīti mama sukhaṃ nāma na vijjati.
她这样说完之后,又悲叹道:“儿啊,我心爱的儿子,你的幼弟不见了,他一定是生起了恐惧。”巴利
Evañca pana vatvā ‘‘tāta, piyaputtako me tava kaniṭṭho na dissati, bhayenassa uppannena bhavitabba’’nti paridevantī āha –
过去,容貌美丽的少女们曾围绕在他身边;
被金网遮住的菩利达多,看不见了。巴利
‘‘Yaṃ pubbe parivāriṃsu, kaññā ruciraviggahā; Hemajālappaṭicchannā, bhūridatto na dissati.
过去,那些手持锋利宝剑的人曾围绕侍奉他;
翅子树花盛开,却看不见菩利达多。巴利
‘‘Yaṃ pubbe parivāriṃsu, nettiṃsavaradhārino; Kaṇikārāva samphullā, bhūridatto na dissati.
来吧,我们现在就去富利达多的住处。
我们来看你那安住于法、具足戒行的兄弟吧。巴利
‘‘Handa dāni gamissāma, bhūridattanivesanaṃ; Dhammaṭṭhaṃ sīlasampannaṃ, passāma tava bhātara’’nti.
在这里,“盛开”是指:因为佩戴着黄金衣饰,就像盛开的金翅树花一样。“来吧”是表示决意的虚词,意思是:来,亲爱的孩子,我们去富利达多的住处吧。巴利
Tattha samphullāti suvaṇṇavatthālaṅkāradhāritāya samphullā kaṇikārā viya. Handāti vavassaggatthe nipāto, ehi, tāta, bhūridattassa nivesanaṃ gacchāmāti vadati.
他这样说完之后,就和那个人的随从以及自己的随从一起去了那里。而富利达多的妻子们因为没在蚁垤顶上看见他,心想“他应该是在母亲家里住着”,所以就没在意。后来她们听说“咱们的婆婆见不到儿子,正往这边来”,就赶去迎接,扑倒在她脚下,放声大哭说:“夫人啊,您的儿子不见了,到今天已经过了一个月。”她们这样大声悲泣。为了说明这件事,导师说了下面的话:巴利
Evañca pana vatvā tassa ceva attano ca parisāya saddhiṃ tattha agamāsi. Bhūridattassa bhariyāyo pana taṃ vammikamatthake adisvā ‘‘mātu nivesane vasissatī’’ti abyāvaṭā ahesuṃ. Tā ‘‘sassu kira no puttaṃ apassantī āgacchatī’’ti sutvā paccuggamanaṃ katvā ‘‘ayye, puttassa te adissamānassa ajja māso atīto’’ti mahāparidevaṃ paridevamānā tassā pādamūle patiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
看见富利达多的母亲正朝这边走来,
富利达多的女人们高举双臂,放声痛哭。巴利
‘‘Tañca disvāna āyantiṃ, bhūridattassa mātaraṃ; Bāhā paggayha pakkanduṃ, bhūridattassa nāriyo.
你的儿子我们不知道,夫人,从这儿起一个月下落不明;
不管他是死了还是活着,那位大名鼎鼎的富利达多。巴利
‘‘Puttaṃ teyye na jānāma, ito māsaṃ adhogataṃ; Mataṃ vā yadi vā jīvaṃ, bhūridattaṃ yasassina’’nti.
在这里,“你的儿子啊”这句话,就是她们悲泣时所说的话。巴利
Tattha ‘‘puttaṃ teyye’’ti ayaṃ tāsaṃ paridevanakathā.
富利达多的母亲和媳妇们一起在街道中间悲泣之后,带着她们登上他的宫殿,看着儿子的床和座位,一边悲泣一边说道:巴利
Bhūridattassa mātā suṇhāhi saddhiṃ antaravīthiyaṃ paridevitvā tā ādāya tassa pāsādaṃ āruyha puttassa sayanañca āsanañca oloketvā paridevamānā āha –
就像雌鸟失去了幼雏,望着空空的巢。
我会因为见不到富利达多,而长久地在痛苦中煎熬。巴利
‘‘Sakuṇī hataputtāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ; Ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ, bhūridattaṃ apassatī.
犹如失去幼雏的俱罗利鸟,望着空空的鸟巢;
见不到富利达多,我将在苦中忧愁很久。巴利
‘‘Kurarī hatachāpāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ; Ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ, bhūridattaṃ apassatī.
她想必就像一只雌鸳鸯,在没有水的池塘里。
见不到富利达多,我将会在痛苦中煎熬很久。巴利
‘‘Sā nūna cakkavākīva, pallalasmiṃ anodake; Ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ, bhūridattaṃ apassatī.
“犹如铁匠炉中的火炬,只在内部闷烧,不现于外;”
我这样被忧愁煎熬着,只因见不到富利达多。巴利
‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahi; Evaṃ jhāyāmi sokena, bhūridattaṃ apassatī’’ti.
在这里,“不见”就是看不见。“幼崽被杀”就像幼兽被杀死一样。巴利
Tattha apassatīti apassantī. Hatachāpāvāti hatapotakāva.
富利达多的母亲这样哭诉的时候,富利达多的住处就像大海深处一样,只剩下一个声音。没有一个人能靠自己的力量站稳。整座住处就像被持双山的风吹打的婆罗双树林。导师为了说明这件事,说道——巴利
Evaṃ bhūridattamātari vilapamānāya bhūridattanivesanaṃ aṇṇavakucchi viya ekasaddaṃ ahosi. Ekopi sakabhāvena saṇṭhātuṃ nāsakkhi. Sakalanivesanaṃ yugandharavātappahaṭaṃ viya sālavanaṃ ahosi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
就像娑罗树林被狂风猛烈摇撼、摧折压倒,
儿子和妻子们都躺倒在富利达多的住处。巴利
‘‘Sālāva sampamathitā, mālutena pamadditā; Senti puttā ca dārā ca, bhūridattanivesane’’ti.
阿利吒和苏薄伽两兄弟正要去侍奉父母,听到那个声音后,就走进富利达多的住处,安慰母亲。导师为了说明这件事的含意,说道:巴利
Ariṭṭho ca subhogo ca ubhopi bhātaro mātāpitūnaṃ upaṭṭhānaṃ gacchantā taṃ saddaṃ sutvā bhūridattanivesanaṃ pavisitvā mātaraṃ assāsayiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
听了这话音之后,在富利达多的住处;
阿利吒和苏薄伽,两人紧接着就跑来了。巴利
‘‘Idaṃ sutvāna nigghosaṃ, bhūridattanivesane; Ariṭṭho ca subhogo ca, padhāviṃsu anantarā.
妈妈,请放宽心,不要悲伤,众生本来就是这样。
他们死去,又再投生,这就是它的运转方式。巴利
‘‘Amma assāsa mā soci, evaṃdhammā hi pāṇino; Cavanti upapajjanti, esāssa pariṇāmitā’’ti.
在这里,这“就是它的转向”意思是:这死与再生就是世间的转向,因为世间就是这样转的。他们说:能从这两个方面解脱的人,根本不存在。巴利
Tattha esāssa pariṇāmitāti esā cutūpapatti assa lokassa pariṇāmitā, evañhi so loko pariṇāmeti. Etehi dvīhi aṅgehi mutto nāma natthīti vadanti.
孩子,我也知道,众生确实就是这样的本性。
我因为见不到富利达多,被忧愁压住了。巴利
‘‘Ahampi tāta jānāmi, evaṃdhammā hi pāṇino; Sokena ca paretasmi, bhūridattaṃ apassatī.
善见啊,今夜你若能为我查明,
见不到富利达多,我想我就要活不下去了。巴利
‘‘Ajja ce me imaṃ rattiṃ, sudassana vijānahi; Bhūridattaṃ apassantī, maññe hissāmi jīvita’’nti.
在那里,“若今日于我”的意思是:善见孩儿,如果今夜富利达多不来见我,那么我见不到他,便认为我要舍弃性命了。巴利
Tattha ajja ce meti tāta sudassana, sace ajja imaṃ rattiṃ bhūridatto mama dassanaṃ nāgamissati, athāhaṃ taṃ apassantī jīvitaṃ jahissāmīti maññāmi.
妈妈,别难过,别忧愁,我们一定会把哥哥带回来。
我们要走遍四面八方,四处奔走寻找兄长。巴利
‘‘Amma assāsa mā soci, ānayissāma bhātaraṃ; Disodisaṃ gamissāma, bhātupariyesanaṃ caraṃ.
在山上,在山崖深谷间,在村庄和城镇里;
七天之内,你就能看到哥哥回来了。巴利
‘‘Pabbate giriduggesu, gāmesu nigamesu ca; Orena sattarattassa, bhātaraṃ passa āgata’’nti.
于是他们安慰母亲说:母亲,我们三个人为了寻找兄弟,会分别走向各个方向。巴利
Tattha caranti amma, mayaṃ tayopi janā bhātupariyesanaṃ carantā disodisaṃ gamissāmāti naṃ assāsesuṃ.
这时,善见心想:如果我们三个人都去同一个方向,就会生出麻烦,应该分头去三个地方——一个去天界,一个去雪山,一个去人间。可是,如果让阿利咤去人间,他一见到富利达多,就会把那个村子或城镇烧掉才回来。这家伙又凶又粗暴,不能派他去那里。想好之后,他对阿利咤说:孩子,你去天界。如果天人们想听法,把富利达多带到了天界,你就把他从那里带回来。于是派阿利咤去了天界。他又对苏波伽说:孩子,你去雪山,在五条大河一带打听富利达多的下落,然后回来。于是派苏波伽去了雪山。而他自己想去人间,心里盘算:如果我以年轻人的模样去,人们不会喜欢我,我应该以苦行者的打扮去,因为出家人让人喜爱、让人亲近。于是他换上苦行者的装束,礼敬母亲之后,就出发了。巴利
Tato sudassano cintesi ‘‘sace tayopi ekaṃ disaṃ gamissāma, papañco bhavissati, tīhi tīṇi ṭhānāni gantuṃ vaṭṭati – ekena devalokaṃ, ekena himavantaṃ, ekena manussalokaṃ. Sace kho pana kāṇāriṭṭho manussalokaṃ gamissati, yattheva bhūridattaṃ passati. Taṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā jhāpetvā essati, esa kakkhaḷo pharuso, na sakkā etaṃ tattha pesetu’’nti. Cintetvā ca pana ‘‘tāta ariṭṭha, tvaṃ devalokaṃ gaccha, sace devatāhi dhammaṃ sotukāmāhi bhūridatto devalokaṃ nīto, tato naṃ ānehī’’ti ariṭṭhaṃ devalokaṃ pahiṇi. Subhogaṃ pana ‘‘tāta, tvaṃ himavantaṃ gantvā pañcasu mahānadīsu bhūridattaṃ upadhāretvā ehī’’ti himavantaṃ pahiṇi. Sayaṃ pana manussalokaṃ gantukāmo cintesi – ‘‘sacāhaṃ māṇavakavaṇṇena gamissāmi, manussā neva me piyāyissanti, mayā tāpasavesena gantuṃ vaṭṭati, manussānañhi pabbajitā piyā manāpā’’ti. So tāpasavesaṃ gahetvā mātaraṃ vanditvā nikkhami.
菩萨有一位异母妹妹,名叫阿迦穆基。她对菩萨怀着极深的感情。她看见善见要出发,就说:“哥哥,我实在太累了,我也要跟你一起去。”善见说:“妹妹,你不能去,我是以出家人的身份去的。”她说:“那我就变成一只小青蛙,趴在你发髻里跟你去。”善见说:“那你就来吧。”她就变成一只小青蛙,趴在他的发髻里。善见心想:“我要从头开始一路仔细查访。”于是他先向菩萨的妻子们打听菩萨举行布萨的地方,先到了那里,看到大士被捉走的地方留下的血迹,以及用藤条编成的笼子,就知道:“富利达多被耍蛇人捉去了。”他心里生起悲伤,双眼含泪,沿着阿兰巴耶纳走过的路,先到了他最初表演的那个村子,向人打听:“有没有一个耍蛇人在这里耍弄过这样一位龙王?”那人说:“有的,大约一个月前,阿兰巴耶纳在这里耍弄过他。”他又问:“他得到钱了吗?”那人说:“是的,他就在这里赚了大约一千金币。”他又问:“现在他去哪儿了?”那人说:“听说去了某某村子。”他就这样一路打听,渐渐来到了王宫门前。巴利
Bodhisattassa pana ajamukhī nāma vemātikabhaginī atthi. Tassā bodhisatte adhimatto sineho. Sā sudassanaṃ gacchantaṃ disvā āha – ‘‘bhātika , ativiya kilamāmi, ahampi tayā saddhiṃ gamissāmī’’ti. ‘‘Amma, na sakkā tayā gantuṃ, ahaṃ pabbajitavasena gacchāmī’’ti. ‘‘Ahaṃ pana khuddakamaṇḍūkī hutvā tava jaṭantare nipajjitvā gamissāmī’’ti. ‘‘Tena hi ehī’’ti. Sā maṇḍūkapotikā hutvā tassa jaṭantare nipajji. Sudassano ‘‘mūlato paṭṭhāya vicinanto gamissāmī’’ti bodhisattassa bhariyāyo tassa uposathakaraṇaṭṭhānaṃ pucchitvā paṭhamaṃ tattha gantvā alampāyanena mahāsattassa gahitaṭṭhāne lohitañca vallīhi katapeḷaṭṭhānañca disvā ‘‘bhūridatto ahituṇḍikena gahito’’ti ñatvā samuppannasoko assupuṇṇehi nettehi alampāyanassa gatamaggeneva paṭhamaṃ kīḷāpitagāmaṃ gantvā manasse pucchi ‘‘evarūpo nāma nāgo kenacīdha ahituṇḍikena kīḷāpito’’ti? ‘‘Āma, alampāyanena ito māsamatthake kīḷāpito’’ti. ‘‘Kiñci dhanaṃ tena laddha’’nti? ‘‘Āma, idheva tena sahassamattaṃ laddha’’nti. ‘‘Idāni so kuhiṃ gato’’ti? ‘‘Asukagāmaṃ nāmā’’ti. So tato paṭṭhāya pucchanto anupubbena rājadvāraṃ agamāsi.
那时,阿兰巴耶纳洗完澡、涂好香、穿上光滑的细布衣,让人捧着宝箧,就径直来到了王宫门口。大众已经聚集起来,国王的座位也铺好了。国王还在内宫里,就传话出来说:“我就来,让他把龙王耍给我看。”阿兰巴耶纳把宝箧放在彩毯上,打开箧子,下令道:“出来吧,大龙!”这时,善见也正站在人群当中。于是大士探出头来,环视整个大众。龙会环视大众,有两个原因:一是看有没有金翅鸟来侵害,二是想见到亲人。它们如果看到金翅鸟,就会害怕得不敢跳舞;如果看到亲人,就会羞愧得不敢跳舞。大士环视时,在人群里看见了弟弟。他眼里满是泪水,从箧子里出来,朝弟弟的方向走去。大众见他走过来,吓得纷纷后退,只有善见一个人站着不动。他走到善见跟前,把头贴在善见的脚背上哭,善见也哭了起来。大士哭完,转身又钻回了箧子里。阿兰巴耶纳心想:“这位苦行者大概是被这条龙咬了,我去安慰安慰他吧。”于是走上前去说道:巴利
Tasmiṃ khaṇe alampāyano sunhāto suvilitto maṭṭhasāṭakaṃ nivāsetvā ratanapeḷaṃ gāhāpetvā rājadvārameva gato. Mahājano sannipati, rañño āsanaṃ paññattaṃ. So antonivesane ṭhitova ‘‘ahaṃ āgacchāmi, nāgarājānaṃ kīḷāpetū’’ti pesesi. Alampāyano cittattharaṇe ratanapeḷaṃ ṭhapetvā vivaritvā ‘‘ehi mahānāgā’’ti saññamadāsi. Tasmiṃ samaye sudassanopi parisantare ṭhāto. Atha mahāsatto sīsaṃ nīharitvā sabbāvantaṃ parisaṃ olokesi. Nāgā hi dvīhi kāraṇehi parisaṃ olokenti supaṇṇaparipanthaṃ vā ñātake vā dassanatthāya. Te supaṇṇaṃ disvā bhītā na naccanti, ñātake vā disvā lajjamānā na naccanti. Mahāsatto pana olokento parisantare bhātaraṃ addasa. So akkhipūrāni assūni gahetvā peḷato nikkhamitvā bhātarābhimukho pāyāsi. Mahājano taṃ āgacchantaṃ disvā bhīto paṭikkami, eko sudassanova aṭṭhāsi. So gantvā tassa pādapiṭṭhiyaṃ sīsaṃ ṭhapetvā rodi, sudassanopi paridevi. Mahāsatto roditvā nivattitvā peḷameva pāvisi. Alampāyanopi ‘‘iminā nāgena tāpaso ḍaṭṭho bhavissati, assāsessāmi na’’nti upasaṅkamitvā āha –
就像蛇从手里挣脱,猛地掉到你脚上;
孩子,它咬到你了吗?别怕,愿你平安快乐。巴利
‘‘Hatthā pamutto urago, pāde te nipatī bhusaṃ; Kacci nu taṃ ḍaṃsī tāta, mā bhāyi sukhito bhavā’’ti.
在那里,那位名叫阿兰巴耶纳的人说:“亲爱的苦行者啊,别害怕,我名叫阿兰巴耶纳,别怕,照顾你是我的责任。”巴利
Tattha mā bhāyīti tāta tāpasa, ahaṃ alampāyano nāma, mā bhāyi, tava paṭijagganaṃ nāma mama bhāroti.
善见为了想和他交谈,就说了这首偈颂:巴利
Sudassano tena saddhiṃ kathetukamyatāya gāthamāha –
这头龙绝非我的,它足以给任何人带来痛苦。
只要有捕蛇者存在,就没有比我更殊胜的了。巴利
‘‘Neva mayhaṃ ayaṃ nāgo, alaṃ dukkhāya kāyaci; Yāvatatthi ahiggāho, mayā bhiyyo na vijjatī’’ti.
在这里,所谓“kāyaci”,是说:哪怕只是让任何人生起一丁点痛苦,这条蛇都没有能力。因为确实没有哪个捕蛇者能和我相比。巴利
Tattha kāyacīti kassaci appamattakassapi dukkhassa uppādane ayaṃ mama asamattho. Mayā hi sadiso ahituṇḍiko nāma natthīti.
阿兰帕亚那不知道“这人是谁”,就生气了,说道:巴利
Alampāyano ‘‘asuko nāmeso’’ti ajānanto kujjhitvā āha –
这个以婆罗门模样出现、骄慢地来到人群中的人,究竟是谁?
让他们以善战来挑战吧,愿我的会众们听我说。巴利
‘‘Ko nu brāhmaṇavaṇṇena, ditto parisamāgato; Avhāyantu suyuddhena, suṇantu parisā mamā’’ti.
这里,“骄慢”指的是骄傲、愚痴、没有智慧的人。“让他们召唤”就是正在召唤,或者也可以这样读。这段话的意思是:这个愚人像疯子一样,用善战来向我挑战,把自己看得和我一样,来到大众之中;让大众听我说,我没有过错,请不要对我生气。巴利
Tattha dittoti gabbito bālo andhañāṇo. Avhāyantūti avhāyanto, ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayaṃ ko bālo ummattako viya maṃ suyuddhena avhāyanto attanā saddhiṃ samaṃ karonto parisamāgato, parisā mama vacanaṃ suṇantu, mayhaṃ doso natthi, mā kho me kujjhitthāti.
这时,善见用偈颂对他说:巴利
Atha naṃ sudassano gāthāya ajjhabhāsi –
你用龙象来抓我,我用小蛙来抓你;
愿我们在那里得到的奇迹,能多达五千次。巴利
‘‘Tvaṃ maṃ nāgena ālampa, ahaṃ maṇḍūkachāpiyā; Hotu no abbhutaṃ tattha, ā sahassehi pañcahī’’ti.
在这里,“以龙”是说:你以龙的身份和我交战,我就以小雌蛙的身份和你交战。“直到五千”是说:在我们的那场战斗中,愿奇迹一直出现,直到满五千。巴利
Tattha nāgenāti tvaṃ nāgena mayā saddhiṃ yujjha, ahaṃ maṇḍūkachāpiyā tayā saddhiṃ yujjhissāmi. Ā sahassehi pañcahīti tasmiṃ no yuddhe yāva pañcahi sahassehi abbhutaṃ hotūti.
阿蓝波延那说道:巴利
Alampāyano āha –
我确实富有又阔气,你只是个穷小子啊,年轻人。
到底你的担保人是谁,你又有什么能拿来抵押呢?巴利
‘‘Ahañhi vasumā aḍḍho, tvaṃ daliddosi māṇava; Ko nu te pāṭibhogatthi, upajūtañca kiṃ siyā.
愿我有增长,也有那样的担保人。
那就让我们在那里比试神通,赌到五千为止吧。巴利
‘‘Upajūtañca me assa, pāṭibhogo ca tādiso; Hotu no abbhutaṃ tattha, ā sahassehi pañcahī’’ti.
在这里,“那么,究竟谁是你的担保人?”意思是:你这位出家人,到底有什么担保人?“以及抵押品”是说:在这场赌博里,你有什么能拿来抵押的财物?拿出来给我看看——他说的是这个意思。“我有抵押品”则是说:我这边确实有那样一笔该交出来的抵押财物,或者有那样一位该立下的担保人。所以他才说:“那么,我们就在那里以五千为限下赌注吧。”巴利
Tattha ko nu teti tava pabbajitassa ko nu pāṭibhogo atthi. Upajūtañcāti imasmiṃ vā jūte upanikkhepabhūtaṃ kiṃ nāma tava dhanaṃ siyā, dassehi meti vadati. Upajūtañca meti mayhaṃ pana dātabbaṃ upanikkhepadhanaṃ vā ṭhapetabbapāṭibhogo vā tādiso atthi, tasmā no tattha yāva pañcahi sahassehi abbhutaṃ hotūti.
善见听了他的话,心想:“就用我们的五千来一场未曾有的事吧。”于是毫无畏惧地登上王宫,站在舅父大王面前,说了这首偈颂:巴利
Sudassano tassa kathaṃ sutvā ‘‘pañcahi no sahassehi abbhutaṃ hotū’’ti abhīto rājanivesanaṃ āruyha mātularañño santike ṭhito gāthamāha –
大王,请听我说,愿这番话给你带来吉祥。
我那五千的担保人们,确实有名望。巴利
‘‘Suṇohi me mahārāja, vacanaṃ bhaddamatthu te; Pañcannaṃ me sahassānaṃ, pāṭibhogo hi kittimā’’ti.
在这里,“有声誉者”指的是具足功德声誉、具足种种功德与行为声誉的人。巴利
Tattha kittimāti guṇakittisampanna vividhaguṇācārakittisampanna.
国王心想:“这个苦行者向我讨要这么多财物,到底是为了什么?”于是说了一首偈颂:巴利
Rājā ‘‘ayaṃ tāpaso maṃ atibahuṃ dhanaṃ yācati, kiṃ nu kho’’ti cintetvā gāthamāha –
有的是父亲留下的债,有的是自己欠下的债;
婆罗门,你为什么这样向我乞求这么多财富呢?巴利
‘‘Pettikaṃ vā iṇaṃ hoti, yaṃ vā hoti sayaṃkataṃ; Kiṃ tvaṃ evaṃ bahuṃ mayhaṃ, dhanaṃ yācasi brāhmaṇā’’ti.
在这里,所谓“父亲的债”,是指父亲拿了用掉的,或者自己欠下的,才算债。我父亲有没有从你手里拿过什么?还是我自己拿过?你到底凭什么理由向我要这么多财富?巴利
Tattha pettikaṃ vāti pitarā vā gahetvā khāditaṃ, attanā vā kataṃ iṇaṃ nāma hoti, kiṃ mama pitarā tava hatthato gahitaṃ atthi, udāhu mayā, kiṃkāraṇā maṃ evaṃ bahuṃ dhanaṃ yācasīti?
听到这话后,善见说了两首偈颂:巴利
Evaṃ vutte sudassano dve gāthā abhāsi –
阿兰帕亚那确实想用蛇来赢我;
我要用小雌蛙来“咬”那位婆罗门。巴利
‘‘Alampāyano hi nāgena, mamaṃ abhijigīsati; Ahaṃ maṇḍūkachāpiyā, ḍaṃsayissāmi brāhmaṇaṃ.
大王,为了见它,您啊,使国土增长者,今天……
被刹帝利众星捧月般簇拥着,你就动身去看那条蛇吧。巴利
‘‘Taṃ tvaṃ daṭṭhuṃ mahārāja, ajja raṭṭhābhivaḍḍhana; Khattasaṅghaparibyūḷho, niyyāhi ahidassana’’nti.
在这里,“想争胜”就是指想在战斗中打赢。在这种情况下,如果他输了,就会给我五千;如果我输了,我就给他五千。正因为这样,我才向他讨要那一大笔钱。所以,大王,今天您就动身去看那条龙吧。巴利
Tattha abhijigīsatīti yuddhe jinituṃ icchati. Tattha sace so jīyissati, mayhaṃ pañcasahassāni dassati. Sacāhaṃ jīyissāmi, ahamassa dassāmi, tasmā taṃ bahuṃ dhanaṃ yācāmi. Tanti tasmā tvaṃ mahārāja, ajja ahidassanaṃ daṭṭhuṃ niyyāhīti.
国王说:“那就走吧。”说完就和那个苦行者一起出发了。阿兰巴耶那看到这一幕,心里害怕,想:“这个苦行者去了以后,把国王带了回来,肯定会成为国王身边的红人。”他因为害怕,就跟着附和,说了这首偈子——巴利
Rājā ‘‘tena hi gacchāmā’’ti tāpasena saddhiṃyeva nikkhami. Taṃ disvā alampāyano ‘‘ayaṃ tāpaso gantvā rājānaṃ gahetvā āgato, rājakulūpako bhavissatī’’ti bhīto taṃ anuvattanto gāthamāha –
我不会因为技艺就看不起你,年轻人;
你在技艺上太过分了,竟然不敬奉那条龙。巴利
‘‘Neva taṃ atimaññāmi, sippavādena māṇava; Atimattosi sippena, uragaṃ nāpacāyasī’’ti.
在这里,所谓“凭技艺之说”意思是:年轻人啊,我并不会因为自己的技艺就看不起它;可是你却被技艺冲昏了头,不来供养这条龙,也不对龙表示恭敬。巴利
Tattha sippavādenāti māṇava, ahaṃ attano sippena taṃ nātimaññāmi, tvaṃ pana sippena atimatto imaṃ uragaṃ na pūjesi, nāgassa apacitiṃ na karosīti.
于是善见说了两首偈颂:巴利
Tato sudassano dve gāthā abhāsi –
我也一样不会凭技艺上的说辞就看不起你,婆罗门。
你竟然用一条没有毒的蛇,狠狠地欺骗大众。巴利
‘‘Ahampi nātimaññāmi, sippavādena brāhmaṇa; Avisena ca nāgena, bhusaṃ vañcayase janaṃ.
如果世人能像我所知道的那样知道这件事,
你不获得阿兰巴,何谈一把谷糠的财富?巴利
‘‘Evañcetaṃ jano jaññā, yathā jānāmi taṃ ahaṃ; Na tvaṃ labhasi ālampa, bhusamuṭṭhiṃ kuto dhana’’nti.
于是阿兰帕亚那对他生气了,说道:巴利
Athassa alampāyano kujjhitvā āha –
身披粗布衣的苦行者、结发修行者、愚哑之人、狂妄之徒,聚集到了集会中。
你竟然把这样走来的龙象当成“无毒”而轻视。巴利
‘‘Kharājino jaṭī dummī, ditto parisamāgato; Yo tvaṃ evaṃ gataṃ nāgaṃ, ‘aviso’ atimaññati.
你要是去冒犯他,就会知道那条具足猛烈威势的龙。
我想,他很快会把你变成一堆灰烬。巴利
‘‘Āsajja kho naṃ jaññāsi, puṇṇaṃ uggassa tejaso; Maññe taṃ bhasmarāsiṃva, khippamesa karissatī’’ti.
在这里,“dummī”是指眼睛不东张西望。“aviso atimaññasī”就是“你以为没有毒”,也就是轻视。“āsajja”是走上前去。“jaññāsi”就是你会知道。巴利
Tattha dummīti anaññtinayano. Aviso atimaññasīti nibbisoti avajānāsi. Āsajjāti upagantvā. Jaññāsīti jāneyyāsi.
这时,善见正和它一起玩耍,说了一首偈颂:巴利
Atha tena saddhiṃ keḷiṃ karonto sudassano gāthamāha –
或许是西鲁塔蛇之毒、德杜巴蛇之毒、西拉布蛇之毒;
红头蛇根本不存在毒。巴利
‘‘Siyā visaṃ siluttassa, deḍḍubhassa silābhuno; Neva lohitasīsassa, visaṃ nāgassa vijjatī’’ti.
其中,siluttassa 指家蛇,deḍḍubhassa 指水蛇,silābhuno 指青蛇。这样指出了这些无毒蛇之后,又说:这些蛇也许有毒,但红头蛇根本没有毒。巴利
Tattha siluttassāti gharasappassa. Deḍḍubhassāti udakasappassa. Silābhunoti nīlavaṇṇasappassa. Iti nibbise sappe dassetvā etesaṃ visaṃ siyā, neva lohitasīsassa sappassāti āha.
这时,阿蓝巴亚那用两首偈颂对他说:巴利
Atha naṃ alampāyano dvīhi gāthāhi ajjhabhāsi –
我曾从那些阿罗汉、自制者、苦行者那里听到这样的说法:
在此世间,施主们行布施后,便往生天界。
活着的时候就要布施,如果你有东西可以施舍。巴利
‘‘Sutametaṃ arahataṃ, saññatānaṃ tapassinaṃ; Idha dānāni datvāna, saggaṃ gacchanti dāyakā; Jīvanto dehi dānāni, yadi te atthi dātave.
这头龙王有大神通,威猛难挡,谁也制伏不了。
我会让它咬你,它就会把你烧成灰烬。巴利
‘‘Ayaṃ nāgo mahiddhiko, tejassī duratikkamo; Tena taṃ ḍaṃsayissāmi, so taṃ bhasmaṃ karissatī’’ti.
在这其中,“应当施与”的意思是:如果有什么东西是要给你的,那就把它给出去。巴利
Tattha dātaveti yadi te kiñci dātabbaṃ atthi, taṃ dehīti.
朋友,我也从那些自制且修习苦行的人那里听过这个说法:
在此世间,施主们行布施后,便往生天界。
只要你还活着,还有东西可以布施,那就亲自去布施吧。巴利
‘‘Mayāpetaṃ sutaṃ samma, saññatānaṃ tapassinaṃ; Idha dānāni datvāna, saggaṃ gacchanti dāyakā; Tvameva dehi jīvanto, yadi te atthi dātave.
这位名叫山羊面的,充满了猛烈的威猛。
我会让她咬你,她会把你烧成灰。巴利
‘‘Ayaṃ ajamukhī nāma, puṇṇā uggassa tejaso; Tāya taṃ ḍaṃsayissāmi, sā taṃ bhasmaṃ karissati.
她是持国天王的女儿,也是我同父异母的姐妹。
那个咬伤脸的女人,具足威光者的光辉。巴利
‘‘Yā dhītā dhataraṭṭhassa, vemātā bhaginī mama; Sā taṃ ḍaṃsatvajamukhī, puṇṇā uggassa tejaso’’ti. –
这些偈颂是善见所说。其中,“puṇṇā uggassa tejaso”是指被强烈的毒液充满。巴利
Imā gāthā sudassanassa vacanaṃ. Tattha puṇṇā uggassa tejasoti uggena visena puṇṇā.
说完这话,他当着众人的面喊妹妹:“山羊脸妈妈,从我发髻里出来,落到我手掌上!”然后伸出手。她听到他的声音,就在发髻里像青蛙一样叫了三声,然后出来,坐在他肩膀上,又跳起来,往他手掌上滴了三滴毒液,随后又钻回他的发髻里。善见拿着毒液站在那里,大声喊了三遍:“这片国土要完了,这片国土要完了!”他的声音传遍并笼罩了方圆十二由旬的波罗奈。国王听到这声音,问道:“为什么国土要完了?”善见回答:“大王,我找不到可以倒这毒液的地方。”国王说:“孩子,这大地这么大,就倒在大地上吧。”于是善见拒绝说:“大王,不能倒在大地上。”并说了一首偈颂:巴利
Evañca pana vatvā ‘‘amma ajamukhi, jaṭantarato me nikkhamitvā pāṇimhi patiṭṭhahā’’ti mahājanassa majjheyeva bhaginiṃ pakkositvā hatthaṃ pasāresi. Sā tassa saddaṃ sutvā jaṭantare nisinnāva tikkhattuṃ maṇḍūkavassitaṃ vassitvā nikkhamitvā aṃsakūṭe nisīditvā uppatitvā tassa hatthatale tīṇi visabindūni pātetvā puna tassa jaṭantarameva pāvisi. Sudassano visaṃ gahetvā ṭhitova ‘‘nassissatāyaṃ janapado, nassissatāyaṃ janapado’’ti tikkhattuṃ mahāsaddaṃ abhāsi. Tassa so saddo dvādasayojanikaṃ bārāṇasiṃ chādetvā aṭṭhāsi. Atha rājā taṃ saddaṃ sutvā ‘‘kimatthaṃ janapado nassissatī’’ti pucchi. ‘‘Mahārāja, imassa visassa nisiñcanaṭṭhānaṃ na passāmī’’ti. ‘‘Tāta, mahantā ayaṃ pathavī, pathaviyaṃ nisiñcā’’ti. Atha naṃ ‘‘na sakkā pathaviyaṃ siñcituṃ, mahārājā’’ti paṭikkhipanto gāthamāha –
如果我倾倒水在地上,梵授,你要知道;
草、藤蔓和药草,必定都会枯死。巴利
‘‘Chamāyaṃ ce nisiñcissaṃ, brahmadatta vijānahi; Tiṇalatāni osadhyo, ussusseyyuṃ asaṃsaya’’nti.
在这里,“草与藤蔓”指的是依赖大地生长的草、藤蔓和一切药草,它们都会干枯,所以不可能在地上浇洒/倾倒。巴利
Tattha tiṇalatānīti pathavinissitāni tiṇāni ca latā ca sabbosadhiyo ca ussusseyyuṃ, tasmā na sakkā pathaviyaṃ nisiñcitunti.
既然这样,孩子,你就把它向上抛向空中吧。为了说明那样做也不行,他诵出这首偈颂——巴利
Tena hi naṃ, tāta, uddhaṃ ākāsaṃ khipāti. Tatrāpi na sakkāti dassento gāthamāha –
如果我把它抛向上方,梵授王,你要知道;
七年里,天降雨,不降雨,也不落雪。巴利
‘‘Uddhaṃ ce pātayissāmi, brahmadatta vijānahi; Sattavassāniyaṃ devo, na vasse na himaṃ pate’’ti.
在那里,不使雪落,七年里连一粒雪都不会落下。巴利
Tattha na himaṃ pateti sattavassāni himabindumattampi na patissati.
“那就把它浇到水里吧,孩子。”为了说明在那里也是不行的,他说了下面这首偈颂——巴利
Tena hi naṃ tāta udake siñcāti. Tatrāpi na sakkāti dassetuṃ gāthamāha –
梵授王啊,如果我把毒液洒在水里,你该知道;
水里出生的众生,鱼和鳖之类的,都会死掉。巴利
‘‘Udake ce nisiñcissaṃ, brahmadatta vijānahi; Yāvantodakajā pāṇā, mareyyuṃ macchakacchapā’’ti.
这时,国王对他说:“孩子,我们什么都不知道。要让我们的国家不灭亡,只有你自己知道办法。”善见说:“那就这样吧,大王,请让人在这个地方依次挖三个坑。”国王就命人挖了。善见让人用各种药材填满第一个坑,用牛粪填满第二个坑,第三个坑则只填天界的药。然后,他往第一个坑里滴入毒液。毒液立刻冒烟起火,火焰蔓延过去,烧到了牛粪坑。火又从那里烧起来,烧到那个装满天界药的坑,把药烧光后就熄灭了。阿蓝帕雅那正站在离那个坑不远的地方。这时毒液的热气冲到他身上,把他的皮肤从身体上剥落下来,他得了白癞病。他被恐惧吓住了,一连三遍喊出:“我要放了龙王!”菩萨听到后,从宝箱里出来,变化出种种装饰庄严具足的身体,像天王一样威严地站着。善见和山羊面公主也同样站着。接着,善见对国王说:“大王,您知道这些是谁的儿子吗?”国王说:“我不知道。”善见说:“您不知道倒也罢了,那您知道大海所生之女、迦师国王的女儿被许配给持国天王这件事吗?”国王说:“是的,我知道,她是我的妹妹。”善见说:“我们就是她的儿子,您就是我们的舅舅。”巴利
Atha naṃ rājā āha – ‘‘tāta, mayaṃ na kiñci jānāma, yathā amhākaṃ raṭṭhaṃ na nassati, taṃ upāyaṃ tvameva jānāhī’’ti. ‘‘Tena hi, mahārāja, imasmiṃ ṭhāne paṭipāṭiyā tayo āvāṭe khaṇāpethā’’ti. Rājā khaṇāpesi. Sudassano paṭhamaṃ āvāṭaṃ nānābhesajjānaṃ pūrāpesi, dutiyaṃ gomayassa, tatiyaṃ dibbosadhānaññeva. Tato paṭhame āvāṭe visabindūni pātesi. Taṅkhaṇaññeva dhūmāyitvā jālā uṭṭhahi. Sā gantvā gomaye āvāṭaṃ gaṇhi. Tatopi jālā uṭṭhāya itaraṃ dibbosadhassa puṇṇaṃ gahetvā osadhāni jhāpetvā nibbāyi. Alampāyano tassa āvāṭassa avidūre aṭṭhāsi. Atha naṃ visausumā pahari, sarīracchavi uppāṭetvā gatā, setakuṭṭhi ahosi. So bhayatajjito ‘‘nāgarājānaṃ vissajjemī’’ti tikkhattuṃ vācaṃ nicchāresi. Taṃ sutvā bodhisatto ratanapeḷāya nikkhamitvā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitaṃ attabhāvaṃ māpetvā devarājalīlāya ṭhito. Sudassanopi ajamukhīpi tatheva aṭṭhaṃsu. Tato sudassano rājānaṃ āha – ‘‘jānāsi no, mahārāja, kassete puttā’’ti? ‘‘Na jānāmī’’ti. ‘‘Tumhe tāva na jānāsi, kāsirañño pana dhītāya samuddajāya dhataraṭṭhassa dinnabhāvaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Āma, jānāmi, mayhaṃ sā kaniṭṭhabhaginī’’ti. ‘‘Mayaṃ tassā puttā, tvaṃ no mātulo’’ti.
国王听了这话,浑身颤抖,抱住他们,亲吻他们的头顶,哭着把他们带上宫殿,给予隆重的礼遇。他和富利达多互相问候之后,问道:“孩子,阿蓝帕雅那是怎么捉住具有如此猛烈威势的你的?”富利达多就把一切详细讲了一遍,然后教导国王说:“大王,身为国王,就应该按这样的方式来治理国家。”他给舅舅讲了法。接着,善见对他说:“舅舅,母亲见不到富利达多,很难过,我们也没法再耽搁了。”“好,孩子们,你们先走吧。不过我很想见见我妹妹,怎么才能见到她呢?”“舅舅,我们的外祖父迦师国王在哪里?”“孩子,他离不开我妹妹,已经舍弃王位出家了,住在一个叫某某丛林的地方。”“舅舅,母亲也想见您和外祖父。你们定个日子去外祖父那里,我们带着母亲到外祖父的修行处来。到时候您也能见到她。”就这样,他们和舅舅约好了日子,便从王宫下来。国王送走外甥们,哭着回去了。他们则沉入大地,回到了龙界。巴利
Taṃ sutvā rājā kampamāno te āliṅgitvā sīse cumbitvā roditvā pāsādaṃ āropetvā mahantaṃ sakkāraṃ kāretvā bhūridattena paṭisanthāraṃ karonto pucchi ‘‘tāta, taṃ evarūpaṃ uggatejaṃ kathaṃ alampāyano gaṇhī’’ti? So sabbaṃ vitthārena kathetvā rājānaṃ ovadanto ‘‘mahārāja, raññā nāma iminā niyāmena rajjaṃ kāretuṃ vaṭṭatī’’ti mātulassa dhammaṃ desesi. Atha naṃ sudassano āha – ‘‘mātula, mama mātā bhūridattaṃ apassantī kilamati, na sakkā amhehi papañcaṃ kātu’’nti. ‘‘Sādhu, tātā, tumhe tāva gacchatha. Ahaṃ pana mama bhaginiṃ daṭṭhukāmomhi, kathaṃ passissāmī’’ti. ‘‘Mātula, kahaṃ pana no ayyako kāsirājā’’ti? ‘‘Tāta, mama bhaginiyā vinā vasituṃ asakkonto rajjaṃ pahāya pabbajitvā asuke vanasaṇḍe nāma vasatī’’ti. ‘‘Mātula, mama mātā tumhe ceva ayyakañca daṭṭhukāmā, tumhe asukadivase mama ayyakassa santikaṃ gacchatha, mayaṃ mātaraṃ ādāya ayyakassa assamapadaṃ āgacchissāma. Tattha naṃ tumhepi passissathā’’ti. Iti te mātulassa divasaṃ vavatthapetvā rājanivesanā otariṃsu. Rājā bhāgineyye uyyojetvā roditvā nivatti. Tepi pathaviyaṃ nimujjitvā nāgabhavanaṃ gatā.
大士的寻求篇巴利
Mahāsattassa pariyesanakhaṇḍaṃ
大士回到龙宫时,整个龙宫一片哭声。他自己因为在箱子里住了一个月,疲惫不堪,病倒在床。前来他身边的龙多得数不清。他跟这些龙说话,累得够呛。迦那利咤去了天界,没见到大士,最先回来了。于是大家说:“这家伙脾气暴躁、说话粗鲁,应该能拦住那群龙。”就让他守在大士坐的地方当门卫。须跋哥游遍了整个雪山,又去查看大海和其他河流,正沿着耶牟那河一路查看过来。尼沙陀婆罗门见到阿蓝帕雅那得了麻风病,心想:“这人折磨了富利达多,自己就得了麻风病。而我因为贪图宝珠,把对我那么有大恩的他出卖给了阿蓝帕雅那,这恶业一定会落到我头上。趁它还没来,我现在就赶紧去耶牟那河,在钵逻耶伽渡口把罪业洗掉。”他到了那里,说:“我对富利达多做了背叛朋友的事,我要把这恶业洗掉。”就开始做入水仪式。就在那时,须跋哥到了那个地方。听了他的话,心想:“原来就是这个恶棍,为了一颗宝珠,把我那位能带来广大名声的兄弟出卖给了阿蓝帕雅那。我绝不能让他活。”就用尾巴缠住他的双脚,拖进水里,等他快没气的时候稍微松了一下。他抬起头来。于是又把他拖下去沉入水中。就这样反复多次,尼沙陀婆罗门被折腾得筋疲力尽,抬起头来说了一首偈颂——巴利
Mahāsatte sampatte sakalanāgabhavanaṃ ekaparidevasaddaṃ ahosi. Sopi māsaṃ peḷāya vasitattā kilanto gilānaseyyaṃ sayi. Tassa santikaṃ āgacchantānaṃ nāgānaṃ pamāṇaṃ natthi. So tehi saddhiṃ kathento kilamati. Kāṇāriṭṭho devalokaṃ gantvā mahāsattaṃ adisvā paṭhamamevāgato. Atha naṃ ‘‘esa caṇḍo pharuso, sakkhissati nāgaparisaṃ vāretu’’nti mahāsattassa nisinnaṭṭhāne dovārikaṃ kariṃsu. Subhogopi sakalahimavantaṃ vicaritvā tato mahāsamuddañca sesanadiyo ca upadhāretvā yamunaṃ upadhārento āgacchati. Nesādabrāhmaṇopi alampāyanaṃ kuṭṭhiṃ disvā cintesi ‘‘ayaṃ bhūridattaṃ kilametvā kuṭṭhi jāto, ahaṃ pana taṃ mayhaṃ tāva bahūpakāraṃ maṇilobhena alampāyanassa dassesiṃ, taṃ pāpaṃ mama āgamissati. Yāva taṃ na āgacchati, tāvadeva yamunaṃ gantvā payāgatitthe pāpapavāhanaṃ karissāmī’’ti. So tattha gantvā ‘‘mayā bhūridatte mittadubbhikammaṃ kataṃ, taṃ pāpaṃ pavāhessāmī’’ti vatvā udakorohanakammaṃ karoti. Tasmiṃ khaṇe subhogo taṃ ṭhānaṃ patto. Tassa taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘iminā kira pāpakena tāva mahantassa yasassa dāyako mama bhātā maṇiratanassa kāraṇā alampāyanassa dassito, nāssa jīvitaṃ dassāmī’’ti naṅguṭṭhena tassa pādesu veṭhetvā ākaḍḍhitvā udake osidāpetvā nirassāsakāle thokaṃ sithilaṃ akāsi. So sīsaṃ ukkhipi. Atha naṃ punākaḍḍhitvā osīdāpesi. Evaṃ bahū vāre tena kilamiyamāno nesādabrāhmaṇo sīsaṃ ukkhipitvā gāthamāha –
世间公认的除罪之水,安立在钵逻耶伽;
哪个鬼把我这已潜入耶牟那河的人吞了下去?巴利
‘‘Lokyaṃ sajantaṃ udakaṃ, payāgasmiṃ patiṭṭhitaṃ; Ko maṃ ajjhoharī bhūto, ogāḷhaṃ yamunaṃ nadi’’nti.
在这里,“有罪者”是指:人们普遍认为它有这样的能力,能够冲走罪恶。“洒灌者”是指:以这样的水灌沐。“在钵逻耶伽”是指在钵逻耶伽渡口。巴利
Tattha lokyanti evaṃ pāpavāhanasamatthanti lokasammataṃ. Sajantanti evarūpaṃ udakaṃ abhisiñcantaṃ. Payāgasminti payāgatitthe.
这时,须跋哥用偈颂对他说:巴利
Atha naṃ subhogo gāthāya ajjhabhāsi –
那位有名声的世间之主,周遍地走遍了波罗奈;
我是那位龙王的儿子,婆罗门称我为须跋哥。巴利
‘‘Yadesa lokādhipatī yasassī, bārāṇasiṃ pakriya samantato; Tassāha putto uragūsabhassa, subhogoti maṃ brāhmaṇa vedayantī’’ti.
在这里,所谓“那位”,就是那一位。所谓“在四周遍覆”,是因为他有让敌人难以攻击的能力,所以从四面八方遍覆开来,把一切都包围住之后,再用头冠从上面盖住。巴利
Tattha yadesāti yo eso. Pakriya samantatoti paccatthikānaṃ duppaharaṇasamatthatāya parisamantato pakiriya sabbaṃ parikkhipitvā upari phaṇena chādesi.
这时,那个婆罗门心想:“这是富利达多的弟弟,他不会让我活命。不如我称赞他和他的父母,让他心软下来,再求他饶我一命。”这样想过之后,他说了一首偈颂:巴利
Atha naṃ brāhmaṇo ‘‘ayaṃ bhūridattabhātā, na me jīvitaṃ dassati, yaṃnūnāhaṃ etassa ceva mātāpitūnañcassa vaṇṇakittanena muducittataṃ katvā attano jīvitaṃ yāceyya’’nti cintetvā gāthamāha –
如果你确实是龙王之子、迦尸国王不死之主之子;
你的父亲是一位有大神力的存在,而你的母亲在凡人之中更是无人能比。
像这样有大威力的人,不应把甚至婆罗门的奴仆丢下去。巴利
‘‘Sace hi putto uragūsabhassa, kāsissa rañño amarādhipassa; Mahesakkho aññataro pitā te, maccesu mātā pana te atulyā; Na tādiso arahati brāhmaṇassa, dāsampi ohārituṃ mahānubhāvo’’ti.
在这里,“迦尸的”是指以另一个名字如此命名者的。也有人读作“迦尸国王的”。因为这位婆罗门是被迦尸王的女儿接纳的,所以连迦尸国也算作他的财产,以此来称赞他。“不死之主”是指因为寿命极长而被称为“不死”的那些龙王的主人。“大威力者”就是有大威势。“某一位”就是那些大威力者中的某一位。“奴仆”的意思是:像这样有大威势的人,连把这位婆罗门那无威势的奴仆沉入水中都不配,更不用说有大威势的婆罗门了。巴利
Tattha kāsissāti aparena nāmena evaṃnāmakassa. ‘‘Kāsikarañño’’tipi paṭhantiyeva. Kāsirājadhītāya gahitattā kāsirajjampi tasseva santakaṃ katvā vaṇṇeti. Amarādhipassāti dīghāyukatāya amarasaṅkhātānaṃ nāgānaṃ adhipassa. Mahesakkhoti mahānubhāvo. Aññataroti mahesakkhānaṃ aññataro. Dāsampīti tādiso hi mahānubhāvo ānubhāvarahitaṃ brāhmaṇassa dāsampi udake oharituṃ nārahati, pageva mahānubhāvaṃ brāhmaṇanti.
这时,须跋哥为了揭穿他做过的恶行,对他说:“喂,你这个恶劣的婆罗门,你以为骗了我就能‘脱身’吗?我不会让你活命的。”巴利
Atha naṃ subhogo ‘‘are duṭṭhabrāhmaṇa, tvaṃ maṃ vañcetvā ‘muñcissāmī’ti maññasi, na te jīvitaṃ dassāmī’’ti tena katakammaṃ pakāsento āha –
你靠着树,射中了那头前来喝水的鹿。
他被射中后,随着箭的冲力飞快地跑远了。巴利
‘‘Rukkhaṃ nissāya vijjhittho, eṇeyyaṃ pātumāgataṃ; So viddho dūramacari, saravegena sīghavā.
你看见它掉在森林中的婆罗门林里,
他拿起那堆肉,傍晚时来到了尼拘陀树下。巴利
‘‘Taṃ tvaṃ patitamaddakkhi, araññasmiṃ brahāvane; Sa maṃsakājamādāya, sāyaṃ nigrodhupāgami.
鹦鹉和舍利鸟的鸣叫声回荡其中,黄褐色的(枝叶)铺展开来、交织在一起。
回荡着杜鹃啼鸣的宜人之处,草地恒常青翠。巴利
‘‘Sukasāḷikasaṅghuṭṭhaṃ , piṅgalaṃ santhatāyutaṃ; Kokilābhirudaṃ rammaṃ, dhuvaṃ haritasaddalaṃ.
在那里,他凭神通和名声,向他们闪耀显现。
我的兄弟有大神通威力,被众多少女簇拥围绕着。巴利
‘‘Tattha te so pāturahu, iddhiyā yasasā jalaṃ; Mahānubhāvo bhātā me, kaññāhi parivārito.
他由那(修行)完善了你,一切欲望炽盛;
你背叛了一个没有恶意的人,这份仇恨现在就落到你头上了。巴利
‘‘So tena pariciṇṇo tvaṃ, sabbakāmehi tappito; Aduṭṭhassa tuvaṃ dubbhi, taṃ te veraṃ idhāgataṃ.
速速伸出脖颈,我不会饶你性命;
我要砍下你的头,来报你对我兄弟结下的仇。巴利
‘‘Khippaṃ gīvaṃ pasārehi, na te dassāmi jīvitaṃ; Bhātu parisaraṃ veraṃ, chedayissāmi te sira’’nti.
其中,“傍晚时分来到榕树下”是说你在过了午后的时段来到了榕树下。“Piṅgala”(棕红)是指因成熟果实的色泽而呈棕红。“Santhatāyuta”是指被垂下的气根所环绕。“Kokilābhirudaṃ”是指有杜鹃鸟在啼鸣。“Dhuvaṃ haritasaddalaṃ”是指因为生长在水泽之地上,所以这片土地常年青翠。“Pāturahū”是说,你站在那棵榕树下时,我的那位兄弟显现了出来。“Iddhiyā”是说凭依福德的威神力。“So tena”是说,他将你携至自己的龙宫后,你曾受其殷勤承事。“Parisaraṃ”是说忆念、记挂着你对我兄弟所造下的那桩仇怨与恶行。“Chedayissāmi te siraṃ”是说我将砍下你的头。“Iddhiyāti puññatejena”是说凭依福德的威神力。巴利
Tattha sāyaṃ nigrodhupāgamīti vikāle nigrodhaṃ upagato asi. Piṅgalanti pakkānaṃ vaṇṇena piṅgalaṃ. Santhatāyutanti pārohaparikiṇṇaṃ. Kokilābhirudanti kokilāhi abhirudaṃ. Dhuvaṃ haritasaddalanti udakabhūmiyaṃ jātattā niccaṃ haritasaddalaṃ bhūmibhāgaṃ. Pāturahūti tasmiṃ te nigrodhe ṭhitassa so mama bhātā pākaṭo ahosi. Iddhiyāti puññatejena. So tenāti so tuvaṃ tena attano nāgabhavanaṃ netvā pariciṇṇo. Parisaranti tayā mama bhātu kataṃ veraṃ pāpakammaṃ parisaranto anussaranto. Chedayissāmi te siranti tava sīsaṃ chindissāmīti.
这时,婆罗门心想:“他不会放过我的性命。不过,不管怎样,先说点什么,设法脱身才是该做的。”这样想过之后,便说了一首偈颂:巴利
Atha brāhmaṇo ‘‘na mesa jīvitaṃ dassati, yaṃ kiñci pana vatvā mokkhatthāya vāyamituṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā gāthamāha –
诵习吠陀的人、靠乞讨为生的人,还有供奉祭火的婆罗门;
因为这三种理由,婆罗门就是不可杀害的。巴利
‘‘Ajjhāyako yācayogī, āhutaggi ca brāhmaṇo; Etehi tīhi ṭhānehi, avajjho hoti brāhmaṇo’’ti.
在这里,所谓“以这些”,就是指以诵经师等这三种原因,婆罗门不可杀害,不能杀婆罗门。你为什么还这么说?因为谁杀害婆罗门,谁就会投生到地狱。巴利
Tattha etehīti etehi ajjhāyakatādīhi tīhi kāraṇehi brāhmaṇo avajjho, na labbhā brāhmaṇaṃ vadhituṃ, kiṃ tvaṃ vadesi, yo hi brāhmaṇaṃ vadheti, so niraye nibbattatīti.
须浮哥听了这话,心里陷入疑惑,想道:“我把他带到龙宫去,问过兄弟们就能弄明白。”这样想过之后,他说了两首偈颂:巴利
Taṃ sutvā subhogo saṃsayapakkhando hutvā ‘‘imaṃ nāgabhavanaṃ netvā bhātaro paṭipucchitvā jānissāmī’’ti cintetvā dve gāthā abhāsi –
持国天王的那座城,已经沉入耶牟那河中;
纯金所成的城,依傍着耶牟那河畔的山,闪闪发光。巴利
‘‘Yaṃ puraṃ dhataraṭṭhassa, ogāḷhaṃ yamunaṃ nadiṃ; Jotate sabbasovaṇṇaṃ, girimāhacca yāmunaṃ.
在那里,你们这些人中猛虎,是我的同胞兄弟;
婆罗门,他们在那里怎么说你,你就会变成那样。巴利
‘‘Tattha te purisabyagghā, sodariyā mama bhātaro; Yathā te tattha vakkhanti, tathā hessasi brāhmaṇā’’ti.
在那里,城是龙城。浸入的河水流入其中。触及耶牟那河边的山,靠近雪山而闪耀。在那里,我的兄弟们住着。你被带到那里以后,他们怎么说,你就会变成那样。如果你说的是真话,你就能活命;如果不是,我就在那里砍下你的头。巴利
Tattha puranti nāgapuraṃ. Ogāḷhanti anupaviṭṭhaṃ. Girimāhacca yāmunanti yamunāto avidūre ṭhitaṃ himavantaṃ āhacca jotati. Tattha teti tasmiṃ nagare te mama bhātaro vasanti, tattha nīte tayi yathā te vakkhanti, tathā bhavissasi. Sace hi saccaṃ kathesi, jīvitaṃ te atthi. No ce, tattheva sīsaṃ chindissāmīti.
须浮哥这样说完,就抓住他的脖子,一边往外拖,一边辱骂呵斥,来到了大士的宫殿门前。巴利
Iti naṃ vatvā subhogo gīvāyaṃ gahetvā khipanto akkosanto paribhāsanto mahāsattassa pāsādadvāraṃ agamāsi.
这时,迦那利咤化作守门人坐在那里,看见他被人这样折磨着带过来,就迎上前去,走上对面的路,说道:“须浮哥,别伤害他。婆罗门可是大梵天的儿子啊。要是大梵天知道了,心想‘他们在伤害我儿子’,一发怒就会把我们整个龙宫都毁掉。在这世上,婆罗门确实是最胜者,有大神力。你不知道他们的威力,我可知道。”据说,迦那利咤在过去前一生中曾是行祭祀的婆罗门,所以才这样说。说完之后,他又凭着过去亲身经历过的祭祀习气,招呼须浮哥和龙众说:“来,诸位,我来为你们称扬行祭祀者的功德。”于是开始赞叹祭祀。巴利
Atha naṃ dovāriko hutvā nisinno kāṇāriṭṭho tathā kilametvā ānīyamānaṃ disvā paṭimaggaṃ gantvā ‘‘subhoga, mā viheṭhayi, brāhmaṇā nāma mahābrahmuno puttā. Sace hi mahābrahmā jānissati, ‘mama puttaṃ viheṭhentī’ti kujjhitvā amhākaṃ sakalaṃ nāgabhavanaṃ vināsessati. Lokasmiñhi brāhmaṇā nāma seṭṭhā mahānubhāvā, tvaṃ tesaṃ ānubhāvaṃ na jānāsi, ahaṃ pana jānāmī’’ti āha. Kāṇāriṭṭho kira atītānantarabhave yaññakārabrāhmaṇo ahosi, tasmā evamāha. Vatvā ca pana anubhūtapubbavasena yajanasīlo hutvā subhogañca nāgaparisañca āmantetvā ‘‘etha, bho, yaññakārakānaṃ vo guṇe vaṇṇessāmī’’ti vatvā yaññavaṇṇanaṃ ārabhanto āha –
非卑劣者与卑劣者相应,还有祭祀与吠陀,在世间,苏婆伽。
诋毁那位不该被诋毁的至高婆罗门,就会失去财富和智者们所行的法。巴利
‘‘Anittarā ittarasampayuttā, yaññā ca vedā ca subhoga loke; Tadaggarayhañhi vinindamāno, jahāti vittañca satañca dhamma’’nti.
在这里,“非下劣者”是指:苏婆伽,在这个世间,祭祀和吠陀并非下劣,并非低劣,而是有大神力;但它们却与那些低劣的婆罗门结合在一起,所以婆罗门也就成了非下劣者。“不可诋毁者”是指:因此,诋毁那位不可诋毁的婆罗门的人,就会失去财富和智者们所拥有的法。据说他这样说,是为了不让龙众有机会说“因为这件事,他对富利达多做了背叛朋友的事”。巴利
Tattha anittarāti subhoga imasmiṃ loke yaññā ca vedā ca anittarā na lāmakā mahānubhāvā, te ittarehi brāhmaṇehi sampayuttā, tasmā brāhmaṇāpi anittarāva jātā. Tadaggarayhanti tasmā agārayhaṃ brāhmaṇaṃ vinindamāno dhanañca paṇḍitānaṃ dhammañca jahāti. Idaṃ kira so ‘‘iminā bhūridatte mittadubbhikammaṃ katanti vattuṃ nāgaparisā mā labhantū’’ti avoca.
这时,迦那利咤对苏婆伽说:“苏婆伽,你知道这个世间是谁造出来的吗?”苏婆伽回答:“不知道。”为了让对方明白“是婆罗门的祖父大梵天所造”,迦那利咤说出了下面这首偈颂:巴利
Atha naṃ kāṇāriṭṭho ‘‘subhoga jānāsi pana ayaṃ loko kena nimmito’’ti vatvā ‘‘na jānāmī’’ti vutte ‘‘brāhmaṇānaṃ pitāmahena mahābrahmunā nimmito’’ti dassetuṃ itaraṃ gāthamāha –
婆罗门靠诵习吠陀为生,人王统御大地,吠舍耕田,首陀罗做仆役。
他们各自前往各自的地方,人们说这些是由自在者所创造的。巴利
‘‘Ajjhenamariyā pathaviṃ janindā, vessā kasiṃ pāricariyañca suddā; Upāgu paccekaṃ yathāpadesaṃ, katāhu ete vasināti āhū’’ti.
在这里,“upāgū”就是“从事、前往”的意思。据说,梵天创造出婆罗门等四个种姓之后,先对婆罗门说:“你们只管专心研习诵读,别的什么都不要做。”对王族说:“你们只管征服大地。”对吠舍说:“你们只管去耕种。”对首陀罗说:“你们只管去侍奉另外三个种姓。”从那时起,就说婆罗门从事研习诵读,王族从事征服大地,吠舍从事耕种,首陀罗从事侍奉。“各依所生之处”,意思是他们各自按照自己家族出身的传统,遵照梵天所规定的方式去从事。“据说这些是由自在者所造”,意思是说,这些人是由自在者大梵天所创造的,人们都这样传说。巴利
Tattha upāgūti upagatā. Brahmā kira brāhmaṇādayo cattāro vaṇṇe nimminitvā ariye tāva brāhmaṇe āha – ‘‘tumhe ajjhenameva upagacchatha , mā aññaṃ kiñci karitthā’’ti, janinde āha ‘‘tumhe pathaviṃyeva vijinatha’’, vesse āha – ‘‘tumhe kasiṃyeva upetha’’, sudde āha ‘‘tumhe tiṇṇaṃ vaṇṇānaṃ pāricariyaṃyeva upethā’’ti. Tato paṭṭhāya ariyā ajjhenaṃ, janindā pathaviṃ, vessā kasiṃ, suddā pāricariyaṃ upāgatāti vadanti. Paccekaṃ yathāpadesanti upagacchantā ca pāṭiyekkaṃ attano kulapadesānurūpena brahmunā vuttaniyāmeneva upagatā. Katāhu ete vasināti āhūti evaṃ kira ete vasinā mahābrahmunā katā ahesunti kathenti.
这些婆罗门就是有这样大的功德。如果有人对他们生起净信而布施,这个人就不会在别处结生,只会往生天界。说了这话之后,又说道:巴利
Evaṃ mahāguṇā ete brāhmaṇā nāma. Yo hi etesu cittaṃ pasādetvā dānaṃ deti, tassa aññattha paṭisandhi natthi, devalokameva gacchatīti vatvā āha –
Dhātā、Vidhātā、婆楼那、多闻天王、苏摩、阎摩、月天子、风天、日天;
这些天神也各自举行祭祀后,又把一切欲乐给了那些诵经的婆罗门。巴利
‘‘Dhātā vidhātā varuṇo kuvero, somo yamo candimā vāyu sūriyo; Etepi yaññaṃ puthuso yajitvā, ajjhāyakānaṃ atho sabbakāme.
他拉开了五百张弓,就是那位力大无穷、拥有可怖军队的阿周那。
那位大地上无人能比的千臂者,当时也点燃了圣火。巴利
‘‘Vikāsitā cāpasatāni pañca, yo ajjuno balavā bhīmaseno; Sahassabāhu asamo pathabyā, sopi tadā ādahi jātaveda’’nti.
在这里,“这些也”指的是以达陀为首的那些天王。“以种种方式”是说他们用各种方式举行了祭祀。“然后一切欲乐”是说,他们给了诵经的婆罗门一切欲乐之后,才达到了这些境地。“拉开”就是张拉。“五百张弓”并不是真的有五百张弓,而是说有一张威力相当于五百张弓的大弓,他自己一个人就能拉开。“有怖畏军”是说他的军队令人恐惧。“千臂”并不是他真的有一千条手臂,而是说,需要五百个弓箭手用一千条手臂才能拉开的那张大弓,他一个人就能拉开,所以才这么说。“燃起了火”:那位国王当时也用一切欲乐让婆罗门满足,然后点燃圣火、设立火坛并加以供奉,正因为这个原因,他死后转生到了天界。因此说,婆罗门确实是这个世界中最尊贵的人。巴利
Tattha etepīti ete dhātādayo devarājāno. Puthusoti anekappakāraṃ yaññaṃ yajitvā. Atho sabbakāmeti atha ajjhāyakānaṃ brāhmaṇānaṃ sabbakāme datvā etāni ṭhānāni pattāti dasseti. Vikāsitāti ākaḍḍhitā. Cāpasatāni pañcāti na dhanupañcasatāni, pañcacāpasatappamāṇaṃ pana mahādhanuṃ sayameva ākaḍḍhati. Bhīmasenoti bhayānakaseno. Sahassabāhūti na tassa bāhūnaṃ sahassaṃ, pañcannaṃ pana dhanuggahasatānaṃ bāhusahassena ākaḍḍhitabbassa dhanuno ākaḍḍhanenevaṃ vuttaṃ. Ādahi jātavedanti sopi rājā tasmiṃ kāle brāhmaṇe sabbakāmehi santappetvā aggiṃ ādahi patiṭṭhāpetvā paricari, teneva kāraṇena devaloke nibbatto. Tasmā brāhmaṇā nāma imasmiṃ loke jeṭṭhakāti āha.
他接着又赞叹婆罗门,说了一首偈颂:巴利
So uttaripi brāhmaṇe vaṇṇento gāthamāha –
有人长期随婆罗门的能力,用食物和饮品供养婆罗门,
他怀着清净的信心随喜,后来成为一位享有大福报的天神。巴利
‘‘Yo brāhmaṇe bhojayi dīgharattaṃ, annena pānena yathānubhāvaṃ; Pasannacitto anumodamāno, subhoga devaññataro ahosī’’ti.
这里,“那位”指的是从前的波罗奈国王。“随力所及”是说,他把自己所有的一切都施舍出去,尽自己的力量来供养。“某位天神”是说,他成了某位有大威力的天神。这样就是在说明,婆罗门确实是最上等的应受供养者。巴利
Tattha yoti yo so porāṇako bārāṇasirājāti dasseti. Yathānubhāvanti yathābalaṃ yaṃ tassa atthi, taṃ sabbaṃ pariccajitvā bhojesi. Devaññataroti so aññataro mahesakkhadevarājā ahosi. Evaṃ brāhmaṇā nāma aggadakkhiṇeyyāti dasseti.
接着,他又举出另一个理由来说明,于是说出这首偈颂:巴利
Athassa aparampi kāraṇaṃ āharitvā dassento gāthamāha –
那位能用酥油喂养食量如天人心意之色、具大食量的火神的人;
目支邻陀以最胜者之祭献祭后,得生天界,抵达目支邻陀处。巴利
‘‘Mahāsanaṃ devamanomavaṇṇaṃ, yo sappinā asakkhi bhojetumaggiṃ; Sa yaññatantaṃ varato yajitvā, dibbaṃ gatiṃ mucalindajjhagacchī’’ti.
这里,“大食者”指食量很大。“喂养”指让他满足。“祭仪”指祭祀的规程。“从最胜者”指祭拜了最殊胜的火神之后。“成为目支邻陀”指达到了目支邻陀的境界。巴利
Tattha mahāsananti mahābhakkhaṃ. Bhojetunti santappetuṃ. Yaññatantanti yaññavidhānaṃ. Varatoti varassa aggidevassa yajitvā. Mucalindajjhagacchīti mucalindo adhigatoti.
据说从前在波罗奈,有个名叫目支邻陀的国王,他把婆罗门召集来,问通往天界的路。那些婆罗门就对他说:“你应该恭敬供养婆罗门和婆罗门天神。”国王问:“什么是婆罗门天神?”他们回答说:“就是火神,你要用新鲜奶油和酥油让他满足。”国王就照办了。为了说明这件事,他诵出了这首偈颂。巴利
Eko kira pubbe bārāṇasiyaṃ mucalindo nāma rājā brāhmaṇe pakkosāpetvā saggamaggaṃ pucchi. Atha naṃ te ‘‘brāhmaṇānañca brāhmaṇadevatāya ca sakkāraṃ karohī’’ti vatvā ‘‘kā brāhmaṇadevatā’’ti vutte ‘‘‘aggidevoti taṃ navanītasappinā santappehī’’’ti āhaṃsu. So tathā akāsi. Tamatthaṃ pakāsento esa imaṃ gāthamāha.
他又用一首偈颂来说明另一个理由:巴利
Aparampi kāraṇaṃ dassento gāthamāha –
他拥有强大的神通威力,活了一千年,相貌端正,气度非凡;他出家了。
他舍弃了无边的国土和军队,杜迪波国王也往生天界了。巴利
‘‘Mahānubhāvo vassasahassajīvī, yo pabbajī dassaneyyo uḷāro; Hitvā apariyanta raṭṭhaṃ sasenaṃ, rājā dudīpopi jagāma sagga’’nti.
在这段经文里,“他出家了”意思是:他治理国家五百年,供养恭敬婆罗门之后,舍弃了没有边界的国土和军队,出家了。“这位杜迪波”是说,那位名叫杜迪波的国王,正是因为恭敬供养婆罗门,才得以生到天界。也有版本写作“杜吉波”。巴利
Tattha pabbajīti pañcavassasatāni rajjaṃ kārento brāhmaṇānaṃ sakkāraṃ katvā apariyantaṃ raṭṭhaṃ sasenaṃ hitvā pabbaji. Dudīpopīti so dudīpo nāma rājā brāhmaṇe pūjetvāva saggaṃ gatoti vadati. ‘‘Dujīpo’’tipi pāṭho.
他又举出别的例子来说明:巴利
Aparānipissa udāharaṇāni dassento āha –
谁征服了大海的尽头,大海,然后竖起了一根庄严、殊胜的纯金祭柱;
他竖起并点燃了吠舍那罗火,成为了一位富足享乐的天人。巴利
‘‘Yo sāgarantaṃ sāgaro vijitvā, yūpaṃ subhaṃ soṇṇamayaṃ uḷāraṃ; Ussesi vessānaramādahāno, subhoga devaññataro ahosi.
须婆伽啊,是靠着谁的威力,恒河才奔流,汇入那布满凝乳的大海?
他侍奉罗摩帕达后,在通往盎伽的路上,盎伽王到达了千眼之城。巴利
‘‘Yassānubhāvena subhoga gaṅgā, pavattatha dadhisannisinnaṃ samuddaṃ; Sa lomapādo paricariya maggiṃ, aṅgo sahassakkhapurajjhagacchī’’ti.
这里,“到海际”是指以大海为边界的大地。“竖立”:向婆罗门问了生天之道后,被婆罗门告知“把金柱竖起来”,于是为了杀牲祭祀而竖立起来。“点燃吠舍那罗火”:就是点燃吠舍那罗火。也有写成“吠舍那利”的读法。“某位天神”:说的是须婆伽,因为这位国王祭火之后,成了某位有大威力的天神,所以这样说。“凭谁的威力”:贤者须婆伽,你知道恒河和大海是谁造的吗?回答:“不知道。”那人说:“你怎么会知道?你只会愚弄婆罗门罢了。”过去,有一位盎伽国的罗摩波陀,是波罗奈国王,他向婆罗门问了生天之道,婆罗门对他说:“大王,进入雪山,供养婆罗门,侍奉火吧。”于是他就带着数不清的母牛和母水牛进入雪山,照做了。当被问到“婆罗门吃剩的乳和酪该怎么处理”时,他说:“倒掉。”于是,少量乳倒掉的地方变成了小溪,大量乳倒掉的地方,恒河就流淌起来。而那些乳凝固成酪、积存不动的地方,就变成了大海。就这样,他做了这样的供养,按婆罗门所说的方法侍奉火,后来到达了千眼之城。巴利
Tattha sāgarantanti sāgarapariyantaṃ pathaviṃ. Ussesīti brāhmaṇe saggamaggaṃ pucchitvā ‘‘sovaṇṇayūpaṃ ussāpehī’’ti vutto pasughātanatthāya ussāpesi. Vessānaramādahānoti vessānaraṃ aggiṃ ādahanto. ‘‘Vesānari’’ntipi pāṭho. Devaññataroti subhoga, so hi rājā aggiṃ juhitvā aññataro mahesakkhadevo ahosīti vadati. Yassānubhāvenāti bho subhoga, gaṅgā ca mahāsamuddo ca kena katoti jānāsīti. Na jānāmīti. Kiṃ tvaṃ jānissasi, brāhmaṇeyeva pothetuṃ jānāsīti. Atītasmiñhi aṅgo nāma lomapādo bārāṇasirājā brāhmaṇe saggamaggaṃ pucchitvā tehi ‘‘bho, mahārāja, himavantaṃ pavisitvā brāhmaṇānaṃ sakkāraṃ katvā aggiṃ paricarāhī’’ti vutte aparimāṇā gāviyo ca mahiṃsiyo ca ādāya himavantaṃ pavisitvā tathā akāsi. ‘‘Brāhmaṇehi bhuttātirittaṃ khīradadhiṃ kiṃ kātabba’’nti ca vutte ‘‘chaḍḍethā’’ti āha. Tattha thokassa khīrassa chaḍḍitaṭṭhāne kunnadiyo ahesuṃ, bahukassa chaḍḍitaṭṭhāne gaṅgā pavattatha. Taṃ pana khīraṃ yattha dadhi hutvā sannisinnaṃ ṭhitaṃ, taṃ samuddaṃ nāma jātaṃ. Iti so evarūpaṃ sakkāraṃ katvā brāhmaṇehi vuttavidhānena aggiṃ paricariya sahassakkhassa puraṃ ajjhagacchi.
他于是引用这段过去的事,说出了这首偈颂:巴利
Itissa idaṃ atītaṃ āharitvā imaṃ gāthamāha –
有大神通、有名声的天中至尊,是三十三天里帝释天的将军。
他通过苏摩祭祀除去了垢秽,后来成了具善妙受用的某位天人。巴利
‘‘Mahiddhiko devavaro yasassī, senāpati tidive vāsavassa; So somayāgena malaṃ vihantvā, subhoga devaññataro ahosī’’ti.
于是,那位如今成为帝释天的将军、名声广大的天之子,过去曾是波罗奈的一位国王。他向婆罗门询问升天之道,婆罗门对他说:“你通过苏摩祭祀清除自身的污垢,就能往生天界。”于是他对婆罗门大行供养,按他们所说的仪轨举行苏摩祭祀,借此清除了自身的污垢,后来转生为某位天人。这段话正是在说明这个意思,所以这样说:他通过苏摩祭祀除去了污垢。巴利
Tattha so somayāgena malaṃ vihantvāti bho subhoga, yo idāni sakkassa senāpati mahāyaso devaputto, sopi pubbe eko bārāṇasirājā brāhmaṇe saggamaggaṃ pucchitvā tehi ‘‘somayāgena attano malaṃ pavāhetvā devalokaṃ gacchāhī’’ti vutte brāhmaṇānaṃ mahantaṃ sakkāraṃ katvā tehi vuttavidhānena somayāgaṃ katvā tena attano malaṃ vihantvā devaññataro jātoti imamatthaṃ pakāsento evamāha.
接着,他又举出其他例子来说明,说道:巴利
Aparānipissa udāharaṇāni dassento āha –
他造作了这个世界和那个世界,还有婆吉罗提河、雪山和鹫峰。
那位有神通、在天界最尊贵、名声远扬的天神,当时也点燃了祭火。巴利
‘‘Akārayi lokamimaṃ parañca, bhāgīrathiṃ himavantañca gijjhaṃ; Yo iddhimā devavaro yasassī, sopi tadā ādahi jātavedaṃ.
花环山、雪山、鹫峰、善见山、牛王山、财神山,
这些以及其他的大山,据说都是那些举行祭祀的人堆起来的。巴利
‘‘Mālāgirī himavā yo ca gijjho, sudassano nisabho kuveru; Ete ca aññe ca nagā mahantā, cityā katā yaññakarehi māhū’’ti.
在那里,兄弟苏波伽啊,那位大梵天当时也点燃了祭火。那位大梵天创造了这个世界、他方世界、恒河、雪山和灵鹫山。而他在投生为大梵天之前,还是个婆罗门青年时,就已经点燃了火、向火献祭了;后来成为大梵天,才做了这一切。此显示:婆罗门曾有如此广大的神通。巴利
Tattha sopi tadā ādahi jātavedanti bhātika subhoga, yena mahābrahmunā ayañca loko paro ca loko bhāgīrathigaṅgā ca himavantapabbato ca gijjhapabbato ca kato, sopi yadā brahmupapattito pubbe māṇavako ahosi, tadā aggimeva ādahi, aggiṃ juhitvā mahābrahmā hutvā idaṃ sabbamakāsi. Evaṃmahiddhikā brāhmaṇāti dasseti.
据说,从前有一位波罗奈的国王,向婆罗门请教升天之道,婆罗门告诉他“你要恭敬供养婆罗门”。于是国王为他们设了大布施,又问:“我的布施里还缺什么吗?”婆罗门回答说:“大王,什么都不缺了,只是婆罗门的座位不够用。”国王就让人用砖砌座位。那时候,这些砖砌的座位因为婆罗门的威德力不断增高,变成了花环山等山脉。人们因此说,这些山是那些行祭祀的婆罗门堆砌造成的。巴利
Cityā katāti pubbe kireko bārāṇasirājā brāhmaṇe saggamaggaṃ pucchitvā ‘‘brāhmaṇānaṃ sakkāraṃ karohī’’ti vutte tesaṃ mahādānaṃ paṭṭhapetvā ‘‘mayhaṃ dāne kiṃ natthī’’ti pucchitvā ‘‘sabbaṃ, deva, atthi, brāhmaṇānaṃ pana āsanāni nappahontī’’ti vutte iṭṭhakāhi cināpetvā āsanāni kāresi. Tadā cityā āsanapīṭhikā brāhmaṇānaṃ ānubhāvena vaḍḍhitvā mālāgiriādayo pabbatā jātā. Evamete yaññakārehi brāhmaṇehi katāti kathentīti.
于是他又对阿利吒说:“兄弟,你知道这片大海是因为什么缘故,才变得不能喝、成了咸水的吗?”阿利吒说:“我不知道。”于是他又说:“你只知道伤害婆罗门罢了,你听着吧!”说完便说了这首偈颂:巴利
Atha naṃ puna āha ‘‘bhātika, jānāsi panāyaṃ samuddo kena kāraṇena apeyyo loṇodako jāto’’ti? ‘‘Na jānāmi, ariṭṭhā’’ti. Atha naṃ ‘‘tvaṃ brāhmaṇeyeva vihiṃsituṃ jānāsi, suṇohī’’ti vatvā gāthamāha –
人们称他为精通诵经、具备咒术功德、修习苦行、适合乞求的人。
他在岸边抛洒海水,大海就把他吞没了,因此海水变得不能饮用。巴利
‘‘Ajjhāyakaṃ mantaguṇūpapannaṃ, tapassinaṃ ‘yācayogo’tidhāhu; Tīre samuddassudakaṃ sajantaṃ, taṃ sāgarojjhohari tenāpeyyo’’ti.
在这里,世间人称那位婆罗门为“乞求瑜伽者”。所谓“洒水”,据说有一天,他为了消除罪业,站在岸边,从大海里取水,往自己头顶上洒。就在他这样做的时候,大海涨潮,把他吞没了。大梵天知道这件事后,气愤地说:“我的儿子被他害死了!”于是诅咒说:“让大海变得不能喝,变成咸水吧!”因为这个缘故,海水就变得不能喝了。这些婆罗门就是有这样的大神力。巴利
Tattha ‘yācayogotidhāhūti taṃ brāhmaṇaṃ yācayogoti idha loke āhu. Udakaṃ sajantati so kirekadivasaṃ pāpapavāhanakammaṃ karonto tīre ṭhatvā samuddato udakaṃ gahetvā attano upari sīse sajantaṃ abbhukirati. Atha naṃ evaṃ karontaṃ vaḍḍhitvā sāgaro ajjhohari. Taṃ kāraṇaṃ mahābrahmā ñatvā ‘‘iminā kira me putto hato’’ti kujjhitvā ‘‘samuddo apeyyo loṇodako bhavatū’’ti vatvā abhisapi, tena kāraṇena apeyyo jāto. Evarūpā ete brāhmaṇā nāma mahānubhāvāti.
大地上到处存在着许多供养处所,是婆娑婆的婆罗门;
他们如今依然存在于四方——东方、西方、南方、北方,使知识生起。巴利
‘‘Āyāgavatthūni puthū pathabyā, saṃvijjanti brāhmaṇā vāsavassa; Purimaṃ disaṃ pacchimaṃ dakkhiṇuttaraṃ, saṃvijjamānā janayanti veda’’nti.
这里,“婆娑婆”是指过去先对婆罗门做过布施、因此得到婆娑婆身份的婆娑婆。“供养处”是指作为福德之田、最上应受供养的众多婆罗门,遍布在大地上。“东方”等,是指他们如今也存在于四方,为那位婆娑婆带来极大的喜悦,带来欢喜和满足。巴利
Tattha vāsavassāti pubbe brāhmaṇānaṃ dānaṃ datvā vāsavattaṃ pattassa vāsavassa. Āyāgavatthūnīti puññakkhettabhūtā aggadakkhiṇeyyā pathabyā puthū brāhmaṇā saṃvijjanti. Purimaṃ disanti te idānipi catūsu disāsu saṃvijjamānā tassa vāsavassa mahantaṃ vedaṃ janayanti, pītisomanassaṃ āvahanti.
阿利吒就这样用十四首偈颂称赞了婆罗门、祭祀和吠陀。巴利
Evaṃ ariṭṭho cuddasahi gāthāhi brāhmaṇe ca yaññe ca vede ca vaṇṇesi.
那些来照料大士的众多龙众听了阿利咤这番话后,就落入了邪执,觉得“他说的都是真的”。大士虽然躺在病床上,却把这一切都听在耳里。龙众也向他禀报了。于是大士心想:“阿利咤在赞叹邪道,我要破斥他的说法,让大众建立起正见。”他起身沐浴,佩戴好一切饰物,坐上法座,把全体龙众召集起来,叫来阿利咤,说道:“阿利咤,你说了不实的话,称赞吠陀、祭祀和婆罗门。按婆罗门吠陀仪轨来行祭祀,根本不被圣者认可,也不能导向生天。你该在自己这套说法里看到它的虚妄!”接着便开始讲说名为“破祭论”的教说:巴利
Tassa taṃ kathaṃ sutvā mahāsattassa gilānupaṭṭhānaṃ āgatā bahū nāgā ‘‘ayaṃ bhūtameva kathetī’’ti micchāgāhaṃ gaṇhanākārappattā jātā. Mahāsatto gilānaseyyāya nipannova taṃ sabbaṃ assosi . Nāgāpissa ārocesuṃ. Tato mahāsatto cintesi ‘‘ariṭṭho micchāmaggaṃ vaṇṇeti, vādamassa bhinditvā parisaṃ sammādiṭṭhikaṃ karissāmī’’ti. So uṭṭhāya nhatvā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito dhammāsane nisīditvā sabbaṃ nāgaparisaṃ sannipātāpetvā ariṭṭhaṃ pakkosāpetvā ‘‘ariṭṭha, tvaṃ abhūtaṃ vatvā vede ca yaññe ca brāhmaṇe ca vaṇṇesi, brāhmaṇānañhi vedavidhānena yaññayajanaṃ nāma anariyasammataṃ na saggāvahaṃ, tava vāde abhūtaṃ passāhī’’ti vatvā yaññabhedavādaṃ nāma ārabhanto āha –
愚人的所作所为,对智者来说犹如道路,对已通达吠陀者来说,阿利咤啊,是苦恼。
由于不曾审察阳焰般的法性,幻术的种种属性不压倒智慧。巴利
‘‘Kalī hi dhīrāna kaṭaṃ magānaṃ, bhavanti vedajjhagatānariṭṭha; Marīcidhammaṃ asamekkhitattā, māyāguṇā nātivahanti paññaṃ.
吠陀不能保护那种伤害朋友、残害生命的人。
即使已经被长期供养,火也保护不了内心有嗔怒的人,以及秘密造作恶业的人。巴利
‘‘Vedā na tāṇāya bhavanti dassa, mittadduno bhūnahuno narassa; Na tāyate pariciṇṇo ca aggi, dosantaraṃ maccamanariyakammaṃ.
一切有生命的东西,连同他们的财富和受用,都像掺了草的柴火一样被点燃了;
燃烧的火焰尚且无法被满足,火力已经衰竭,谁还能让那贪图两种味道的家伙得到丰足呢?巴利
‘‘Sabbañca maccā sadhanaṃ sabhogaṃ, ādīpitaṃ dāru tiṇena missaṃ; Dahaṃ na tappe asamatthatejo, ko taṃ subhikkhaṃ dvirasaññu kayirā.
就像牛奶本身是具有转变性质的,它变成酪之后,还会再变成生酥;
同样地,火也是会变坏的东西,与瑜伽相应时,火界就熄灭了。巴利
‘‘Yathāpi khīraṃ vipariṇāmadhammaṃ, dadhi bhavitvā navanītampi hoti; Evampi aggi vipariṇāmadhammo, tejo samorohatī yogayutto.
火虽然潜入了干柴和新柴里,却看不见。
火不是因无摩擦钻取之人而生的,也不是因无劳作而生的。巴利
‘‘Na dissatī aggi manuppaviṭṭho, sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi; Nāmatthamāno araṇīnarena, nākammunā jāyati jātavedo.
如果火真的住在内部,在干柴和新柴里也一样;
世间所有的树林都会干枯,干柴也会燃烧起来。巴利
‘‘Sace hi aggi antarato vaseyya, sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi; Sabbāni susseyyu vanāni loke, sukkhāni kaṭṭhāni ca pajjaleyyuṃ.
如果有人用柴草做福德的事,供养那烟熏火燎、光焰灼人的(火),
烧炭的人、制盐的人、厨师,还有火化尸体的人,也都能修福德。巴利
‘‘Karoti ce dārutiṇena puññaṃ, bhojaṃ naro dhūmasikhiṃ patāpavaṃ; Aṅgārikā loṇakarā ca sūdā, sarīradāhāpi kareyyu puññaṃ.
如果这些人确实不行福德,只是在这里用酥油把火喂饱;
世间没有人修福德,因为人们用酥油等供品来满足那浓烟滚滚、炽烈燃烧的火。巴利
‘‘Atha ce hi ete na karonti puññaṃ, ajjhenamaggiṃ idha tappayitvā; Na koci lokasmiṃ karoti puññaṃ, bhojaṃ naro dhūmasikhiṃ patāpavaṃ.
一个被世人尊敬的人,怎么会散发出让众人不喜欢、不爱的难闻气味呢?
凡人回避的东西,知二味者却照样享用,那是不受称赞的。巴利
‘‘Kathañhi lokāpacito samāno, amanuññagandhaṃ bahūnaṃ akantaṃ; Yadeva maccā parivajjayanti, tadappasatthaṃ dvirasaññu bhuñje.
有些人在诸天中称火为神,而蛮族则说水是神。
这些人全都在胡说八道,火并不是某位天神,水也不是。巴利
‘‘Sikhimpi devesu vadanti heke, āpaṃ milakkhū pana devamāhu; Sabbeva ete vitathaṃ bhaṇanti, aggī na devaññataro na cāpo.
了知那不与诸根相系缚的无想身,以及造作诸业的火。
一边侍奉火,一边还在造作恶业,这样的人怎么能投生到善趣去呢?巴利
‘‘Anindriyabaddhamasaññakāyaṃ, vessānaraṃ kammakaraṃ pajānaṃ; Paricariya maggiṃ sugatiṃ kathaṃ vaje, pāpāni kammāni pakubbamāno.
据说一切胜者在此为了活命,成了火之梵天的侍者;
具足一切神通力、得自在者,为什么要去礼敬那被造作出来的东西呢?巴利
‘‘Sabbābhibhū tāhudha jīvikatthā, aggissa brahmā paricārikoti; Sabbānubhāvī ca vasī kimatthaṃ, animmito nimmitaṃ vanditassa.
过去,他们为了恭敬,到处散布那些令人难以容忍、不真实的戏笑之语。
当利养和恭敬还没出现时,他们就被众人引向了寂静之法。巴利
‘‘Hassaṃ anijjhānakkhamaṃ atacchaṃ, sakkārahetu pakiriṃsu pubbe; Te lābhasakkāre apātubhonte, sandhāpitā jantubhi santidhammaṃ.
婆罗门靠诵习吠陀为生,人王统御大地,吠舍耕田,首陀罗做仆役。
他们各自来到自己的地方,说这些是自在者所造的。巴利
‘‘Ajjhenamariyā pathaviṃ janindā, vessā kasiṃ pāricariyañca suddā; Upāgu paccekaṃ yathāpadesaṃ, katāhu ete vasināti āhu.
如果这话是真实的,如婆罗门们所说,
非刹帝利种姓的人绝不能获得王位,非婆罗门种姓的人不能修学咒语章句。
如果不是吠舍,就不该耕田;首陀罗也无法摆脱受人差使。巴利
‘‘Etañca saccaṃ vacanaṃ bhaveyya, yathā idaṃ bhāsitaṃ brāhmaṇehi; Nākhattiyo jātu labhetha rajjaṃ, nābrāhmaṇo mantapadāni sikkhe; Nāññatra vessehi kasiṃ kareyya, suddo na mucce parapesanāya.
因为这句话不是真的,那些说谎的、贪吃的人这样说;
愚者对此深信不疑,智者却以自己的亲证而见知。巴利
‘‘Yasmā ca etaṃ vacanaṃ abhūtaṃ, musāvime odariyā bhaṇanti; Tadappapaññā abhisaddahanti, passanti taṃ paṇḍitā attanāva.
刹帝利确实向吠舍收取赋税,婆罗门却拿着武器四处游行。
对这样一个动荡分裂的世间,梵天为什么不把它导正呢?巴利
‘‘Khatyā hi vessānaṃ baliṃ haranti, ādāya satthāni caranti brāhmaṇā; Taṃ tādisaṃ saṅkhubhitaṃ pabhinnaṃ, kasmā brahmā nujju karoti lokaṃ.
如果那位梵天确实是整个世间的主宰,是梵天、众多众生的主人、知者,
他为什么把整个世间弄得这么不幸?为什么不让整个世间得到安乐?巴利
‘‘Sace hi so issaro sabbaloke, brahmā bahūbhūtapatī pajānaṃ; Kiṃ sabbalokaṃ vidahī alakkhiṃ, kiṃ sabbalokaṃ na sukhiṃ akāsi.
如果那位梵天确实是整个世间的自在主,是众多众生的统领、众生之主,
他为了什么目的,用幻术、妄语、不予和欺诈,用非法的手段来对待世间呢?巴利
‘‘Sace hi so issaro sabbaloke, brahmā bahūbhūtapatī pajānaṃ; Māyā musāvajjamadena cāpi, lokaṃ adhammena kimatthamakāri.
如果他真的是整个世间的自在主、梵天,是众多众生的主人、众生的知者,
阿利咤是不守法的众生主,在正法还在的时候,他却行非法之事。巴利
‘‘Sace hi so issaro sabbaloke, brahmā bahūbhūtapatī pajānaṃ; Adhammiko bhūtapatī ariṭṭha, dhamme sati yo vidahī adhammaṃ.
虫子、飞蛾、蛇和青蛙,还有蛆虫和苍蝇,它们进去以后就能变清净吗?
这些法也是非圣者的种类,是众多剑浮阇人的虚妄。巴利
‘‘Kīṭā paṭaṅgā uragā ca bhekā, gantvā kimī sujjhati makkhikā ca; Etepi dhammā anariyarūpā, kambojakānaṃ vitathā bahūna’’nti.
在这里,对于“vedajjhagatānariṭṭhā”中的“anariṭṭhā”(非有害),这些所谓的吠陀证得,对智者来说就是叫作失败的输棋,对愚人来说就是叫作胜利的赢棋。“阳焰法”:这三类吠陀就是阳焰之法。愚人因为不加审察,分不清合理与不合理,就像鹿把阳焰当成水一样,把它们当成真实、当成没有过失,于是走向自己的毁灭。“慧”:然而这类幻术的部分,压不倒也骗不了有智慧、具足知识的人。“bhavanti dassāti”中的“da”只是辅音连读,对于那个杀者、断人增长者、背叛朋友的人,吠陀不能成为他的庇护,不能成为他的依止,这就是意思。“Pariciṇṇo ca aggi”:火也被三种恶行过失所消耗,怀有瞋心的人、恶行不能保护、不能守护那个人。巴利
Tattha vedajjhagatānariṭṭhāti ariṭṭha, imāni vedādhigamanāni nāma dhīrānaṃ parājayasaṅkhāto kaliggāho, magānaṃ bālānaṃ jayasaṅkhāto kaṭaggāho. Marīcidhammanti idañhi vedattayaṃ marīcidhammaṃ. Tayidaṃ asamekkhitattā yuttāyuttaṃ ajānantā bālā udakasaññāya magā marīciṃ viya bhūtasaññāya anavajjasaññāya attano vināsaṃ upagacchanti. Paññanti evarūpā pana māyākoṭṭhāsā paññaṃ ñāṇasampannaṃ purisaṃ nātivahanti na vañcenti. Bhavanti dassāti da-kāro byañjanasandhimattaṃ, assa bhūnahuno vuḍḍhighātakassa mittadubbhino narassa vedā na tāṇatthāya bhavanti, patiṭṭhā hotuṃ na sakkontīti attho. Pariciṇṇo ca aggīti aggi ca pariciṇṇo tividhena duccaritadosena sadosacittaṃ pāpakammaṃ purisaṃ na tāyati na rakkhati.
就算所有凡人把世间所有的木头,连同自己的财富和享用一起混在草里点燃,这一切都被他们烧着了,这个无可比拟的威力在燃烧时,也不会使你的火得到满足。兄弟,就像这样无法满足——一个有两条舌头、能尝味道的东西,谁能用酥油等丰盛的食物把它喂饱?谁做得到?它这样贪得无厌,就算把它喂饱了,又有谁能升到天界?你看这话说得多可悲。所谓“相应加行”,就是通过钻木取火的加行,得到那个条件之后,火才降下、生起。像这样依靠别人的努力才生起、没有意识的东西,你却叫它“天神”。这话也是不符合事实的。巴利
Sabbañca maccāti sacepi hi maccā yattakaṃ loke dāru atthi, taṃ sabbaṃ sadhanaṃ sabhogaṃ attano dhanena ca bhogehi ca saddhiṃ tiṇena missaṃ katvā ādīpeyyuṃ. Evaṃ sabbampi taṃ tehi ādīpitaṃ dahanto ayaṃ asamatthatejo asadisatejo tava aggi na tappeyya. Evaṃ atappanīyaṃ, bhātika, dvirasaññu dvīhi jivhāhi rasajānanasamattho ko taṃ sappiādīhi subhikkhaṃ suhītaṃ kayirā, ko sakkuṇeyya kātuṃ. Evaṃ atittaṃ panetaṃ mahagghasaṃ santappetvā ko nāma devalokaṃ gamissati, passa yāvañcetaṃ dukkathitanti. Yogayuttoti araṇimathanayogena yutto hutvā taṃ paccayaṃ labhitvāva aggi samorohati nibbattati. Evaṃ paravāyāmena uppajjamānaṃ acetanaṃ taṃ tvaṃ ‘‘devo’’ti vadesi. Idampi abhūtameva kathesīti.
火是被人手放进去的吗?火不是被人手放进去的。“Nāmatthamāno”的意思是:并不是由人拿着钻火棍摩擦而生的。“Nākammunā jāyati jātavedo”的意思是:没有人的操作,火并不会仅凭自身的法性就生起来。“Susseyyuṃ”的意思是:森林被火从内部烤着,应该会变干,而不该还是湿的。“Bhojanti”是正在供食。“Dhūmasikhiṃ patāpavantaṃ”是具有烟焰、威光的火。“Aṅgārikā”是烧炭人。“Loṇakarā”是煮盐水后做盐的人。“Sūdā”是做饭的人。“Sarīradāhā”是焚烧尸体的人。“Puññaṃ”:所有这些人都只是在做福德。巴利
Aggi manuppaviṭṭhoti aggi anupaviṭṭho. Nāmatthamānoti nāpi araṇihatthena narena amatthiyamāno nibbattati. Nākammunā jāyati jātavedoti ekassa kiriyaṃ vinā attano dhammatāya eva na jāyati. Susseyyunti anto agginā sosiyamānāni vanāni sukkheyyuṃ, allāneva na siyuṃ. Bhojanti bhojento. Dhūmasikhiṃ patāpavanti dhūmasikhāya yuttaṃ patāpavantaṃ. Aṅgārikāti aṅgārakammakarā. Loṇakarāti loṇodakaṃ pacitvā loṇakārakā. Sūdāti bhattakārakā. Sarīradāhāti matasarīrajjhāpakā. Puññanti etepi sabbe puññameva kareyyuṃ.
“Ajjhenamaggiṃ”说的是火堆。“Na koci”的意思是:就算有持咒的婆罗门,也没有哪个人在给那有烟焰、威光炽盛的火献食、让它满足之后,却不算造了福德。“Lokāpacito samāno”是说,你虽然被世间尊敬,又在你的天界中被尊敬、崇拜。“Yadeva”是指蛇尸之类令人厌恶、可憎、人们远远避开的东西。“Tadappasatthaṃ”是说那些东西并不值得称赞;朋友,你这个有两条舌头的人,凭什么、因为什么理由去享用呢?“Devesū”是说,有些人把火也说成是天神中的某一位。“Milakkhū panā”是说,无知的外道们把水叫作“devo”。“Asaññakāyanti”是指与无根所缚、无心之身相同的,这个无意识的、众所周知的做煮食等事的火,即毗舍那罗火,侍奉它而造作种种恶业,世间怎么能趣向善趣呢?这实在是对你极为不善之说。巴利
Ajjhenamagginti ajjhenaaggiṃ. Na kocīti mantajjhāyakā brāhmaṇāpi hontu, koci naro dhūmasikhiṃ patāpavantaṃ aggiṃ bhojento tappayitvāpi puññaṃ na karoti nāma. Lokāpacito samānoti tava devolokassa apacito pūjito samāno. Yadevāti yaṃ ahikuṇapādiṃ paṭikulaṃ jegucchaṃ maccā dūrato parivajjenti. Tadappasatthanti taṃ appasatthaṃ, samma, dvirasaññu kathaṃ kena kāraṇena paribhuñjeyya. Devesūti eke manussā sikhimpi devesu aññataraṃ devaṃ vadanti. Milakkhū panāti aññāṇā pana milakkhū udakaṃ ‘‘devo’’ti vadanti. Asaññakāyanti anindriyabaddhaṃ acittakāyañca samānaṃ etaṃ acetanaṃ pajānaṃ pacanādikammakaraṃ vessānaraṃ aggiṃ paricaritvā pāpāni kammāni karonto loko kathaṃ sugatiṃ gamissati. Idaṃ te ativiya dukkathitaṃ.
这些婆罗门为了自己谋生,说大梵天是“征服一切者”,还说整个世界都是他变化出来的。他们又说,大梵天是火的侍从。据说大梵天自己也祭祀火。可是,如果他真的是“具足一切威力”又“得自在者”,那他为什么自己作为未被创造者,却去礼拜自己所创造的东西呢?你这种说法也实在太糟糕了。至于“他们笑了”:阿利咤啊,婆罗门的话本来就是可笑、只配被嘲笑的,有智慧的人根本不会去认真看待。“他们散布了”:这些婆罗门为了得到自己的恭敬供养,以前就已经散布了这种妄语。“与众生一起建立了寂静法”:他们为了那尚未显现的恭敬供养,就和人们勾结在一起,把跟杀生有关、却被称为他们自己教法的“寂静法”建立起来,编成了所谓的《祭祀经》。巴利
Sabbābhi bhūtāhudha jīvikatthāti ime brāhmaṇā attano jīvikatthaṃ mahābrahmā sabbābhibhūti āhaṃsu, sabbo loko teneva nimmitoti vadanti. Puna aggissa brahmā paricārakotipi vadanti. Sopi kira aggiṃ juhateva. Sabbānubhāvī ca vasīti so pana yadi sabbānubhāvī ca vasī ca, atha kimatthaṃ sayaṃ animmito hutvā attanāva nimmitaṃ vanditā bhaveyya. Idampi te dukkathitameva. Hassanti ariṭṭha brāhmaṇānaṃ vacanaṃ nāma hasitabbayuttakaṃ paṇḍitānaṃ na nijjhānakkhamaṃ. Pakiriṃsūti ime brāhmaṇā evarūpaṃ musāvādaṃ attano sakkārahetu pubbe patthariṃsu. Sandhāpitā jantubhi santidhammanti te ettakena lābhasakkāre apātubhūte jantūhi saddhiṃ yojetvā pāṇavadhapaṭisaṃyuttaṃ attano laddhidhammasaṅkhātaṃ santidhammaṃ sandhāpitā, yaññasuttaṃ nāma ganthayiṃsūti attho.
如果“你所说的‘诵习圣法’等等”这些话是真的,那么非刹帝利就不能得到王位,非婆罗门也不能学习咒语。可这些全是假话。“Musāvime”就是“这些是虚妄的”。“Odariyā”指靠肚子活命的人,也就是为了填饱肚子而活。“Tadappapaññā”是说他们那些话是浅薄无智的。智者自己就能看出他们的话“有毛病”。“Māyāti”就是以幻术。“Tādisaṃ”就是那个样子的。“Saṅkhubhitaṃ”是说,那个被搅乱、冲破了梵天所安立的圣道而住立、被搅乱、被破坏的世间,你这位梵天为什么不把它弄直呢?“Alakkhiṃ”是说,为什么给整个世间带来了苦?“Sukhaṃ”是说,为什么不让整个世间只有纯粹的快乐呢?我想,你这位梵天就是毁灭世间的盗贼。“Māyāti”就是以幻术。“Adhammena kimatthamakārīti”通过这句,意思是:以这幻术等非法,为什么把世间结合到无益的行为中?“Ariṭṭhāti”即“不吉”,你这位众生之主是非法者,在有十种善法存在时,不依法而行,却行非法。“Kīṭātiādi”是在业格意义上用为自身格。杀了这些虫等众生,凡人就能清净。这些也是Kamboja国许多非圣者的法,但那些是虚妄的,被称为非法即是法。也应当由你这位梵天所化作的他们来存在。巴利
Etañca saccanti yadetaṃ tayā ‘‘ajjhenamariyā’’tiādi vuttaṃ, etañca saccaṃ bhaveyya. Nākhattiyoti evaṃ sante akhattiyo rajjaṃ nāma na labheyya, abrāhmaṇopi mantapadāni na sikkheyya. Musāvimeti musāva ime. Odariyāti udaranissitajīvikā, udarapūraṇahetu vā. Tadappapaññāti taṃ tesaṃ vacanaṃ appapaññā. Attanāvāti paṇḍitā pana tesaṃ vacanaṃ ‘‘sadosa’’nti attanāva passanti. Tādisanti tathārūpaṃ. Saṅkhubhitanti saṅkhubhitvā brahmunā ṭhapitamariyādaṃ bhinditvā ṭhitaṃ saṅkhubhitaṃ vibhindaṃ lokaṃ so tavabrahmā kasmā ujuṃ na karoti . Alakkhinti kiṃkāraṇā sabbaloke dukkhaṃ vidahi. Sukhinti kiṃ nu ekantasukhimeva sabbalokaṃ na akāsi, lokavināsako coro maññe tava brahmāti. Māyāti māyāya. Adhammena kimatthamakārīti iminā māyādinā adhammena kiṃkāraṇā lokaṃ anatthakiriyāyaṃ saṃyojesīti attho. Ariṭṭhāti ariṭṭha, tava bhūtapati adhammiko, yo dasavidhe kusaladhamme sati dhammameva avidahitvā adhammaṃ vidahi. Kīṭātiādi upayogatthe paccattaṃ. Ete kīṭādayo pāṇe hantvā macco sujjhatīti etepi kambojaraṭṭhavāsīnaṃ bahūnaṃ anariyānaṃ dhammā, te pana vitathā, adhammāva dhammāti vuttā. Tehipi tava brahmunāva nimmitehi bhavitabbanti.
现在,为了说明那些说法是虚妄不实的,他说道:巴利
Idāni tesaṃ vitathabhāvaṃ dassento āha –
如果那个杀生的人真能因此变得清净,那么被杀的人也应该能往生天界。
那些互相称呼“贤者”的人,可能会杀掉同样互称“贤者”的人,还有那些相信他们的人。巴利
‘‘Sace hi so sujjhati yo hanāti, hatopi so saggamupeti ṭhānaṃ; Bhovādi bhovādina mārayeyyuṃ, ye cāpi tesaṃ abhisaddaheyyuṃ.
既没有鹿,也没有牲畜,甚至没有牛,其中有些会乞求自己的毁灭;
在此,为谋生者在祭祀中宰杀颤抖的牲畜。巴利
‘‘Neva migā na pasū nopi gāvo, āyācanti attavadhāya keci; Vipphandamāne idha jīvikatthā, yaññesu pāṇe pasumārabhanti.
愚人在竖祭柱、绑牲畜的时候,用种种心思和外表来引导自己的面孔。
这根祭柱在来世能为你满足欲望,在未来世也将是永恒的。巴利
‘‘Yūpussane pasubandhe ca bālā, cittehi vaṇṇehi mukhaṃ nayanti; Ayaṃ te yūpo kāmaduho parattha, bhavissati sassato samparāye.
如果在柱子上有宝石、螺贝、珍珠,还有谷物、财富、银子和黄金;
就算在干燥的柴火和新木之中,假如它能在三十三天中生出一切欲乐;
那些有三明的僧团大众,本该广泛献祭供养,却不为主持任何非婆罗门的献祭。巴利
‘‘Sace ca yūpe maṇisaṅkhamuttaṃ, dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ; Sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi, sace duhe tidive sabbakāme; Tevijjasaṅghāva puthū yajeyyuṃ, abrāhmaṇaṃ kañci na yājayeyyuṃ.
祭柱上哪来的宝石、海螺、珍珠,谷物、财富、白银和黄金?
在干柴和新柴里,又哪来忉利天的一切欲乐?巴利
‘‘Kuto ca yūpe maṇisaṅkhamuttaṃ, dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ; Sukkhesu kaṭṭhesu navesu cāpi, kuto duhe tidive sabbakāme.
狡诈又贪婪、被贪欲蒙蔽的愚人,用种种心机和外表来装点自己的脸面;
你拿着火来,把我的财产给我吧,这样你就会快乐,一切欲望都能满足。巴利
‘‘Saṭhā ca luddā ca paluddhabālā, cittehi vaṇṇehi mukhaṃ nayanti; Ādāya aggiṃ mama dehi vittaṃ, tato sukhī hohisi sabbakāme.
他们进入火供作为皈依处,却用种种心思和外表仪容来装点自己的脸面。
剃掉了胡须、头发和指甲,却凭着吠陀经典拼命贪求财富。巴利
‘‘Tamaggihuttaṃ saraṇaṃ pavissa, cittehi vaṇṇehi mukhaṃ nayanti; Oropayitvā kesamassuṃ nakhañca, vedehi vittaṃ atigāḷhayanti.
乌鸦们如同趁猫头鹰落单时,成群结队地聚拢过来,会合于这一个独处的。
骗子们吃饱了饭,装模作样地行骗,剃光了头,便抛弃了祭祀之路。巴利
‘‘Kākā ulūkaṃva raho labhitvā, ekaṃ samānaṃ bahukā samecca; Annāni bhutvā kuhakā kuhitvā, muṇḍaṃ karitvā yaññapathossajanti.
他就这样被那群婆罗门骗了,明明只有自己一个人,却碰上了一大群。
他们用种种手段巧取豪夺,用看得见和看不见的方式抢走看得见和看不见的财物。巴利
‘‘Evañhi so vañcito brāhmaṇehi, eko samāno bahukā samecca; Te yogayogena vilumpamānā, diṭṭhaṃ adiṭṭhena dhanaṃ haranti.
若被风、国王或大臣接近,他们就会夺走他的财物。
阿利咤,那些像盗贼一样的非圣者,在世间本该被处死,却没有被杀。巴利
‘‘Akāsiyā rājūhivānusiṭṭhā, tadassa ādāya dhanaṃ haranti; Te tādisā corasamā asantā, vajjhā na haññanti ariṭṭha loke.
“因陀罗右臂的赏赐”——在祭祀中,他们砍下波咤厘树的枝条;
就算这话是真的,摩伽婆,手臂已被砍断,他因陀罗又怎么能战胜阿修罗呢?巴利
‘‘Indassa bāhārasi dakkhiṇāti, yaññesu chindanti palāsayaṭṭhiṃ; Taṃ cepi saccaṃ maghavā chinnabāhu, kenassa indo asure jināti.
摩伽婆,那确实是空虚的:具足者啊,他是杀者、不可杀者,是至高无上的天人。
这些婆罗门装模作样,其实空虚无实,在世人眼前就是明摆着的骗局。巴利
‘‘Tañceva tucchaṃ maghavā samaṅgī, hantā avajjho paramo sa devo; Mantā ime brāhmaṇā tuccharūpā, sandiṭṭhikā vañcanā esa loke.
花鬘山、雪山、鹫峰山、善见山、牛王山、库韦鲁山,
这些山及其他诸大山,相传皆为奉行祭祀者以砖垒砌而成。巴利
‘‘Mālāgiri himavā yo ca gijjho, sudassano nisabho kuveru; Ete ca aññe ca nagā mahantā, cityā katā yaññakarehi māhu.
就像那些砖块,绝非被祭祀者们堆砌成祭坛那样。
没有山是那样的,在其他方向有不动的岩石山矗立着。巴利
‘‘Yathāpakārāni hi iṭṭhakāni, cityā katā yaññakarehi māhu; Na pabbatā honti tathāpakārā, aññā disā acalā tiṭṭhaselā.
石头不会因为时间久了就变成砖块,那里也不会生出铁或铜。
他们这样称赞那个祭祀,还说祭祀绝非是举行祭祀的人从祭堆造出来的。巴利
‘‘Na iṭṭhakā honti silā cirena, na tattha sañjāyati ayo na lohaṃ; Yaññañca etaṃ parivaṇṇayantā, cityā katā yaññakarehi māhu.
他们把精通诵习、具足咒语功德的人和苦行者叫作“乞求瑜伽者”这三种。
海水冲到岸边,就被大海吞掉了,所以那水不能喝。巴利
‘‘Ajjhāyakaṃ mantaguṇūpapannaṃ, tapassinaṃ ‘yācayogo’tidhāhu; Tīre samuddassudakaṃ sajantaṃ, taṃ sāgarajjhohari tenāpeyyo.
即使有一千个以上精通吠陀、具足咒术的人,河流照样把他们冲走。
不是因为它味道变坏就不能喝,为什么无与伦比的大海却不能喝呢?巴利
‘‘Parosahassampi samantavede, mantūpapanne nadiyo vahanti; Na tena byāpannarasūdakā na, kasmā samuddo atulo apeyyo.
在这人世间,凡是那些由挖井人挖出来、水带着咸味的井,
婆罗门的饮用并不会让那些水变得不能喝,知二味者不这样说。巴利
‘‘Ye keci kūpā idha jīvaloke, loṇūdakā kūpakhaṇehi khātā; Na brāhmaṇajjhoharaṇena tesu, āpo apeyyo dvirasaññu māhu.
过去从前,谁是谁的妻子?心意在往昔生出了人。
即使依照这样的法,也没有谁是低劣的;他们也是这样宣说这关于舍离的分别。巴利
‘‘Pure puratthā kā kassa bhariyā, mano manussaṃ ajanesi pubbe; Tenāpi dhammena na koci hīno, evampi vossaggavibhaṅgamāhu.
就算是旃陀罗的儿子,只要学通了吠陀,又聪明又善巧,也能诵持咒语;
他的头也不会裂成七分,这些咒语是为毁灭自己而念的。巴利
‘‘Caṇḍālaputtopi adhicca vede, bhāseyya mante kusalo matīmā; Na tassa muddhāpi phaleyya sattadhā, mantā ime attavadhāya katā.
由言语所造,由贪欲所造,已被执取,极难解脱,落入诗偈之道,
愚者的心执著于邪僻不平之处,智慧浅少的人却对此深信不疑。巴利
‘‘Vācākatā giddhikatā gahītā, dummocayā kabyapathānupannā; Bālāna cittaṃ visame niviṭṭhaṃ, tadappapaññā abhisaddahanti.
狮子、老虎和豹子,并不具有真正的力量;
人的身份就像看牛一样,他们的出身看似不同,实际上却是一样的。巴利
‘‘Sīhassa byagghassa ca dīpino ca, na vijjatī porisiyaṃ balena; Manussabhāvo ca gavaṃva pekkho, jātī hi tesaṃ asamā samānā.
假如国王征服了大地,自己还活着,身边有忠诚的臣民围绕;
他自己就能征服那支敌军,他的子民就能永远安乐。巴利
‘‘Sace ca rājā pathaviṃ vijitvā, sajīvavā assavapārisajjo; Sayameva so sattusaṅghaṃ vijeyya, tassappajā niccasukhī bhaveyya.
刹帝利的咒语和三种吠陀,在意义上它们是等同的。
不辨明它们的含义,就不能觉悟,就像被遮蔽的瀑流之路一样。巴利
‘‘Khattiyamantā ca tayo ca vedā, atthena ete samakā bhavanti; Tesañca atthaṃ avinicchinitvā, na bujjhatī oghapathaṃva channaṃ.
刹帝利的咒语和三种吠陀,在意义上它们是等同的。
得到、失去、恶名和名誉,所有这些以及这四种法都是他们的。巴利
‘‘Khattiyamantā ca tayo ca vedā, atthena ete samakā bhavanti; Lābho alābho ayaso yaso ca, sabbeva tesaṃ catunnañca dhammā.
就像卑庶们为了钱财和粮食,在大地上做各种各样的活计;
三明僧团今天也一样,在大地上做着种种事情。巴利
‘‘Yathāpi ibbhā dhanadhaññahetu, kammāni karonti puthū pathabyā; Tevijjasaṅghā ca tatheva ajja, kammāni karonti puthū pathabyā.
那些跟吠舍差不多的人,总是热衷于五欲的种种享受。
人们在大地上做种种业,那些缺乏智慧的人,就成了知二种者。巴利
‘‘Ibbhehi ye te samakā bhavanti, niccussukā kāmaguṇesu yuttā; Kammāni karonti puthū pathabyā, tadappapaññā dvirasaññurā te’’ti.
在这里,“说bho的人”就是指婆罗门。“杀害说bho的人”,意思是杀害婆罗门本人。“以及那些”,是指那些相信婆罗门这番话的人,他们会杀害自己的侍者和婆罗门。可是婆罗门其实并不杀害婆罗门和侍者,只杀害各种畜生。所以他们的话是错的。“有些人”,是指在祭祀中,并没有人这样祈求:“请不要杀害我们,我们会生到天界。”“他们杀害有情和牲畜”,是指为了谋生而杀害鹿等有情以及正在挣扎的牲畜。“引人相信而引导”,意思是:在这些祭祀柱、绑缚牲畜的场合中,他们用各种花样让人相信,说:“在这根柱子中,已经为你储存了一切摩尼宝、螺贝、珍珠、谷物、财富、银子和黄金;这根柱子将来在下一世会成为你的如意牛,带给你永恒的存在。”他们这样说了种种话,让人执取邪见。这就是这段话的意思。巴利
Tattha bhovādīti brāhmaṇā. Bhovādina mārayeyyunti brāhmaṇameva māreyyuṃ. Ye cāpīti yepi brāhmaṇānaṃ taṃ vacanaṃ saddaheyyuṃ, te attano upaṭṭhākeyeva ca brāhmaṇe ca māreyyuṃ. Brāhmaṇā pana brāhmaṇe ca upaṭṭhāke ca amāretvā nānappakāre tiracchāneyeva mārenti. Iti tesaṃ vacanaṃ micchā. Kecīti yaññesu no māretha, mayaṃ saggaṃ gamissāmāti āyācantā keci natthi. Pāṇe pasumārabhantīti migādayo pāṇe ca pasū ca vipphandamāne jīvikatthāya mārenti. Mukhaṃ nayantīti etesu yūpussanesu pasubandhesu imasmiṃ te yūpe sabbaṃ maṇisaṅkhamuttaṃ dhaññaṃ dhanaṃ rajataṃ jātarūpaṃ sannihitaṃ, ayaṃ te yūpo parattha paraloke kāmaduho bhavissati, sassatabhāvaṃ āvahissatīti citrehi kāraṇehi mukhaṃ pasādenti, taṃ taṃ vatvā micchāgāhaṃ gāhentīti attho.
“如果”是说:假如在祭祀柱里或剩下的木柴里真的有这些摩尼宝之类的东西,或者在天界真的有一头能满足一切欲望的如意牛,那么那些三明僧团就会为了得到大量财富和贪求天界,成群结队地举行祭祀,不会让别人——不是婆罗门的人——来主持祭祀。可是,他们一边贪图自己的财物,一边又让别人去供养别的祭司,所以要知道,他们说的都是假话。“又从何处”是说:在这个祭祀柱里或剩下的木柴里,哪里会有这些摩尼宝之类的东西?根本不存在。在天界又怎么能满足一切欲望?不管怎么说,他们的话全都是虚假不实的。巴利
Sace cāti sace ca yūpe vā sesakaṭṭhesu vā etaṃ maṇiādikaṃ bhaveyya, tidive vā sabbakāmaduho assa, tevijjasaṅghāva puthū hutvā yaññaṃ yajeyyuṃ bahudhanatāya ceva saggakāmatāya ca, aññaṃ abrāhmaṇaṃ na yājeyyuṃ. Yasmā pana attano dhanaṃ paccāsīsantā aññampi yajāpenti, tasmā abhūtavādinoti veditabbā. Kuto cāti etasmiñca yūpe vā sesakaṭṭhesu vā kuto etaṃ maṇiādikaṃ avijjamānameva, kuto tidive sabbakāme duhissati. Sabbathāpi abhūtameva tesaṃ vacanaṃ.
阿利吒,这些所谓的婆罗门既狡诈又残忍,毫无慈悲心。那些愚痴的人用各种花招引诱、迷惑世人,骗取他们的信任,让他们脸上露出欢喜的神色。所谓“一切欲乐”,意思是:你带上火来献祭,再把财产交给我们,这样你就能得到一切欲乐,过得快快乐乐。巴利
Saṭhāca luddā ca paluddhabālāti ariṭṭha, ime brāhmaṇā nāma kerāṭikā ceva nikkaruṇā ca, te bālā lokaṃ palobhetvā upalobhetvā citrehi kāraṇehi mukhaṃ pasādenti. Sabbakāmeti aggiṃ ādāya tvañca jūha, amhākañca vittaṃ dehi, tato sabbakāme labhitvā sukhī hohisi.
他们带着那位国王或大臣,走进举行火供的屋子,把火供当作皈依处。所谓“令剃除”,是说他们用种种花言巧语,让人剃掉须发和指甲。所谓“过度困迫”,是说他们依靠三吠陀,对人说“这个该布施,这个该做”,就这样借着吠陀,极力压榨、毁坏、灭尽那个人的财产。巴利
Tamaggihuttaṃ saraṇaṃ pavissāti taṃ rājānaṃ vā rājamahāmattaṃ vā ādāya aggijuhanaṭṭhānaṃ gehaṃ pavisitvā. Oropayitvāti citrāni kāraṇāni vadantā kesamassuṃ nakhe ca oropayitvā. Atigāḷhayantīti vuttatāya tayo vede nissāya ‘‘idaṃ dātabbaṃ, idaṃ kattabba’’nti vadantā vedehi tassa santakaṃ vittaṃ atigāḷhayanti vināsenti viddhaṃsenti.
那些骗人者做了种种欺诈的事,聚到一起,先夸赞祭祀,把人骗住,然后吃他的各种美味食物,接着把他剃成光头,扔在祭场上,自己拿了东西就往外边的祭坑走。这就是这段话的意思。巴利
Annānibhutvā kuhakā kuhitvāti te kuhakā nānappakāraṃ kuhakakammaṃ katvā samecca samāgantvā yaññaṃ vaṇṇetvā vañcetvā tassa santakaṃ nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā atha naṃ muṇḍakaṃ katvā yaññapathe ossajanti, taṃ gahetvā bahiyaññāvāṭaṃ gacchantīti attho.
那些婆罗门聚在一起,用各种手段、各种理由来掠夺。他们对着自己亲眼所见、就在眼前的财富,却去赞叹那看不见的天界,把看不见的天界说成能带来财富的地方,就这样把财富拿走。就像那些被称为“无衣者”的人,奉了国王的命令——“你们去收这种那种贡品”——而行事一样。所谓“他的那个”,就是他们拿走他的财富,带着离开。所谓“等同盗贼”,是说这些收取虚假贡品的人,就像破门断锁的贼一样,是恶人。所谓“应杀”,是说这种该当处死的恶法之人,如今在世上竟然不被处死。巴利
Yogayogenāti te brāhmaṇā taṃ ekaṃ bahukā samecca tena tena yogena tāya tāya yuttiyā vilumpamānā diṭṭhaṃ paccakkhaṃ tassa dhanaṃ adiṭṭhena devalokena adiṭṭhaṃ devalokaṃ vaṇṇetvā āharaṇaṭṭhānaṃ katvā haranti. Akāsiyā rājūhivānusiṭṭhāti ‘‘idañcidañca baliṃ gaṇhathā’’ti rājūhi anusiṭṭhā akāsiyasaṅkhātā rājapurisā viya. Tadassāti taṃ assa dhanaṃ ādāya haranti. Corasamāti abhūtabaliggāhakā sandhicchedakacorasadisā asappurisā. Vajjhāti vadhārahā evarūpā pāpadhammā udāni loke na haññanti.
“手臂就是刀”,意思是“手臂即是刀”。这话说的是:阿利吒啊,你也看看婆罗门这些妄语。据说他们在祭祀时砍下一根大叶杖,然后说:“这是因陀罗的手臂,是右臂,是刀。”如果他们的说法是真的,那手臂已被砍断的因陀罗,又靠谁的手臂之力去战胜阿修罗呢?“具手臂者”是指手臂完好、未被砍断、健康无病。“杀者”是指杀死阿修罗的人。“最胜者”是指福德与神通力最为殊胜、他人无法加害。“婆罗门的”是指属于婆罗门的。“空无本质”是说这些东西本性空虚,毫无实效。“欺骗”是指婆罗门那些所谓的咒语,就是世间一种现前可见的欺骗。巴利
Bāhārasīti bāhā asi. Idaṃ vuttaṃ hoti – idampi ariṭṭha, brāhmaṇānaṃ musāvādaṃ passa. Te kira yaññesu mahatiṃ palāsayaṭṭhiṃ ‘‘indassa bāhā asi dakkhiṇā’’ti vatvā chindanti. Tañce etesaṃ vacanaṃ saccaṃ, atha chinnabāhu samāno kenassa bāhubalena indo asure jinātīti. Samaṅgīti bāhusamaṅgī acchinnabāhu arogoyeva. Hantāti asurānaṃ hantā. Paramoti uttamo puññiddhiyā samannāgato aññesaṃ avajjho. Brāhmaṇāti brāhmaṇānaṃ. Tuccharūpāti tucchasabhāvā nipphalā . Vañcanāti ye ca te brāhmaṇānaṃ mantā nāma, esā loke sandiṭṭhikā vañcanā.
婆罗门们取了砖,堆砌起来,就说这是行祭者所造的,这就是“依其所作”的意思。“屹立的山岩”说的是山,因为山不移动、不摇晃,一直立在那里,不是堆砌起来的,而是整块坚实的岩石。砖却是会移动的,不是整块,也不是石质。婆罗门就这样“赞叹”这个祭祀。巴利
Yathāpakārānīti yādisāni iṭṭhakāni gahetvā yaññakarehi cityā katāti vadanti. Tiṭṭhaselāti pabbatā hi acalā tiṭṭhā na upacitā ekagghanā silāmayā ca. Iṭṭhakāni calāni na ekagghanāni na silāmayāni. Parivaṇṇayantāti etaṃ yaññaṃ vaṇṇentā brāhmaṇā.
“具足一切吠陀者”是指圆满具备吠陀知识的婆罗门。“冲走”是说,即使掉进水流里、漩涡里,也会被冲走,使他们沉没,直到命尽。这里“难道不是因此就成了坏味之水的河流吗”中的“na”是疑问词。他这样问:“那难道不是因此就成了坏味之水的河流吗?” “为什么”:为什么偏偏只有大海的水被弄成不能喝?大梵天难道不能把耶牟那河等河流里的水也弄成不能喝,而只能对大海这样做吗?“成为两种知者”就是成为两种知者,意思是已经生起了这种知。巴利
Samantavedeti paripuṇṇavede brāhmaṇe. Vahantīti sotesupi āvaṭṭesupi patite vahanti, nimujjāpetvā jīvitakkhayaṃ pāpenti. Na tena byāpannarasūdakā nāti ettha eko na-kāro pucchanattho hoti. Nanu tena byāpannarasūdakā nadiyoti taṃ pucchanto evamāha. Kasmāti kena kāraṇena tāva mahāsamuddova apeyyo kato, kiṃ mahābrahmā yamunādīsu nadīsu udakaṃ apeyyaṃ kātuṃ na sakkoti, samuddeyeva sakkotīti. Dvirasaññu māhūti dvirasaññū ahu, jātoti attho.
“很久以前”是指比这更早、在最初劫的时候。那时谁是谁的妻子呢?当时根本没有女性这个性别,后来因为淫欲的行为,才出现了所谓的父母。“意就是人”:那时是意直接生出了人,也就是说,众生是由意所构成的。正是因为这个道理,没有人因为出身而低贱。因为当时并没有刹帝利等种种区别,所以婆罗门们说“只有婆罗门出身最尊贵,其他人都低贱”,这话是错的。“如此”是说:世间这样运转着,人们舍弃了古老的传统,后来按照自己订立的规矩,分出了刹帝利等四个阶层。他们说这也是依据众生自己所造之业的分别:有些众生成了刹帝利,有些成了婆罗门等等。因此,“只有婆罗门最尊贵”这句话是错的。巴利
Purepuratthāti ito pure pubbe puratthā paṭhamakappikakāle. Kā kassa bhariyāti kā kassa bhariyā nāma. Tadā hi itthiliṅgameva natthi, pacchā methunadhammavasena mātāpitaro nāma jātā. Mano manussanti tadā hi manoyeva manussaṃ janesi, manomayāva sattā nibbattiṃsūti attho. Tenāpi dhammenāti tenāpi kāraṇena tena sabhāvena na koci jātiyā hīno. Na hi tadā khattiyādibhedo atthi, tasmā yaṃ brāhmaṇā vadanti ‘‘brāhmaṇāva jātiyā seṭṭhā, itare hīnā’’ti, taṃ micchā. Evampīti evaṃ vattamāne loke porāṇakavattaṃ jahitvā pacchā attanā sammannitvā katānaṃ vasena khattiyādayo cattāro koṭṭhāsā jātā, evampi vossaggavibhaṅgamāhu, attanā katehi kammavossaggehi tesaṃ sattānaṃ ekacce khattiyā jātā, ekacce brāhmaṇādayoti imaṃ vibhāgaṃ kathenti, tasmā ‘‘brāhmaṇāva seṭṭhā’’ti vacanaṃ micchā.
“七分”:如果大梵天只把三部吠陀赐给婆罗门,不给其他人,那么旃陀罗一念诵咒语,头颅就该裂成七瓣;可实际上并没有裂开。所以,这些咒语是婆罗门为自己招来毁灭而造的,正好暴露了他们自己在说妄语,损害了自己的德行。“由语所作”:这些咒语是靠着妄语构思出来的。“因贪而执取”:是因为贪图利养,才被婆罗门执取。“难以脱离”:就像鱼吞下钓钩后难以挣脱。“随入诗人之语道”:是随顺那些作诗婆罗门的言说方式。因为他们想怎么说,就怎么编造谎言。“对愚者而言”:因为这些愚者的心安住在邪僻之处,只有其他智慧浅薄的人才会相信。巴利
Sattadhāti yadi mahābrahmunā brāhmaṇānaññeva tayo vedā dinnā, na aññesaṃ, caṇḍālassa mante bhāsantassa muddhā sattadhā phaleyya, na ca phalati, tasmā imehi brāhmaṇehi attavadhāya mantā katā, attanoyeva nesaṃ musāvāditaṃ pakāsentā guṇavadhaṃ karonti. Vācākatāti ete mantā nāma musāvādena cintetvā katā. Giddhikatā gahītāti lābhagiddhikatāya brāhmaṇehi gahitā. Dummocayāti macchena gilitabaliso viya dummocayā. Kabyapathānupannāti kabyākārakabrāhmaṇānaṃ vacanapathaṃ anupannā anugatā. Te hi yathā icchanti, tathā musā vatvā bandhanti. Bālānanti tesañhi bālānaṃ cittaṃ visame niviṭṭhaṃ, taṃ aññe appapaññāva abhisaddahanti.
“以人雄力”:就是以被称为人雄力的力量。这里要说明的是:狮子等这些畜生所具有的、被称为人力的那种人雄力,没有任何一个婆罗门具备;所有这些婆罗门甚至比这些畜生还要低劣。而且,他们虽然生为人,却应当像看牛一样来看待。为什么呢?因为他们的出身和牛其实是一样的。这些婆罗门因为智慧低劣,和牛正是同类,只是形状不同罢了。牛的形态是一种,他们的形态又是另一种。因此,这里不把婆罗门等同于狮子等畜生,而是直接把他们等同于牛的样子。巴利
Porisiyaṃbalenāti porisiyasaṅkhātena balena. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ etesaṃ sīhādīnaṃ purisathāmasaṅkhātaṃ porisiyabalaṃ, tena balena samannāgato brāhmaṇo nāma natthi, sabbe imehi tiracchānehipi hīnāyevāti. Manussabhāvo ca gavaṃva pekkhoti apica yo etesaṃ manussabhāvo, so gunnaṃ viya pekkhitabbo. Kiṃkāraṇā? Jāti hi tesaṃ asamā samānā. Tesañhi brāhmaṇānaṃ duppaññatāya gohi saddhiṃ samānajātiyeva asamā. Aññameva hi gunnaṃ saṇṭhānaṃ, aññaṃ tesanti. Etena brāhmaṇe tiracchānesu sīhādīhi samepi akatvā gorūpasameva karoti.
如果国王阿利吒凭着大梵天所赐的身份,以刹帝利之身征服了大地。所谓“有命”,就是拥有共同生活的大臣。所谓“随众听令”,就是国王会是与听从自己教诫之随众相伴者;这样一来,他就不必和随众一起作战才能得到王国。他独自一人就能战胜敌众。若真是如此,因为战争中没有痛苦,他的人民就能永远安乐,但事实并非如此。所以,他们的话是错的。巴利
Sace ca rājāti ariṭṭha, yadi mahābrahmunā dinnabhāvena khattiyova pathaviṃ vijitvā. Sajīvavāti sahajīvīhi amaccehi samannāgato. Assavapārisajjoti attano ovādakaraparisāvacarova siyā, athassa parisāya yujjhitvā rajjaṃ kātabbaṃ nāma na bhaveyya . Sayameva so ekakova sattusaṅghaṃ vijeyya, evaṃ sati yuddhe dukkhābhāvena tassa pajā niccasukhī bhaveyya, etañca natthi. Tasmā tesaṃ vacanaṃ micchā.
“刹帝利咒”是指王法和三部吠陀。因为它们都是凭着自己的权威和喜好而宣说“只有这个应该做”,从这个意义上说,它们是相同的。“不加审察”是指:无论是刹帝利对刹帝利咒,还是婆罗门对吠陀,若不先审察其含义,只凭权威去学习,那么对于其中的含义,就像被洪水淹没的道路一样,无法了悟。巴利
Khattiyamantāti rājasatthañca tayo ca vedā attano āṇāya ruciyā ‘‘idameva kattabba’’nti pavattattā atthena ete samakā bhavanti. Avinicchinitvāti tesaṃ khattiyamantānaṃ khattiyopi vedānaṃ brāhmaṇopi atthaṃ avinicchinitvā āṇāvaseneva uggaṇhanto taṃ atthaṃ udakoghena channamaggaṃ viya na bujjhati.
从“欺骗”这个意义上说,这些是一样的。为什么呢?因为他们说:“只有婆罗门最殊胜,其他种姓都低劣。”而那些利养、衰损等世间法,全都是四种姓共有的法。没有一个众生能脱离这些。所以,婆罗门其实并没有脱离世间法,却撒谎说“我们最殊胜”。巴利
Atthenaeteti vañcanatthena ete samakā bhavanti. Kiṃkāraṇā? Brāhmaṇāva seṭṭhā, aññe vaṇṇā hīnāti vadanti. Ye ca te lābhādayo lokadhammā, sabbeva tesaṃ catunnampi vaṇṇānaṃ dhammā. Ekasattopi etehi muttako nāma natthi. Iti brāhmaṇā lokadhammehi aparimuttāva samānā ‘‘seṭṭhā maya’’nti musā kathenti.
“ibbhā”说的是居士们。“tevijjasaṅghā ca”是说婆罗门也一样做耕种、牧牛等各种各样的事。“niccussukā”就是一直热切、一直充满意欲。兄弟啊,因此那些持二重见解、无慧的婆罗门,离法实在太远了。因为古代的婆罗门法,如今只能在狗身上看到了。巴利
Ibbhāti gahapatikā. Tevijjasaṅghā cāti brāhmaṇāpi tatheva puthūni kasigorakkhādīni kammāni karonti. Niccussukāti niccaṃ ussukkajātā chandajātā. Tadappapaññā dvirasaññurā teti tasmā bhātika, dvirasaññu nippaññā brāhmaṇā, ārā te dhammato. Porāṇakā hi brāhmaṇadhammā etarahi sunakhesu sandissantīti.
大士就这样驳倒了对方的说法,确立了自己的主张。众龙听了他说法之后,全都满心欢喜。大士叫人把那个尼沙陀婆罗门从龙宫带出去,连一句责备的话也没说。沙伽罗梵授也没有超过约定的日期,带着四支大军来到父亲住的地方。大士心想:“我要去见舅舅和祖父。”于是让人击鼓宣告出发,带着盛大的威仪与光彩,从耶牟那河上岸,径直朝那座林间道场赶去。他的其他兄弟和父母都跟在后面。就在那时,沙伽罗梵授看到大士在庞大的随从簇拥下走来,却没有认出来,便向父亲问道——巴利
Evaṃ mahāsatto tassa vādaṃ bhinditvā attano vādaṃ patiṭṭhāpesi. Tassa dhammakathaṃ sutvā sabbā nāgaparisā somanassajātā ahesuṃ. Mahāsatto nesādabrāhmaṇaṃ nāgabhavanā nīharāpesi, paribhāsamattampissa nākāsi. Sāgarabrahmadattopi ṭhapitadivasaṃ anatikkamitvā caturaṅginiyā senāya saha pitu vasanaṭṭhānaṃ agamāsi. Mahāsattopi ‘‘mātulañca ayyakañca passissāmī’’ti bheriṃ carāpetvā mahantena sirisobhaggena yamunāto uttaritvā tameva assamapadaṃ ārabbha pāyāsi. Avasesā bhātaro cassa mātāpitaro ca pacchato pāyiṃsu. Tasmiṃ khaṇe sāgarabrahmadatto mahāsattaṃ mahatiyā parisāya āgacchantaṃ asañjānitvā pitaraṃ pucchanto āha –
这些鼓、腰鼓、螺、小鼓和定音鼓,是谁的?
那些走在前面的人,欢欢喜喜地让车中之王高兴起来。巴利
‘‘Kassa bherī mudiṅgā ca, saṅkhā paṇavadindimā; Purato paṭipannāni, hāsayantā rathesabhaṃ.
谁的宽大金带,色如闪电;
那位年轻人束着整齐的箭囊,是谁带着光辉而来?巴利
‘‘Kassa kañcanapaṭṭena, puthunā vijjuvaṇṇinā; Yuvā kalāpasannaddho, ko eti siriyā jalaṃ.
就像从炉口里锻打出来的一样,又像金合欢木烧成的炭火。
面容光彩照人,是谁带着这般威光走来?巴利
‘‘Ukkāmukhapahaṭṭhaṃva, khadiraṅgārasannibhaṃ; Mukhañca rucirā bhāti, ko eti siriyā jalaṃ.
谁的瞻部金伞盖,伞骨齐全,令人心生欢喜?
遮蔽太阳光芒者,是谁以光辉闪耀而来?巴利
‘‘Kassa jambonadaṃ chattaṃ, sasalākaṃ manoramaṃ; Ādiccaraṃsāvaraṇaṃ, ko eti siriyā jalaṃ.
抓住了谁的肢体,还拿着最上等的牦牛尾拂尘?
具双福德者的头顶上方。巴利
‘‘Kassa aṅgaṃ pariggayha, vālabījanimuttamaṃ; Ubhato varapuññassa, muddhani uparūpari.
谁的孔雀尾羽手,色彩斑斓又柔软?
黄金和宝石做成的柄,在脸庞的两侧扇动。巴利
‘‘Kassa pekhuṇahatthāni, citrāni ca mudūni ca; Kañcanamaṇidaṇḍāni, caranti dubhato mukhaṃ.
像黑檀木烧成的火炭那样发亮,从炉口迸射出来,光彩夺目。
这副美丽的耳环是谁的,在脸庞两侧闪闪发亮?巴利
‘‘Khadiraṅgāravaṇṇābhā, ukkāmukhapahaṃsitā; Kassete kuṇḍalā vaggū, sobhanti dubhato mukhaṃ.
谁的柔软黑发被风触拂、吹散?
额头被它们点缀,就像闪电从云中升起。巴利
‘‘Kassa vātena chupitā, niddhantā mudukāḷakā; Sobhayanti nalāṭantaṃ, nabhā vijjurivuggatā.
这是谁的眼睛,又长又大?
谁是那位宽眼而庄严者,这张有白毫的脸又是谁的?巴利
‘‘Kassa etāni akkhīni, āyatāni puthūni ca; Ko sobhati visālakkho, kassetaṃ uṇṇajaṃ mukhaṃ.
这些洁净得像最上等螺贝一样的嘴唇,是谁的呢?
他说话的时候,牙齿闪闪发亮,就像蔻毘罗花一样。巴利
‘‘Kassete lapanajātā, suddhā saṅkhavarūpamā; Bhāsamānassa sobhanti, dantā kuppilasādisā.
谁的手脚像虫胶一样红润,被安乐滋养得柔嫩光泽?
那位嘴唇像熟透的频婆果一样饱满的人是谁?他像白天的太阳一样闪耀。巴利
‘‘Kassa lākhārasasamā, hatthapādā sukhedhitā; Ko so bimboṭṭhasampanno, divā sūriyova bhāsati.
寒季过后,在雪山地区,就像一棵盛开的大娑罗树;
那位穿白衣的人是谁?他像得胜的帝释天一样光彩照人。巴利
‘‘Himaccaye himavati, mahāsālova pupphito; Ko so odātapāvāro, jayaṃ indova sobhati.
剑身密密麻麻镶满金钮,剑柄用宝珠装饰得绚丽夺目;
是谁拨开人群,稍稍抽出了那把剑?巴利
‘‘Suvaṇṇapīḷakākiṇṇaṃ, maṇidaṇḍavicittakaṃ; Ko so parisamogayha, īsaṃ khaggaṃ pamuñcati.
以黄金镶嵌,斑斓多彩,善加打造,又以彩线缝绣而成;
那个脱下鞋子、向大仙行礼的人是谁?巴利
‘‘Suvaṇṇavikatā cittā, sukatā cittasibbanā; Ko so omuñcate pādā, namo katvā mahesino’’ti.
在这里,“行进在前”是说这些乐器在谁面前行进。“令欢喜”是说让这位国王欢喜。“以金冠带”是在问:系在谁额头上的金冠带,像闪电照亮云边一样,让他的脸闪闪发光?“青年身束箭囊”是指年轻而束紧箭囊的人。“如同从熔炉口锤打出来的”是指像在铁匠炉里锤打过的黄金。“似儿茶树炭一般”是指像燃烧着的儿茶树炭。“阎浮檀金所成”是指由红色黄金制成。“以胁夹持”是指持拂尘的人用胁部夹着。“最上等的马尾拂尘”是指最上等的马尾拂尘。“手持孔雀尾者”是指手里拿着孔雀羽毛的人。“彩绘的”是指用七宝彩绘而成。“金宝杖”是指用黄金和宝石镶嵌的杖。“两边都出现”是指在脸的两侧移动。巴利
Tattha paṭipannānīti kassetāni tūriyāni purato paṭipannāni. Hāsayantāti etaṃ rājānaṃ hāsayantā. Kassa kañcanapaṭṭenāti kassa nalāṭante bandhena uṇhīsapaṭṭena vijjuyā meghamukhaṃ viya mukhaṃ pajjotatīti pucchati. Yuvā kalāpasannaddhoti taruṇo sannaddhakalāpo. Ukkāmukhapahaṭṭhaṃvāti kammāruddhane pahaṭṭhasuvaṇṇaṃ viya. Khadiraṅgārasannibhanti ādittakhadiraṅgārasannibhaṃ. Jambonadanti rattasuvaṇṇamayaṃ. Aṅgaṃ pariggayhāti cāmarigāhakena aṅgena pariggahitā hutvā. Vālabījanimuttamanti uttamaṃ vālabījaniṃ. Pekhuṇahatthānīti morapiñchahatthakāni. Citrānīti sattaratanacitrāni. Kañcanamaṇidaṇḍānīti tapanīyasuvaṇṇena ca maṇīhi ca khaṇitadaṇḍāni. Dubhato mukhanti mukhassa ubhayapassesu caranti.
被风吹拂,就是被风所吹打。油亮润泽,就是油亮有光。垂到额际,是说这些头发这样庄严地垂到额际。像从空中升起的闪电,就是从天空升起的闪电一样。额上白毫,像金镜一样圆满。生在唇上,就是生于唇部。像花苞一样,像微微卷曲的莲花苞。在安乐中养育,就是在安乐中被抚养长大。像得胜的帝释天,就是像获得胜利的帝释天王。散布金钮饰,就是散布着许多金钮饰。以宝柄为庄严,就是在剑柄上用宝石装饰得华丽。嵌金的,就是镶了黄金。彩饰的,就是用七宝彩饰。制作精良的,就是制作得十分完善。彩绣的,就是彩色刺绣的。是谁脱下这样的鞋呢,就是问:是谁从脚上脱下这样的鞋呢。巴利
Vātena chupitāti vātapahaṭā. Niddhantāti siniddhaantā. Nalāṭantanti kassete evarūpā kesā nalāṭantaṃ upasobhenti. Nabhā vijjurivuggatāti nabhato uggatā vijju viya. Uṇṇajanti kañcanādāso viya paripuṇṇaṃ. Lapanajātāti mukhajātā. Kuppilasādisāti mandālakamakulasadisā. Sukhedhitāti sukhaparihaṭā. Jayaṃ indovāti jayaṃ patto indo viya. Suvaṇṇapīḷakākiṇṇanti suvaṇṇapīḷakāhi ākiṇṇaṃ. Maṇidaṇḍavicittakanti maṇīhi tharumhi vicittakaṃ. Suvaṇṇavikatāti suvaṇṇakhacitā. Cittāti sattaratanavicittā. Sukatāti suṭṭhu niṭṭhitā. Cittasibbanāti citrasibbiniyo. Ko so omuñcate pādāti ko esa pādato evarūpā pādukā omuñcatīti.
儿子沙伽罗·梵授这样问过之后,那位有神通、得了神通的苦行者告诉他:“孩子,这些是持国天王的儿子,是你的外甥,那些龙。”说着便诵出这首偈颂:巴利
Evaṃ puttena sāgarabrahmadattena puṭṭho iddhimā abhiññālābhī tāpaso ‘‘tāta, ete dhataraṭṭharañño puttā tava bhāgineyyanāgā’’ti ācikkhanto gāthamāha –
这些龙确实是持国天王的,拥有神通,名声显赫。
这些龙是从海生那里出生的,他们有大神力。巴利
‘‘Dhataraṭṭhā hi te nāgā, iddhimanto yasassino; Samuddajāya uppannā, nāgā ete mahiddhikā’’ti.
就在他们这样谈论的时候,龙众来到了,向苦行者的双脚顶礼,然后坐在一边。海生也向父亲顶礼,哭过之后,就和龙众一起回了龙宫。沙伽罗梵授王在那里住了几天,就回了波罗奈。海生在龙宫里去世了。菩萨一生守护戒行,行持布萨,命终时和眷属一起遍满了天界。巴利
Evaṃ tesaṃ kathentānaññeva nāgaparisā patvā tāpasassa pāde vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Samuddajāpi pitaraṃ vanditvā roditvā nāgaparisāya saddhiṃ nāgabhavanameva gatā. Sāgarabrahmadattopi tattheva katipāhaṃ vasitvā bārāṇasimeva gato. Samuddajā nāgabhavaneyeva kālamakāsi. Bodhisatto yāvajīvaṃ sīlaṃ rakkhitvā uposathakammaṃ katvā āyupariyosāne saddhiṃ parisāya saggapuraṃ pūresi.
导师讲完这个法义开示后,说道:“近事男们,过去的智者即使生在佛陀尚未出现的时代,也能放下那样的成就,照样履行布萨羯磨。”说完,他便把本生故事连接起来。法义开示结束时,那些近事男都安住在入流果上。那时,父母是大王族,猎师婆罗门是提婆达多,索玛达塔是阿难,羊面是莲华色,善见是舍利弗,善富是目犍连,黑盲是善星,而富利达多就是我——正自觉者。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ upāsakā porāṇakapaṇḍitā anuppannepi buddhe evarūpaṃ nāma sampattiṃ pahāya uposathakammaṃ kariṃsuyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi. Desanāpariyosāne upāsakā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Tadā mātāpitaro mahārājakulāni ahesuṃ, nesādabrāhmaṇo devadatto, somadatto ānando, ajamukhī uppalavaṇṇā, sudassano sāriputto, subhogo moggallāno, kāṇāriṭṭho sunakkhatto, bhūridatto pana ahameva sammāsambuddho ahosinti.
第七、月王子本生注巴利
[544] 7. Candakumārajātakavaṇṇanā
“国王干猎人的勾当”这句话,是导师住在灵鹫峰时,因提婆达多而说的。这件事的经过在《破僧犍度》里已经讲过了。从提婆达多出家的时候起,一直到频婆娑罗王去世,都可以按照那里讲的方式来了解。提婆达多害死频婆娑罗王之后,就去找阿阇世,说:“大王,你的心愿已经达成了,可我的心愿还没实现。”阿阇世问:“尊者,您的心愿是什么?”提婆达多说:“我要杀了十力者,然后自己成佛。”阿阇世问:“那我们该做什么?”提婆达多说:“大王,把弓箭手召集起来。”国王说:“好的,尊者。”于是召集了五百名能一箭命中目标的弓箭手,从中挑出三十一人,派到长老那里。提婆达多把他们领头的叫来,说:“贤友,沙门乔达摩住在灵鹫峰,白天在某个地方经行。你去那里,用涂了毒的箭射他,要了他的命,然后从某条路回来。”说完就派他去了。接着又在那条路上安排了两名弓箭手,吩咐说:“你们守在这条路上。会有一个人过来,你们把他杀了,然后从某条路来。”又在另一条路上安排了四个人,说:“会有两个人过来,你们把他们杀了,然后从某条路来。”又在另一条路上安排了八个人,说:“会有四个人过来,你们把他们杀了,然后从某条路来。”又在另一条路上安排了十六个人,说:“会有八个人过来,你们把他们杀了,然后从某条路来。”巴利
Rājāsiluddakammoti idaṃ satthā gijjhakūṭe viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Tassa vatthu saṅghabhedakakkhandhake āgatameva. Taṃ tassa pabbajitakālato paṭṭhāya yāva bimbisārarañño maraṇā tatthāgatanayeneva veditabbaṃ. Taṃ pana mārāpetvā devadatto ajātasattuṃ upasaṅkamitvā ‘‘mahārāja, tava manoratho matthakaṃ patto, mama manoratho tāva na pāpuṇātī’’ti āha. ‘‘Ko pana te, bhante, manoratho’’ti? ‘‘Nanu dasabalaṃ māretvā buddho bhavissāmī’’ti. ‘‘Amhehettha kiṃ kātabba’’nti? ‘‘Mahārāja, dhanuggahe sannipātāpetuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti rājā akkhaṇavedhīnaṃ dhanuggahānaṃ pañcasatāni sannipātāpetvā tato ekatiṃsa jane uccinitvā therassa santikaṃ pāhesi. So tesaṃ jeṭṭhakaṃ āmantetvā ‘‘āvuso samaṇo gotamo gijjhakūṭe viharati, asukasmiṃ nāma divāṭṭhāne caṅkamati. Tvaṃ tattha gantvā taṃ visapītena sallena vijjhitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā asukena nāma maggena ehī’’ti vatvā pesetvā tasmiṃ magge dve dhanuggaheṭhapesi ‘‘tumhākaṃ ṭhitamaggena eko puriso āgamissati, taṃ tumhe jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā’’ti, tasmiṃ magge cattāro purise ṭhapesi ‘‘tumhākaṃ ṭhitamaggena dve purisā āgamissanti, tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā’’ti, tasmiṃ magge aṭṭha jane ṭhapesi ‘‘tumhākaṃ ṭhitamaggena cattāro puriso āgamissanti, tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā’’ti, tasmiṃ magge soḷasa purise ṭhapesi ‘‘tumhākaṃ ṭhitamaggena aṭṭha purisā āgamissanti, tumhe te jīvitā voropetvā asukena nāma maggena ethā’’ti.
他为什么这样做呢?是为了掩盖自己的罪行。于是,那个首席弓箭手把剑挂在左边,把箭筒绑在背上,拿起羊角大弓,走到如来跟前,心里想着“我要射他”,便张弓搭箭,拉满弓弦,却怎么也射不出去。他连把箭放下来都做不到,两肋像要裂开一样,口水从嘴里直流,整个人疲惫不堪,全身僵硬,就像被机关夹住了一样。他就这样被死亡的恐惧吓得呆立在那里。这时导师看见了他,用柔和的声音说道:“朋友,别害怕,过来吧。”他当下扔掉武器,以头面顶礼世尊的双足,说道:“尊者,我犯了错,像愚人、像痴人、像做了不善之事的人一样。我不了解您的功德,听信了愚痴的提婆达多的话,来取您的性命。请尊者原谅我。”请求原谅之后,他坐到一边。导师便为他说法,开示诸谛,让他证得入流果,然后说道:“朋友,别走提婆达多给你指的那条路,从另一条路回去吧。”说完就让他走了。送走他之后,导师从经行处下来,在一棵树下坐了下来。巴利
Kasmā panesa evamakāsīti? Attano kammassa paṭicchādanatthaṃ. Atha so jeṭṭhakadhanuggaho vāmato khaggaṃ laggetvā piṭṭhiyā tuṇīraṃ bandhitvā meṇḍasiṅgamahādhanuṃ gahetvā tathāgatassa santikaṃ gantvā ‘‘vijjhissāmi na’’nti saññāya dhanuṃ āropetvā saraṃ sannayhitvā ākaḍḍhitvā vissajjetuṃ nāsakkhi. So saraṃ oropetumpi asakkonto phāsukā bhijjantiyo viya mukhato kheḷena paggharantena kilantarūpo ahosi, sakalasarīraṃ thaddhaṃ jātaṃ, yantena pīḷitākārappattaṃ viya ahosi. So maraṇabhayatajjito aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā disvā madhurassaraṃ nicchāretvā etadavoca ‘‘mā bhāyi bho, purisa, ito ehī’’ti. So tasmiṃ khaṇe āvudhāni chaḍḍetvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā yathābālaṃ yathāmūḷhaṃ yathāakusalaṃ, svāhaṃ tumhākaṃ guṇe ajānanto andhabālassa devadattassa vacanena tumhe jīvitā voropetuṃ āgatomhi, khamatha me, bhante’’ti khamāpetvā ekamante nisīdi. Atha naṃ satthā dhammaṃ desento saccāni pakāsetvā sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā ‘‘āvuso, devadattena ācikkhitamaggaṃ appaṭipajjitvā aññena maggena yāhī’’ti uyyojesi. Uyyojetvā ca pana caṅkamā oruyha aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi.
那时,那个弓箭手迟迟没有回来,另外两个人就想:“他为什么耽搁这么久?”于是沿着来时的路走过去,看见十力者,便上前顶礼,坐在一边。导师也为他们说法,开示诸谛,让他们安立于入流果,然后说:“贤友们,不要走提婆达多说的那条路,从这条路走吧。”就把他们打发走了。用同样的办法,后来陆续到来、坐下的人,也都被安立于入流果,再从另一条路打发走。这时,最先来的那个最年长的弓箭手走到提婆达多那里,报告说:“尊者提婆达多,我没能杀害正自觉者。那位世尊有大神通、大威力。”他们全都想:“我们是依靠正自觉者才保住了性命。”于是在导师座下出家,证得了阿罗汉果。这件事在比丘僧团中传开了。比丘们在法堂里议论说:“贤友们,听说提婆达多对如来心怀敌意,想害死很多人,而他们全都依靠导师保住了性命。”导师来了,问:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”他们说了之后,导师说:“比丘们,不只是现在,过去提婆达多也曾因为对我一人心怀敌意,而想害死很多人。”应比丘们请求,导师讲了过去的事。巴利
Atha tasmiṃ dhanuggahe anāgacchante itare dve janā ‘‘kiṃ nu kho so cirāyatī’’ti paṭimaggena gacchantā dasabalaṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tesampi dhammaṃ desetvā saccāni pakāsetvā sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā ‘‘āvuso, devadattena kathitamaggaṃ appaṭipajjitvā iminā maggena gacchathā’’ti uyyojesi. Iminā upāyena itaresupi āgantvā nisinnesu sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā aññena maggena uyyojesi. Atha so paṭhamamāgato jeṭṭhakadhanuggaho devadattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, devadatta ahaṃ sammāsambuddhaṃ jīvitā voropetuṃ nāsakkhiṃ, mahiddhiko so bhagavā mahānubhāvo’’ti ārocesi. Te sabbepi ‘‘sammāsambuddhaṃ nissāya amhehi jīvitaṃ laddha’’nti satthu santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Ayaṃ pavatti bhikkhusaṅghe pākaṭā ahosi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso devadatto kira ekasmiṃ tathāgate veracittena bahū jane jīvitā voropetuṃ vāyāmamakāsi, te sabbepi satthāraṃ nissāya jīvitaṃ labhiṃsū’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto maṃ ekakaṃ nissāya mayi veracittena bahū jane jīvitā voropetuṃ vāyāmaṃ akāsiyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,这座波罗奈名叫花城。那时,自在王的儿子名叫一王,治理国家,他的儿子月王子担任副王。有个名叫破米家的婆罗门做国师。他为国王处理利益和正法的事。据说,国王认为他“有智慧”,就让他坐上裁决的位子。可他成了贪财的人,收了贿赂,就把没有主人的判成有主人,有主人的判成没主人。有一天,一个败诉的人从裁决处喊着冤走出来,看见正要前去侍奉国王的月王子,就跑过去扑在他脚上哭。月王子问:“朋友,你哭什么?”那人说:“主人,破米家在裁决时巧取豪夺,我因为他收了贿赂才败诉的。”月王子安慰他说“别怕”,就带他回去重新裁决,把有主人的判归有主人,没主人的判归没主人。大众高声欢呼。国王听到后问:“这是什么声音?”有人回答:“据说月王子公正地判决了那桩案子,这就是大众的欢呼声。”国王听了很高兴。王子回来后,向国王顶礼,坐在一边。国王对他说:“孩子,听说你妥善判决了一桩案子。”王子说:“是的,大王。”国王说:“那么,孩子,从今以后就由你来主持裁决吧。”于是国王把裁决权交给了王子。巴利
Atīte ayaṃ bārāṇasī pupphavatī nāma ahosi. Tattha vasavattirañño putto ekarājā nāma rajjaṃ kāresi, tassa putto candakumāro nāma oparajjaṃ kāresi. Khaṇḍahālo nāma brāhmaṇo purohito ahosi. So rañño atthañca dhammañca anusāsi. Taṃ kira rājā ‘‘paṇḍito’’ti vinicchaye nisīdāpesi. So lañjavittako hutvā lañjaṃ gahetvā asāmike sāmike karoti, sāmike ca asāmike. Athekadivasaṃ eko aḍḍaparājito puriso vinicchayaṭṭhānā upakkosento nikkhamitvā rājupaṭṭhānaṃ āgacchantaṃ candakumāraṃ disvā dhāvitvā tassa pādesu nipatitvā rodi. So ‘‘kiṃ, bho purisa, rodasī’’ti āha. ‘‘Sāmi, khaṇḍahālo vinicchaye vilopaṃ khādati, ahaṃ tena lañjaṃ gahetvā parājayaṃ pāpito’’ti. Candakumāro ‘‘mā bhāyī’’ti taṃ assāsetvā vinicchayaṃ netvā sāmikameva sāmikaṃ, asāmikameva asāmikaṃ akāsi. Mahājano mahāsaddena sādhukāramadāsi. Rājā taṃ sutvā ‘‘kiṃsaddo eso’’ti pucchi. ‘‘Candakumārena kira aḍḍo suvinicchito, tattheso sādhukārasaddo’’ti. Taṃ sutvā rājā tussi. Kumāro āgantvā taṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ rājā ‘‘tāta, eko kira te aḍḍo vinicchito’’ti āha. ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Tena hi, tāta, ito paṭṭhāya tvameva vinicchayaṃ paṭṭhapehī’’ti vinicchayaṃ kumārassa adāsi.
从那时起,破米家的收入就断了。他从此对王子怀恨在心,一直寻找机会,心怀怨恨地过日子。那位国王却是个愚钝的人。有一天,他夜里睡下,快天亮时做了一个梦,梦见三十三天的宫殿:装饰华美的门楼、七宝所成的城墙、六十由旬长的黄金沙大道,还有高达一千由旬的韦迦亚塔宫殿作为庄严;欢喜园等园林美妙宜人,欢喜莲池等莲池美妙宜人,到处挤满了天众。醒来后,他就想去那里,心想:“明天阿阇梨破米家来的时候,我要问他通往天界的路,然后照他指的路去天界。”破米家一早沐浴吃完饭,来到国王跟前侍奉,进入王宫,向国王问安。国王赐了座,就向他提问。导师为了说明这件事,说道:巴利
Tato paṭṭhāya khaṇḍahālassa āyo pacchijji. So tato paṭṭhāya kumāre āghātaṃ bandhitvā okāsaṃ gavesanto antarāpekkho vicari. So pana rājā mandapañño. So ekadivasaṃ rattibhāge supitvā paccūsasamaye supinante alaṅkatadvārakoṭṭhakaṃ, sattaratanamayapākāraṃ, saṭṭhiyojanikasuvaṇṇamayavālukamahāvīthiṃ, yojanasahassubbedhavejayantapāsādapaṭimaṇḍitaṃ nandanavanādivanarāmaṇeyyakanandāpokkharaṇiādipokkharaṇirāmaṇeyyakasamannāgataṃ ākiṇṇadevagaṇaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ disvā pabujjhitvā tattha gantukāmo cintesi – ‘‘sve ācariyakhaṇḍahālassāgamanavelāya devalokagāmimaggaṃ pucchitvā tena desitamaggena devalokaṃ gamissāmī’’ti khaṇḍahālopi pātova nhatvā bhuñjitvā rājupaṭṭhānaṃ āgantvā rājanivesanaṃ pavisitvā rañño sukhaseyyaṃ pucchi. Athassa rājā āsanaṃ dāpetvā pañhaṃ pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
曾有一位国王,手段残暴,是花城的独一王;
他向婆罗门肯达哈拉国师——那位糊涂的国师——问道。巴利
‘‘Rājāsi luddakammo, ekarājā pupphavatīyā; So pucchi brahmabandhuṃ, khaṇḍahālaṃ purohitaṃ mūḷhaṃ.
请告诉我通往天界的路,你是精通法与律的婆罗门。
就像人们在这里做了福德之后,会从这里往生到善趣一样。巴利
‘‘Saggāna maggamācikkha, tvaṃsi brāhmaṇa dhammavinayakusalo; Yathā ito vajanti sugatiṃ, narā puññāni katvānā’’ti.
在该处,“曾是国王”即他曾是国王。“行为凶残”即行为残酷粗暴。“通往天界的道路”即去天界的路。“通晓法与律”即对善行之法与行为规范都很精通。“如同”即:如同人们做了福德之后,从这里往生善趣,请为我指出那条善趣之道,他这样问道。巴利
Tattha rājāsīti rājā āsi. Luddakammoti kakkhaḷapharusakammo. Saggāna magganti saggānaṃ gamanamaggaṃ. Dhammavinayakusaloti sucaritadhamme ca ācāravinaye ca kusalo. Yathāti yathā narā puññāni katvā ito sugatiṃ gacchanti, taṃ me sugatimaggaṃ ācikkhāhīti pucchi.
这个问题,如果遇不到一切知佛陀或他的弟子们,就应该去问菩萨;或者,宜问一切知佛或其弟子,若不得彼等,则宜问菩萨。可是国王却像一个人迷路七天,却去问另一个迷路将近一个月的人路一样,去问了那个破米家。破米家心想:这是我报复对手的时机,现在只要让月光童子丧命,就能实现我的心愿。于是他招呼国王,说出了第三首偈颂——巴利
Imaṃ pana pañhaṃ sabbaññubuddhaṃ vā tassa sāvake vā tesaṃ alābhena bodhisattaṃ vā pucchituṃ vaṭṭati. Rājā pana yathā nāma sattāhaṃ maggamūḷho puriso aññaṃ māsamattaṃ maggamūḷhaṃ maggaṃ puccheyya, evaṃ khaṇḍahālaṃ pucchi. So cintesi ‘‘ayaṃ me paccāmittassa piṭṭhidassanakālo, idāni candakumāraṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā mama manorathaṃ pūressāmī’’ti. Atha rājānaṃ āmantetvā tatiyaṃ gāthamāha –
大王啊,行了大布施、宰杀了不应杀者之后;
人们做了福德之后,就这样往生善趣。巴利
‘‘Atidānaṃ daditvāna, avajjhe deva ghātetvā; Evaṃ vajanti sugatiṃ, narā puññāni katvānā’’ti.
这句话的意思是:大王,所谓往生天界的人,其实是在做过分布施,还杀害不该杀的人。如果你也想往生天界,那你也照样去做吧。巴利
Tassattho – mahārāja saggaṃ gacchantā nāma atidānaṃ dadanti, avajjhe ghātenti. Sacepi saggaṃ gantukāmosi, tvampi tatheva karohīti.
于是国王问他这个问题的含义:巴利
Atha naṃ rājā pañhassa atthaṃ pucchi –
那么,什么是过量布施?在这个世间,哪些人不该被杀?
请你把这件事告诉我们,我要祭祀,我要行布施。巴利
‘‘Kiṃ pana taṃ atidānaṃ, ke ca avajjhā imasmi lokasmiṃ; Etañca kho no akkhāhi, yajissāmi dadāmi dānānī’’ti.
他就为他作了解说:巴利
Sopissa byākāsi –
大王,应该由儿子们、王后们和市民们来祭祀;
大王,应以公牛、良马四种及全部四类来祭祀。巴利
‘‘Puttehi deva yajitabbaṃ, mahesīhi negamehi ca; Usabhehi ājāniyehi catūhi, sabbacatukkena deva yajitabba’’nti.
他回答国王的问题时,被问到通往天界之道,却回答了通往地狱之路。巴利
Rañño pañhaṃ byākaronto ca devalokamaggaṃ puṭṭho nirayamaggaṃ byākāsi.
在这里,“儿子们”指的是自己亲生的爱子和爱女;“王后们”指的是爱妻;“城中的长者”指的是富商巨贾;“公牛”指的是全身纯白的牛王;“良马”指的是吉祥马;“四种”是指用这些以及象等每一种四样为一组,大王,就是以这样一切四样一组的方式来祭祀。因为,用剑砍下他们的头,用金碗接取喉中流出的血,倒入祭坑,这样行祭祀的国王们就会连同身体一起升入天界。大王,对沙门、婆罗门、穷人、旅人、无依无靠者和乞讨者布施食物、衣服等,这才是真正的布施。而杀死这些儿女等众生,用他们的喉血来行祭祀,这叫做“过度的布施”。他就这样让国王接受了这个说法。巴利
Tattha puttehīti attanā jātehi piyaputtehi ceva piyadhītāhi ca. Mahesīhīti piyabhariyāhi. Negamehīti seṭṭhīhi. Usabhehīti sabbasetehi usabharājūhi. Ājāniyehīti maṅgalaassehi. Catūhīti etehi sabbeheva aññehi ca hatthiādīhi catūhi catūhīti evaṃ sabbacatukkena, deva, yajitabbaṃ. Etesañhi khaggena sīsaṃ chinditvā suvaṇṇapātiyā galalohitaṃ gahetvā āvāṭe pakkhipitvā yaññassa yajanakarājāno sarīrena saha devalokaṃ gacchanti. Mahārāja, samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavanibbakayācakānaṃ ghāsacchādanādisampadānaṃ dānameva pavattati. Ime pana puttadhītādayo māretvā tesaṃ galalohitena yaññassa yajanaṃ atidānaṃ nāmāti rājānaṃ saññāpesi.
于是他想:“要是我只抓月王子一个人,他们会以为我是出于仇恨才这么做的。”他就把月王子推到人群中间。后宫所有人听到他们这样谈论,个个惊恐发抖,心里慌乱,一下子齐声发出巨大的哭喊。导师为了说明这件事的用意,说道:巴利
Iti so ‘‘sace candakumāraṃ ekaññeva gaṇhissāmi, veracittena karaṇaṃ maññissantī’’ti taṃ mahājanassa antare pakkhipi. Idaṃ pana tesaṃ kathentānaṃ kathaṃ sutvā sabbe antepurajanā bhītatasitā saṃviggamānahadayā ekappahāreneva mahāravaṃ raviṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
听了这话以后,“后宫里的王子们和王后们该被杀掉”;
有一种响声,诸比丘,那声音极其高扬。巴利
‘‘Taṃ sutvā antepure, kumārā mahesiyo ca haññantu; Eko ahosi nigghoso, bhikkhā accuggato saddo’’ti.
在那里,听到“王子们和后妃们都要被杀掉”这个声音后,因此整个王宫里就只有这一种声音了。Bhismā 意为令人恐惧的。Accuggato 就是极度高扬;整个王族就像被劫末之风吹打的娑罗树林一样。巴利
Tattha tanti ‘‘kumārā ca mahesiyo ca haññantū’’ti taṃ saddaṃ sutvā ekoti sakalarājanivesane ekova nigghoso ahosi. Bhismāti bhayānako. Accuggatoti atiuggato ahosi, sakalarājakulaṃ yugantavātappahaṭaṃ viya sālavanaṃ ahosi.
婆罗门对国王说:“大王,您到底能不能举行祭祀?”国王说:“老师,您说什么呢?举行祭祀之后,我就能去天界了。”婆罗门说:“大王,胆小又意志薄弱的人,是没能力举行祭祀的。您把所有人都召集到这里来,我来在祭祀场里做事。”于是他带着自己够用的军队出了城,让人把祭祀场整平,又用围栏围了起来。为什么要围呢?因为古代婆罗门定下了一个规矩:在祭祀场周围围上围栏,是一种惯例,为的是防止有持法的沙门或婆罗门来了会加以阻止。国王也派人把侍从叫来,说道:“孩子们,我要杀掉自己的儿女和妻子,举行祭祀后前往天界。你们去告诉他们,把他们全都带到这里来。”他为了先把儿子们带来,便说道:巴利
Brāhmaṇo rājānaṃ āha – ‘‘kiṃ pana, mahārāja, yaññaṃ yajituṃ sakkosi, na sakkosī’’ti? ‘‘Kiṃ kathesi, ācariya, yaññaṃ yajitvā devalokaṃ gamissāmī’’ti. ‘‘Mahārāja, bhīrukā dubbalajjhāsayā yaññaṃ yajituṃ samatthā nāma na honti, tumhe idha sabbe sannipātetha, ahaṃ yaññāvāṭe kammaṃ karissāmī’’ti attano pahonakaṃ balakāyaṃ gahetvā nagarā nikkhamma yaññāvāṭaṃ samatalaṃ kāretvā vatiyā parikkhipi. Kasmā? Dhammiko hi samaṇo vā brāhmaṇo vā āgantvā nivāreyyāti yaññāvāṭe vatiyā parikkhepanaṃ nāma cārittanti katvā porāṇakabrāhmaṇehi ṭhapitaṃ. Rājāpi purise pakkosāpetvā ‘‘tātā, ahaṃ attano puttadhītaro ca bhariyāyo ca māretvā yaññaṃ yajitvā devalokaṃ gamissāmi, gacchatha nesaṃ ācikkhitvā sabbe idhānethā’’ti puttānaṃ tāva ānayanatthāya āha –
你们去告诉那些王子:月、日,还有贤军;
苏罗和瓦马果德啊,听说你们为祭祀是很多的。巴利
‘‘Gacchatha vadetha kumāre, candaṃ sūriyañca bhaddasenañca; Sūrañca vāmagottañca, pacurā kira hotha yaññatthāyā’’ti.
在这里,“你们去告诉王子们”指的是:月王子和日王子是乔达弥王后——也就是正宫王后——所生的两个儿子;而极妙军、苏罗和瓦马果德是他们的同父异母兄弟。所谓“你们要多多聚集在一起”,意思是“你们要在同一个地方聚成一堆”,也就是告诉他们集合起来。巴利
Tattha gacchatha vadetha kumāreti candakumāro ca sūriyakumāro cāti dve gotamideviyā aggamahesiyā puttā, bhaddaseno ca sūro ca vāmagotto ca tesaṃ vemātikabhātaro. Pacurā kira hothāti ekasmiṃ ṭhāne rāsī hothāti ācikkhathāti attho.
他们先到月童子那里,说:童子,听说你父王想杀掉你们,好往生天界,所以派我们来抓你们。我是听了谁的话才被你们抓的?是破米家,殿下。他只抓我一个人,还是也抓别人?王子,他也抓别人。据说他想举行一场四方众祭。月童子心想:他跟别人并没有冤仇,只是因为我在判决中让他捞不到好处,就对我一个人怀恨在心,却要让人杀害这么多人。如果能见到父王,把他们都救下来,这是我的责任。于是他对那些差役说:那就照我父王的命令做吧。他们把月童子带到王宫庭院的一角,又叫来另外三位王子,一起安置在那里,然后向国王禀报:大王,王子们都带来了。国王听了这话,说:孩儿们,现在把我的女儿们也带来,安置在她们兄弟旁边。为了让人把四个女儿带来,他说出另一首偈颂:巴利
Te paṭhamaṃ candakumārassa santikaṃ gantvā āhaṃsu ‘‘kumāra, tumhe kira māretvā tumhākaṃ pitā devalokaṃ gantukāmo, tumhākaṃ gaṇhanatthāya amhe pesesī’’ti. ‘‘Kassa vacanena maṃ gaṇhāpesī’’ti? ‘‘Khaṇḍahālassa, devā’’ti. ‘‘Kiṃ so maññeva gaṇhāpeti, udāhu aññepī’’ti. ‘‘Rājaputta, aññepi gaṇhāpeti, sabbacatukkaṃ kira yaññaṃ yajitukāmo’’ti. So cintesi ‘‘tassa aññehi saddhiṃ veraṃ natthi, ‘vinicchaye vilopaṃ kātuṃ na labhāmī’ti pana mayi ekasmiṃ veracittena bahū mārāpeti, pitaraṃ daṭṭhuṃ labhantassa sabbesaṃ tesaṃ mocāpanaṃ nāma mama bhāro’’ti. Atha ne rājapurise āha ‘‘tena hi me pitu vacanaṃ karothā’’ti. Te taṃ netvā rājaṅgaṇe ekamante ṭhapetvā itarepi tayo āmantetvā tasseva santike katvā rañño ārocayiṃsu ‘‘ānītā te, deva, puttā’’ti. So tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘tātā, idāni me dhītaro ānetvā tesaññeva bhātikānaṃ santike karothā’’ti catasso dhītaro āharāpetuṃ itaraṃ gāthamāha –
你们也去告诉那些公主优波先那、拘耆罗和喜。
也请告诉难陀公主:听说你们确实是为了祭祀而聚集。巴利
‘‘Kumāriyopi vadetha, upasenaṃ kokilañca muditañca; Nandañcāpi kumāriṃ, pacurā kira hotha yaññatthāyā’’ti.
他们心想“我们就这么办”,于是去到那些公主那里,把哭哭啼啼、哀号不止的她们带过来,放在她们兄弟的旁边。随后,国王为了把自己的妻子们抓回来,说了另一首偈颂:巴利
Te ‘‘evaṃ karissāmā’’ti tāsaṃ santikaṃ gantvā tā rodamānā paridevamānā ānetvā bhātikānaññeva santike kariṃsu. Tato rājā attano bhariyānaṃ gahaṇatthāya itaraṃ gāthamāha –
还有我的王后维阇耶、伊罗婆提、髻丝尼和苏难陀。
据说,你们这些具足殊妙相好的人,是为了祭祀才聚集到这里的吧。巴利
‘‘Vijayampi mayhaṃ mahesiṃ, erāvatiṃ kesiniṃsunandañca; Lakkhaṇavarūpapannā, pacurā kira hotha yaññatthāyā’’ti.
其中,“具足殊胜相好”是指具备最上等的六十四种女性相,这句话的意思是:这些女子你们也应当这样说。巴利
Tattha lakkhaṇavarūpapannāti uttamehi catusaṭṭhiyā itthilakkhaṇehi upapannā etāpi vadethāti attho.
他们把那些女子悲泣哀哭着带来,安置在王子们面前。接着,国王为了抓捕那四位商人而下令,又说了另一首偈颂:巴利
Te tāpi paridevamānā ānetvā kumārānaṃ santike kariṃsu. Atha rājā cattāro seṭṭhino gahaṇatthāya āṇāpento itaraṃ gāthamāha –
你们也要对居士普那穆卡、跋提亚和辛迦罗说;
跋陀居士啊,据说你们也人数众多,是为了祭祀。巴利
‘‘Gahapatayo ca vadetha, puṇṇamukhaṃ bhaddiyaṃ siṅgālañca; Vaḍḍhañcāpi gahapatiṃ, pacurā kira hotha yaññatthāyā’’ti.
国王的差役去了以后,也把他们带来了。当国王的儿子、妻子被捉拿时,整座城的人都没有说什么。可是长者们家族联姻广、亲族多,所以当他们被抓的时候,整座城都骚动起来,大家围住长者们说:“我们不会让国王杀了长者们去献祭!”于是长者们被亲族众人围绕着,前往王宫,向国王行礼后,为自己的性命求情。导师为了说明这件事的意义,说道:巴利
Rājapurisā gantvā tepi ānayiṃsu. Rañño puttadāre gayhamāne sakalanagaraṃ na kiñci avoca. Seṭṭhikulāni pana mahāsambandhāni, tasmā tesaṃ gahitakāle sakalanagaraṃ saṅkhubhitvā ‘‘rañño seṭṭhino māretvā yaññaṃ yajituṃ na dassāmā’’ti seṭṭhino parivāretvāva tesaṃ ñātivaggena saddhiṃ rājakulaṃ agami. Atha te seṭṭhino ñātigaṇaparivutā rājānaṃ vanditvā attano jīvitaṃ yāciṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那些居士聚集在那里,被儿女妻子簇拥着,说道:
诸天啊,请使我们这些扎发髻者成为您的侍从;要不然,就宣布我们是您的奴隶吧。巴利
‘‘Te tattha gahapatayo, avocisuṃ samāgatā puttadāraparikiṇṇā; Sabbeva sikhino deva karohi, atha vā no dāse sāvehī’’ti.
在这件事上,“所有扎发髻的人”意思是:请把我们所有人的头发在头顶扎成髻,让我们做您的仆从,我们愿意为您做仆从该做的事。或者也可以说:请把我们宣布为您的奴隶;又或者,如果您不相信我们,就把所有军队召集起来,在人群中间宣布我们是您的奴隶,我们愿意接受做您的奴隶。巴利
Tattha sabbeva sikhinoti sabbe amhe matthake cūḷaṃ bandhitvā attano ceṭake karohi, mayaṃ te ceṭakakiccaṃ karissāma. Atha vā no dāse sāvehīti atha vā no asaddahanto sabbaseniyo sannipātetvā rāsimajjhe amhe dāse sāvehi, mayaṃ te dāsattaṃ paṭissuṇissāmāti.
他们这样哀求,还是没能活下来。国王的差役让其余的人退下,把他们抓起来,让他们坐在王子们旁边。随后,国王为了捕捉大象等,下令说:巴利
Te evaṃ yācantāpi jīvitaṃ laddhuṃ nāsakkhiṃsu. Rājapurisā sese paṭikkamāpetvā te gahetvā kumārānaññeva santike nisīdāpesuṃ. Tato pana rājā hatthiādīnaṃ gahaṇatthāya āṇāpento āha –
那头名叫阿跋耶伽罗的大象,也是我的;还有那罗祇梨象,高大出众,象牙如婆楼那之牙。
速将它们带来,它们将用于祭祀。巴利
‘‘Abhayaṅkarampi me hatthiṃ, nāḷāgiriṃ accuggataṃ varuṇadantaṃ; Ānetha kho ne khippaṃ, yaññatthāya bhavissanti.
有一匹叫凯希、一匹叫酒口、一匹叫富那迦、一匹叫维那塔卡的马宝,
赶快把他们带来,他们将会成为祭祀用的祭品。巴利
‘‘Assaratanampi kesiṃ, surāmukhaṃ puṇṇakaṃ vinatakañca; Ānetha kho ne khippaṃ, yaññatthāya bhavissanti.
995 第995段没有可翻译的巴利文内容。巴利
995.
把那头牛群首领乌沙跋、阿诺阇、尼沙跋和憍梵波提,也一并给我带来;
你们把一切都聚集起来吧,我要祭祀,我要行布施。巴利
‘‘Usabhampi yūthapatiṃ anojaṃ, nisabhaṃ gavampatiṃ tepi mayhaṃ ānetha; Samūha karontu sabbaṃ, yajissāmi dadāmi dānāni.
把一切都准备好,等太阳升起后再举行祭祀。
叫王子们过来,让他们今晚尽情欢乐吧。巴利
‘‘Sabbaṃ paṭiyādetha, yaññaṃ pana uggatamhi sūriyamhi; Āṇāpetha ca kumāre, abhiramantu imaṃ rattiṃ.
997 第997段没有可翻译的巴利文内容。巴利
997.
把一切都准备好,等太阳升起时再举行祭祀。
现在就去告诉那些王子:今天就是最后一夜了。巴利
‘‘Sabbaṃ upaṭṭhapetha, yaññaṃ pana uggatamhi sūriyamhi; Vadetha dāni kumāre, ajja kho pacchimā rattī’’ti.
在这里,所谓“让大家都把四只一组的祭品聚集起来”,并不是只有这么一点,而是要把其余所有四足动物群和鸟类群也都按四只一组凑成堆;我要举行一场全部由四只一组组成的祭祀,还要向乞讨的婆罗门布施。所以我说“一切都准备好”,意思就是毫无遗漏地全部备齐。所谓“太阳升起之后”,是说我要在明天太阳升起时,一早就举行祭祀。所谓“一切都准备好”,也是说要把其余所有祭祀用的器具都准备齐全。巴利
Tattha samūha karontu sabbanti na kevalaṃ ettakameva, avasesampi catuppadagaṇañceva pakkhigaṇañca sabbaṃ catukkaṃ katvā rāsiṃ karontu, sabbacatukkaṃ yaññaṃ yajissāmi, yācakabrāhmaṇānañca dānaṃ dassāmīti. Sabbaṃ paṭiyādethāti evaṃ mayā vuttaṃ anavasesaṃ upaṭṭhapetha. Uggatamhīti ahaṃ pana yaññaṃ uggate sūriye sve pātova yajissāmi. Sabbaṃ upaṭṭhapethāti sesampi sabbaṃ yaññaupakaraṇaṃ upaṭṭhapethāti.
国王的父母却都还活着。于是大臣们去禀告国王的母亲:“夫人,您的儿子想杀掉自己的妻儿来举行祭祀。”她听了说:“孩子们,你们在说什么?”她用手捶着胸口,哭着走过来,问道:“听说你要举行这样的祭祀,是真的吗?”为了说明这件事,世尊说道:巴利
Rañño pana mātāpitaro dharantiyeva. Athassa amaccā gantvā mātuyā ārocesuṃ ‘‘ayye, putto vo puttadāraṃ māretvā yaññaṃ yajitukāmo’’ti. Sā ‘‘kiṃ kathetha, tātā’’ti hatthena hadayaṃ paharitvā rodamānā āgantvā ‘‘saccaṃ kira evarūpo te yañño bhavissatī’’ti pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
母亲哭着从宫殿里出来,对他一遍又一遍地说:
听说,孩子,你将会用四个儿子来祭祀。巴利
‘‘Taṃtaṃ mātā avaca, rodantī āgantvā vimānato; Yañño kira te putta, bhavissati catūhi puttehī’’ti.
这里,taṃtanti 指的就是那位国王。由天宫是指从他自己的住处。巴利
Tattha taṃtanti taṃ etaṃ rājānaṃ. Vimānatoti attano vasanaṭṭhānato.
我所有的儿子,在月亮被折磨时,都被舍弃了;
用儿子们献了祭之后,我就能投生到善趣、天界。巴利
‘‘Sabbepi mayhaṃ puttā cattā, candasmiṃ haññamānasmiṃ; Puttehi yaññaṃ yajitvāna, sugatiṃ saggaṃ gamissāmī’’ti.
在这里,“舍弃”是指:就在月童子被杀的时候,为了祭祀,所有(儿子)都被我舍弃了。巴利
Tattha cattāti candakumāre haññamāneyeva sabbepi yaññatthāya mayā pariccattā.
于是母亲对他说:巴利
Atha naṃ mātā āha –
孩子,你别相信这个,据说靠儿子的祭祀就能往生善趣。
这是通往地狱的路,确实不是通往天界的路。巴利
‘‘Mā taṃ putta saddahesi, sugati kira hoti puttayaññena; Nirayāneso maggo, neso maggo hi saggānaṃ.
憍陈如,你要行布施,对一切已生和将生的众生都不加伤害。
这就是通往善趣的路,而杀子祭祀绝不是通往善趣的路。巴利
‘‘Dānāni dehi koṇḍañña, ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ; Esa maggo sugatiyā, na ca maggo puttayaññenā’’ti.
在这里,“通往地狱之道”是指:因为毫无乐趣可言,这就是通往四种恶趣的道路。“憍陈如”是用姓氏来称呼那位国王。“已生和当生的众生”是指已经出生的众生和将要出生的众生。“以子女为祭”,是说用这种方式杀害亲生儿女来举行祭祀,根本不存在所谓通往天界的道路。巴利
Tattha nirayānesoti nirassādatthena nirayānaṃ catunnaṃ apāyānaṃ esa maggo. Koṇḍaññāti rājānaṃ gottenālapati. Bhūtabhabyānanti bhūtānañca bhavitabbasattānañca. Puttayaññenāti evarūpena puttadhītaro māretvā yajakayaññena saggamaggo nāma natthīti.
听从老师们的教导,我要杀掉月亮和太阳;
用难以割舍的儿子们献祭之后,我就能投生善趣、往生天界。巴利
‘‘Ācariyānaṃ vacanā, ghātessaṃ candañca sūriyañca; Puttehi yaññaṃ yajitvāna duccajehi, sugatiṃ saggaṃ gamissāmī’’ti.
在这里,“老师的话”意思是:母亲,这不是我自己的看法,而是我的行为训导老师——破米哈拉老师的话,这是他的教导。因此,我要杀掉这两个儿子,用难以割舍的儿子们举行祭祀,然后就能往生天界。巴利
Tattha ācariyānaṃ vacananti amma, nesā mama attano mati, ācārasikkhāpanakassa pana me khaṇḍahālācariyassa etaṃ vacanaṃ, esā anusiṭṭhi. Tasmā ahaṃ ete ghātessaṃ, duccajehi puttehi yaññaṃ yajitvā saggaṃ gamissāmīti.
那时,他的母亲没法让他听自己的话,就离开了。父亲问起这件事,世尊为了说明其中的含义,这样说道:巴利
Athassa mātā attano vacanaṃ gāhāpetuṃ asakkontī apagatā. Pitā taṃ pavattiṃ pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
父亲瓦萨瓦提也一次次对自己的亲生儿子说:
据说,孩子啊,你的祭祀将以四个儿子来进行。巴利
‘‘Taṃtaṃ pitāpi avaca, vasavattī orasaṃ sakaṃ puttaṃ; Yañño kira te putta, bhavissati catūhi puttehī’’ti.
在那里,“婆娑婆提”就是他的名字。巴利
Tattha vasavattīti tassa nāmaṃ.
甚至我所有的儿子都已舍弃,在月亮被折磨的时候。
用儿子们献祭之后,我就能投生到善趣、天界。巴利
‘‘Sabbepi mayhaṃ puttā cattā, candasmiṃ haññamānasmiṃ; Puttehi yaññaṃ yajitvāna, sugatiṃ saggaṃ gamissāmī’’ti.
于是父亲对他说:巴利
Atha naṃ pitā āha –
儿子啊,别信这种说法:据说用儿子来祭祀就能投生善趣。
这是通往地狱的路,绝不是通往天界的路。巴利
‘‘Mā taṃ putta saddahesi, sugati kira hoti puttayaññena; Nirayāneso maggo, neso maggo hi saggānaṃ.
憍陈如,你要行布施;对一切已生和将生的众生,不要伤害。
这就是通往善趣的路,而不是靠杀子献祭的路。巴利
‘‘Dānāni dehi koṇḍañña, ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ; Esa maggo sugatiyā, na ca maggo puttayaññenā’’ti.
因为老师的话,我要杀害月亮和太阳;
用难以割舍的儿女们献完祭之后,我将投生善趣、往生天界。巴利
‘‘Ācariyānaṃ vacanā, ghātessaṃ candañca sūriyañca; Puttehi yaññaṃ yajitvāna duccajehi, sugatiṃ saggaṃ gamissāmī’’ti.
这时,他的父亲对他说:巴利
Atha naṃ pitā āha –
憍陈如,你要行布施,不要伤害一切已生和将生的众生;
你要在儿孙的围绕下,守护国土和领地。巴利
‘‘Dānāni dehi koṇḍañña, ahiṃsā sabbabhūtabhabyānaṃ; Puttaparivuto tuvaṃ, raṭṭhaṃ janapadañca pālehī’’ti.
在这里,“被儿子们围绕”就是被儿子们簇拥着。“国土和领地”指整个迦尸国,以及属于它的各个部分领地。巴利
Tattha puttaparivutoti puttehi parivuto. Raṭṭhaṃ janapadañcāti sakalakāsiraṭṭhañca tasseva taṃ taṃ koṭṭhāsabhūtaṃ janapadañca.
他也没能让他接受自己的话。于是月王子心想:“这么多人受苦,都是因为我一个人。我要请求父王,把这么多人从死亡的痛苦中救出来。”于是他和父王交谈着说道:巴利
Sopi taṃ attano vacanaṃ gāhāpetuṃ nāsakkhi. Tato candakumāro cintesi ‘‘imassa ettakassa janassa dukkhaṃ maṃ ekaṃ nissāya uppannaṃ, mama pitaraṃ yācitvā ettakaṃ janaṃ maraṇadukkhato mocessāmī’’ti. So pitarā saddhiṃ sallapanto āha –
大王,请不要杀我们,把我们交给堪达哈拉当奴仆吧。
就算是被镣铐锁住的人,我们也能驯养象和马。巴利
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Api nigaḷabandhakāpi, hatthī asse ca pālema.
大王,请不要杀我们,把我们送给堪达哈拉当奴隶吧。
就算被镣铐锁着,我们也愿意去清理大象的粪便。巴利
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Api nigaḷabandhakāpi, hatthichakaṇāni ujjhema.
大王,请不要杀我们,把我们送给堪达哈拉当奴隶吧。
就算被颈缚锁住,我们也要抗议清理马粪。巴利
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Api nigaḷabandhakāpi, assachakaṇāni ujjhema.
大王,请不要杀我们,把我们送给堪达哈拉家当奴仆吧。
随你的心愿给谁,即使是被驱逐出国境者;
我们将去行乞。巴利
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Yassa honti tava kāmā, api raṭṭhā pabbājitā; Bhikkhācariyaṃ carissāmā’’ti.
在这里,“即使被粗大镣铐捆绑”的意思是:即使我们被人用粗大的铁链锁住。“如果这是你的愿望”是说:如果你想把我们交给堪达哈拉,那就把我们当他的奴仆交出去吧,我们会替他干奴仆的活——他这样说道。“即使被逐出国境”是说:如果我们有什么过错,就把我们从国土中赶出去。就算从国中被赶走,我们也会像乞丐一样,捧着陶钵去行乞。请不要杀我们,请留我们一条命。他们这样悲泣哀求。巴利
Tattha api nigaḷabandhakāpīti api nāma mayaṃ mahānigaḷehi bandhakāpi hutvā. Yassa honti tava kāmāti sacepi khaṇḍahālassa dātukāmosi, tassa no dāse katvā dehi, karissāmassa dāsakammanti vadati. Api raṭṭhāti sace amhākaṃ koci doso atthi, raṭṭhā no pabbājehi. Api nāma raṭṭhā pabbājitāpi kapaṇā viya kapālaṃ gahetvā bhikkhācariyaṃ carissāma, mā no avadhi, dehi no jīvitanti vilapi.
国王听了他们这种种悲泣哀求,心都碎了,满眼是泪,哭着说:“谁也别想杀我的儿子们,天界的利益我不要了。”于是下令把他们全都放了。巴利
Tassa taṃ nānappakāraṃ vilāpaṃ sutvā rājā hadayaphalitappatto viya assupuṇṇehi nettehi rodamāno ‘‘na me koci putte māretuṃ lacchati, na mamattho devalokenā’’ti sabbe te mocetuṃ āha –
你们哭哭啼啼地贪恋活命,真是在给我制造痛苦。
现在就把这些王子放了吧,用儿子来献祭,对我来说也已经够了。巴利
‘‘Dukkhaṃ kho me janayatha, vilapantā jīvitassa kāmā hi; Muñcetha dāni kumāre, alampi me hotu puttayaññenā’’ti.
国王的这番话被听到后,人们就把王子们以及所有飞禽走兽全都放了。堪达哈拉还在祭场里安排祭祀的事。这时有一个人对他说:“喂,你这个坏蛋堪达哈拉,国王已经把王子们放了,你就杀了自己的儿子,用他们喉咙里的血来献祭吧!”他心想:“国王到底干了什么!”顿时像劫末之火爆发一样怒不可遏,猛地跳起来,飞快跑过去,说道:巴利
Taṃ rañño kathaṃ sutvā rājaputte ādiṃ katvā sabbaṃ taṃ pakkhipariyosānaṃ pāṇagaṇaṃ vissajjesuṃ. Khaṇḍahālopi yaññāvāṭe kammaṃ saṃvidahati. Atha naṃ eko puriso ‘‘are duṭṭha, khaṇḍahāla, raññā puttā vissajjitā, tvaṃ attano putte māretvā tesaṃ galalohitena yaññaṃ yajassū’’ti āha. So ‘‘kiṃ nāma raññā kata’’nti kappuṭṭhānaggi viya avattharanto uṭṭhāya turito dhāvitvā āha –
你早就对我说过了,这件事很难做到,也很难办成;
那么,我们的祭祀都已经准备好了,你为什么要来捣乱?巴利
‘‘Pubbeva khosi me vutto, dukkaraṃ durabhisambhavañcetaṃ; Atha no upakkhaṭassa yaññassa, kasmā karosi vikkhepaṃ.
所有亲自祭祀的人,以及请别人祭祀的人,都会走向善趣。
凡是随喜这种盛大祭祀的人,也一样。巴利
‘‘Sabbe vajanti sugatiṃ, ye yajanti yepi yājenti; Ye cāpi anumodanti, yajantānaṃ edisaṃ mahāyañña’’nti.
在这里,“先前”的意思是我早就对你说过:“像你这样天生胆小的人,根本不可能举行祭祀。举行祭祀这件事,本来就很难做到,很难成办。”可你现在却来破坏已经准备好、安排妥当的祭祀。也有写成“vikkhambha”的读法,意思是阻止。大王,你为什么要这样做呢?这是在说明:凡是举行祭祀、教人举行祭祀、或者随喜祭祀的人,全都会投生到善趣去。巴利
Tattha pubbevāti mayā tvaṃ pubbeva vutto ‘‘na tumhādisena bhīrukajātikena sakkā yaññaṃ yajituṃ, yaññayajanaṃ nāmetaṃ dukkaraṃ durabhisambhava’’nti, atha no idāni upakkhaṭassa paṭiyattassa yaññassa vikkhepaṃ karosi. ‘‘Vikkhambha’’ntipi pāṭho, paṭisedhanti attho. Mahārāja, kasmā evaṃ karosi. Yattakā hi yaññaṃ yajanti vā yājenti vā anumodanti vā, sabbe sugatimeva vajantīti dasseti.
那个愚昧无知的国王听信了自己被怒火控制的话,还以为那就是正法,于是又下令把王子们抓了起来。这时,月王子为了让父王醒悟,说道:巴利
So andhabālo rājā tassa kodhavasikassa kathaṃ gahetvā dhammasaññī hutvā puna putte gaṇhāpesi. Tato candakumāro pitaraṃ anubodhayamāno āha –
那么,为什么从前人们要请婆罗门念诵祈福,以求平安呢?
那么,大王啊,你无缘无故地为了祭祀而杀害我们。巴利
‘‘Atha kissa jano pubbe, sotthānaṃ brāhmaṇe avācesi; Atha no akāraṇasmā, yaññatthāya deva ghātesi.
早在我们年幼的时候,您就没有杀过我们,也没有害过我们;
我们从幼年长到青年,父亲啊,我们没有过错,却要被杀。巴利
‘‘Pubbeva no daharakāle, na hanesi na ghātesi; Daharamhā yobbanaṃ pattā, adūsakā tāta haññāma.
大王,请看我们这些骑象的、骑马的、披甲的。
在战场上或正在交战时,像我这样的人确实不是为祭祀而战的勇士。巴利
‘‘Hatthigate assagate, sannaddhe passa no mahārāja; Yuddhe vā yujjhamāne vā, na hi mādisā sūrā honti yaññatthāya.
1019 第1019段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1019.
边境一旦动荡,或者山林里出了事,他们就会派像我这样的人去。
可是,亲爱的,我们却无缘无故地在这不该丧命的地方被杀害了。巴利
‘‘Paccante vāpi kupite, aṭavīsu vā mādise niyojenti; Atha no akāraṇasmā, abhūmiyaṃ tāta haññāma.
那些雌鸟,也会用草筑成巢,住在里面;
她们也有亲爱的孩子,然而您,大王,却要杀害我们。巴利
‘‘Yāpi hi tā sakuṇiyo, vasanti tiṇagharāni katvāna; Tāsampi piyā puttā, atha no tvaṃ deva ghātesi.
别相信他,可别让康达哈罗杀了我。
他杀了我之后,紧接着也会把您杀掉,大王。巴利
‘‘Mā tassa saddahesi, na maṃ khaṇḍahālo ghāteyya; Mamañhi so ghātetvāna, anantarā tampi deva ghāteyya.
大王,他们献上最好的村庄和城镇,还有他的财富。
这些享用最上等食团的人,也在各家各户中进食。巴利
‘‘Gāmavaraṃ nigamavaraṃ dadanti, bhogampissa mahārāja; Athaggapiṇḍikāpi, kule kule hete bhuñjanti.
他们甚至想加害那样的人,大王。
这些婆罗门大多数都是忘恩负义的人,大王。巴利
‘‘Tesampi tādisānaṃ, icchanti dubbhituṃ mahārāja; Yebhuyyena ete, akataññuno brāhmaṇā deva.
大王啊,请不要杀我们,请把我们交给破米家当奴隶。
即使我们是被脚镣锁住的人,也照看大象和马匹。巴利
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Api nigaḷabandhakāpi, hatthī asse ca pālema.
大王啊,请不要杀我们,请把我们交给Khaṇḍahāla当奴隶吧。
就算戴着脚镣,我们也愿意去清理大象的粪便。巴利
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Api nigaḷabandhakāpi, hatthichakaṇāni ujjhema.
大王啊,请不要杀我们,请把我们交给破米家当奴隶吧。
即使被枷锁绑缚,我们也得清理马粪。巴利
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Api nigaḷabandhakāpi, assachakaṇāni ujjhema.
大王,请不要杀我们,把我们送给破米家当奴隶吧。
你的那些欲乐存在,即使被王国放逐。
我们将去行乞。巴利
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Yassa honti tava kāmā, api raṭṭhā pabbājitā; Bhikkhācariyaṃ carissāmā’’ti.
在这里,“先前”是指:亲爱的父王,如果我确实该被杀,那为什么当初我出生的时候,我们的亲族要请婆罗门来为我念诵祈福?据说那时破米家仔细看了我的相貌特征后说:“这位王子不会有任何灾祸,在你们去世之后,他会治理王国。”他先前这样说,后来却又那样说,前后自相矛盾,他是在说妄语。而现在您听了他的话,无缘无故、毫无理由地,就为了祭祀要杀我们,大王。请不要杀我们。这个人因为对我一个人的怨恨,就想把大家都杀掉。大王,请您好好想一想。“先前就对我们”的意思是:大王,就算您真想杀我们,为什么之前不亲自动手,或者派人来杀?如今我们年纪还轻,正值青春,正是和儿女们一起成长的时候,我们这样从未伤害过您的人,究竟为什么要被杀呢?巴利
Tattha pubbeti tāta, yadi ahaṃ māretabbo, atha kasmā amhākaṃ ñātijano pubbe mama jātakāle brāhmaṇe sotthānaṃ avācesi. Tadā kira khaṇḍahālova mama lakkhaṇāni upadhāretvā ‘‘imassa kumārassa na koci antarāyo bhavissati, tumhākaṃ accayena rajjaṃ kāressatī’’ti āha. Iccassa purimena pacchimaṃ na sameti, musāvādī esa. Atha no etassa vacanaṃ gahetvā akāraṇasmā nikkāraṇāyeva yaññatthāya, deva, ghātesi. Mā amhe ghātesi. Ayañhi mayi ekasmiṃ verena mahājanaṃ māretukāmo, sādhukaṃ sallakkhehi narindāti. Pubbeva noti mahārāja, sacepi amhe māretukāmo, pubbeva no kasmā sayaṃ vā na hanesi, aññehi vā na ghātāpesi. Idāni pana mayaṃ daharamhā taruṇā, paṭhamavaye ṭhitā puttadhītāhi vaḍḍhāma, evaṃbhūtā tava adūsakāva kiṃkāraṇā haññāmāti?
“请看我们”:请您看看我们这四个兄弟。“正在交战”:当敌人围困城池、驻扎下来的时候,请您看看像我们这样的儿子是怎么和他们交战的。因为没有儿子的国王,确实就被称为孤苦无依。“像我们这样的”:像我们这样英勇强壮的人,不该为了祭祀而被杀掉。“他们派遣”:他们为了捉拿那些敌人,就派我们去。“那么对我们”:意思是说,那么,父亲,为什么要在根本没有理由、毫无根据、完全不应当的地方杀害我们呢?“不要相信他”:大王,别让破米家杀我,您不要相信他。“还有他的受用”:国王们还会给这个婆罗门各种受用。“乃至最上食团”:于是,他们得到最上等的饮水、最上等的食物,就成了享用最上饮食的人。“即使对他们”:即使是对那些家里供养他们饮食的人、那些施主,他们也想要加害。巴利
Passa noti amheva cattāro bhātike passa. Yujjhamāneti paccatthikānaṃ nagaraṃ parivāretvā ṭhitakāle amhādise putte tehi saddhiṃ yujjhamāne passa. Aputtakā hi rājāno anāthā nāma honti. Mādisāti amhādisā sūrā balavanto na yaññatthāya māretabbā honti. Niyojentīti tesaṃ paccāmittānaṃ gaṇhanatthāya payojenti. Atha noti atha amhe akāraṇasmā akāraṇena abhūmiyaṃ anokāseyeva kasmā, tāta, haññāmāti attho. Mā tassa saddahesīti mahārāja, na maṃ khaṇḍahālo ghātaye, mā tassa saddaheyyāsi. Bhogampissāti bhogampi assa brāhmaṇassa rājāno denti. Athaggapiṇḍikāpīti atha te aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ labhantā aggapiṇḍikāpi honti. Tesampīti yesaṃ kule bhuñjanti, tesampi evarūpānaṃ piṇḍadāyakānaṃ dubbhituṃ icchanti.
国王听了王子的悲泣之后——巴利
Rājā kumārassa vilāpaṃ sutvā –
你们悲哭着,确实让我生起痛苦;对生命的诸欲啊。
现在放了这些男孩吧,就算用儿子来祭祀,对我来说也够了。巴利
‘‘Dukkhaṃ kho me janayatha, vilapantā jīvitassa kāmā hi; Muñcetha dāni kumāre, alampi me hotu puttayaññenā’’ti. –
说完这首偈颂,他又再次把他们放了。破米家来到后,又再次——巴利
Imaṃ gāthaṃ vatvā punapi mocesi. Khaṇḍahālo āgantvā punapi –
你早就对我说过:这件事很难做,也很难办成。
那么,我们的祭品已经准备好了,你为什么要来捣乱?巴利
‘‘Pubbeva khosi me vutto, dukkaraṃ durabhisambhavañcetaṃ; Atha no upakkhaṭassa yaññassa, kasmā karosi vikkhepaṃ.
所有亲自祭祀的人,以及劝别人祭祀的人,都会投生到善趣。
那些也随喜的人,祭祀者有这样的伟大祭祀。巴利
‘‘Sabbe vajanti sugatiṃ, ye yajanti yepi yājenti; Ye cāpi anumodanti, yajantānaṃ edisaṃ mahāyañña’’nti. –
说完这番话后,他又让人继续把祭品拿过来。这时,为了劝他回心转意,王子说道:巴利
Evaṃ vatvā puna gaṇhāpesi. Athassa anunayanatthaṃ kumāro āha –
据说,如果以儿子们来祭祀,他们死后就能从这里往生天界;
婆罗门先祭祀吧,大王,之后您再祭祀。巴利
‘‘Yadi kira yajitvā puttehi, devalokaṃ ito cutā yanti; Brāhmaṇo tāva yajatu, pacchāpi yajasi tuvaṃ rāja.
据说,如果祭祀儿子们,他们死后就能从这里往生天界;
就让这个坎达哈罗用自己的儿子们来献祭吧。巴利
‘‘Yadi kira yajitvā puttehi, devalokaṃ ito cutā yanti; Esveva khaṇḍahālo, yajataṃ sakehi puttehi.
你既然已经知道这样,干达罗,为什么还不杀掉自己的儿子们?
不杀害一切亲属,也不杀害自己。巴利
‘‘Evaṃ jānanto khaṇḍahālo, kiṃ puttake na ghātesi; Sabbañca ñātijanaṃ, attānañca na ghātesi.
所有人都会堕入地狱,无论是亲自祭祀的人,还是让别人祭祀的人。
那些人也随喜举行祭祀者们的这样的大祭祀。巴利
‘‘Sabbe vajanti nirayaṃ, ye yajanti yepi yājenti; Ye cāpi anumodanti, yajantānaṃ edisaṃ mahāyaññaṃ.
如果杀人者真能因此变得清净,那么被杀的人也该能往生天界。
那些自称“贤者”的人会杀害其他自称“贤者”的人,而那些相信他们的人也会杀害。巴利
‘‘Sace hi so sujjhati yo hanāti, hatopi so saggamupeti ṭhānaṃ; Bhovādi bhovādina mārayeyyuṃ, ye cāpi tesaṃ abhisaddaheyyu’’nti.
在这件事上,那位婆罗门先说:先让那个破米家用他自己的儿子们来祭祀,等他这样祭祀完、升到天界之后,你再来祭祀。大王,就连美味可口的食物,你都要让别人先尝过之后才吃,为什么杀害儿子和妻子这样的事,你却不先仔细考量就去做呢?他这样说,就是为了点明这个道理。所谓“这样知道”,意思是:如果有人相信“杀了儿女就能升到天界”,那他为什么不把自己的儿子、亲属,连自己一起杀掉呢?因为如果杀了别人就能升天,那杀了自己就应该能去梵天界。真正懂得祭祀功德的人,不该杀别人,而应该杀自己才对。可是这个人自己不这么做,却让人来杀我。大王,就凭这一点你也该明白:此人在裁决时找不到破坏的机会,所以才这样做。“这种”指的就是这种杀害儿子的祭祀。巴利
Tattha brāhmaṇo tāvāti paṭhamaṃ tāva khaṇḍahālo yajatu sakehi puttehi, atha tasmiṃ evaṃ yajitvā devalokaṃ gate pacchā tvaṃ yajissasi. Deva, sādurasabhojanampi hi tvaṃ aññehi vīmaṃsāpetvā bhuñjasi, puttadāramāraṇaṃyeva kasmā avīmaṃsitvā karosīti dīpento evamāha. Evaṃ jānantoti ‘‘puttadhītaro māretvā devalokaṃ gacchatī’’ti evaṃ jānanto kiṃkāraṇā attano putte ca ñātī ca attānañca na ghātesi. Sace hi paraṃ māretvā devalokaṃ gacchanti, attānaṃ māretvā brahmalokaṃ gantabbo bhavissati. Evaṃ yaññaguṇaṃ jānantena paraṃ amāretvā attāva māretabbo siyā. Ayaṃ pana tathā akatvā maṃ mārāpeti. Imināpi kāraṇena jānāhi, mahārāja ‘‘yathā esa vinicchaye vilopaṃ kātuṃ alabhanto evaṃ karotī’’ti. Edisanti evarūpaṃ puttaghātayaññaṃ.
王子虽然说了这么多,还是没办法让父亲接受自己的话,于是就对着围立在国王身边的众人说道:巴利
Kumāro ettakaṃ kathentopi pitaraṃ attano vacanaṃ gāhāpetuṃ asakkonto rājānaṃ parivāretvā ṭhitaṃ parisaṃ ārabbha āha –
那么,想要儿子的居士们和主妇们,又是怎么回事呢?
在城里,人们不会对着国王喊:“别杀你的亲生儿子!”巴利
‘‘Kathañca kira puttakāmāyo, gahapatayo gharaṇiyo ca; Nagaramhi na uparavanti rājānaṃ, mā ghātayi orasaṃ puttaṃ.
那么,想要儿子的居士们和主妇们,又是怎么回事呢?
在城里,他们不会对着国王喊叫:别杀你亲生的儿子啊。巴利
‘‘Kathañca kira puttakāmāyo, gahapatayo gharaṇiyo ca; Nagaramhi na uparavanti rājānaṃ, mā ghātayi atrajaṃ puttaṃ.
我是国王的利益追求者,也是全体国民的福祉。
没有人对他心怀怨恨,地方上的人也没有向我禀告。巴利
‘‘Rañño camhi atthakāmo, hito ca sabbajanapadassa; Na koci assa paṭighaṃ, mayā jānapado na pavedetī’’ti.
这里说的“求子者”,是指妻子们。不过,居士们也叫作求子者。“不责难”就是不呵斥、不指责。“亲生”就是从自己身上生的。即使他这样说了,也没有一个人能跟国王说上话。至于“没有人对我有嗔恨”,意思是:没有人是被我收买了才这样,也没有人是因为我仗着权势心想“这是我给他惹的祸”而对我有丝毫嗔恨。也就是说,对我心怀不满的人,一个也没有。“地方上的人不禀告”,意思是:对于一心为国王和地方利益着想的我的父亲,这个地方上的人竟然不向国王禀告,不让国王知道“你儿子具足德行”。巴利
Tattha puttakāmāyoti gharaṇiyo sandhāya vuttaṃ. Gahapatayo pana puttakāmā nāma honti. Na uparavantīti na upakkosanti na vadanti. Atrajanti attato jātaṃ. Evaṃ vuttepi koci raññā saddhiṃ kathetuṃ samattho nāma nāhosi. Na koci assa paṭighaṃ mayāti iminā no lañjo vā gahito, issariyamadena vā idaṃ nāma dukkhaṃ katanti koci ekopi mayā saddhiṃ paṭighaṃ kattā nāma nāhosi. Jānapado na pavedetīti evaṃ rañño ca janapadassa ca atthakāmassa mama pitaraṃ ayaṃ jānapado ‘‘guṇasampanno te putto’’ti na pavedeti, na jānāpetīti attho.
即使这样说了,也没有任何人开口说一句话。于是,月王子便打发自己的妻子们去向他恳求,说道:巴利
Evaṃ vuttepi koci kiñci na kathesi. Tato candakumāro attano bhariyāyo taṃ yācanatthāya uyyojento āha –
你们去吧,主妇们,去告诉父亲和堪达哈拉。
别杀害这些无辜的王子们,他们看起来像狮子一样。巴利
‘‘Gacchatha vo gharaṇiyo, tātañca vadetha khaṇḍahālañca; Mā ghātetha kumāre, adūsake sīhasaṅkāse.
你们走吧,夫人们,去告诉父亲和堪达哈拉:
别杀这些孩子,他们是全世界所期盼的啊。巴利
‘‘Gacchatha vo gharaṇiyo, tātañca vadetha khaṇḍahālañca; Mā ghātetha kumāre, apekkhite sabbalokassā’’ti.
她们去了以后就请求。国王连看都不看她们一眼。于是王子失去了依靠,悲哭着——巴利
Tā gantvā yāciṃsu. Tāpi rājā na olokesi. Tato kumāro anātho hutvā vilapanto –
如果我投生到车匠家族,或者
或者投生到弗居娑族、吠舍族里,
今天国王就不会在祭祀中杀我了。巴利
‘‘Yaṃnūnāhaṃ jāyeyyaṃ, rathakārakulesu vā, Pukkusakulesu vā vessesu vā jāyeyyaṃ, Na hajja maṃ rāja yaññe ghāteyyā’’ti. –
说完之后,他又打发那些妻子们离开,说道:巴利
Vatvā puna tā bhariyāyo uyyojento āha –
所有结发的女子们,你们都到尊者坎达哈拉那里去吧;
你们拜倒在我的脚下吧,我看不出自己有什么过错。巴利
‘‘Sabbā sīmantiniyo gacchatha, ayyassa khaṇḍahālassa; Pādesu nipatatha, aparādhāhaṃ na passāmi.
所有有夫之妇,你们都到尊者坎达哈拉那里去;
你们扑倒在尊者脚下,说:尊者,我们哪里得罪了您呢?巴利
‘‘Sabbā sīmantiniyo gacchatha, ayyassa khaṇḍahālassa; Pādesu nipatatha, kinte bhante mayaṃ adūsemā’’ti.
在这里,“我没有看到自己的过错”意思是:我在老师破米家身上看不到自己有什么过错。“尊者,什么过错?”意思是:尊贵的破米家,我们哪里得罪了您?如果是月王子有过错,那就请您宽恕他吧——你们要这样说。巴利
Tattha aparādhāhaṃ na passāmīti ahaṃ ācariyakhaṇḍahāle attano aparādhaṃ na passāmi. Kinte bhanteti ayya khaṇḍahāla, mayaṃ tuyhaṃ kiṃ dūsayimhā, atha candakumārassa doso atthi, taṃ khamathāti vadethāti.
这时,月王子的妹妹施罗公主悲痛得无法承受,扑倒在父亲脚前哭泣。导师为了说明这件事,说道:巴利
Atha candakumārassa kaniṭṭhabhaginī selakumārī nāma sokaṃ sandhāretuṃ asakkontī pitu pādamūle patitvā paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
可怜的谢喇见到兄弟们被带来,悲泣哀号:
听说我父亲为了升天,为我发起了这场祭祀。巴利
‘‘Kapaṇā vilapati selā, disvāna bhātare upanītatte; Yañño kira me ukkhipito, tātena saggakāmenā’’ti.
在这里,“被带到跟前”是指处于被带来的状态。“已发起”就是已设立。“想升天的人”是指杀了我的兄弟们、想借此升天的那个人。她哭喊着说:“父亲啊,杀了这些人,升天又有什么用呢?”巴利
Tattha upanītatteti upanītasabhāve. Ukkhipitoti ukkhitto. Saggakāmenoti mama bhātaro māretvā saggaṃ icchantena. Tāta, ime māretvā kiṃ saggena karissasīti vilapati.
国王对她的话也置之不理。那时,月王子的儿子,名叫瓦苏洛,看见父亲受苦,心想:“我要去恳求祖父,让他饶我父亲一命。”于是他在国王脚边哭诉。导师为了说明这件事,说道:巴利
Rājā tassāpi kathaṃ na gaṇhi. Tato candakumārassa putto vasulo nāma pitaraṃ dukkhitaṃ disvā ‘‘ahaṃ ayyakaṃ yācitvā mama pitu jīvitaṃ dāpessāmī’’ti rañño pādamūle paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
瓦苏洛转来转去,又绕回来,在国王当面。
请不要杀害我们的父亲,我们年轻,已到青年年纪。巴利
‘‘Āvatti parivatti ca, vasulo sammukhā rañño; Mā no pitaraṃ avadhi, daharamhāyobbanaṃ pattā’’ti.
在这里,“从幼年达到青春期”意思是:大王,我们是年幼的孩子,还没到成年的年纪。请您也怜悯我们,不要杀害我们的父亲。巴利
Tattha daharamhāyobbanaṃ pattāti deva, mayaṃ taruṇadārakā, na tāva yobbanappattā, amhesupi tāva anukampāya amhākaṃ pitaraṃ mā avadhīti.
国王听了他的哭诉,心像要裂开一样,泪眼汪汪地抱住那个男孩,说道:“孩子,你放心吧,我把你父亲放还给你。”说完,便诵出这首偈颂:巴利
Rājā tassa paridevitaṃ sutvā bhijjamānahadayo viya hutvā assupuṇṇehi nettehi kumāraṃ āliṅgitvā ‘‘tāta, assāsaṃ paṭilabha, vissajjemi te pitara’’nti vatvā gāthamāha –
这就是你父亲,瓦苏罗,跟父亲好好相处吧。
你在内宫里哭哭啼啼,真让我痛苦。
现在就把这些王子放了吧,就算是我用儿子做祭品也已经够了。巴利
‘‘Eso te vasula pitā, samehi pitarā saha; Dukkhaṃ kho me janayasi, vilapanto antepurasmiṃ; Muñcetha dāni kumāre, alampi me hotu puttayaññenā’’ti.
在这件事上,“内宫”指的是国王寝宫的内部。巴利
Tattha antepurasminti rājanivesanassa antare.
这时,堪达哈拉又走过来,说道:巴利
Puna khaṇḍahālo āgantvā āha –
我早就跟你说过了,这件事很难做到,也很难办成。
我们的祭典都已经准备好了,你为什么还要来捣乱?巴利
‘‘Pubbeva khosi me vutto, dukkaraṃ durabhisambhavañcetaṃ; Atha no upakkhaṭassa yaññassa, kasmā karosi vikkhepaṃ.
所有祭祀的人,以及让别人祭祀的人,都会投生到善趣。
凡是那些随喜这种大祭祀的人巴利
‘‘Sabbe vajanti sugatiṃ, ye yajanti yepi yājenti; Ye cāpi anumodanti, yajantānaṃ edisaṃ mahāyañña’’nti.
国王却又愚昧无知,再次听信了他的话,派人把王子们抓了起来。这时,断米心想:“这个国王心肠软,有时候下令抓人,有时候又放人,说不定之后又会因为孩子们的话把王子们放掉。我要直接把他带到祭祀场去。”于是,为了让他去那里,断米说了一首偈颂:巴利
Rājā pana andhabālo puna tassa vacanena putte gaṇhāpesi. Tato khaṇḍahālo cintesi – ‘‘ayaṃ rājā muducitto kālena gaṇhāpeti, kālena vissajjeti, punapi dārakānaṃ vacanena putte vissajjeyya, yaññāvāṭaññeva naṃ nemī’’ti. Athassa tattha gamanatthāya gāthamāha –
为一切宝物而设的祭祀已经备好,独一王啊,这是为你准备的;
出发吧,大王,您往生天界后将会满心欢喜。巴利
‘‘Sabbaratanassa yañño upakkhaṭo, ekarāja tava paṭiyatto; Abhinikkhamassu deva, saggaṃ gato tvaṃ pamodissasī’’ti.
这句话的意思是:大王,您的祭祀已经用一切宝物准备妥当、安排好了,现在正是您出发的时候。所以,请您出发吧,完成祭祀后,您将转生天界,享受快乐。巴利
Tassattho – mahārāja, tava yañño sabbaratanehi upakkhaṭo paṭiyatto, idāni te abhinikkhamanakālo, tasmā abhinikkhama, yaññaṃ yajitvā saggaṃ gato pamodissasīti.
随后,当他带着菩萨前往祭祀场时,他的妃子们一同走了出来。导师为了阐明这件事,便说道:巴利
Tato bodhisattaṃ ādāya yaññāvāṭagamanakāle tassa orodhā ekatova nikkhamiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
这七百名年轻女子,都是月王子的妻子。
她们把头发披散开来,一边哭一边跟着路走。巴利
‘‘Daharā sattasatā etā, candakumārassa bhariyāyo; Kese pakiritvāna, rodantiyo maggamanuyāyiṃsu.
还有一些人,因为悲伤而离开,就像天人在欢喜园中一样;
她们把头发散开,一边哭一边沿着路跟了上去。巴利
‘‘Aparā pana sokena, nikkhantā nandane viya devā; Kese pakiritvāna, rodantiyo maggamanuyāyisu’’nti.
在那里,就像天神在欢喜园中一样,是说她们如同那些围绕着即将命终的天子、从欢喜园出来的天神一样,就这样离开了。巴利
Tattha nandane viya devāti nandanavane cavanadevaputtaṃ parivāretvā nikkhantadevatā viya gatā.
从这以后,就是她们悲叹的偈颂了——巴利
Ito paraṃ tāsaṃ vilāpagāthā honti –
他们穿着迦尸产的细布衣,戴着耳环,身上涂着沉水香和栴檀香。
日月被带走,是为了给一位国王的祭祀之用。巴利
‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Nīyanti candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.
他们穿着迦尸细净布衣,戴着耳环,身上涂着阿伽卢香和栴檀香。
日月被带走,让母亲心里充满悲伤。巴利
‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Nīyanti candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṃ.
穿着迦尸产的细棉布衣服,戴着耳环,身上涂着阿伽卢香和栴檀香。
日月被带走,让众人心里悲伤。巴利
‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Nīyanti candasūriyā, janassa katvā hadayasokaṃ.
吃带肉汁的食物,由沐浴师伺候洗浴,戴着耳环,身上涂着阿伽卢香和栴檀香;
日月被牵引带走,是为了给一位国王献祭。巴利
‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Nīyanti candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.
吃带肉汁的食物,由沐浴师伺候洗浴,戴着耳环,身上涂着阿伽卢香和栴檀香;
日月被带走,让母亲心里充满悲伤。巴利
‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Nīyanti candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṃ.
吃带肉汁的食物,由沐浴师伺候洗浴,戴着耳环,身上涂着阿伽卢香和栴檀香;
日月被牵引带走,给人们的心带来了悲伤。巴利
‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Nīyanti candasūriyā, janassa katvā hadayasokaṃ.
过去,当其被最上等的象牵引着前行时,人们以象群跟在后面随行;
今天,月亮和太阳这两者,都徒步而行。巴利
‘‘Yassu pubbe hatthivaradhuragate, hatthīhi anuvajanti; Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yanti.
往昔,当殊胜之马处于辕位时,众马以马随行其后;
今天,月亮和太阳两者都步行而去。巴利
‘‘Yassu pubbe assavaradhuragate, assehi anuvajanti; Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yanti.
过去,那些尊贵的好车被驾驭前行时,人们坐着车跟在后面;
今天,月亮和太阳,这两者都作为步行者而行。巴利
‘‘Yassu pubbe rathavaradhuragate, rathehi anuvajanti; Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yanti.
过去,那些乘着饰有黄金装具的骏马前行的人;
今天,月亮和太阳这两个,都披衣而行。巴利
‘‘Yehissu pubbe niyyaṃsu, tapanīyakappanehi turaṅgehi; Tyajja candasūriyā, ubhova pattikā yantī’’ti.
在这里,穿着迦尸国洁净衣服的意思是穿着迦尸国出产的洁净衣服。月和日指的是月王子和日王子。由沐浴师妥善沐浴的意思是,沐浴师用栴檀粉涂抹身体、做好准备工作后再沐浴,所以叫妥善沐浴。Yassu就是ye assu,assu只是语助词,意思是那些王子。pubbe指在此之前。hatthivaradhuragate指在殊胜大象的背上,也就是坐在装饰华丽的大象背脊上。assavaradhuragate指在殊胜的马,rathavaradhuragate指在殊胜的车乘中央,niyyaṃsu指他们出行、出发。巴利
Tattha kāsikasucivatthadharāti kāsikāni sucivatthāni dhārayamānā. Candasūriyāti candakumāro ca sūriyakumāro ca. Nhāpakasunhāpitāti candanacuṇṇena ubbaṭṭetvā nhāpakehi kataparikammatāya sunhāpitā. Yassūti ye assu. Assūti nipātamattaṃ, ye kumāreti attho. Pubbeti ito pubbe. Hatthivaradhuragateti hatthivarānaṃ dhuragate, alaṅkatahatthikkhandhavaragateti attho. Assavaradhuragateti assavarapiṭṭhigate. Rathavaradhuragateti rathavaramajjhagate. Niyyaṃsūti nikkhamiṃsu.
就在她们这样悲叹的时候,人们把菩萨抬出了城。整座城都骚动起来,大家开始往外涌。人太多了,城门根本不够用。婆罗门看到这么多人,心想:“谁知道会发生什么事呢?”就下令把城门都关上。大众出不去,就聚在城门附近的一座园林旁边,放声大哭。哭声惊动了鸟群,鸟儿纷纷飞上天空。大家就对着那些鸟儿哭诉哀号,说道:巴利
Evaṃ tāsu paridevantīsuyeva bodhisattaṃ nagarā nīhariṃsu. Sakalanagaraṃ saṅkhubhitvā nikkhamituṃ ārabhi. Mahājane nikkhante dvārāni nappahonti. Brāhmaṇo atibahuṃ janaṃ disvā ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti nagaradvārāni thakāpesi. Mahājano nikkhamituṃ alabhanto nagaradvārassa āsannaṭṭhāne uyyānaṃ atthi, tassa santike mahāviravaṃ ravi. Tena ravena sakuṇasaṅgho saṅkhubhito ākāsaṃ pakkhandi. Mahājano taṃ taṃ sakuṇiṃ āmantetvā vilapanto āha –
如果你想要肉,鸟啊,那就从花城东边飞过去吧。
那位独一王为了(他们)献祭,却被四个儿子弄得晕头转向。巴利
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi puttehi.
如果你想要我的肉,鸟啊,那就从花城向东飞去吧;
那位独一王就在这里祭祀,却被四个少女迷住了。巴利
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi kaññāhi.
鸟啊,如果你想要肉,那就朝花城东边飞去吧。
那位独一王在这里祭祀,却被四位王后迷住了。巴利
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi mahesīti.
鸟啊,你要是想要肉,就往花城的东边飞去吧。
那位独一王在这里举行祭祀,却被四位居士迷惑了。巴利
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi gahapatīhi.
鸟啊,你要是想吃肉,就往东飞往花城吧。
那位独一王就在这里祭祀,被四头象弄得晕头转向。巴利
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi hatthīhi.
鸟啊,如果你想要肉,就往花城的东边飞去吧。
那位独一王就在这里祭祀,却被四匹马搞得晕头转向。巴利
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi assehi.
鸟啊,如果你想得到肉,就往花城的东边飞去吧。
那位独一王在这里祭祀,却被四头公牛搞得晕头转向。巴利
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho catūhi usabhehi.
如果你想要肉,鸟啊,就往花城东边飞吧;
那位独一王就在那里祭祀,被全部四事弄得昏了头。巴利
‘‘Yadi sakuṇi maṃsamicchasi, ḍayassu pubbena pupphavatiyā; Yajatettha ekarājā, sammūḷho sabbacatukkenā’’ti.
其中,“想要肉”是说:喂,鸟啊,如果你想要肉,花城东边、东方方向有一个祭祀坑,你去那里。“在此祭祀”是说:在这里,独一王听信了破米家的话,被迷惑了,以四个儿子作为祭品举行祭祀。剩下的偈颂也是同样的道理。巴利
Tattha maṃsamicchasīti ambho sakuṇi, sace maṃsaṃ icchasi, pupphavatiyā pubbena puratthimadisāyaṃ yaññāvāṭo atthi, tattha gaccha. Yajatetthāti ettha khaṇḍahālassa vacanaṃ gahetvā sammūḷho ekarājā catūhi puttehi yaññaṃ yajati. Sesagāthāsupi eseva nayo.
就这样,大众在那个地方悲叹之后,来到菩萨居住的地方,右绕宫殿,一边走一边看着内宫里的尖顶楼阁、园林等,用偈颂悲叹道:巴利
Evaṃ mahājano tasmiṃ ṭhāne paridevitvā bodhisattassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā pāsādaṃ padakkhiṇaṃ karonto antepure kūṭāgārauyyānādīni passanto gāthāhi paridevi –
这是他的宫殿,这是令人心悦的内宫。
那时,四位贵公子被带去处死。巴利
‘‘Ayamassa pāsādo, idaṃ antepuraṃ suramaṇīyaṃ; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的那座尖顶楼阁,用黄金造成,撒满了花环。
四位王子,此刻却正被押赴刑场。巴利
‘‘Idamassa kūṭāgāraṃ, sovaṇṇaṃ pupphamalyavikiṇṇaṃ; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的园林,花开得正盛,一年四季都赏心悦目。
四位王子,此刻却正被押赴刑场。巴利
‘‘Idamassa uyyānaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的无忧林,繁花似锦,四季皆美,令人心旷神怡。
四位王子,此刻却正被押赴刑场。巴利
‘‘Idamassa asokavanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的迦尼迦罗林,终年繁花盛开,美丽怡人;
四位王子,此刻却正被押赴刑场。巴利
‘‘Idamassa kaṇikāravanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的波吒罗树林,繁花盛放,四季常开,令人心旷神怡;
四位王子,此刻却正被押赴刑场。巴利
‘‘Idamassa pāṭalivanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的芒果园,四时繁花盛开,令人悦意。
那时,四位贵公子被带去处死。巴利
‘‘Idamassa ambavanaṃ, supupphitaṃ sabbakālikaṃ rammaṃ; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的莲池,上面覆满了红莲和白莲;
还有一艘镶金的船,用花蔓装饰得赏心悦目;
如今,那四位王子正被带去处死。巴利
‘‘Ayamassa pokkharaṇī, sañchannā padumapuṇḍarīkehi; Nāvā ca sovaṇṇavikatā, pupphavalliyā cittā suramaṇīyā; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā’’ti.
其中,“如今”就是指现在,以月王子为首的那些我们的圣子们,已经舍弃了这样一座宫殿,正被带去处死。“金制的”是指镶了黄金的。巴利
Tattha tedānīti idāni te candakumārappamukhā amhākaṃ ayyaputtā evarūpaṃ pāsādaṃ chaḍḍetvā vadhāya nīyanti. Sovaṇṇavikatāti suvaṇṇakhacitā.
他们在这些地方哀叹过后,又走到象房等处,说道:巴利
Ettakesu ṭhānesu vilapantā puna hatthisālādīni upasaṅkamitvā āhaṃsu –
这是他的象宝,一头名叫伊罗婆那的强壮长牙大象;
四位王子,此刻却正被押赴刑场。巴利
‘‘Idamassa hatthiratanaṃ, erāvaṇo gajo balī dantī; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的马宝,一匹单蹄马;
四位王子,此刻却正被押赴刑场。巴利
‘‘Idamassa assaratanaṃ, ekakhuro asso; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
这是他的马车,声音像鹩哥一样好听,华美,镶满了各种宝石。
在那里,那些释迦族贵公子们,就像天神们在欢喜园里一样光彩夺目。
如今,四位圣子被押去处死。巴利
‘‘Ayamassa assaratho, sāḷiyanigghoso subho ratanavicitto; Yatthassu ayyaputtā, sobhiṃsu nandane viya devā; Tedāni ayyaputtā, cattāro vadhāya ninnītā.
怎么会这样呢?那些肤色深润、匀称而美丽,身体像栴檀一样柔软的人……
国王被四个儿子弄得晕头转向,将要举行祭祀。巴利
‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarehi, candanamudukagattehi; Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi puttehi.
到底是怎么回事,竟然用那些肤色黝黑、同样美丽、肢体如檀香般柔软的少女……
国王被四个少女迷得晕头转向,竟要举行祭祀献供。巴利
‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarāhi, candanamudukagattāhi; Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi kaññāhi.
她究竟怎会如此,有着像娑摩般美丽的身形,身体如栴檀般柔嫩?
国王被四位王后迷得晕头转向,竟然要去举行祭祀。巴利
‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarāhi, candanamudukagattāhi; Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi mahesīhi.
怎么会这样呢,那些肤色相同、同样美丽、身体像旃檀一样柔软的人……
国王被四个家主弄得晕头转向,竟然要举行祭祀。巴利
‘‘Kathaṃ nāma sāmasamasundarehi, candanamudukagattehi; Rājā yajissate yaññaṃ, sammūḷho catūhi gahapatīhi.
就像有村落、市镇,空旷无人、荒无人烟的大森林一样;
同样地,在花城,当月亮和太阳被祭祀之后,也会变成这样。巴利
‘‘Yathā honti gāmanigamā, suññā amanussakā brahāraññā; Tathā hessati pupphavatiyā, yiṭṭhesu candasūriyesū’’ti.
在这里,Erāvaṇa 是那头象的名字。Ekakhuro 意思是蹄子没有裂开。Sāḷiyanigghoso 意思是走路时带着像鹩哥一样悦耳的声音。Kathaṃ nāmāti 意思是“因为什么原因”。Sāmasamasundarehi 意思是像金色一样美丽、彼此出身同等、又因为没有过失而俊美。Candanamudukagattehi 意思是涂了红栴檀香的肢体。Brahāraññā 意思是:就像那些村落和城镇空无一人、成了大林野一样,花城在王子们被献祭之后,也会变得空荡荡的,如同林野一般。巴利
Tattha erāvaṇoti tassa hatthino nāmaṃ. Ekakhuroti abhinnakhuro. Sāḷiyanigghosoti gamanakāle sāḷikānaṃ viya madhurena nigghosena samannāgato. Kathaṃ nāmāti kena nāma kāraṇena. Sāmasamasundarehīti suvaṇṇasāmehi ca aññamaññaṃ jātiyā samehi ca niddosatāya sundarehi. Candanamudukagattehīti lohitacandanalittagattehi. Brahāraññāti yathā te gāmanigamā suññā nimmanussā brahāraññā honti, tathā pupphavatiyāpi yaññe yiṭṭhesu rājaputtesu suññā araññasadisā bhavissatīti.
那时,大众没办法出城,只能在城里到处走动,悲伤哭泣。菩萨也被带到了祭祀场。这时,他的母亲——名叫乔达弥的王后,在国王脚边翻滚着身体,悲泣着说:“大王啊,请让我儿子们活命吧!”巴利
Atha mahājano bahi nikkhamituṃ alabhanto antonagareyeva vicaranto paridevi. Bodhisattopi yaññāvāṭaṃ nīto. Athassa mātā gotamī nāma devī ‘‘puttānaṃ me jīvitaṃ dehi, devā’’ti rañño pādamūle parivattitvā paridevamānā āha –
我会发疯,变成一个疯女人,成为杀胎者,还被尘土撒满;
大王,如果杀害了最殊胜的月亮,我的命就断了。巴利
‘‘Ummattikā bhavissāmi, bhūnahatā paṃsunā ca parikiṇṇā; Sace candavaraṃ hanti, pāṇā me deva rujjhanti.
我会发疯,变成一个疯女人,一个杀胎者,被尘土撒满全身。
大王,如果杀了太阳王子,我的命就没了。巴利
‘‘Ummattikā bhavissāmi, bhūnahatā paṃsunā ca parikiṇṇā; Sace sūriyavaraṃ hanti, pāṇā me deva rujjhantī’’ti.
在这里,“堕胎女”指生育能力被毁的女人。“又被尘土覆盖”意思是:我身体沾满尘土,会像个疯女人一样四处游荡。巴利
Tattha bhūnahatāti hatavuḍḍhi. Paṃsunā ca parikiṇṇāti paṃsuparikiṇṇasarīrā ummattikā hutvā vicarissāmi.
她这样悲叹,却没能从国王那里得到任何回话,于是抱住王子的四位妻子,哭着说:“我儿子一定是生了你们的气才走的,你们为什么不把他劝回来?”巴利
Sā evaṃ paridevantīpi rañño santikā kiñci kathaṃ alabhitvā ‘‘mama putto tumhākaṃ kujjhitvā gato bhavissati, kissa naṃ tumhe na nivattethā’’ti kumārassa catasso bhariyāyo āliṅgitvā paridevantī āha –
为何她们不互相以亲爱之语令彼此欢喜呢?
格提卡、乌帕里克希、莲花池,还有巴利卡;
在月亮和太阳面前跳舞的她们,没有任何人能与之相比。巴利
‘‘Kinnumā na ramāpeyyuṃ, aññamaññaṃ piyaṃvadā; Ghaṭṭikā uparikkhī ca, pokkharaṇī ca bhārikā; Candasūriyesu naccantiyo, samā tāsaṃ na vijjatī’’ti.
在这里,“为何不能令他们欢喜”是在问:到底是什么原因,让这四位女子——格提卡等人,彼此说着亲昵可爱的话,在月亮王子与太阳王子面前跳舞,却没能让我的儿子们欢喜,反而让他们心生厌烦?因为在整个赡部洲,无论跳舞还是唱歌,都找不到任何女子能和她们相比。这就是这句话的意思。巴利
Tattha kinnumā na ramāpeyyunti kena kāraṇena imā ghaṭṭikātiādikā catasso aññamaññaṃ piyaṃvadā candasūriyakumārānaṃ santike naccantiyo mama putte na ramāpayiṃsu, ukkaṇṭhāpayiṃsu. Sakalajambudīpasmiñhi nacce vā gīte vā samā aññā kāci tāsaṃ na vijjatīti attho.
于是她跟儿媳们一起痛哭哀叹,又找不到别的可以抓取的对象,就一边骂着堪达哈罗,一边说出这八首偈颂:巴利
Iti sā suṇhāhi saddhiṃ paridevitvā aññaṃ gahetabbaggahaṇaṃ apassantī khaṇḍahālaṃ akkosamānā aṭṭha gāthā abhāsi –
愿你的母亲穿上我这心中的悲伤,堪达哈罗。
当月亮被押去处死时,我心中的那份悲伤。巴利
‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā; Yo mayhaṃ hadayasoko, candamhi vadhāya ninnīte.
愿我心中的这份悲伤,落到你母亲身上吧,堪达哈罗;
当太阳被押去处死时,我心中的那份悲伤。巴利
‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava mātā; Yo mayhaṃ hadayasoko, sūriyamhi vadhāya ninnīte.
愿我心中的这份悲伤,落到你破米家的妻子身上。
当月亮被押去杀害时,我心中的那份悲伤。巴利
‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā; Yo mayhaṃ hadayasoko, candamhi vadhāya ninnīte.
愿我心中的这份悲伤,落到迦兰达罗你的妻子身上。
当太阳被押去杀害时,我心中那份悲伤。巴利
‘‘Imaṃ mayhaṃ hadayasokaṃ, paṭimuñcatu khaṇḍahāla tava jāyā; Yo mayhaṃ hadayasoko, sūriyamhi vadhāya ninnīte.
愿你的母亲,砍头者啊,既不要见到儿子,也不要见到丈夫;
那个杀害了没有过错、像狮子一样的少年的人。巴利
‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava mātā; Yo ghātesi kumāre, adūsake sīhasaṅkāse.
愿你的母亲,砍头者啊,既不要见到儿子,也不要见到丈夫;
你杀害了那些被一切世间所珍爱的王子们。巴利
‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava mātā; Yo ghātesi kumāre, apekkhite sabbalokassa.
愿你的妻子既见不到儿子,也见不到丈夫,破米家啊;
他杀了那些没有过错、像狮子一样的王子们。巴利
‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā; Yo ghātesi kumāre, adūsake sīhasaṅkāse.
不要儿子也不要丈夫,你的妻子没看见,孔达哈拉。
杀害了被一切世间所珍视的王子们的那个人。巴利
‘‘Mā ca putte mā ca patiṃ, addakkhi khaṇḍahāla tava jāyā; Yo ghātesi kumāre, apekkhite sabbalokassā’’ti.
在这里,“我的这份”就是指我心里这份悲伤和痛苦。“穿透”就是进入、到达的意思。“谁杀害”就是你杀害。“被期待者”是说被全世界注视、看着的时候杀害,这就是它的意思。巴利
Tattha imaṃ mayhanti mayhaṃ imaṃ hadayasokaṃ dukkhaṃ. Paṭimuñcatūti pavisatu pāpuṇātu. Yo ghātesīti yo tvaṃ ghātesi. Apekkhiteti sabbalokena olokite dissamāne māresīti attho.
菩萨在祭祀场里向父亲恳求,说道:巴利
Bodhisatto yaññāvāṭepi pitaraṃ yācanto āha –
大王啊,请不要杀我们,把我们交给坎达哈拉当奴隶吧。
就算戴着脚镣,我们也照样能照看大象和马。巴利
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Api nigaḷabandhakāpi, hatthī asse ca pālema.
大王啊,请不要杀我们,把我们交给坎达哈拉大臣当奴隶吧;
就算戴着脚镣,我们也愿意去清理大象的粪便。巴利
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Api nigaḷabandhakāpi, hatthichakaṇāni ujjhema.
大王,请不要杀我们,把我们当奴隶交给坎达哈拉吧。
即使被枷锁绑缚,我们也得清理马粪。巴利
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Api nigaḷabandhakāpi, assachakaṇāni ujjhema.
大王,请不要杀我们,把我们交给坎达哈拉大臣当奴仆吧。
即使他拥有你的那些欲乐,哪怕他被王国放逐,
我们将去行乞。巴利
‘‘Mā no deva avadhi, dāse no dehi khaṇḍahālassa; Yassa honti tava kāmā, api raṭṭhā pabbājitā; Bhikkhācariyaṃ carissāma.
人们也向天神祈求,即使贫穷的求子者也是如此;
有些人就算放下了种种才智,也还是得不到儿子。巴利
‘‘Dibbaṃ deva upayācanti, puttatthikāpi daliddā; Paṭibhānānipi hitvā, putte na labhanti ekaccā.
他们许愿说:愿我们生儿子,再生孙子。
那么,大王啊,你无缘无故地为了祭祀杀害我们。巴利
‘‘Āsīsikāni karonti, puttā no jāyantu tato paputtā; Atha no akāraṇasmā, yaññatthāya deva ghātesi.
他们通过祈求得来儿子,父亲啊,请不要伤害我们。
不要用我们好不容易才得到的孩子们来献这场祭。巴利
‘‘Upayācitakena puttaṃ labhanti, mā tāta no aghātesi; Mā kicchāladdhakehi puttehi, yajittho imaṃ yaññaṃ.
1104 (此段无对应巴利原文内容,无法翻译。)巴利
1104.
我们是求来的孩子,父亲啊,请不要伤害我们。
别让我们这些像乞丐一样求来的孩子,跟妈妈分开。巴利
‘‘Upayācitakena puttaṃ labhanti, mā tāta no aghātesi; Mā kapaṇaladdhakehi puttehi, ammāya no vippavāsehī’’ti.
在这里,“天神的”指的是天神。那些没有儿子、贫穷的女人,为了求子,备办许多供品,向天神祈求:“愿我们得到儿子或女儿。” “即使舍弃了供品”是指,纵然放弃了心中的渴望,也还是得不到,这就是它的意思。这里说的是:大王,女人心中生起的渴望如果得不到满足,胎儿就会枯萎、坏灭。其中,有些女人虽然祈求,却得不到儿子;有些女人即使得到了所渴望的东西,却把它放弃、不去享用,因此也得不到;有些女人则是根本得不到所渴望的东西。可是我的母亲,她生起的渴望得到了、享用了,没有损害腹中的胎儿,因此得到了儿子。她这样乞求:既然他是这样得来的,请不要杀害我们。巴利
Tattha dibbanti deva, aputtikā daliddāpi nāriyo puttatthikā hutvā bahuṃ paṇṇākāraṃ karitvā puttaṃ vā dhītaraṃ vā labhāmāti dibyaṃ upayācanti. Paṭibhānānipi hitvāti dohaḷāni chaḍḍetvāpi, alabhitvāpīti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, nārīnañhi uppannaṃ dohaḷaṃ alabhitvā gabbho sussitvā nassati. Tattha ekaccā yācantāpi putte alabhamānā, kāci laddhampi dohaḷaṃ pahāya aparibhuñjitvā na labhanti, kāci dohaḷaṃ alabhamānā na labhanti. Mayhaṃ pana mātā uppannaṃ dohaḷaṃ labhitvā paribhuñjitvā uppannaṃ gabbhaṃ anāsetvā putte paṭilabhi. Evaṃ paṭiladdhe mā no avadhīti yācati.
大王,所谓“有所希求”,是说这些众生会做祈求。求什么呢?求“愿我们的儿子出生”。接着又求“乃至孙子”,意思是愿我们儿子的儿子也出生。然后说“而无故地”,意思是:你毫无理由地为了祭祀要把我们杀掉。所谓“由祈求而得”,是指通过向天神乞求才得到的。所谓“如乞丐般求得”,是指像穷人一样乞讨才得到的。所谓“儿子们”,是说:请不要让我们这些儿子和我们的母亲分离,不要让我们和母亲分开——他这样说道。巴利
Āsīsikānīti mahārāja, ime sattā āsīsaṃ karonti. Kinti? Puttā no jāyantūti. Tato paputtāti puttānampi no puttā jāyantūti. Atha no akāraṇasmāti atha tvaṃ amhe akāraṇena yaññatthāya ghātesi. Upayācitakenāti devatānaṃ āyācanena. Kapaṇaladdhakehīti kapaṇā viya hutvā laddhakehi. Puttehīti amhehi saddhiṃ amhākaṃ ammāya mā vippavāsehi, mā no mātarā saddhiṃ vippavāsaṃ karīti vadati.
他这样说着,却没能从父亲那里得到任何回应,就扑倒在母亲脚边,一边哭诉一边说:巴利
So evaṃ vadantopi pitu santikā kiñci kathaṃ alabhitvā mātu pādamūle nipatitvā paridevamāno āha –
母亲啊,你受了那么多苦,才把这月亮般的儿子养大,如今却要失去他;
我向您的双足顶礼,愿父亲能到达他世。巴利
‘‘Bahudukkhā posiya candaṃ, amma tuvaṃ jīyase puttaṃ; Vandāmi kho te pāde, labhataṃ tāto paralokaṃ.
来吧,母亲,抱抱我,让我礼敬你的双脚。
我现在就要离家远行,去为那位唯一的国王献祭。巴利
‘‘Handa ca maṃ upagūha, pāde te amma vandituṃ dehi; Gacchāmi dāni pavāsaṃ, yaññatthāya ekarājassa.
来吧,母亲,抱抱我,让我礼敬你的双脚。
我现在就要离家远行,让母亲心里悲伤。巴利
‘‘Handa ca maṃ upagūha, pāde te amma vandituṃ dehi; Gacchāmi dāni pavāsaṃ, mātu katvā hadayasokaṃ.
来吧,母亲,抱抱我,让我礼敬你的双脚。
我现在就要远行,让众人心里生起悲伤。巴利
‘‘Handa ca maṃ upagūha, pāde te amma vandituṃ dehi; Gacchāmi dāni pavāsaṃ, janassa katvā hadayasoka’’nti.
在那里,以众多苦难养育,就是被许多痛苦所养育。旃陀,是说把我旃陀王子这样养育之后,如今,母亲,你失去了儿子。愿父亲得到他世,是说愿我的父亲得到受用丰足的他世。拥抱,就是抱紧、搂住。远行,是说我一去不再回来,彻底地远别离。巴利
Tattha bahudukkhā posiyāti bahūhi dukkhehi posiya. Candanti maṃ candakumāraṃ evaṃ posetvā idāni, amma, tvaṃ jīyase puttaṃ. Labhataṃ tāto paralokanti pitā me bhogasampannaṃ paralokaṃ labhatu. Upagūhāti āliṅga parissaja. Pavāsanti puna anāgamanāya accantaṃ vippavāsaṃ gacchāmi.
这时,他的母亲一边悲泣哀叹,一边说出四首偈颂:巴利
Athassa mātā paridevantī catasso gāthā abhāsi –
来吧,用莲花瓣编一顶花冠戴上吧,乔达摩之子;
掺着瞻波花的花瓣,这正是你从前的习惯。巴利
‘‘Handa ca padumapattānaṃ, moḷiṃ bandhassu gotamiputta; Campakadalamissāyo, esā te porāṇikā pakati.
来吧,把这最后一点栴檀香膏涂在你身上吧。
你涂上这些香膏之后,在国王的众人之中就显得光彩照人。巴利
‘‘Handa ca vilepanaṃ te, pacchimakaṃ candanaṃ vilimpassu; Yehi ca suvilitto, sobhasi rājaparisāyaṃ.
来吧,把这些柔软的衣服穿上,这最后的迦尸衣。
你穿上这些之后,在国王的集会中显得光彩照人。巴利
‘‘Handa ca mudukāni vatthāni, pacchimakaṃ kāsikaṃ nivāsehi; Yehi ca sunivattho, sobhasi rājaparisāyaṃ.
用珍珠、摩尼宝和黄金装饰的手饰,你拿去吧;
你戴上这些手饰,在国王的众人中光彩照人。巴利
‘‘Muttāmaṇikanakavibhūsitāni , gaṇhassu hatthābharaṇāni; Yehi ca hatthābharaṇehi, sobhasi rājaparisāya’’nti.
这里,“莲花叶”是一种叫做莲花叶缠头巾的装饰,就是针对它才这么说。意思是:把你散乱的发髻挽起来,用莲花叶缠头巾系好扎紧。“乔达弥之子”是在叫月亮王子。“与占巴花瓣混杂的”:就是用里面的占巴花瓣混在一起、颜色和香气都具足的种种花环,你戴上吧。“这是你的”:这是你从前的习惯,你就照这个来吧,孩子——他这样悲叹着说。“用哪些”:你用哪些红栴檀涂香涂了之后在王宫众人中光彩照人,你就涂那些,这就是意思。“迦尸布”:价值十万的迦尸地方产的布。“你拿去吧”:你戴上吧。巴利
Tattha padumapattānanti padumapattaveṭhanaṃ nāmekaṃ pasādhanaṃ, taṃ sandhāyevamāha. Tava vippakiṇṇaṃ moḷiṃ ukkhipitvā padumapattaveṭhanena yojetvā bandhāti attho. Gotamiputtāti candakumāraṃ ālapati. Campakadalamissāyoti abbhantarimehi campakadalehi missitā vaṇṇagandhasampannā nānāpupphamālā pilandhassu. Esā teti esā tava porāṇikā pakati, tameva gaṇhassu puttāti paridevati. Yehi cāti yehi lohitacandanavilepanehi vilitto rājaparisāya sobhasi, tāni vilimpassūti attho. Kāsikanti satasahassagghanakaṃ kāsikavatthaṃ. Gaṇhassūti pilandhassu.
这时,他的正妃旃德扑倒在他脚下,一边悲泣一边说道:巴利
Idānissa candā nāma aggamahesī tassa pādamūle nipatitvā paridevamānā āha –
这个赖吒和罗确实不是大地之主、不是这个国家的继承者。
伟大的世间主宰,会对儿子们生起疼爱。巴利
‘‘Na hi nūnāyaṃ raṭṭhapālo, bhūmipati janapadassa dāyādo; Lokissaro mahanto, putte snehaṃ janayatī’’ti.
国王听了这话,就说了一首偈颂:巴利
Taṃ sutvā rājā gāthamāha –
我的儿子们很可爱,我自己很可爱,你们这些妻子也很可爱;
我因为渴望天界,所以要杀掉。巴利
‘‘Mayhampi piyā puttā, attā ca piyo tumhe ca bhariyāyo; Saggañca patthayāno, tenāhaṃ ghātayissāmī’’ti.
这段话的意思是:为什么我不生起对儿子的爱呢?并不只是乔达弥这样,其实我的儿子们也是可爱的,同样,我自己、你们,以及媳妇和妻子们也都是可爱的。尽管如此,我因为希求生天,所以为了这个缘故要杀害他们。你们不必担心,他们全都会和我一起同生天界。巴利
Tassattho – kiṃkāraṇā puttasinehaṃ na janemi? Na kevalaṃ gotamiyā eva, atha kho mayhampi piyā puttā, tathā attā ca tumhe ca suṇhāyo bhariyāyo ca piyāyeva. Evaṃ santepi saggañca patthayāno ahaṃ saggaṃ patthento, tena kāraṇena ete ghātayissāmi, mā cintayittha, sabbepete mayā saddhiṃ devalokaṃ ekato gamissantīti.
先杀了我吧,别让痛苦撕裂我的心;
大王,您的儿子打扮得漂漂亮亮,长得又俊,娇嫩得很。巴利
‘‘Maṃ paṭhamaṃ ghātehi, mā me hadayaṃ dukkhaṃ phālesi; Alaṅkato sundarako, putto deva tava sukhumālo.
来吧,尊主,杀了我吧,来世我会与旃陀一起。
你要多修广大的福德,让我们两个人在来世一起游历。巴利
‘‘Handayya maṃ hanassu, paraloke candakena hessāmi; Puññaṃ karassu vipulaṃ, vicarāma ubhopi paraloke’’ti.
在这里,大王,请先于我的丈夫把我杀掉。不要让旃陀的死苦撕裂我的心。所谓“庄严具足”,是说我这儿子一个人就已经足够、圆满了,所以叫庄严具足。这是在表明:大王,请不要杀害这样的儿子。“来,尊者”:这是她呼唤国王时说的“来,尊者”。“在来世与旃陀”:我将和旃陀一起在来世。“我们二人都游历于来世”:被您一起杀死后,我们二人在来世享受安乐、共同游历,请不要阻碍我们生天。巴利
Tattha paṭhamanti deva, mama sāmikato paṭhamataraṃ maṃ ghātehi. Dukkhanti candassa maraṇadukkhaṃ mama hadayaṃ mā phālesi. Alaṅkatoti ayaṃ mama ekova alaṃ pariyattoti evaṃ alaṅkato. Evarūpaṃ nāma puttaṃ mā ghātayi, mahārājāti dīpeti. Handayyāti handa, ayya, rājānaṃ ālapantī evamāha. Paraloke candakenāti candena saddhiṃ paraloke bhavissāmi. Vicarāma ubhopi paraloketi tayā ekato ghātitā ubhopi paraloke sukhaṃ anubhavantā vicarāma, mā no saggantarāyamakāsīti.
旃陀,你可别贪恋死亡啊,大眼的女郎,你还有很多小叔子呢;
他们会使他快乐,当乔答弥之子被献祭时。巴利
‘‘Mā tvaṃ cande rucci maraṇaṃ, bahukā tava devarā visālakkhi; Te taṃ ramayissanti, yiṭṭhasmiṃ gotamiputte’’ti.
在这里,旃陀,你不要喜欢自己的死亡,意思是:你不要贪爱自己的死。也有写成“Mā ruddī”的版本,意思是“不要哭”。“Devarā”是指小叔子们。巴利
Tattha mā tvaṃ cande ruccīti mā tvaṃ attano maraṇaṃ rocesi. ‘‘Mā ruddī’’tipi pāṭho, mā rodīti attho. Devarāti patibhātukā.
接下来,导师说道:巴利
Tato paraṃ satthā –
听到这话时,旃陀用手掌拍打自己——这是半偈。
从那以后,就只剩下她自己的哭诉了——
活着就够了,我要喝毒药,我要去死。巴利
‘‘Evaṃ vutte candā attānaṃ, hanti hatthatalakehī’’ti. – upaḍḍhagāthamāha; Tato paraṃ tassāyeva vilāpo hoti – ‘‘Alamettha jīvitena, pissāmi visaṃ marissāmi.
这位国王如今确实没有真心待他的朋友和大臣吗?
那些不劝国王“别杀害亲生儿子”的人。巴利
‘‘Na hi nūnimassa rañño, mittāmaccā ca vijjare suhadā; Ye na vadanti rājānaṃ, ‘mā ghātayi orase putte’.
这位国王确实没有亲族、朋友,也没有真心待他好的人。
那些不对国王说“不要杀害自己的亲生儿子”的人。巴利
‘‘Na hi nūnimassa rañño, ñātī mittā ca vijjare suhadā; Ye na vadanti rājānaṃ, ‘mā ghātayi atraje putte’.
这些也是我的儿子,他们品德高尚,戴着手镯,国王啊。
就用他们来献祭吧,然后请把乔达弥的儿子们放了吧。巴利
‘‘Ime tepi mayhaṃ puttā, guṇino kāyūradhārino rāja; Tehipi yajassu yaññaṃ, atha muñcatu gotamiputte.
把我切成一百块,大王,再分成七份来献祭吧。
不要杀害那无有过失、犹如雄狮的长子。巴利
‘‘Bilasataṃ maṃ katvāna, yajassu sattadhā mahārāja; Mā jeṭṭhaputtamavadhi, adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ.
把我变成二百份,大王,分成七份来献祭。
别杀长子,他是整个世间所疼爱的。巴利
‘‘Bilasataṃ maṃ katvāna, yajassu sattadhā mahārāja; Mā jeṭṭhaputtamavadhi, apekkhitaṃ sabbalokassā’’ti.
这里说的是:那个瞎眼又愚痴的国王这样说完之后,她喊道:“你到底在说什么!”说完就用双手拍打自己。“我要喝”就是“我要喝下去”。“这些人”是指以婆苏童子为首,牵着其余孩子的手,站在国王脚边,这样说道。“有功德的人”是指佩戴花鬘等饰物的人。“戴臂环的人”是指佩戴臂环装饰的人。“百块”是说:大王,请杀了我,把我切成一百块,再分成七份,在七个地方举行祭祀。巴利
Tattha evanti evaṃ andhabālena ekarājena vutte. Hantīti ‘‘kiṃ nāmetaṃ kathesī’’ti vatvā hatthatalehi attānaṃ hanti. Pissāmīti pivissāmi. Ime tepīti vasulakumāraṃ ādiṃ katvā sesadārake hatthe gahetvā rañño pādamūle ṭhitā evamāha. Guṇinoti mālāguṇaābharaṇehi samannāgatā. Kāyūradhārinoti kāyūrapasādhanadharā. Bilasatanti mahārāja, maṃ ghātetvā koṭṭhāsasataṃ katvā sattadhā sattasu ṭhānesu yaññaṃ yajassu.
她就这样在国王面前用这些偈颂悲叹,却得不到任何安慰,于是走到菩萨跟前,一边悲泣一边站着。这时菩萨对她说:“莹洁的女子啊,我活着的时候,在种种事情上,当你说话柔和、谈吐得体时,我曾送给你大大小小的摩尼、珍珠等许多饰物。今天,这是我给你的最后一次布施,我要把戴在身上的饰物给你,你拿去吧。”导师为了说明这个道理,便说了下面的话:巴利
Iti sā rañño santike imāhi gāthāhi paridevitvā assāsaṃ alabhamānā bodhisattasseva santikaṃ gantvā paridevamānā aṭṭhāsi. Atha naṃ so āha – ‘‘cande, mayā jīvamānena tuyhaṃ tasmiṃ tasmiṃ vatthusmiṃ subhaṇite sukathite uccāvacāni maṇimuttādīni bahūni ābharaṇāni dinnāni, ajja pana te idaṃ pacchimadānaṃ, sarīrāruḷhaṃ ābharaṇaṃ dammi, gaṇhāhi na’’nti. Imamatthaṃ pakāsento satthā āha –
许多装饰品已赠予你,种种高低,在善说之中。
珍珠、摩尼、琉璃——这是你最后一次布施了。巴利
‘‘Bahukā tava dinnābharaṇā, uccāvacā subhaṇitamhi; Muttāmaṇiveḷuriyā, etaṃ te pacchimakaṃ dāna’’nti.
月天女听了这话,随后又用九首偈颂悲叹道:巴利
Candādevīpi taṃ sutvā tato parāhi navahi gāthāhi vilapi –
他们过去在五蕴上,花鬘曾绽放又凋落;
他们肩上那柄磨得极锋利的剑,今日也将在肩上挥转。巴利
‘‘Yesaṃ pubbe khandhesu, phullā mālāguṇā vivattiṃsu; Tesajjapi sunisito, nettiṃso vivattissati khandhesu.
那些过去在肩颈上,斑斓的彩鬘曾散落的人,
即使这柄剑被磨得锋利,也将在诸蕴上回转。巴利
‘‘Yesaṃ pubbe khandhesu, cittā mālāguṇā vivattiṃsu; Tesajjapi sunisito, nettiṃso vivattissati khandhesu.
不久之后,那把利剑就要在王子们的肩上挥舞起来了。
那时我的心还没有裂开,因为我还被牢牢地束缚着。巴利
‘‘Aciraṃ vata nettiṃso, vivattissaki rājaputtānaṃ khandhesu; Atha mama hadayaṃ na phalati, tāva daḷhabandhañca me āsi.
穿着迦尸产的洁净衣袍,戴着耳环,身上涂着沉香和栴檀;
日月啊,你们向前行进吧,为了那位独一无二国王的祭祀。巴利
‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Niyyātha candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.
穿着迦尸产的细棉布净衣,戴着耳环,身上涂着沉香和栴檀香。
日月啊,你们继续前行吧,让母亲心里忧愁。巴利
‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Niyyātha candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṃ.
穿着迦尸国出产的细棉布衣,戴着耳环,身上涂着沉香和上等栴檀香;
月亮和太阳啊,你们走吧,你们已经让众生心里留下了悲伤。巴利
‘‘Kāsikasucivatthadharā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Niyyātha candasūriyā, janassa katvā hadayasokaṃ.
吃带肉汁的食物,由沐浴师伺候洗浴,戴着耳环,身上涂着阿伽卢香和栴檀香;
日月天神啊,为了某位国王的祭祀,请你们出发吧。巴利
‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Niyyātha candasūriyā, yaññatthāya ekarājassa.
吃着肉饭,以热水洗浴,戴着耳环,身上涂着阿伽卢香和旃檀香;
日月啊,你们就这样离去,让母亲心里留下悲伤。巴利
‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Niyyātha candasūriyā, mātu katvā hadayasokaṃ.
吃带肉汁的食物,由沐浴师伺候洗浴,戴着耳环,身上涂着阿伽卢香和栴檀香;
日月啊,你们走吧,你们让众生心里留下了悲伤。巴利
‘‘Maṃsarasabhojanā nhāpakasunhāpitā, kuṇḍalino agalucandanavilittā; Niyyātha candasūriyā, janassa katvā hadayasoka’’nti.
在这里,“花鬘”指的是花串。“他们的今日”就是他们今天。“剑”就是刀剑。“将会脱落”意思是将会掉落。“不久啊”就是不久之后。“不破裂”就是不会破碎。“如此坚固的束缚啊我的心是”意思是:我的心将会成为极其牢固的束缚。“你们去吧”就是走、去。巴利
Tattha mālāguṇāti pupphadāmāni. Tesajjāti tesaṃ ajja. Nettiṃsoti asi. Vivattissatīti patissati. Aciraṃ vatāti acirena vata. Na phalatīti na bhijjati. Tāva daḷhabandhañcame āsīti ativiya thirabandhanaṃ me hadayaṃ bhavissatīti attho. Niyyāthāti gacchatha.
就在她这样悲叹的时候,祭祀场里所有该做的事都完成了。他们把王子带过来,让他低下头坐下。刽子手端来金盆,拿起剑,站在那儿说:“我要砍下他的脖子。”月天女看到这一幕,说:“我再没有别的依靠了,我要凭自己说真话的力量,让丈夫平安。”于是她合掌,在人群中来回走动,发下了誓言。为了说明这件事的经过,世尊这样说道——巴利
Evaṃ tassā paridevantiyāva yaññāvāṭe sabbakammaṃ niṭṭhāsi. Rājaputtaṃ netvā gīvaṃ onāmetvā nisīdāpesuṃ. Khaṇḍahālo suvaṇṇapātiṃ upanāmetvā khaggaṃ ādāya ‘‘tassa gīvaṃ chindissāmī’’ti aṭṭhāsi. Taṃ disvā candādevī ‘‘aññaṃ me paṭisaraṇaṃ natthi, attano saccabalena sāmikassa sotthiṃ karissāmī’’ti añjaliṃ paggayha parisāya antare vicarantī saccakiriyaṃ akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
当一切都已备好,月亮也为祭祀而就位时;
般遮罗王的女儿双手合掌,在整群大众中来回走动。巴利
‘‘Sabbasmiṃ upakkhaṭasmiṃ, nisīdite candasmiṃ yaññatthāya; Pañcālarājadhītā pañjalikā, sabbaparisāya samanupariyāyi.
愚痴的人以“坎陀哈罗”这一破誓造下了恶业;
凭这句真实的话,我成为有丈夫的人。巴利
‘‘Yena saccena khaṇḍahālo, pāpakammaṃ karoti dummedho; Etena saccavajjena, samaṅginī sāmikena homi.
凡是这里的非人,以及夜叉和已生、当生的众生,
请让僧众为我服务,让我成为与丈夫和谐相处的人。巴利
‘‘Ye idhatthi amanussā, yāni ca yakkhabhūtabhabyāni; Karontu me veyyāvaṭikaṃ, samaṅginī sāmikena homi.
凡是来到这里的众天神,以及夜叉、鬼类和将要投生为这些的众生,
请保护我这个寻求庇护、无依无靠的人,我恳求丈夫,愿我不要被丈夫压过。巴利
‘‘Yā devatā idhāgatā, yāni ca yakkhabhūtabhabyāni; Saraṇesiniṃ anāthaṃ tāyatha maṃ, yācāmahaṃ pati māhaṃ ajeyya’’nti.
这里,“一切已备办”是指所有祭祀所需的东西都已准备好、安排妥当。“具有”是指与之相应、共同生活在一起。“凡在此处有”就是“凡在此处存在的”。“夜叉、已生者、将生者”中:“夜叉”是指被称为天神的夜叉;“已生者”是指已经成长并安住的有情;“将生者”是指现在正在成长的有情。“请作服务”意思是:让他们为我服务。“请保护我”意思是:请守护我,即“Tāyatha maṃ”中“Tāyatha”是保护、“maṃ”是我。“我乞求”意思是:我向你们请求。“愿我不要战胜夫主”意思是:愿我不要战胜夫主。巴利
Tattha upakkhaṭasminti sabbasmiṃ yaññasambhāre sajjite paṭiyatte. Samaṅginīti sampayuttā ekasaṃvāsā. Ye idhatthīti ye idha atthi. Yakkhabhūtabhabyānīti devasaṅkhātā yakkhā ca vaḍḍhitvā ṭhitasattasaṅkhātā bhūtā ca idāni vaḍḍhanakasattasaṅkhātāni bhabyāni ca. Veyyāvaṭikanti mayhaṃ veyyāvaccaṃ karontu. Tāyatha manti rakkhatha maṃ. Yācāmahanti ahaṃ vo yācāmi. Pati māhanti patiṃ ahaṃ mā ajeyyaṃ.
这时,天王帝释听到她的悲叹声,知道发生了这件事,就拿起燃烧的铁槌赶过去,把国王吓住,让所有人都被释放了。导师为了说明这件事的含义,说了下面的话:巴利
Atha sakko devarājā tassā paridevasaddaṃ sutvā taṃ pavattiṃ ñatvā jalitaṃ ayakūṭaṃ ādāya gantvā rājānaṃ tāsetvā sabbe vissajjāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那非人听了这话,就旋转铁槌并挥舞起来;
为了让他生起恐惧,就对国王说了这番话。巴利
‘‘Taṃ sutvā amanusso, ayokūṭaṃ paribbhametvāna; Bhayamassa janayanto, rājānaṃ idamavoca.
醒醒吧,王室的公主,别让我敲碎你的脑袋。
不要杀害那无有过失、犹如雄狮的长子。巴利
‘‘Bujjhassu kho rājakali, mā tāhaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ; Mā jeṭṭhaputtamavadhi, adūsakaṃ sīhasaṅkāsaṃ.
你看见了什么,王后,你的儿子和妻子们正在被杀害;
还有那些长者和居士,他们本来没有过错,一心希望往生天界。巴利
‘‘Ko te diṭṭho rājakali, puttabhariyāyo haññamānāyo; Seṭṭhi ca gahapatayo, adūsakā saggakāmā hi.
听了这话,坎达哈拉和国王也看见了这件奇事,
他们解开了所有众生的束缚,以不伤害的方式。巴利
‘‘Taṃ sutvā khaṇḍahālo, rājā ca abbhutamidaṃ disvāna; Sabbesaṃ bandhanāni mocesuṃ, yathā taṃ anupaghātaṃ.
在所有解脱者中,那些当时聚集在那里的人们,
所有人都各自扔了一块土块,这就是对坎达哈拉的杀害。巴利
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Sabbe ekekaleḍḍukamadaṃsu, esa vadho khaṇḍahālassā’’ti.
这里,“非人”指帝释天,也就是天王。“你们要觉知”意思是你们要知道、要看清。“王室的灾星”指王室的祸害、王室的败类。“不要让我”意思是:邪恶的国王,醒醒吧,我没有砸碎你的脑袋。“你见过谁?”意思是你以前在哪里见过?“想要生天的人”这里“hi”只是语气词,意思是渴望生天的人。比丘们,“听了那话”是指破米家听了帝释天说的那番话。“这真是稀奇”是说国王见到帝释天现身,这是以前从未发生过的事。“像那样”意“如是”:如同安全释放生命那般,他们确实这样释放了。“每人抛掷一个土块”:当时聚集在祭祀场的所有人,一同鼓噪,各向破米家投掷了一个土块。“这就是诛杀”意思是:这就是破米家受诛,他们就在那里断送了他的性命。巴利
Tattha amanussoti sakko devarājā. Bujjhassūti jānassu sallakkhehi. Rājakalīti rājakāḷakaṇṇi rājalāmaka. Mā tāhanti pāparāja, bujjha, mā te ahaṃ matthakaṃ nitāḷesiṃ. Ko te diṭṭhoti kuhiṃ tayā diṭṭhapubbo. Saggakāmā hīti ettha hīti nipātamattaṃ, saggakāmā saggaṃ patthayamānāti attho. Taṃ sutvāti, bhikkhave, taṃ sakkassa vacanaṃ khaṇḍahālo sutvā. Abbhutamidanti rājā ca idaṃ sakkassa dassanaṃ pubbe abhūtaṃ disvā. Yathā tanti yathā anupaghātaṃ pāṇaṃ mocenti, evameva mocesuṃ. Ekekaleḍḍukamadaṃsūti bhikkhave, yattakā tasmiṃ yaññāvāṭe samāgatā, sabbe ekakolāhalaṃ katvā khaṇḍahālassa ekekaleḍḍupahāraṃ adaṃsu. Esa vadhoti esova khaṇḍahālassa vadho ahosi, tattheva naṃ jīvitakkhayaṃ pāpesunti attho.
杀了那个人之后,大众就开始要杀国王。菩萨抱住父亲,不让他们杀。大众说:“我们饶了这个恶王的命,但不准他在城里用王伞、也不准他住在城里。把他贬为旃陀罗,让他住到城外去。”说完,就脱掉他的王服,让他穿上袈裟,用姜黄碎布缠住他的头,把他贬为旃陀罗,然后送到旃陀罗住的地方。至于那些亲自杀生祭祀、指使别人祭祀、以及随喜的人,全都堕入了地狱。导师为了说明这件事,说道:巴利
Taṃ pana māretvā mahājano rājānaṃ māretuṃ ārabhi. Bodhisatto pitaraṃ parissajitvā māretuṃ na adāsi. Mahājano ‘‘jīvitaṃ etassa pāparañño dema, chattaṃ panassa nagare ca vāsaṃ na dassāma, caṇḍālaṃ katvā bahinagare vasāpessāmā’’ti vatvā rājavesaṃ hāretvā kāsāvaṃ nivāsāpetvā haliddipilotikāya sīsaṃ veṭhetvā caṇḍālaṃ katvā caṇḍālavasanaṭṭhānaṃ taṃ pahiṇi. Ye panetaṃ pasughātayaññaṃ yajiṃsu ceva yajāpesuñca anumodiṃsu ca, sabbe nirayaparāyaṇāva ahesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
所有造了恶业的人,都像这样堕入了地狱;
造了恶业之后,是不可能从人间往生到善趣去的。巴利
‘‘Sabbe paviṭṭhā nirayaṃ, yathā taṃ pāpakaṃ karitvāna; Na hi pāpakammaṃ katvā, labbhā sugatiṃ ito gantu’’nti.
那位大众也把两个黑耳者赶走,就在那里备齐灌顶所需的东西,给月光王子灌了顶。导师为了说明这件事,说道:巴利
Sopi kho mahājano dve kāḷakaṇṇiyo hāretvā tattheva abhisekasambhāre āharitvā candakumāraṃ abhisiñci. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
当一切(人)解脱时,那时聚集在那里的那些人——
聚集而来的王族众人,为月亮王子举行了灌顶礼。巴利
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā rājaparisā ca.
所有已获解脱者中,那些聚集在那里的人当时是。
众公主聚集在一起,为月王子举行了灌顶礼。巴利
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā rājakaññāyo ca.
在一切解脱中,那些当时聚集在那里的。
天众聚集在一起,为月亮举行了灌顶礼。巴利
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā devaparisā ca.
当所有人都完全解脱时,凡那时聚集在那里的那些人。
他们为月亮举行了灌顶仪式,天女们也聚集在一起。巴利
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Candaṃ abhisiñciṃsu, samāgatā devakaññāyo ca.
在所有解脱中,那时聚集在那里的那些人,
聚集而来的王宫众人挥动着衣服。巴利
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Celukkhepamakaruṃ, samāgatā rājaparisā ca.
当所有人都已解脱时,那时聚集在那里的那些人也都存在。
公主们聚在一起,挥动衣服表示赞同。巴利
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Celukkhepamakaruṃ, samāgatā rājakaññāyo ca.
在所有解脱者中,那时聚集在那里的那些人,是存在的。
聚集而来的天众们挥动衣袍。巴利
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Celukkhepamakaruṃ, samāgatā devaparisā ca.
当所有人都已解脱时,那时聚集在那里的那些人,
聚集而来的天女们也做了抛衣的动作。巴利
‘‘Sabbesu vippamuttesu, ye tattha samāgatā tadā āsuṃ; Celukkhepamakaruṃ, samāgatā devakaññāyo ca.
在一切都已解脱的人当中,许多人都生起了极大的欢喜。
他让喜悦进入城中,并宣告了从束缚中得解脱。巴利
‘‘Sabbesu vippamuttesu, bahū ānanditā ahuṃ; Nandiṃ pavesi nagaraṃ, bandhanā mokkho aghositthā’’ti.
在这其中,国王的随从们也以三种螺号为月轮王子灌顶。刹帝利的女儿们也为月轮王子灌顶。帝释天王拿着名为“胜利至上”的螺号,与天众一起为他灌顶。善生也与天女们一起为他灌顶。他们挥衣,是指用各种颜色的布升起旗帜,把上衣抛向空中,做出挥衣的动作。国王的随从以及其他三类人,即举行灌顶仪式的四类人,全都这样做了。他们欢喜了,是指他们感到高兴、愉悦。欢喜地进入都城,是指当月轮王子撑开伞盖进入都城时,城中响起了欢喜的鼓声。说了什么呢?正如我们的月亮王子从束缚中得解脱,同样一切人也从束缚中得解脱。因此说,宣告了从束缚中得解脱。巴利
Tattha rājaparisā cāti rājaparisāpi tīhi saṅkhehi abhisiñciṃsu. Rājakaññāyo cāti khattiyadhītaropi naṃ abhisiñciṃsu. Devaparisā cāti sakko devarājā vijayuttarasaṅkhaṃ gahetvā devaparisāya saddhiṃ abhisiñci. Devakaññāyo cāti sujāpi devadhītarāhi saddhiṃ abhisiñci. Celukkhepamakarunti nānāvaṇṇehi vatthehi dhaje ussāpetvā uttarisāṭakāni ākāse khipantā celukkhepaṃ kariṃsu. Rājaparisā ca itare tayo koṭṭhāsā cāti abhisekakārakā cattāropi koṭṭhāsā kariṃsuyeva. Ānanditā ahunti āmoditā ahesuṃ. Nandiṃ pavesi nagaranti candakumārassa chattaṃ ussāpetvā nagaraṃ paviṭṭhakāle nagare ānandabheri cari. ‘‘Kiṃ vatvā’’ti? Yathā ‘‘amhākaṃ candakumāro bandhanā mutto, evameva sabbe bandhanā muccantū’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘bandhanā mokkho aghositthā’’ti.
菩萨尽到了对父亲的义务,却不能进入内宫。等到生活费花完的时候,菩萨为了去花园游玩等事,走近父王,不行礼,只是合掌说:“主人,愿您长寿。”父王问:“你有什么事?”他就把来意说了。于是父王让人给了他生活费。他如法治理国家,命终之后投生到了天界。巴利
Bodhisatto pitu vattaṃ paṭṭhapesi. Antonagaraṃ pana pavisituṃ na labhati. Paribbayassa khīṇakāle bodhisatto uyyānakīḷādīnaṃ atthāya gacchanto taṃ upasaṅkamitvā ‘‘patimhī’’ti na vandati, añjaliṃ pana katvā ‘‘ciraṃ jīva sāmī’’ti vadati. ‘‘Kenattho’’ti vutte ārocesi. Athassa paribbayaṃ dāpesi. So dhammena rajjaṃ kāretvā āyupariyosāne devalokaṃ pūrayamāno agamāsi.
导师讲完这段法后,说道:“比丘们,提婆达多不只是现在,过去也曾依靠我一人而试图杀害许多人。”接着,他把本生故事联系起来:那时的高脚婆罗门是提婆达多,乔达弥妃是摩耶夫人,月天女是罗睺罗的母亲,婆苏罗是罗睺罗,谢拉是莲华色,苏罗·瓦玛果多是迦叶,跋陀谢那是目犍连,日王子是舍利弗,而月王就是我——正等正觉者。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto maṃ ekaṃ nissāya bahū māretuṃ vāyāmamakāsī’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi. Tadā khaṇḍahālo devadatto ahosi, gotamīdevī mahāmāyā, candādevī rāhulamātā, vasulo rāhulo, selā uppalavaṇṇā, sūro vāmagotto kassapo, bhaddaseno moggallāno, sūriyakumāro sāriputto, candarājā pana ahameva sammāsambuddho ahosinti.
8. 大那罗陀迦叶本生注巴利
[545] 8. Mahānāradakassapajātakavaṇṇanā
“Ahurājā videhānanti”这一段,是导师住在竹林园时,以调伏优楼频螺·迦叶为因缘而说的。那时,导师转起殊胜的法轮之后,调伏了优楼频螺·迦叶等结发苦行者,为了履行对摩揭陀王的承诺,由一千名旧日的结发苦行者围绕,前往竹林园。当时,摩揭陀王与十二万眷属一起来到,顶礼十力者之后坐下。在座的大众当中,婆罗门和居士们生起了这样的念头:“到底是优楼频螺·迦叶在大沙门座下修梵行,还是大沙门在优楼频螺·迦叶座下修梵行呢?”于是,世尊以心察知这十二万人的内心想法后,为了让他们知道“迦叶已经在我座下出家”,说出了这首偈颂——巴利
Ahurājā videhānanti idaṃ satthā laṭṭhivanuyyāne viharanto uruvelakassapadamanaṃ ārabbha kathesi. Yadā hi satthā pavattitavaradhammacakko uruvelakassapādayo jaṭile dametvā magadharājassa paṭissavaṃ locetuṃ purāṇajaṭilasahassaparivuto laṭṭhivanuyyānaṃ agamāsi. Tadā dvādasanahutāya parisāya saddhiṃ āgantvā dasabalaṃ vanditvā nisinnassa magadharañño parisantare brāhmaṇagahapatikānaṃ vitakko uppajji ‘‘kiṃ nu kho uruvelakassapo mahāsamaṇe brahmacariyaṃ carati, udāhu mahāsamaṇo uruvelakassape’’ti. Atha kho bhagavā tesaṃ dvādasanahutānaṃ cetasā cetoparivitakkamaññāya ‘‘kassapassa mama santike pabbajitabhāvaṃ jānāpessāmī’’ti imaṃ gāthamāha –
乌鲁瓦勒瓦的居民啊,你究竟见到了什么,才舍弃了火供?身形消瘦、少言寡语的苦行者啊。
迦叶,我问你这件事:你的火供是怎么舍弃的?巴利
‘‘Kimeva disvā uruvelavāsi, pahāsi aggiṃ kisakovadāno; Pucchāmi taṃ kassapa etamatthaṃ, kathaṃ pahīnaṃ tava aggihutta’’nti. (mahāva. 55);
上座长老也明白了世尊的心意,于是——巴利
Theropi bhagavato adhippāyaṃ viditvā –
人们称赞色、声、味,还有可爱的女人,说这些就是祭祀;
知道这在诸依着中是垢秽,因此我不欢喜于祭祀,也不欢喜于火供。巴利
‘‘Rūpe ca sadde ca atho rase ca, kāmitthiyo cābhivadanti yaññā; Etaṃ malanti upadhīsu ñatvā, tasmā na yiṭṭhe na hute arañji’’nti. (mahāva. 55); –
说完这首偈颂后,为了表明自己是弟子,他把头放在如来的脚背上,说:“尊者,世尊是我的导师,我是弟子。”然后他升上空中,从一多罗树高、两多罗树高、三多罗树高,一直到七多罗树高,这样上下七次,再降下来,礼拜如来,坐在一边。大众看到这个神变,纷纷说:“啊,佛陀真是有大威神力!像优楼频螺·迦叶这样执着邪见、自认为是阿罗汉的人,也被如来破除了见网,调伏了下来。”大众只是赞叹导师的功德。导师听到这话后,说:“如今我已成就一切知智,调伏他并不稀奇;我在过去还有贪爱的时候,曾是一位名叫那罗陀的梵天,那时就已经摧破了他的见网,让他不再纠缠。”于是,应大众的请求,导师讲述了过去的事。巴利
Imaṃ gāthaṃ vatvā attano sāvakabhāvaṃ pakāsanatthaṃ tathāgatassa pādapiṭṭhe sīsaṃ ṭhapetvā ‘‘satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmī’’ti vatvā ekatālaṃ dvitālaṃ titālanti yāva sattatālappamāṇaṃ sattakkhattuṃ vehāsaṃ abbhuggantvā oruyha tathāgataṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Taṃ pāṭihāriyaṃ disvā mahājano ‘‘aho mahānubhāvo buddho, evaṃ thāmagatadiṭṭhiko nāma attānaṃ ‘arahā’ti maññamāno uruvelakassapopi diṭṭhijālaṃ bhinditvā tathāgatena damito’’ti satthu guṇakathaññeva kathesi. Taṃ sutvā satthā ‘‘anacchariyaṃ idāni sabbaññutappattena mayā imassa damanaṃ, svāhaṃ pubbe sarāgakālepi nārado nāma brahmā hutvā imassa diṭṭhijālaṃ bhinditvā imaṃ nibbisevanamakāsi’’nti vatvā tāya parisāya yācito atītaṃ āhari.
过去,在毗提诃国的弥提罗城里,有一位名叫安伽提的国王,他依法治理国家,是一位法王。他有个女儿叫露恰,容貌美丽,端庄可爱,是百千劫以来祈愿所求、福德深厚的果报,出生在首位后妃腹中。国王其余的一万六千名妃子都不能生育。国王非常疼爱这个女儿,觉得她可爱又称心,每天送去装满各种花的二十五个花匣,以及无价的细软衣服,说:“用这些打扮自己吧。”至于吃的喝的,那就没有限量了。每半个月还送去成千上万金币,说:“拿去布施吧。”国王有三位大臣,名叫胜利、善意和火把。到了第四月白分的柯穆蒂节,城里和王宫都装饰得像天宫一样。国王沐浴涂香,佩戴好所有饰物,吃过晚饭,在宽敞的殿堂里打开狮子窗,在大臣们的围绕下,望见清净天空中升起的月轮,便问大臣们:“诸位啊,今晚月色真是迷人,我们今天该怎样娱乐尽欢呢?”为了说明这件事,导师说道:巴利
Atīte videharaṭṭhe mithilāyaṃ aṅgati nāma rājā rajjaṃ kāresi dhammiko dhammarājā. Tassa rucā nāma dhītā ahosi abhirūpā dassanīyā pāsādikā kappasatasahassaṃ patthitapatthanā mahāpuññā aggamahesiyā kucchismiṃ nibbattā. Sesā panassa soḷasasahassā itthiyo vañjhā ahesuṃ. Tassa sā dhītā piyā ahosi manāpā. So tassā nānāpupphapūre pañcavīsatipupphasamugge anagghāni sukhumāni vatthāni ca ‘‘imehi attānaṃ alaṅkarotū’’ti devasikaṃ pahiṇi. Khādanīyabhojanīyassa pana pamāṇaṃ natthi. Anvaḍḍhamāsaṃ ‘‘dānaṃ detū’’ti sahassaṃ sahassaṃ pesesi. Tassa kho pana vijayo ca sunāmo ca alāto cāti tayo amaccā ahesuṃ. So komudiyā cātumāsiniyā chaṇe pavattamāne devanagaraṃ viya nagare ca antepure ca alaṅkate sunhāto suvilitto sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito bhuttasāyamāso vivaṭasīhapañjare mahātale amaccagaṇaparivuto visuddhaṃ gaganatalaṃ abhilaṅghamānaṃ candamaṇḍalaṃ disvā ‘‘ramaṇīyā vata bho dosinā ratti, kāya nu kho ajja ratiyā abhirameyyāmā’’ti amacce pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
从前,毗提诃人有一位国王,名叫安伽提,是刹帝利。
他拥有充足的车辆装备,财富丰足,力量与人力无边无尽。巴利
‘‘Ahu rājā videhānaṃ, aṅgati nāma khattiyo; Pahūtayoggo dhanimā, anantabalaporiso.
他在十五日的夜晚,初夜分尚未到来时,
到了第四个月的白莲月满月日,他召集了大臣们。巴利
‘‘So ca pannarasiṃ rattiṃ, purimayāme anāgate; Cātumāsā komudiyā, amacce sannipātayi.
那些有智慧、多闻具足,曾经微笑、明辨事理的人——
维贾亚、善名,还有将军阿拉塔卡。巴利
‘‘Paṇḍite sutasampanne, mhitapubbe vicakkhaṇe; Vijayañca sunāmañca, senāpatiṃ alātakaṃ.
毗提诃王问他们:“请各自说说你们真正喜欢什么。”
雨季第四个月,白睡莲盛开之时,月光已驱散黑暗。
今天我们当以身体之欢愉度过此夜、这个时节。巴利
‘‘Tamanupucchi vedeho, paccekaṃ brūtha saṃ ruciṃ; Cātumāsā komudajja, juṇhaṃ byapahataṃ tamaṃ; Kāyajja ratiyā rattiṃ, viharemu imaṃ utu’’nti.
此处,具足众多象轭等者名为“多轭”。“无边力士”即有无边之身力。“未至”即尚未到达终点,“未越”之义。“四月”即四个月雨季月的最后一日之夜。“拘物陀”即开满拘物陀花之夜。“曾微笑”即先微笑而后言语之习性。“问彼”即于那些大臣中一一询问每位大臣。“各各说汝等之欲”即你们所有人各自按照自己的意乐,各各向我诉说自己的喜好。“拘物陀今日”即今日是拘物陀日。“月光”即作为月光所依的月轮升起了。“已除暗”即由此一切黑暗已被去除。“时节”即今夜我们要以身体的欢愉度过这样的时节。巴利
Tattha pahūtayoggoti bahukena hatthiyoggādinā samannāgato. Anantabalaporisoti anantabalakāyo. Anāgateti pariyosānaṃ appatte, anatikkanteti attho. Cātumāsāti catunnaṃ vassikamāsānaṃ pacchimadivasabhūtāya rattiyā. Komudiyāti phullakumudāya. Mhitapubbeti paṭhamaṃ sitaṃ katvā pacchā kathanasīle. Tamanupucchīti taṃ tesu amaccesu ekekaṃ amaccaṃ anupucchi. Paccekaṃ brūtha saṃ rucinti sabbepi tumhe attano attano ajjhāsayānurūpaṃ ruciṃ paccekaṃ mayhaṃ kathetha. Komudajjāti komudī ajja. Juṇhanti juṇhāya nissayabhūtaṃ candamaṇḍalaṃ abbhuggacchati. Byapahataṃ tamanti tena sabbaṃ andhakāraṃ vihataṃ. Utunti ajja rattiṃ imaṃ evarūpaṃ utuṃ kāyaratiyā vihareyyāmāti.
国王就这样询问了大臣们。他们被问到时,各自按照自己的想法说了出来。导师为了说明这件事的含义,说道:巴利
Iti rājā amacce pucchi. Tena te pucchitā attano attano ajjhāsayānurūpaṃ kathaṃ kathayiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
于是,将军阿拉塔对国王这样说道:
我们准备好欢乐的车乘和全部兵力,把军队武装起来吧。巴利
‘‘Tato senāpati rañño, alāto etadabravi; ‘Haṭṭhaṃ yoggaṃ balaṃ sabbaṃ, senaṃ sannāhayāmase.
Niyyāma神,我们出发去打仗吧,我们拥有无穷的力量和人力;
那些不肯归顺我们的人,我们就让他们归顺。
这就是我的见解:我们要征服未被征服的。巴利
‘Niyyāma deva yuddhāya, anantabalaporisā; Ye te vasaṃ na āyanti, vasaṃ upanayāmase; Esā mayhaṃ sakā diṭṭhi, ajitaṃ ojināmase’.
听了阿拉塔的话,苏那摩这样说:
大王,您的所有敌人都已经归顺了。巴利
Alātassa vaco sutvā, sunāmo etadabravi; ‘Sabbe tuyhaṃ mahārāja, amittā vasamāgatā.
敌人已经放下武器,变得谦恭顺从。
今天是殊胜的庆典,我不喜欢战争。巴利
‘Nikkhittasatthā paccatthā, nivātamanuvattare; Uttamo ussavo ajja, na yuddhaṃ mama ruccati.
愿食物、饮品和嚼食迅速被送到你处。
大王,请享受歌舞与妙音带来的欲乐吧。巴利
‘Annapānañca khajjañca, khippaṃ abhiharantu te; Ramassu deva kāmehi, naccagīte suvādite’.
听了苏那摩的话,维阇耶这样说道:
大王,一切欲乐永远都呈现在你面前。巴利
Sunāmassa vaco sutvā, vijayo etadabravi; ‘Sabbe kāmā mahārāja, niccaṃ tava mupaṭṭhitā.
大王,这些欲乐对你来说并不难得,你完全可以享受。
欲乐任何时候都容易得到,但这并不是我想要的。巴利
‘Na hete dullabhā deva, tava kāmehi modituṃ; Sadāpi kāmā sulabhā, netaṃ cittamataṃ mama.
让我们亲近侍奉多闻的沙门或婆罗门吧。
今日尚未断除疑惑、了知义与法的仙人啊。巴利
‘Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vāpi, upāsemu bahussutaṃ; Yo najja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise’.
1165 这一段只有编号,没有可翻译的巴利文内容。巴利
1165.
听了维者雅的话,安伽提王这样说道:
就像维阇耶说的那样,这也正合我意;巴利
Vijayassa vaco sutvā, rājā aṅgati mabravi; ‘Yathā vijayo bhaṇati, mayhampetaṃva ruccati;
让我们亲近侍奉多闻的沙门或婆罗门吧。
谁能断除对戒律的疑惑,他就是通达义理与法的圣者。巴利
‘Samaṇaṃ brāhmaṇaṃ vāpi, upāsemu bahussutaṃ; Yo najja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise.
所有在场的人,请都静下心来想一想:我们该去亲近哪位智者呢?
谁现在不怀疑戒律,谁就是通晓义理与教法的仙人。巴利
‘Sabbeva santā karotha matiṃ, kaṃ upāsemu paṇḍitaṃ; Yo najja vinaye kaṅkhaṃ, atthadhammavidū ise’.
听了毗提诃的话之后,阿拉塔这样说道:
在鹿野苑,有一位裸体修行者,被大家认为是坚毅而有智慧的人。巴利
Vedehassa vaco sutvā, alāto etadabravi; ‘Atthāyaṃ migadāyasmiṃ, acelo dhīrasammato.
这位名叫古诺的迦叶族后裔,声名远扬,善于言辞,拥有徒众;
大王,我们应该去亲近他,他一定能帮我们消除疑惑。巴利
‘Guṇo kassapagottāyaṃ, suto citrakathī gaṇī; Taṃ deva payirupāsemu, so no kaṅkhaṃ vinessati’.
国王听了阿拉塔的话,就命令车夫;
我们要去鹿野苑,把已经套好的车带到这里来。巴利
‘‘Alātassa vaco sutvā, rājā codesi sārathiṃ; Migadāyaṃ gamissāma, yuttaṃ yānaṃ idhā nayā’’ti.
在这里,“喜悦”是指满足而欢喜。“我们战胜”是指:那些还没被我们战胜的,我们就去战胜。这是我的意乐。国王对这番话既不反对,也不表示赞同。“这样说”是指:他看见国王对阿拉塔的话既不赞同也不反对,就心想:“这位国王并没有想打仗的心思,我要抓住他的心,赞叹对五欲之乐的贪爱。”这样想过之后,便说出了“一切都是你的……”等话。巴利
Tattha haṭṭhanti tuṭṭhapahaṭṭhaṃ. Ojināmaseti yaṃ no ajitaṃ, taṃ jināma. Eso mama ajjhāsayoti. Rājā tassa kathaṃ neva paṭikkosi, nābhinandi. Etadabravīti rājānaṃ alātassa vacanaṃ anabhinandantaṃ appaṭikkosantaṃ disvā ‘‘nāyaṃ yuddhajjhāsayo, ahamassa cittaṃ gaṇhanto kāmaguṇābhiratiṃ vaṇṇayissāmī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘sabbe tuyha’’ntiādivacanaṃ abravi.
维阇耶这样说道。国王听了苏那摩的话,既不欢喜,也不反对。于是维阇耶心想:“这位国王听完他们两人的话,只是沉默地站着。智者本来就爱听法,我要向他赞叹听法的好处。”这样想过之后,便说出了“一切诸欲……”这段话。其中,“为你而现前”就是为你现前。“想要欢喜”:你们若想借诸欲而欢喜、享乐,这些欲乐并不难得。“这不是我的心意”:以诸欲为乐并不是我的心意,我的心不会投入其中。“非今日”:就是不是今日。“了知义法者”:了达圣典之义理与圣典之法的人。“仙人”:寻求功德的仙人。巴利
Vijayoetadabravīti rājā sunāmassapi vacanaṃ nābhinandi, na paṭikkosi. Tato vijayo ‘‘ayaṃ rājā imesaṃ dvinnampi vacanaṃ sutvā tuṇhīyeva ṭhito, paṇḍitā nāma dhammassavanasoṇḍā honti, dhammassavanamassa vaṇṇayissāmī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘sabbe kāmā’’tiādivacanaṃ abravi. Tattha tavamupaṭṭhitāti tava upaṭṭhitā. Moditunti tava kāmehi modituṃ abhiramituṃ icchāya sati na hi ete kāmā dullabhā. Netaṃ cittamataṃ mamāti etaṃ tava kāmehi abhiramaṇaṃ mama cittamataṃ na hoti, na me ettha cittaṃ pakkhandati. Yo najjāti yo no ajja. Atthadhammavidūti pāḷiatthañceva pāḷidhammañca jānanto. Iseti isi esitaguṇo.
安伽提说:安伽提说了。——“这也合我的意”:这也正合我的心意。——“所有在场的人”:你们所有在这里的人,都要用心思量、仔细考虑。——“阿拉塔说了这番话”:听了国王的话之后,阿拉塔心想:“这位名叫古诺的邪命外道是我的家友,住在王家的园林里。我称赞他,就能让他成为王室的亲近者。”这样想过之后,就说了“为了利益……”等这番话。其中,“被认为是贤明者”:就是被认为有智慧、明达的人。“这位迦叶种姓者”:这个人属于迦叶种姓。“博闻者”:就是多闻的人。“有徒众者”:就是有徒众的导师。“吩咐”:就是下令。巴利
Aṅgati mabravīti aṅgati abravi. Mayhampetaṃva ruccatīti mayhampi etaññeva ruccati. Sabbeva santāti sabbeva tumhe idha vijjamānā matiṃ karotha cintetha. Alāto etadabravīti rañño kathaṃ sutvā alāto ‘‘ayaṃ mama kulūpako guṇo nāma ājīvako rājuyyāne vasati, taṃ pasaṃsitvā rājakulūpakaṃ karissāmī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘atthāya’’ntiādivacanaṃ abravi. Tattha dhīrasammatoti paṇḍitoti sammato. Kassapagottāyanti kassapagotto ayaṃ. Sutoti bahussuto. Gaṇīti gaṇasatthā. Codesīti āṇāpesi.
御者们听了国王的话,就照那样去做了。导师为了说明这件事的含义,这样说道——巴利
Rañño taṃ kathaṃ sutvā sārathino tathā kariṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他们为他套上了一辆象牙装饰、白银覆顶的车乘。
洁白纯净、毫无瑕疵,如明月般的面容。巴利
‘‘Tassa yānaṃ ayojesuṃ, dantaṃ rūpiyapakkharaṃ; Sukkamaṭṭhaparivāraṃ, paṇḍaraṃ dosinā mukhaṃ.
那里有四匹信度骏马,配有白莲装饰。
它们像风一样骤然生起,已被善加调御,佩戴着金花环。巴利
‘‘Tatrāsuṃ kumudāyuttā, cattāro sindhavā hayā; Anilūpamasamuppātā, sudantā soṇṇamālino.
白伞盖、白车、白马、白拂尘。
毗提诃王和群臣一起出行,就像月亮一样光彩照人。巴利
‘‘Setacchattaṃ setaratho, setassā setabījanī; Vedeho sahamaccehi, niyyaṃ candova sobhati.
许多印度持剑的强壮者跟随着他,
骑在马背上的勇士们,人们,人中最上之主。巴利
‘‘Tamanuyāyiṃsu bahavo, indikhaggadharā balī; Assapiṭṭhigatā vīrā, narā naravarādhipaṃ.
那位刹帝利坐车走了一小会儿,就从车上下来了。
毗提诃王与大臣们一起,获得了那位具足功德者的功德。巴利
‘‘So muhuttaṃva yāyitvā, yānā oruyha khattiyo; Vedeho sahamaccehi, pattī guṇamupāgami.
那时候,凡是聚集在那里的婆罗门尼,
国王并没有赶走那些来到这块未整治之地的人。巴利
‘‘Yepi tattha tadā āsuṃ, brāhmaṇibbhā samāgatā; Na te apanayī rājā, akataṃ bhūmimāgate’’ti.
在那里,他们为那位国王套上了车。所谓“象牙制的”,就是用象牙做的。“银轮辐”,就是用银子做的轮辐。“被白净细滑的随从围绕”,就是被非常清净、不粗糙的随从围绕着。“如无瑕之夜的月亮”,意思是像没有过失的夜晚的月亮一样,也就是像月亮那样。“在那里有”,就是在那里存在着。“睡莲色”,就是睡莲那样的颜色。“信度马”,就是信度地区出产的良马。“奔驰如风”,是说它们的速度像风一样。“白伞”,就是在那辆车上撑起的伞也是白色的。“白车”,就是那辆车本身也是白色的。“白马”,就是那些马也是白色的。“白拂”,就是拂尘也是白色的。毗提诃王被大臣们围绕着,乘坐那辆车出行时,就像月亮一样闪耀着光辉。巴利
Tattha tassa yānanti tassa rañño rathaṃ yojayiṃsu. Dantanti dantamayaṃ. Rūpiyapakkharanti rajatamayaupakkharaṃ. Sukkamaṭṭhaparivāranti parisuddhāpharusaparivāraṃ. Dosinā mukhanti vigatadosāya rattiyā mukhaṃ viya, candasadisanti attho. Tatrāsunti tatra ahesuṃ. Kumudāti kumudavaṇṇā. Sindhavāti sindhavajātikā. Anilūpamasamuppātāti vātasadisavegā. Setacchattanti tasmiṃ rathe samussāpitaṃ chattampi setaṃ ahosi. Setarathoti sopi ratho setoyeva. Setassāti assāpi setā. Setabījanīti bījanīpi setā. Niyyanti tena rathena niggacchanto amaccagaṇaparivuto vedeharājā cando viya sobhati.
人中最上主,指的是人中最上者的统领、王中之王。他只乘车走了片刻,意思是那位国王乘车仅片刻就到了园林。他步行去亲近具德者,意思是他自己步行前去亲近那位有德的邪命外道。那时在那里有的人,指的是那些更早到达那座园林、已经坐在那里亲近侍奉那位邪命外道的人。他并没有把他们赶走,意思是国王说:这是我们自己的过失,因为我们是后来才到的,你们不必在意。对于为了国王的缘故而来到那片未经准备、未经开辟之地的婆罗门和平民,国王没有下令驱散,也没有把他们赶走。巴利
Naravarādhipanti naravarānaṃ adhipatiṃ rājādhirājānaṃ. So muhuttaṃva yāyitvāti so rājā muhutteneva uyyānaṃ gantvā. Pattī guṇamupāgamīti pattikova guṇaṃ ājīvakaṃ upāgami. Yepi tattha tadā āsunti yepi tasmiṃ uyyāne tadā puretaraṃ gantvā taṃ ājīvakaṃ payirupāsamānā nisinnā ahesuṃ. Na te apanayīti amhākameva doso, ye mayaṃ pacchā agamimhā, tumhe mā cintayitthāti te brāhmaṇe ca ibbhe ca raññoyeva atthāya akataṃ akatokāsaṃ bhūmiṃ samāgate na ussāraṇaṃ kāretvā apanayīti.
他被那混合了各阶层人群的大众围绕着,坐在一边之后,便作了寒暄问候。导师阐明这件事,说道:巴利
Tāya pana omissakaparisāya parivutova ekamantaṃ nisīditvā paṭisanthāramakāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
于是他就躺在柔软的床铺、柔软悦意的铺垫上。
国王在柔软的坐垫上,坐到一边。巴利
‘‘Tato so mudukā bhisiyā, muducittakasanthate; Mudupaccatthate rājā, ekamantaṃ upāvisi.
国王坐下后,愉快地交谈,说了值得铭记的话。
一切平安吗,尊者?风是否调和?巴利
‘‘Nisajja rājā sammodi, kathaṃ sāraṇiyaṃ tato; ‘Kacci yāpaniyaṃ bhante, vātānamaviyaggatā.
你的生活过得还好吗?托钵乞食能顺利得到吗?
你没什么病痛吧?眼睛没有衰退吧?巴利
‘Kacci akasirā vutti, labhasi piṇḍayāpanaṃ; Appābādho casi kacci, cakkhuṃ na parihāyati’.
那位具德者向乐于戒律的毗提诃王回应致意,
大王,这一切都能靠这两方面维持下去。巴利
Taṃ guṇo paṭisammodi, vedehaṃ vinaye rataṃ; ‘Yāpanīyaṃ mahārāja, sabbametaṃ tadūbhayaṃ.
韦提诃啊,你的边境是否也不强大?
你的车驾是否安好无损?你的坐骑还能拉得动吗?
你没有病痛吧?身体睡得安稳吧?巴利
‘Kacci tuyhampi vedeha, paccantā na balīyare; Kacci arogaṃ yoggaṃ te, kacci vahati vāhanaṃ; Kacci te byādhayo natthi, sarīrassupatāpiyā’.
国王亲切地打过招呼之后,紧接着就问道:
这位爱乐法的车乘之主——国王,问起了义、法与理。巴利
‘‘Paṭisammodito rājā, tato pucchi anantarā; Atthaṃ dhammañca ñāyañca, dhammakāmo rathesabho.
迦叶啊,一个人应该怎样依法对待父母?
应该怎样对待老师,又应该怎样对待儿女和妻子?巴利
‘Kathaṃ dhammaṃ care macco, mātāpitūsu kassapa; Kathaṃ care ācariye, puttadāre kathaṃ care.
在长辈面前应该怎样行持?在沙门和婆罗门面前应该怎样行持?
在军队里要怎样做,在乡野间又要怎样行。巴利
‘Kathaṃ careyya vuḍḍhesu, kathaṃ samaṇabrāhmaṇe; Kathañca balakāyasmiṃ, kathaṃ janapade care.
人们怎样依法而行,才能投生到善趣呢?
有些人住在非法里,怎么会堕入地狱呢?巴利
‘Kathaṃ dhammaṃ caritvāna, maccā gacchanti suggatiṃ; Kathañceke adhammaṭṭhā, patanti nirayaṃ atho’’’ti.
在这里,“柔软的垫褥”是指触感舒适的柔软卧具。“柔软彩垫”是指触感舒适的彩绘铺盖。“软垫铺设”是指用柔软的铺盖来铺设。“寒暄”是指与邪命外道一起作了亲切友好的交谈。“由此”是指从就座之后,紧接着就作了令人铭记的交谈,这就是它的意思。其中,“您是否堪忍”是在问:尊者,您的身体能否靠资具维持下去?“风大不乱”是说:您体内的诸界是否平衡运行,风大没有散乱——也就是各处的风不会聚集成团来困扰您,这就是它的意思。巴利
Tattha mudukā bhisiyāti mudukāya sukhasamphassāya bhisiyā. Muducittakasanthateti sukhasamphasse cittattharaṇe. Mudupaccatthateti mudunā paccattharaṇena paccatthate. Sammodīti ājīvakena saddhiṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kathesi. Tatoti tato nisajjanato anantarameva sāraṇīyaṃ kathaṃ kathesīti attho. Tattha kacci yāpaniyanti kacci te, bhante, sarīraṃ paccayehi yāpetuṃ sakkā. Vātānamaviyaggatāti kacci te sarīre dhātuyo samappavattā, vātānaṃ byaggatā natthi, tattha tattha vaggavaggā hutvā vātā na bādhayantīti attho.
“无艰难”就是没有痛苦。“生计”就是活命的方式。“少病”就是远离了会破坏行住坐卧威仪的疾病。“眼”是在问:你的眼等诸根是否不会衰退?“回答寒暄”是指他用亲切的话语作了回应。其中,“所有这一切”是指你刚才说的“风大不乱”等,这一切确实如此。“那两者”是指你说的“你是否少病,眼不衰损”,这两者也确实如此。巴利
Akasirāti niddukkhā. Vuttīti jīvitavutti. Appābādhoti iriyāpathabhañjakenābādhena virahito . Cakkhunti kacci te cakkhuādīni indriyāni na parihāyantīti pucchati. Paṭisammodīti sammodanīyakathāya paṭikathesi. Tattha sabbametanti yaṃ tayā vuttaṃ vātānamaviyaggatādi, taṃ sabbaṃ tatheva. Tadubhayanti yampi tayā ‘‘appābādho casi kacci, cakkhuṃ na parihāyatī’’ti vuttaṃ, tampi ubhayaṃ tatheva.
不被压倒,就是不被制服、不被动摇。“紧接着”是指在寒暄之后紧接着就提问。其中,“义、法和理”分别指巴利圣典的含义、巴利圣典本身,以及道理依据。因为他问“如何行法”时,问的就是:请为我讲述能说明对父母等对象该如何行持的巴利圣典、圣典的含义和道理依据——这就是在问义、法和理。其中,“何以某些住于非正法者”是说:有些安住于非正法的人,为什么会堕入地狱以及其他恶趣?这是一个有大分量的问题,应当由一切知佛陀、独觉佛、佛陀的声闻弟子、大菩萨依次来回答,前面的不在,才轮到后面的回答。可大王却拿这个问题去问一个对此一无所知的裸体外道——一个没有福报、没有威德、愚痴的邪命外道。巴利
Na balīyareti nābhibhavanti na kuppanti. Anantarāti paṭisanthārato anantarā pañhaṃ pucchi. Tattha atthaṃ dhammañca ñāyañcāti pāḷiatthañca pāḷiñca kāraṇayuttiñca . So hi ‘‘kathaṃ dhammaṃ care’’ti pucchanto mātāpituādīsu paṭipattidīpakaṃ pāḷiñca pāḷiatthañca kāraṇayuttiñca me kathethāti imaṃ atthañca dhammañca ñāyañca pucchati. Tattha kathañceke adhammaṭṭhāti ekacce adhamme ṭhitā kathaṃ nirayañceva atho sesaapāye ca patantīti sabbaññubuddhapaccekabuddhabuddhasāvakamahābodhisattesu purimassa purimassa alābhena pacchimaṃ pacchimaṃ pucchitabbakaṃ mahesakkhapañhaṃ rājā kiñci ajānantaṃ naggabhoggaṃ nissirikaṃ andhabālaṃ ājīvakaṃ pucchi.
他被这样一问,找不到与问题相称的回答,就像拿棍子去打正在走路的牛,又像把垃圾丢进饭钵里一样,先说了句“大王,请听”,算是请求发言的机会,然后就开始抛出自己那套邪说。为了说明这件事,导师说道:巴利
Sopi evaṃ pucchito pucchānurūpaṃ byākaraṇaṃ adisvā carantaṃ goṇaṃ daṇḍena paharanto viya bhattapātiyaṃ kacavaraṃ khipanto viya ca ‘‘suṇa, mahārājā’’ti okāsaṃ kāretvā attano micchāvādaṃ paṭṭhapesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
听了韦提诃的话后,迦叶这样说道:
大王,请听我说,这是真实不虚的真理。巴利
‘‘Vedehassa vaco sutvā, kassapo etadabravi; ‘Suṇohi me mahārāja, saccaṃ avitathaṃ padaṃ.
行持正法的人,没有善或恶的果报。
天神,没有他方世界,谁会从那里来到这世间呢?巴利
‘Natthi dhammacaritassa, phalaṃ kalyāṇapāpakaṃ; Natthi deva paro loko, ko tato hi idhāgato.
1188 第1188段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1188.
没有神,也没有父亲;哪里来的母亲?哪里来的父亲?
根本没有什么导师,谁来调伏那还没被调伏的人呢?巴利
‘Natthi deva pitaro vā, kuto mātā kuto pitā; Natthi ācariyo nāma, adantaṃ ko damessati.
众生都一样,没有对年长者的恭敬。
没有力气,也没有精进,哪来的奋起努力?
众生确实都是定性的,就像蛇毒一样。巴利
‘Samatulyāni bhūtāni, natthi jeṭṭhāpacāyikā; Natthi balaṃ vīriyaṃ vā, kuto uṭṭhānaporisaṃ; Niyatāni hi bhūtāni, yathā goṭaviso tathā.
人得到了本该得到的东西,那布施的果报又从哪儿来呢?
大王啊,布施没有果报,天神的精进也做不了主。巴利
‘Laddheyyaṃ labhate macco, tattha dānaphalaṃ kuto; Natthi dānaphalaṃ deva, avaso devavīriyo.
布施是愚人设立的,智者却接受了它。
智者舍弃剩饭,愚者却自以为聪明。巴利
‘Bālehi dānaṃ paññattaṃ, paṇḍitehi paṭicchitaṃ; Avasā denti dhīrānaṃ, bālā paṇḍitamānino’’’ti.
在这里,“来此”是指从他方世界来到此世,但这样的“来此者”根本不存在。“没有天神,也没有亡父”,是说天神、祖父、曾祖父之类都不存在;既然这些都不存在,母亲从哪里来?父亲又从哪里来?“就像船尾的绑缚物一样”,所谓船尾的绑缚物,就是绑在船尾的东西。就像绑在船尾的东西只能跟着船走,他主张这些众生也同样是注定跟着走的。“无自主,无精进”,是说在布施没有果报的情况下,哪个愚人去做布施,他就是没有自主、没有精进,不是靠自己的力量去布施;他只是凭着“布施有果报”这个想法,听信了其他盲目的愚人才去布施。这段话就是在说明这个意思。“布施是愚人们所施设的”,意思是“应当布施”这个说法,是盲目的愚人们制定并认可的;这种布施只有愚人才会去做,智者只是接受罢了。巴利
Tattha idhāgatoti tato paralokato idhāgato nāma natthi. Natthi deva pitaro vāti deva, ayyakapeyyakādayo vā natthi, tesu asantesu kuto mātā kuto pitā. Yathā goṭavisotathāti goṭaviso vuccati pacchābandho, yathā nāvāya pacchābandho nāvameva anugacchati, tathā ime sattā niyatameva anugacchantīti vadati. Avaso devavīriyoti evaṃ dānaphale asati yo koci bālo dānaṃ deti, so avaso avīriyo na attano vasena balena deti, dānaphalaṃ pana atthīti saññāya aññesaṃ andhabālānaṃ saddahitvā detīti dīpeti. Bālehi dānaṃ paññattanti ‘‘dānaṃ dātabba’’nti andhabālehi paññattaṃ anuññātaṃ, taṃ dānaṃ bālāyeva denti, paṇḍitā paṭiggaṇhanti.
这样说明了布施没有果报之后,现在为了说明恶行也没有果报,便说道:巴利
Evaṃ dānassa nipphalataṃ vaṇṇetvā idāni pāpassa nipphalabhāvaṃ vaṇṇetuṃ āha –
有这七种身,是常住的,不可断坏,不可动摇。
火界、地界、水界、风界,以及乐和苦;
命和这七种身,没有人能切割它们。巴利
‘‘Sattime sassatā kāyā, acchejjā avikopino; Tejo pathavī āpo ca, vāyo sukhaṃ dukhañcime; Jīve ca sattime kāyā, yesaṃ chettā na vijjati.
既没有杀害者,也没有切割者;也没有任何一个人被他杀害。
武器只是在众身体之间穿过去罢了。巴利
‘‘Natthi hantā va chettā vā, haññe yevāpi koci naṃ; Antareneva kāyānaṃ, satthāni vītivattare.
即使有人以锋利之剑抓住别人的头,
他并没有斩断那些身体,那恶行的果报又从何而来?巴利
‘‘Yo cāpi siramādāya, paresaṃ nisitāsinā; Na so chindati te kāye, tattha pāpaphalaṃ kuto.
在八十四大劫里,一切众生在轮回中都能得到清净。
在尚未到来的那个时候,就算克制自己,也清净不了。巴利
‘‘Cullāsītimahākappe, sabbe sujjhanti saṃsaraṃ; Anāgate tamhi kāle, saññatopi na sujjhati.
即使做了很多善行,也无法在尚未到来的时期得到清净。
就算做了很多恶事,也逃不过那个关键时刻。巴利
‘‘Caritvāpi bahuṃ bhadraṃ, neva sujjhantināgate; Pāpañcepi bahuṃ katvā, taṃ khaṇaṃ nātivattare.
我们并不是靠一步步修行才得到清净,哪怕经过八十四劫那么久。
我们无法超越命运,就像大海无法越过海岸一样。巴利
‘‘Anupubbena no suddhi, kappānaṃ cullasītiyā; Niyatiṃ nātivattāma, velantamiva sāgaro’’ti.
在这里,“身”指的是集合体。“不可动摇”是说没法被扰乱。“命者”就是生命。也有写成“命”的版本,意思一样。“这七种身”就是这七种身体。“即使有谁可被杀害”是说:就算有谁该被杀,那个人其实也不存在。“超越”是说它们就在这七种身之间活动,没法被切断。“取头”就是抓住别人的头。“用利剑”是说用锋利的剑去砍,他也砍不断,也就是说砍不到那些身;这是为了说明:地归于地,水等归于水等,而苦、乐、命则跳入虚空。巴利
Tattha kāyāti samūhā. Avikopinoti vikopetuṃ na sakkā. Jīveti jīvo. ‘‘Jīvo’’tipi pāṭho, ayameva attho. Sattime kāyāti ime satta kāyā. Haññe yevāpi koci nanti yo haññeyya, sopi nattheva. Vītivattareti imesaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antareyeva caranti , chindituṃ na sakkonti. Siramādāyāti paresaṃ sīsaṃ gahetvā. Nisitāsināti nisitena asinā chindati, na so chindatīti sopi te kāye na chindati, pathavī pathavimeva upeti, āpādayo āpādike, sukhadukkhajīvā ākāsaṃ pakkhandantīti dasseti.
大王,这些众生就算把整个大地都弄成一团血肉模糊的肉块,在这么多劫里一直流转,也还是能靠流转得到清净。离开轮回,根本没有任何东西有能力让众生清净,一切众生只有靠轮回本身才得以清净。“在未来那个时候”:就是说前面说的那个还没到来、还没到达的未来时刻,哪怕是自制的人,或者是戒律完全清净的人,在中间也不会得到清净。“那一刹那”:就是指所说的那种时刻。“我们按次第而清净”:在我们的主张里,是按次第清净的;意思是,我们所有人都会按次第得到清净。就这样,那个断灭论者靠自己的力量,把自己的主张完完全全地讲了出来。巴利
Saṃsaranti mahārāja, ime sattā imaṃ pathaviṃ ekamaṃsakhalaṃ katvāpi ettake kappe saṃsarantā sujjhanti. Aññatra hi saṃsārā satte sodhetuṃ samattho nāma natthi, sabbe saṃsāreneva sujjhanti. Anāgate tamhi kāleti yathāvutte pana etasmiṃ kāle anāgate appatte antarā saññatopi parisuddhasīlopi na sujjhati. Taṃkhaṇanti taṃ vuttappakāraṃ kālaṃ. Anupubbena no suddhīti amhākaṃ vāde anupubbena suddhi, sabbesaṃ amhākaṃ anupubbena suddhi bhavissatīti attho. Iti so ucchedavādo attano thāmena sakavādaṃ nippadesato kathesīti.
听了迦叶的话,阿拉陀这样说道:
就像尊者您所说的那样,我也同样赞同这一点。巴利
‘‘Kassapassa vaco sutvā, alāto etadabravi; ‘‘Yathā bhadanto bhaṇati, mayhampetaṃva ruccati.
我也能回忆自己过去世在轮回中的流转。
我叫宾伽罗,过去是个残忍的屠牛者。巴利
‘Ahampi purimaṃ jātiṃ, sare saṃsaritattano; Piṅgalo nāmahaṃ āsiṃ, luddo goghātako pure.
在繁荣的波罗奈,我曾造下许多恶业;
我曾杀害过很多众生——水牛、猪和山羊。巴利
‘Bārāṇasiyaṃ phītāyaṃ, bahuṃ pāpaṃ mayā kataṃ; Bahū mayā hatā pāṇā, mahiṃsā sūkarā ajā.
从那里死后,我生到了这里,出生在一个富足的将军家里;
看来恶业确实没有果报,因为我并没有堕入地狱。巴利
‘Tato cuto idha jāto, iddhe senāpatīkule; Natthi nūna phalaṃ pāpaṃ, yohaṃ na nirayaṃ gato’’’ti.
当时,阿拉塔说了这样一番话。据说,他曾在迦叶佛的塔庙前,用anoja花环作供养。临终时,他被别的业力随着其力量牵引而去,在轮回中流转。后来,因为某个恶业的余报,他投生在屠牛者家中,造下了许多恶业。到他临死的时候,那善业就像被灰盖住的火一样,隐藏了那么久,终于有了成熟的机会。他凭这善业的力量,投生到这里,得到了这样的富贵。可是当他回忆过去生时,只能记起紧邻的前一生,再往前就看不到了,于是便以为“我是因为做了屠牛的行当才生到这里的”,为了支持自己的这种看法,他说出了“正如尊者所说”等话。其中,“sare saṃsaritattano”的意思是我忆念自己的流转经历。“在将军家族中”就是在将军的家里。巴利
Tattha alāto etadabravīti so kira kassapadasabalassa cetiye anojapupphadāmena pūjaṃ katvā maraṇasamaye aññena kammena yathānubhāvaṃ khitto saṃsāre saṃsaranto ekassa pāpakammassa nissandena goghātakakule nibbattitvā bahuṃ pāpamakāsi. Athassa maraṇakāle bhasmapaṭicchanno viya aggi ettakaṃ kālaṃ ṭhitaṃ taṃ puññakammaṃ okāsamakāsi. So tassānubhāvena idha nibbattitvā taṃ vibhūtiṃ patto, jātiṃ saranto pana atītānantarato paraṃ parisarituṃ asakkonto ‘‘goghātakakammaṃ katvā idha nibbattosmī’’ti saññāya tassa vādaṃ upatthambhento idaṃ ‘‘yathā bhadanto bhaṇatī’’tiādivacanaṃ abravi. Tattha sare saṃsaritattanoti attano saṃsaritaṃ sarāmi. Senāpatīkuleti senāpatikulamhi.
当时这里有一个叫比迦卡的奴仆,是衣衫褴褛的。
持守布萨斋戒,古纳桑提迦前来亲近。巴利
‘‘Athettha bījako nāma, dāso āsi paṭaccarī; Uposathaṃ upavasanto, guṇasantikupāgami.
听了迦叶的话,以及阿拉塔的言论,
他频频呼出热气,哭着流下眼泪。巴利
‘‘Kassapassa vaco sutvā, alātassa ca bhāsitaṃ; Passasanto muhuṃ uṇhaṃ, rudaṃ assūni vattayī’’ti.
在这里,“athettha”的意思是:然后,在这座弥提罗城里。“Paṭaccarī”指他变得贫穷、可怜。“Guṇasantikupāgamī”应当理解为:他想着“我去听听到底是什么原因”,于是来到具德者跟前。巴利
Tattha athetthāti atha ettha etissaṃ mithilāyaṃ. Paṭaccarīti daliddo kapaṇo ahosi. Guṇasantikupāgamīti guṇassa santikaṃ kiñcideva kāraṇaṃ sossāmīti upagatoti veditabbo.
毗提诃问他:朋友,你为什么要哭?
你听到了什么,还是看见了什么,才让我感受到这样的受?巴利
‘‘Tamanupucchi vedeho, ‘kimatthaṃ samma rodasi; Kiṃ te sutaṃ vā diṭṭhaṃ vā, kiṃ maṃ vedesi vedana’’’nti.
在这里,“你让我感受什么感受”的意思是:你到底得到了什么样的身体感受或心理感受,竟然这样哭着让我知道、让我明白?你直接把它告诉我吧。巴利
Tattha kiṃ maṃ vedesi vedananti kiṃ nāma tvaṃ kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā vedanaṃ pattoyaṃ, evaṃ rodanto maṃ vedesi jānāpesi, uttānameva naṃ katvā mayhaṃ ācikkhāhīti.
听了毗提诃的话,比迦迦说了这样一句话:
大王,请听我说:我没有苦受。巴利
‘‘Vedehassa vaco sutvā, bījako etadabravi; ‘Natthi me vedanā dukkhā, mahārāja suṇohi me.
我也记得自己的过去生,在那生中我安住于自己的快乐。
过去我在娑鸡帝城,是个富商,乐于行善积德。巴利
‘Ahampi purimaṃ jātiṃ, sarāmi sukhamattano; Sāketāhaṃ pure āsiṃ, bhāvaseṭṭhi guṇe rato.
被婆罗门和居士们称赞,乐于分享布施,清净无染。
我也想不起自己造过什么恶业。巴利
‘Sammato brāhmaṇibbhānaṃ, saṃvibhāgarato suci; Na cāpi pāpakaṃ kammaṃ, sarāmi katamattano.
死后我韦提诃就在这里投生到了一个坏女人的胎中。
我投生在汲水女奴的胎里,从那里出生后,我过得极其悲惨。巴利
‘Tato cutāhaṃ vedeha, idha jāto duritthiyā; Gabbhamhi kumbhadāsiyā, yato jāto suduggato.
就算这样落魄潦倒,也还是坚定地奉行正行。
谁想要,我就把自己那份饭分一半给他。巴利
‘Evampi duggato santo, samacariyaṃ adhiṭṭhito; Upaḍḍhabhāgaṃ bhattassa, dadāmi yo me icchati.
我在十四日、十五日一直守斋戒;
我也不伤害众生,也远离偷盗。巴利
‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, sadā upavasāmahaṃ; Na cāpi bhūte hiṃsāmi, theyyaṃ cāpi vivajjayiṃ.
确实,这一切善行都会变成毫无果报。
依我看,这种戒律毫无意义,正如阿拉塔所说。巴利
‘Sabbameva hi nūnetaṃ, suciṇṇaṃ bhavati nipphalaṃ; Niratthaṃ maññidaṃ sīlaṃ, alāto bhāsatī yathā.
我确实只是抓到了输骰,就像个没本事的赌棍一样。
正如熟练的赌徒掷得胜骰,阿拉塔抓到了胜局。巴利
‘Kalimeva nūna gaṇhāmi, asippo dhuttako yathā; Kaṭaṃ alāto gaṇhāti, kitavosikkhito yathā.
我看不到那个门,我凭它走向善趣。
所以,大王,我听了迦叶所说的话,就哭了起来。巴利
‘Dvāraṃ nappaṭipassāmi, yena gacchāmi suggatiṃ; Tasmā rāja parodāmi, sutvā kassapabhāsita’’’nti.
在这里,“巴瓦长者”是一个名字叫巴瓦、拥有八亿财富的长者。“乐于功德”就是喜欢功德。“受尊敬”就是被恭敬、被称赞。“清净”就是行为清净。“我生在这里,命途悲惨”是说:我出生在这弥体喇城里一个贫穷可怜的陶工女奴的肚子里。据说,他过去在迦叶佛的时代,在森林里寻找走失的牛,遇到一位迷路的比丘向他问路,他默不作声;比丘再问时,他发了火,说:“沙门,奴仆就是多嘴多舌的,你肯定是个奴仆,你太多嘴了。”这个业当时没有结果,就像被灰烬覆盖的火一样潜伏着。临终时,另一个业现前了。他在轮回中流转,靠着一个善业的力量,在沙计多城成了前面说的那种长者,做了布施等福德之事。而他那个业,就像埋在地下的宝藏一样存着,一旦得到机会就会显现果报。他用辱骂那位比丘所造的恶业,在那一生就给了他果报。他不知道真相,以为“我是靠着那个善业的力量,才投生在陶工女奴的胎里”,就这样说。“从出生起就极为不幸”:这是说我从出生那一刻起就极其穷困。巴利
Tattha bhāvaseṭṭhīti evaṃnāmako asītikoṭivibhavo seṭṭhi. Guṇe ratoti guṇamhi rato. Sammatoti sambhāvito saṃvaṇṇito. Sucīti sucikammo. Idha jāto duritthiyāti imasmiṃ mithilanagare daliddiyā kapaṇāya kumbhadāsiyā kucchimhi jātosmīti. So kira pubbe kassapabuddhakāle araññe naṭṭhaṃ balibaddaṃ gavesamāno ekena maggamūḷhena bhikkhunā maggaṃ puṭṭho tuṇhī hutvā puna tena pucchito kujjhitvā ‘‘samaṇa, dāsā nāma mukharā honti, dāsena tayā bhavitabbaṃ, atimukharosī’’ti āha. Taṃ kammaṃ tadā vipākaṃ adatvā bhasmacchanno viya pāvako ṭhitaṃ. Maraṇasamaye aññaṃ kammaṃ upaṭṭhāsi. So yathākammaṃ saṃsāre saṃsaranto ekassa kusalakammassa balena sākete vuttappakāro seṭṭhi hutvā dānādīni puññāni akāsi. Taṃ panassa kammaṃ pathaviyaṃ nihitanidhi viya ṭhitaṃ okāsaṃ labhitvā vipākaṃ dassati. Yaṃ pana tena taṃ bhikkhuṃ akkosantena kataṃ pāpakammaṃ, tamassa tasmiṃ attabhāve vipākaṃ adāsi. So ajānanto ‘‘itarassa kalyāṇakammassa balena kumbhadāsiyā kucchimhi nibbattosmī’’ti saññāya evamāha. Yato jāto suduggatoti sohaṃ jātakālato paṭṭhāya atiduggatoti dīpeti.
“坚定于正行”:我确实就安立在正行本身。“这必定”:这是确定无疑的。“我想这戒,大王”:大王,我觉得这个所谓的戒是没有用的。“阿拉塔”:就像这位阿拉塔将军说“我过去世造了很多杀生的业,才得到将军的位置”,因为这个缘故,我认为戒是没有用的。“而失利”:就像一个不擅长、没受过训练的赌徒,执取那导致失败的一掷,我必定也是这样执取,在过去世毁掉了自己的财富,如今正承受着苦报。“迦叶所说”:这是说听闻了那位迦叶姓裸形者的话。巴利
Samacariyamadhiṭṭhitoti samacariyāyameva patiṭṭhitomhi. Nūnetanti ekaṃsena etaṃ. Maññidaṃ sīlanti deva, idaṃ sīlaṃ nāma niratthakaṃ maññe. Alātoti yathā ayaṃ alātasenāpati ‘‘mayā purimabhave bahuṃ pāṇātipātakammaṃ katvā senāpatiṭṭhānaṃ laddha’’nti bhāsati, tena kāraṇenāhaṃ niratthakaṃ sīlanti maññāmi. Kalimevāti yathā asippo asikkhito akkhadhutto parājayaggāhaṃ gaṇhāti, tathā nūna gaṇhāmi, purimabhave attano sāpateyyaṃ nāsetvā idāni dukkhaṃ anubhavāmi. Kassapabhāsitanti kassapagottassa acelakassa bhāsitaṃ sutvāti vadati.
听了比迦的话之后,安伽提王这样说道:
善趣的门不存在,对命运怀疑吧,比迦卡。巴利
‘‘Bījakassa vaco sutvā, rājā aṅgati mabravi; ‘Natthi dvāraṃ sugatiyā, niyatiṃ kaṅkha bījaka.
无论是快乐还是痛苦,据说都是命中注定的。
一切众生的轮回清净,不要急于求未来的事。巴利
‘Sukhaṃ vā yadi vā dukkhaṃ, niyatiyā kira labbhati; Saṃsārasuddhi sabbesaṃ, mā turittho anāgate.
从前我也是个好人,专门为婆罗门和居士们做事;
处理诉讼、裁断事务并给予教诫,那段时间里完全没有欲乐之乐。巴利
‘Ahampi pubbe kalyāṇo, brāhmaṇibbhesu byāvaṭo; Vohāramanusāsanto, ratihīno tadantarā’’’ti.
在这里,安伽提说那话,是因为他先听了另外两个人的说法,后来又听了比迦卡的说法,听了这三个人的话之后,就执取了顽固的邪见,于是说出“没有门”等这样的话。“对命运有疑惑”是说:善比迦卡,你好好看看命运吧。因为正是长达八十四大劫的时间在净化众生,你却太急躁了——他就是带着这个意思才这样说的。“未来”是说:在那个时间还没到来之前,我中途就要去天界了,你不必着急。“忙碌”是说:我在婆罗门和居士中间,为他们做端水洗身、布施等杂事,忙得不可开交。“诉讼”是说:坐在审判的地方,处理国王的诉讼事务,并加以教导。“其间毫无快乐”是说:在那段时间里,他完全失去了对五欲之乐的享受。巴利
Tattha aṅgati mabravīti paṭhamameva itaresaṃ dvinnaṃ, pacchā bījakassāti tiṇṇaṃ vacanaṃ sutvā daḷhaṃ micchādiṭṭhiṃ gahetvā etaṃ ‘‘natthi dvāra’’ntiādivacanamabravi. Niyatiṃ kaṅkhāti samma bījaka, niyatimeva olokehi. Cullāsītimahākappappamāṇo kāloyeva hi satte sodheti, tvaṃ atituritoti adhippāyenevamāha. Anāgateti tasmiṃ kāle asampatte antarāva devalokaṃ gacchāmīti mā turittho. Byāvaṭoti brāhmaṇesu ca gahapatikesu ca tesaṃyeva kāyaveyyāvaccadānādikammakaraṇena byāvaṭo ahosiṃ. Vohāranti vinicchayaṭṭhāne nisīditvā rājakiccaṃ vohāraṃ anusāsantova. Ratihīno tadantarāti ettakaṃ kālaṃ kāmaguṇaratiyā parihīnoti.
他这样说完,又告辞说:“尊者迦叶,我们这么长时间都在放逸懈怠。现在我们已经有了老师,从今以后只享受欲乐就好。以后在您跟前听法,对我们也会成为一种耽搁。您留步吧,我们要走了。”——巴利
Evañca pana vatvā ‘‘bhante kassapa, mayaṃ ettakaṃ kālaṃ pamajjimhā, idāni pana amhehi ācariyo laddho, ito paṭṭhāya kāmaratimeva anubhavissāma, tumhākaṃ santike ito uttari dhammassavanampi no papañco bhavissati, tiṭṭhatha tumhe, mayaṃ gamissāmā’’ti āpucchanto āha –
尊者,如果我们还能再见面,我们希望能再见到您。巴利
‘‘Punapi bhante dakkhemu, saṅgati ce bhavissatī’’ti.
在这里,“若还能相聚”是说,如果在某个地方我们将不能相见;“若不能”,意思是既然没有福报,见到你又有什么用呢?巴利
Tattha saṅgati ceti ekasmiṃ ṭhāne ce no samāgamo bhavissati,no ce, asati puññaphale kiṃ tayā diṭṭhenāti.
‘‘Idaṃ vatvāna vedeho, paccagā sanivesana’’nti;
在这里,“住处”是指:毗提诃王说完这句话后,登上车,回到自己的住处,也就是月光殿的平台上。巴利
Tattha sanivesananti bhikkhave, idaṃ vacanaṃ vedeharājā vatvā rathaṃ abhiruyha attano nivesanaṃ candakapāsādatalameva paṭigato.
国王先去了功德者古那那里,向他行礼之后问了问题。可是回来的时候,他连礼都没行就回来了。功德者古那因为自己没有德行,连一次礼拜都没得到,更别说饮食等供养恭敬了。国王过了那一夜,第二天召集大臣们,说:“你们给我准备好五欲之乐,我从今以后只享受五欲之乐,别的事不用来禀报我,审判的事就由某某和某某去做吧。”说完之后,他就完全沉溺在欲乐里了。导师为了说明这件事,说道:巴利
Rājā paṭhamaṃ guṇasantikaṃ gantvā taṃ vanditvā pañhaṃ pucchi. Āgacchanto pana avanditvāva āgato. Guṇo attano aguṇatāya vandanampi nālattha, piṇḍādikaṃ sakkāraṃ kimeva lacchati. Rājāpi taṃ rattiṃ vītināmetvā punadivase amacce sannipātetvā ‘‘kāmaguṇe me upaṭṭhāpetha, ahaṃ ito paṭṭhāya kāmaguṇasukhameva anubhavissāmi, na me aññāni kiccāni ārocetabbāni, vinicchayakiccaṃ asuko ca asuko ca karotū’’ti vatvā kāmaratimatto ahosi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
天刚亮,他就来到侍立之处。
把大臣们召集到一起后,他说了这番话。巴利
‘‘Tato ratyā vivasāne, upaṭṭhānamhi aṅgati; Amacce sannipātetvā, idaṃ vacanamabravi.
愿他们永远在我的旃达迦天宫里,为我提供种种欲乐。
愿他们不要插手那些事务,无论是秘密的还是公开的。巴利
‘Candake me vimānasmiṃ, sadā kāme vidhentu me; Mā upagacchuṃ atthesu, guyhappakāsiyesu ca.
维阇耶和须那摩,还有将军阿拉塔卡;
让这三位精通裁决的人为此案坐下吧。巴利
‘Vijayo ca sunāmo ca, senāpati alātako; Ete atthe nisīdantu, vohārakusalā tayo’.
毗提诃王说完这番话后,就只一味看重欲乐。
他也不为婆罗门与富户的任何事务而操劳。巴利
‘‘Idaṃ vatvāna vedeho, kāmeva bahumaññatha; Na cāpi brāhmaṇibbhesu, atthe kismiñci byāvaṭo’’ti.
在这其中,“侍奉之处”是指自己侍奉的地方。“我的月光殿”是指属于我的月光宝石殿。“愿为我安排”是指愿他们永远为我安排、提供种种欲乐。“在秘密或公开的事中”是指无论秘密或公开的事情发生时,任何人都不要来找我。“于事务”是指处理事务、裁决的地方。“让他们坐”是指为了完成我该办的事,愿他们和其他大臣一起坐下处理。巴利
Tattha upaṭṭhānamhīti attano upaṭṭhānaṭṭhāne. Candake meti mama santake candakapāsāde. Vidhentu meti niccaṃ mayhaṃ kāme saṃvidahantu upaṭṭhapentu. Guyhappakāsiyesūti guyhesupi pakāsiyesupi atthesu uppannesu maṃ keci mā upagacchuṃ. Attheti atthakaraṇe vinicchayaṭṭhāne. Nisīdantūti mayā kattabbakiccassa karaṇatthaṃ sesaamaccehi saddhiṃ nisīdantūti.
从那时起过了十四夜,毗提诃王那位可爱的女儿,
有个名叫如佳的王女,对乳母说。巴利
‘‘Tato dvesattarattassa, vedehassatrajā piyā; Rājadhītā rucā nāma, dhātimātaramabravi.
快装扮我,女伴们也来装扮我;
明天就是神圣的第十五日,我要去往主宰者身边。巴利
‘‘Alaṅkarotha maṃ khippaṃ, sakhiyo cālaṅkarontu me; Suve pannaraso dibyo, gacchaṃ issarasantike.
他们向她献上花环,还有极其昂贵的檀香;
摩尼宝、螺贝、珍珠这些珍宝,还有各种色彩的天衣。巴利
‘‘Tassā mālyaṃ abhihariṃsu, candanañca mahārahaṃ; Maṇisaṅkhamuttāratanaṃ, nānāratte ca ambare.
她坐在黄金打造的座椅上,许多女人围绕着她;
她们围绕着她,自身光彩夺目,她有着光辉美丽的容貌。巴利
‘‘Tañca soṇṇamaye pīṭhe, nisinnaṃ bahukitthiyo; Parikiriya asobhiṃsu, rucaṃ ruciravaṇṇini’’nti.
“从那以后”,是指从国王沉溺于欲乐泥潭的那天起。“十四日”,是指第十四天。“她对乳母说”,是指她想前往父王那里,便对乳母说了。据说,每到第十四天,她都由五百名少女簇拥着,带着一群乳母,以盛大的仪仗从自己那座七层高的悦意增长宫殿下来,为了拜见父王而前往月宫。那时,父王见到她,满心欢喜,给予隆重的礼遇后送她回去,说:“女儿,你去行布施吧。”给了她一千金,便让她回去了。她回到自己的住处,第二天受持布萨,向穷人、旅人、乞讨者广行布施。据说,国王曾赐给她一个地方,她就用那里的收入来办一切事务。可是那时候,全城到处都在议论:“听说国王依止邪命外道,接受了邪见。”乳母们听到这个消息,便禀告公主:“公主,听说您父王听了邪命外道的话,接受了邪见。还听说他让人拆毁了四座城门处的布施堂,下令强行抢夺别人的妻子和女儿,不再治理国政,已经变成了只贪图欲乐的人。”她听了这些话,心里很不高兴,心想:“我父王怎么能去亲近一个舍弃善法、不知羞耻、赤身裸体的邪命外道,还向他问法呢?难道不该去亲近那些如法而行、讲说业果的沙门和婆罗门,向他们请教吗?不过,除了我以外,再没有别人能把父王从邪见中拉出来,让他安立在正见上了。因为我能回忆过去七世、未来七世,一共十四世。所以,我要说出自己过去所造的恶业,显示恶业的结果,以此把父王从邪见中解救出来。可是,如果我今天就去,父王会说:‘女儿啊,你以前两个月才来一次,今天怎么来得这么急?’那时,如果我说‘听说您接受了邪见,所以我才来的’,他不会把我的话当回事。所以,今天我不去,等到从今天算起第十四天、黑分那天,再像以前那样装作什么都不知道,照往常去的方式去,到了该回来的时候,为了布施的事务向他讨一千金,那时父王就会说出自己执持邪见的事。然后我就凭自己的力量,让他抛弃邪见。”因此,到了第十四天,她想前往父王那里,便这样说了。巴利
Tattha tatoti tato rañño kāmapaṅke laggitadivasato paṭṭhāya. Dvesattarattassāti cuddasame divase. Dhātimātaramabravīti pitu santikaṃ gantukāmā hutvā dhātimātaramāha. Sā kira cātuddase cātuddase pañcasatakumārikāhi parivutā dhātigaṇaṃ ādāya mahantena sirivilāsena attano sattabhūmikā rativaḍḍhanapāsādā oruyha pitu dassanatthaṃ candakapāsādaṃ gacchati. Atha naṃ pitā disvā tuṭṭhamānaso hutvā mahāsakkāraṃ kāretvā uyyojento ‘‘amma, dānaṃ dehī’’ti sahassaṃ datvā uyyojeti. Sā attano nivesanaṃ āgantvā punadivase uposathikā hutvā kapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ mahādānaṃ deti. Raññā kirassā eko janapadopi dinno. Tato āyena sabbakiccāni karoti. Tadā pana ‘‘raññā kira guṇaṃ ājīvakaṃ nissāya micchādassanaṃ gahita’’nti sakalanagare ekakolāhalaṃ ahosi. Taṃ pavattiṃ rucāya dhātiyo sutvā rājadhītāya ārocayiṃsu ‘‘ayye, pitarā kira te ājīvakassa kathaṃ sutvā micchādassanaṃ gahitaṃ, so kira catūsu nagaradvāresu dānasālāyo viddhaṃsāpetvā parapariggahitā itthiyo ca kumārikāyo ca pasayhakārena gaṇhituṃ āṇāpeti, rajjaṃ na vicāreti, kāmamattoyeva kira jāto’’ti. Sā taṃ kathaṃ sutvā anattamanā hutvā ‘‘kathañhi nāma me tāto apagatasukkadhammaṃ nillajjaṃ naggabhoggaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissati, nanu dhammikasamaṇabrāhmaṇe kammavādino upasaṅkamitvā pucchitabbo siyā, ṭhapetvā kho pana maṃ añño mayhaṃ pitaraṃ micchādassanā apanetvā sammādassane patiṭṭhāpetuṃ samattho nāma natthi. Ahañhi atītā satta, anāgatā sattāti cuddasa jātiyo anussarāmi, tasmā pubbe mayā kataṃ pāpakammaṃ kathetvā pāpakammassa phalaṃ dassentī mama pitaraṃ micchādassanā mocessāmi. Sace pana ajjeva gamissāmi, atha maṃ pitā ‘amma, tvaṃ pubbe aḍḍhamāse āgacchasi, ajja kasmā evaṃ lahu āgatāsī’ti vakkhati. Tatra sace ahaṃ ‘tumhehi kira micchādassanaṃ gahita’nti sutvā ‘āgatamhī’ti vakkhāmi, na me vacanaṃ garuṃ katvā gaṇhissati, tasmā ajja agantvā ito cuddasame divase kāḷapakkheyeva kiñci ajānantī viya pubbe gamanākārenteva gantvā āgamanakāle dānavattatthāya sahassaṃ yācissāmi, tadā me pitā diṭṭhiyā gahitabhāvaṃ kathessati. Atha naṃ ahaṃ attano balena micchādiṭṭhiṃ chaḍḍāpessāmī’’ti cintesi. Tasmā cuddasame divase pitu santikaṃ gantukāmā hutvā evamāha.
那时,所谓“女友们”,是指我的五百位少女伙伴,让她们每一位都装扮得与众不同,用种种饰品、种种颜色、花香和涂香来妆饰她们。“吉祥的”,就是如同天界一般,或者因为被天神集会所庄严,所以叫吉祥。“前往”,是为了领取我布施所需之物,我将前往毗提诃王——我父亲的面前。“他们奉上”,是用十六罐香汤为她沐浴后,为了妆饰而呈上饰物。“簇拥”,就是围绕。“令她增辉”,是说她们围绕妙生公主站着,那一天就像天女一般,极为光艳。巴利
Tattha sakhiyo cāti sahāyikāyopi me pañcasatā kumārikāyo ekāyekaṃ asadisaṃ katvā nānālaṅkārehi nānāvaṇṇehi pupphagandhavilepanehi alaṅkarontūti. Dibyoti dibbasadiso, devatāsannipātapaṭimaṇḍitotipi dibbo. Gacchanti mama dānavattaṃ āharāpetuṃ videhissarassa pitu santikaṃ gamissāmīti. Abhihariṃsūti soḷasahi gandhodakaghaṭehi nhāpetvā maṇḍanatthāya abhihariṃsu. Parikiriyāti parivāretvā. Asobhiṃsūti sujaṃ parivāretvā ṭhitā devakaññā viya taṃ divasaṃ ativiya asobhiṃsūti.
她站在女伴们中间,全身佩戴着各种装饰品;
就像云层中的闪电,月亮进入了月殿。巴利
‘‘Sā ca sakhimajjhagatā, sabbābharaṇabhūsitā; Sateratā abbhamiva, candakaṃ pāvisī rucā.
走近毗提诃王,向那位乐于修习戒律的国王顶礼;
她在镶金的座位上,坐到一边。巴利
‘‘Upasaṅkamitvā vedehaṃ, vanditvā vinaye rataṃ; Suvaṇṇakhacite pīṭhe, ekamantaṃ upāvisī’’ti.
其中,“进入”是指进入父亲居住的地方——月宫。“镶嵌着金子”是指在镶满七宝的金制座椅上。巴利
Tattha upāvisīti pitu vasanaṭṭhānaṃ candakapāsādaṃ pāvisi. Suvaṇṇakhaciteti sattaratanakhacite suvaṇṇamaye pīṭhe.
毗提诃王看见那景象,就像看见天女们聚在一起。
我在女伴中间说了这句话。巴利
‘‘Tañca disvāna vedeho, accharānaṃva saṅgamaṃ; Rucaṃ sakhimajjhagataṃ, idaṃ vacanamabravi.
主人啊,你是否享受宫殿,享受内莲池?
难道他们总是给你送来各种各样的硬食吗?巴利
‘‘‘Kacci ramasi pāsāde, antopokkharaṇiṃ pati; Kacci bahuvidhaṃ khajjaṃ, sadā abhiharanti te.
你们这些少女,是不是采来了各种各样的花环?
你们各自搭建小房子,一心贪图嬉戏玩乐,一次又一次。巴利
‘Kacci bahuvidhaṃ mālyaṃ, ocinitvā kumāriyo; Gharake karotha paccekaṃ, khiḍḍāratiratā muhuṃ.
你缺了什么?他们又匆匆给你送来什么?
板着脸的女子啊,请不要对我摆出不悦之色,即使面对像月亮一样可爱的人,也不动心。巴利
‘Kena vā vikalaṃ tuyhaṃ, kiṃ khippaṃ āharanti te; Mano karassu kuḍḍamukhī, api candasamamhipī’’’ti.
在那里,所谓“会合”,是指看见像天女们相聚那样的聚会。接着他问:“女儿啊,我为你造了一座像毗阇延多殿那样能增长喜乐的宫殿,你在那里住得开心吗?关于内池:我就在你的住处里面,为你造了一座和欢喜池相似的池塘,你在那池塘里戏水玩乐,开心吗?关于花环:女儿啊,我每天给你送去二十五个花盒,你们所有少女是不是把那些花采下来、编成花环,常常沉浸在游戏的快乐里,各自搭起小花屋,一边说着‘这个漂亮,这个更漂亮’,一边兴致勃勃地各自做风花屋、花房、花座和花床呢?”他这样问道。巴利
Tattha saṅgamanti accharānaṃ saṅgamaṃ viya samāgamaṃ disvā. Pāsādeti amma mayā tuyhaṃ vejayantasadiso rativaḍḍhanapāsādo kārito, kacci tattha ramasi. Antopokkharaṇiṃ patīti antovatthusmiññeva te mayā nandāpokkharaṇīpaṭibhāgāpokkharaṇī kāritā, kacci taṃ pokkharaṇiṃ paṭicca udakakīḷaṃ kīḷantī ramasi. Mālyanti amma, ahaṃ tuyhaṃ devasikaṃ pañcavīsati pupphasamugge pahiṇāmi, kacci tumhe sabbāpi kumārikāyo taṃ mālyaṃ ocinitvā ganthitvā abhiṇhaṃ khiḍḍāratiratā hutvā paccekaṃ gharake karotha, ‘‘idaṃ sundaraṃ, idaṃ sundaratara’’nti pāṭiyekkaṃ sārambhena vāyapupphagharakāni pupphagabbhe ca pupphāsanapupphasayanāni ca kacci karothāti pucchati.
“Vikalanti”说的是缺陷、不圆满。“mano karassū”意思是:你要把心生起来。“Kuḍḍamukhī”(墙脸)这个称呼,是因为她用芥子膏把脸涂得光净,才这样叫她。女人们为了美化脸色,要去掉被恶血弄坏的脸上痘疮,会先用芥子膏涂脸,然后为了把血色调匀,用黏土膏,再为了皮肤光润,用芝麻膏。“candasamamhipī”的意思是:像月亮那样难得的人根本不存在,就算对方是那样的人,你也对她生起欢喜,告诉我,我就会替你办成。巴利
Vikalanti vekallaṃ. Mano karassūti cittaṃ uppādehi. Kuḍḍamukhīti sāsapakakkehi pasāditamukhatāya taṃ evamāha. Itthiyo hi mukhavaṇṇaṃ pasādentiyo duṭṭhalohitamukhadūsitapīḷakāharaṇatthaṃ paṭhamaṃ sāsapakakkena mukhaṃ vilimpanti, tato lohitassa samakaraṇatthaṃ mattikākakkena, tato chavipasādanatthaṃ tilakakkena. Candasamamhipīti candato dullabhataro nāma natthi, tādisepi ruciṃ katvā mamācikkha, sampādessāmi teti.
听了毗提诃的话之后,露恰对父亲这样说:
大王,这一切都能从自在者身边得到。巴利
‘‘Vedehassa vaco sutvā, rucā pitara mabravi; ‘Sabbametaṃ mahārāja, labbhatissarasantike.
明天是神圣的十五日,让他们把一千带来给我;
我要按照所给的布施,向所有乞讨者布施。巴利
‘Suve pannaraso dibyo, sahassaṃ āharantu me; Yathādinnañca dassāmi, dānaṃ sabbavaṇīsvaha’’’nti.
在这里,我要向所有乞讨者布施。巴利
Tattha sabbavaṇīsvahanti sabbavaṇibbakesu ahaṃ dassāmi.
1234 第1234段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1234.
安伽提王听了卢遮的话,说道:
你白白浪费了大量财富,毫无用处,也没有任何回报。巴利
‘‘Rucāya vacanaṃ sutvā, rājā aṅgati mabravi; ‘Bahuṃ vināsitaṃ vittaṃ, niratthaṃ aphalaṃ tayā.
你在布萨日总是安住持戒,不吃不喝。
这确实注定不该受用;不受用的人并没有福德。巴利
‘Uposathe vasaṃ niccaṃ, annapānaṃ na bhuñjasi; Niyatetaṃ abhuttabbaṃ, natthi puññaṃ abhuñjato’’’ti.
比丘们,那位安伽提王以前即使没人请求,也会说“孩儿,请布施”,布施一千;但那天有人请求时,他因为执持邪见,没有布施,反而说了“你毁掉了许多财富”等话。这注定是不可受用的,也就是说,按定业你注定不能受用它;无论受用还是不受用,都没有福德。因为一切众生都要经过八十四大劫之后才能清净。巴利
Tattha aṅgati mabravīti bhikkhave, so aṅgatirājā pubbe ayācitopi ‘‘amma, dānaṃ dehī’’ti sahassaṃ datvā taṃ divasaṃ yācitopi micchādassanassa gahitattā adatvā idaṃ ‘‘bahuṃ vināsita’’ntiādivacanaṃ abravi. Niyatetaṃ abhuttabbanti etaṃ niyativasena tayā abhuñjitabbaṃ bhavissati, bhuñjantānampi abhuñjantānampi puññaṃ natthi. Sabbe hi cullāsītimahākappe atikkamitvāva sujjhanti.
比迦哥确实听说了那时迦叶所说的话,
他不停地呼出热气,哭泣着流下眼泪。巴利
‘‘Bījakopi hi sutvāna, tadā kassapabhāsitaṃ; ‘Passasanto muhuṃ uṇhaṃ, rudaṃ assūni vattayi.
卢遮啊,只要还活着,就别把食物撤走。
贤女啊,并没有他世,你何必徒劳地折磨自己呢?巴利
‘Yāva ruce jīvamānā, mā bhattamapanāmayi; Natthi bhadde paro loko, kiṃ niratthaṃ vihaññasī’’’ti.
这里,“比迦哥”是指:比迦哥在过去世做了善业,因为那善业的果报,他投生在女奴的肚子里,所以举出“比迦哥的故事”作为例子。“贤女,没有”:贤女啊,那位宣扬道德的导师这样说:“没有这个世间,没有他世,没有母亲,没有父亲,没有化生的众生,世间也没有如法而行、正道而行的沙门婆罗门。”因为如果有他世,这个世间才可能存在,可他世本身就不存在;如果有父母存在,才可能有儿子女儿,可他们本身就不存在;如果有法存在,才可能有行法的沙门婆罗门,可他们本身就不存在。你们布施、持戒,到底是为了什么?只是白白地折磨自己罢了。巴利
Tattha bījakopīti bījakopi pubbe kalyāṇakammaṃ katvā tassa nissandena dāsikucchiyaṃ nibbattoti bījakavatthumpissā udāharaṇatthaṃ āhari. Natthi bhaddeti bhadde, guṇācariyo evamāha ‘‘natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā’’ti. Paraloke hi sati idhalokopi nāma bhaveyya, soyeva ca natthi. Mātāpitūsu santesu puttadhītaro nāma bhaveyyūuṃ, teyeva ca natthi. Dhamme sati dhammikasamaṇabrāhmaṇā bhaveyyūṃ, teyeva ca natthi. Kiṃ dānaṃ dentī sīlaṃ rakkhantī niratthaṃ vihaññasīti.
鲁迦容貌秀丽,听了毗提诃的话之后,
他清楚前后之法,就对父亲这样说:巴利
‘‘Vedehassa vaco sutvā, rucā ruciravaṇṇinī; Jānaṃ pubbāparaṃ dhammaṃ, pitaraṃ etadabravi.
过去只是听别人说,如今我已亲眼见到、亲自作证。
谁亲近愚人,自己也会变成愚人。巴利
‘Sutameva pure āsi, sakkhi diṭṭhamidaṃ mayā; Bālūpasevī yo hoti, bālova samapajjatha.
愚人确实会因为亲近愚人,而变得更加愚痴。
这很合适,用火把和奴隶比雅迦这样的人,会迷惑。巴利
‘Mūḷho hi mūḷhamāgamma, bhiyyo mohaṃ nigacchati; Patirūpaṃ alātena, bījakena ca muyhitu’’’nti.
比丘们,所谓“前后法”:王女鲁恰听了父亲的话后,凭过去七世了知过去法,凭未来七世了知未来法。她想让父亲脱离邪见,就说了“只是听过而已”等这番话。其中“等同”是说:一个人如果亲近愚者,他自己就等同于愚者——这个道理我以前只是听说过,今天却亲眼见到了。“愚者”是说:就像亲近迷路的人自己也会迷路一样,亲近邪见者自己也会变成邪见者,愚痴越来越重,变得比以前更愚痴。“火把”是说:大王啊,你们亲近的这位火把将军,在出身、族姓、家族、地方、权势、福报和智慧方面都极其低劣;还有那个极其低劣、毫无智慧的奴隶比雅迦;以及像村童一样不知羞耻、愚痴无知的邪命外道古那。亲近他们而陷入迷惑,那是再合适不过、再相称不过了。他们怎么可能不迷惑呢?巴利
Tattha pubbāparaṃ dhammanti bhikkhave, pitu vacanaṃ sutvā rucā rājadhītā atīte sattajātivasena pubbadhammaṃ, anāgate sattajātivasena anāgatadhammañca jānantī pitaraṃ micchādiṭṭhito mocetukāmā etaṃ ‘‘sutamevā’’tiādimāha. Tattha samapajjathāti yo puggalo bālūpasevī hoti, so bālova samapajjatīti etaṃ mayā pubbe sutameva, ajja pana paccakkhato diṭṭhaṃ. Mūḷhoti maggamūḷhaṃ āgamma maggamūḷho viya diṭṭhimūḷhaṃ āgamma diṭṭhimūḷhopi uttari mohaṃ nigacchati, mūḷhataro hoti. Alātenāti deva, tumhehi jātigottakulapadesaissariyapuññapaññāhīnena alātasenāpatinā accantahīnena duppaññena bījakadāsena ca gāmadārakasadisaṃ ahirikaṃ bālaṃ guṇaṃ ājīvakaṃ āgamma muyhituṃ patirūpaṃ anucchavikaṃ. Kiṃ te na muyhissantīti?
就这样,你们两人都责备了[他],为了从邪见中解脱,想让父亲解脱,就称赞父亲说:巴利
Evaṃ te ubhopi garahitvā diṭṭhito mocetukāmatāya pitaraṃ vaṇṇentī āha –
你可是天神,有智慧,又勇敢,还善于分辨什么是有益的。
你怎么会像愚人一样,落入低劣的见解呢?巴利
‘‘Tvañca devāsi sappañño, dhīro atthassa kovido; Kathaṃ bālebhi sadisaṃ, hīnadiṭṭhiṃ upāgami.
1242 第1242段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1242.
就算一个人真的能靠轮回这条路得到清净,古那的出家也就没有意义了。
就像飞蛾扑向燃烧的火焰,愚痴迷乱的人投生为裸形者。巴利
‘‘Sacepi saṃsārapathena sujjhati, niratthiyā pabbajjā guṇassa; Kīṭova aggiṃ jalitaṃ apāpataṃ, upapajjati mohamūḷho naggabhāvaṃ.
那些先前执著于“轮回即清净”的许多无知之人,败坏了业;
过去那些像输骰一样的过失,因为执取方式错误而毫无意义,难以摆脱,就像鱼咬住了钩。巴利
‘‘Saṃsārasuddhīti pure niviṭṭhā, kammaṃ vidūsenti bahū ajānaṃ; Pubbe kalī duggahitovanatthā, dummocayā balisā ambujovā’’ti.
在这里,所谓“有慧者”,是指依靠名声、年龄、福报、圣地、居所、生处、如理作意和讨论而获得的智慧,所以叫有慧者;也正是因为这个原因,他被称为明智者;由于明智,他对什么是义、什么是无义,什么是原因、什么不是原因,都很善巧通达。“与愚者相似”:意思是,就像那些愚者所趣入的那样,你为什么也趣入了这种卑劣的见解?“陷堕”:就是也堕落、堕落的意思。这里要说明的是:孩子,如果持有“通过轮回就能得到清净”这种见解,那就像夜蛾在夜里看见燃烧的火焰,却不知道以这火焰为因缘会带来痛苦,因为愚痴而扑向那里,结果遭受大苦;同样,具有德行者虽然舍弃了五种欲乐,却被愚痴所迷惑,就会投生到毫无滋味、赤裸的状态中去。巴利
Tattha sappaññoti yasavayapuññatitthāvāsayonisomanasikārasākacchāvasena laddhāya paññāya sappañño, teneva kāraṇena dhīro, dhīratāya atthānatthassa kāraṇākāraṇassa kovido. Bālebhi sadisanti yathā te bālā upagatā, tathā kathaṃ tvaṃ hīnadiṭṭhiṃ upagato. Apāpatanti api āpataṃ, patantoti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta, saṃsārena suddhīti laddhiyā sati yathā paṭaṅgakīṭo rattibhāge jalitaṃ aggiṃ disvā tappaccayaṃ dukkhaṃ ajānitvā mohena tattha patanto mahādukkhaṃ āpajjati, tathā guṇopi pañca kāmaguṇe pahāya mohamūḷho nirassādaṃ naggabhāvaṃ upapajjati.
所谓“先前执著”:孩子,并不是有人从没听过“通过轮回就能得到清净”这种说法,才一开始就安立了这个见解;而是因为执取了“善业和恶业都有果报”这一点,很多人由于无知,在毁谤业的同时,也把业果一起毁谤了。这样一来,他们先前所执取的那套关于罪过和失败的执取,恰恰就是错误的执取,这就是这里的意思。至于“像鱼难脱钩”:这些愚人如此无知,凭着邪见执取无益之事而安住其中,就像吞了钩的鱼难以从钩上脱身一样,他们也难以从那种无益之事中脱身。巴利
Pure niviṭṭhāti tāta, saṃsārena suddhīti kassaci vacanaṃ asutvā paṭhamameva niviṭṭho natthi, sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalanti gahitattā bahū janā ajānantā kammaṃ vidūsentā kammaphalampi vidūsentiyeva, evaṃ tesaṃ pubbe gahito kali parājayagāho duggahitova hotīti attho. Dummocayā balisā ambujovāti te pana evaṃ ajānantā micchādassanena anatthaṃ gahetvā ṭhitā bālā yathā nāma balisaṃ gilitvā ṭhito maccho balisā dummocayo hoti, evaṃ tamhā anatthā dummocayā honti.
她又进一步举出例子,说道:巴利
Uttaripi udāharaṇaṃ āharantī āha –
大王,我要为你打个比方,来说明其中的道理。
有些智者是通过譬喻来明白道理的。巴利
‘‘Upamaṃ te karissāmi, mahārāja tavatthiyā; Upamāya midhekacce, atthaṃ jānanti paṇḍitā.
就像商人的船,装载了无法计量的重物;
承担了过重的负担,就会沉没在大海里。巴利
‘‘Vāṇijānaṃ yathā nāvā, appamāṇabharā garu; Atibhāraṃ samādāya, aṇṇave avasīdati.
就像这样,一个人一点点地累积恶业,
把过重的负担扛起来,就会沉没到地狱里去。巴利
‘‘Evameva naro pāpaṃ, thokaṃ thokampi ācinaṃ; Atibhāraṃ samādāya, niraye avasīdati.
大王啊,阿拉塔的担子还没装满呢。
他不断累积那种恶业,凭着它就会走向恶趣。巴利
‘‘Na tāva bhāro paripūro, alātassa mahīpati; Ācināti ca taṃ pāpaṃ, yena gacchati duggatiṃ.
大王啊,这是阿拉塔先前所作的福德;
大王啊,这正是他的果报:他所获得的安乐。巴利
‘‘Pubbevassa kataṃ puññaṃ, alātassa mahīpati; Tasseva deva nissando, yañceso labhate sukhaṃ.
他的福德就在损耗,因为他沉溺于不善的行为。
他放弃正道,却去追随邪道。巴利
‘‘Khīyate cassa taṃ puññaṃ, tathā hi aguṇe rato; Ujumaggaṃ avahāya, kummaggamanudhāvati.
1250 第1250段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1250.
就像一杆被提起的秤,秤盘放下的时候;
重物卸下后,秤杆就往上翘。巴利
‘‘Tulā yathā paggahitā, ohite tulamaṇḍale; Unnameti tulāsīsaṃ, bhāre oropite sati.
1251 (此段原文缺失,无法翻译。)巴利
1251.
就像人一点一点地积累福德一样,
自以为能升天的人,就像名为比迦的奴仆,沉迷在享乐里。巴利
‘‘Evameva naro puññaṃ, thokaṃ thokampi ācinaṃ; Saggātimāno dāsova, bījako sātave rato’’ti.
在这里,“地狱”指的是八种大地狱、十六种增地狱,以及世界之间的地狱。“重担”是说:亲爱的孩子,阿罗咤的不善业重担还没有满。“正是他的”是说:那是他过去所造善业的等流果,所以这位阿罗咤将军今天能得到快乐。确实,亲爱的孩子,这不是杀牛业的果报。因为恶业的果报竟然会是可爱、令人欢喜的,这是绝无道理的。“乐于非功德”是说:就像那样,他现在乐于不善业。“直道”指十善业道。“邪道”指通往地狱的不善道。巴利
Tattha nirayeti aṭṭhavidhe mahāniraye, soḷasavidhe ussadaniraye, lokantaraniraye ca. Bhāroti tāta, na tāva alātassa akusalabhāro pūrati. Tassevāti tassa pubbe katassa puññasseva nissando, yaṃ so alātasenāpati ajja sukhaṃ labhati. Na hi tāta, etaṃ goghātakakammassa phalaṃ. Pāpakammassa hi nāma vipāko iṭṭho kanto bhavissatīti aṭṭhānametaṃ. Aguṇe ratoti tathāhesa idāni akusalakamme rato. Ujumagganti dasakusalakammapathamaggaṃ. Kummagganti nirayagāmiakusalamaggaṃ.
“秤盘已经放下”的意思是:为了遮住货物,把秤盘挂上去放好。“提起”的意思是向上举起。“积累”的意思是:哪怕只一点点地积累福德,人也会卸下恶业的重担,抬起善业之首,然后投生到天界。“以天界为傲”的意思是:对能投生天界、带来快乐果报的善业充满热情。也有一种写法是“saggādhimāno”,意思是心以天界为依托而安住。“乐于甜美”的意思是:这个名叫比迦的奴仆只乐于那些能带来甜美果报的善法。等到他的恶业消尽时,他就会凭借善业的果报投生到天界。巴利
Ohite tulamaṇḍaleti bhaṇḍapaṭicchanatthāya tulamaṇḍale laggetvā ṭhapite. Unnametīti uddhaṃ ukkhipati. Ācinanti thokaṃ thokampi puññaṃ ācinanto pāpabhāraṃ otāretvā naro kalyāṇakammassa sīsaṃ ukkhipitvā devalokaṃ gacchati. Saggātimānoti sagge atimāno saggasampāpake sātaphale kalyāṇakamme abhirato. ‘‘Saggādhimāno’’tipi pāṭho, saggaṃ adhikāraṃ katvā ṭhitacittoti attho. Sātave ratoti esa bījakadāso sātave madhuravipāke kusaladhammeyeva rato. So imassa pāpakammassa khīṇakāle, kalyāṇakammassa phalena devaloke nibbattissati.
而他现在落到奴隶的身份,这并不是善业带来的果报。因为能导致他成为奴隶的,一定是他过去所造的恶业,这一点应当确定下来。为了说明这个道理,所以说道:巴利
Yañcesa idāni dāsattaṃ upagato, na taṃ kalyāṇakammassa phalena. Dāsattasaṃvattanikañhissa pubbe kataṃ pāpaṃ bhavissatīti niṭṭhamettha gantabbanti imamatthaṃ pakāsentī āha –
今天,那个叫“种子”的奴隶,在自己身上看到了苦;
他过去造下的恶业,如今正是他自己在承受。巴利
‘‘Yamajja bījako dāso, dukkhaṃ passati attani; Pubbevassa kataṃ pāpaṃ, tameso paṭisevati.
他的恶业就这样被消尽,因为他确实乐于修学戒律。
到了迦叶那里之后,千万别走上邪路。巴利
‘‘Khīyate cassa taṃ pāpaṃ, tathā hi vinaye rato; Kassapañca samāpajja, mā hevuppathamāgamā’’ti.
在这里,“千万别走上邪路”是说:孩子,你去亲近那个裸行的迦叶苦行者之后,千万别走上通往地狱的邪路,千万别作恶——她这样告诫父亲。巴利
Tattha mā hevuppathamāgamāti tāta, tvaṃ imaṃ naggaṃ kassapājīvakaṃ upagantvā mā heva nirayagāmiṃ uppathaṃ agamā, mā pāpamakāsīti pitaraṃ ovadati.
现在,为了显示他亲近恶人的过失和亲近善友的功德,她说道:巴利
Idānissa pāpūpasevanāya dosaṃ kalyāṇamittūpasevanāya ca guṇaṃ dassentī āha –
大王啊,一个人不管亲近的是善人还是不善的人,
不管是持戒的人还是破戒的人,都会跟着他走,受他摆布。巴利
‘‘Yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ; Sīlavantaṃ visīlaṃ vā, vasaṃ tasseva gacchati.
所交之友如何,所近之者如何,
他自己也就会成为那样的人,因为共住相处正是如此。巴利
‘‘Yādisaṃ kurute mittaṃ, yādisaṃ cūpasevati; Sopi tādisako hoti, sahavāso hi tādiso.
亲近者亲近被亲近者,被接触者接触他人;
就像涂了毒的箭会污染整个箭囊,没涂毒的箭也会被沾染。
因为害怕被污染,智者不会和恶人做朋友。巴利
‘‘Sevamāno sevamānaṃ, samphuṭṭho samphusaṃ paraṃ; Saro diddho kalāpaṃva, alittamupalimpati; Upalepabhayā dhīro, neva pāpasakhā siyā.
有人用茅草尖去包腐烂的鱼,
吉祥草也会散发腐臭,亲近愚人同样如此。巴利
‘‘Pūtimacchaṃ kusaggena, yo naro upanayhati; Kusāpi pūti vāyanti, evaṃ bālūpasevanā.
有人用叶子包多伽罗香,
连叶子也会散出芬芳;亲近智者,亦复如是。巴利
‘‘Tagarañca palāsena, yo naro upanayhati; Pattāpi surabhi vāyanti, evaṃ dhīrūpasevanā.
所以,就像看一个树叶做的袋子一样,要先了解自己成熟到什么程度。
智者不应亲近不善者,而应亲近善者。
不善者引人入地狱,善者则导人至善趣。巴利
‘‘Tasmā pattapuṭasseva, ñatvā sampākamattano Asante nopaseveyya, sante seveyya paṇḍito; Asanto nirayaṃ nenti, santo pāpenti suggati’’nti.
在这里,善者就是善士,非善者就是非善士。大王,就像涂了毒的箭射进箭囊,整个箭囊本来没沾毒,却被那支毒箭染上,全都带了毒;同样,恶友亲近恶行时,既亲近了自己,也亲近了别人,被他触及的那个原本没沾恶的人,因为跟他变成同一种心态,就被染污了。散发恶臭,是说连他身边的草叶也散发出臭味。多伽罗香,是指多伽罗香以及其他各种芬芳的香材。这样,就是指这样亲近智者。因为智者确实能让亲近自己的人也变得明智。巴利
Tattha santaṃ vāti sappurisaṃ vā. Yadi vā asanti asappurisaṃ vā. Saro diddho kalāpaṃvāti mahārāja, yathā nāma halāhalavisalitto saro sarakalāpe khitto sabbaṃ taṃ visena alittampi sarakalāpaṃ limpati, visadiddhameva karoti, evameva pāpamitto pāpaṃ sevamāno attānaṃ sevamānaṃ paraṃ, tena samphuṭṭho taṃ samphusaṃ alittaṃ pāpena purisaṃ attanā ekajjhāsayaṃ karonto upalimpati. Pūti vāyantīti tassa te kusāpi duggandhā vāyanti. Tagarañcāti tagarañca aññañca gandhasampannaṃ gandhajātaṃ. Evanti evarūpā dhīrūpasevanā. Dhīro hi attānaṃ sevamānaṃ dhīrameva karoti.
所以,“就像用叶子包着香料一样”——因为包裹着多伽罗香等香料的叶子也会变得芳香,所以就像用叶子包着香料那样,通过亲近智者,我也会因此成为智者——应当这样理解。“知道自己成熟到什么程度”:就是了解自己成熟、成为智者的程度之后,舍弃不善的人,亲近那些善士和智者。至于“把人带向地狱”这一句,应当以被提婆达多等人带往地狱者为例;而“把人引向善趣”这一句,应当以被舍利弗长老等人引向善趣者为例。巴利
Tasmāpattapuṭassevāti yasmā tagarādipaliveṭhamānāni paṇṇānipi sugandhāni honti, tasmā palāsapattapuṭasseva paṇḍitūpasevanena ahampi paṇḍito bhavissāmīti evaṃ. Ñatvā sampākamattanoti attano paripākaṃ paṇḍitabhāvaṃ parimāṇaṃ ñatvā asante pahāya paṇḍite sante seveyya. ‘‘Nirayaṃ nentī’’ti ettha devadattādīhi nirayaṃ, ‘‘pāpenti suggati’’nti ettha sāriputtattherādīhi sugatiṃ nītānaṃ vasena udāharaṇāni āharitabbāni.
王女就这样用六首偈颂为父亲说法,现在为了显示自己过去世所经历的痛苦,接着说道:巴利
Evaṃ rājadhītā chahi gāthāhi pitu dhammaṃ kathetvā idāni atīte attanā anubhūtaṃ dukkhaṃ dassentī āha –
我也曾忆起七次投生,在轮回中流转;
未来也仅有七生,是我从此处命终后所要往生的。巴利
‘‘Ahampi jātiyo satta, sare saṃsaritattano; Anāgatāpi satteva, yā gamissaṃ ito cutā.
人主啊,我的第七世,在过去就曾有过。
在摩揭陀国的王舍城,我曾是铁匠之子。巴利
‘‘Yā me sā sattamī jāti, ahu pubbe janādhipa; Kammāraputto magadhesu, ahuṃ rājagahe pure.
依靠恶友,我造下了许多恶业。
我们侵害他人妻子时,就像不死者一样生活。巴利
‘‘Pāpaṃ sahāyamāgamma, bahuṃ pāpaṃ kataṃ mayā; Paradārassa heṭhento, carimhā amarā viya.
那业已潜藏不动,就像被灰覆盖的火。
然后因为别的业,我出生在竹地。巴利
‘‘Taṃ kammaṃ nihitaṃ aṭṭhā, bhasmacchannova pāvako; Atha aññehi kammehi, ajāyiṃ vaṃsabhūmiyaṃ.
在憍赏弥城的一个富豪家里,家境富足、兴旺,财产极多;
大王,我是家里唯一的孩子,一直受到恭敬和供养。巴利
‘‘Kosambiyaṃ seṭṭhikule, iddhe phīte mahaddhane; Ekaputto mahārāja, niccaṃ sakkatapūjito.
1265 第1265段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1265.
在那里,我亲近了一位朋友,一位沉迷于享乐的同伴。
那位智者博学多闻,他把我引向了义理。巴利
‘‘Tattha mittaṃ asevissaṃ, sahāyaṃ sātave rataṃ; Paṇḍitaṃ sutasampannaṃ, so maṃ atthe nivesayi.
我在十四日、十五日,以及很多个夜晚都持守斋戒;
那业就搁在那里,像水边的宝藏一样。巴利
‘‘Cātuddasiṃ pañcadasiṃ, bahuṃ rattiṃ upāvasiṃ; Taṃ kammaṃ nihitaṃ aṭṭhā, nidhīva udakantike.
那时,在摩揭陀国所做的那些恶业;
后来,果报降临到我身上,就像吃了剧毒一样。巴利
‘‘Atha pāpāna kammānaṃ, yametaṃ magadhe kataṃ; Phalaṃ pariyāga maṃ pacchā, bhutvā duṭṭhavisaṃ yathā.
我从那里死后,韦提诃人啊,长久地待在号叫地狱里;
我因自己造下的业而不待他缘,那份安乐不现前。巴利
‘‘Tato cutāhaṃ vedeha, roruve niraye ciraṃ; Sakammunā apaccissaṃ, taṃ saraṃ na sukhaṃ labhe.
在那里,历经无数年岁,承受了许许多多的苦。
大王,在分离之时,我曾是一只蹦跳着撒果子的山羊。巴利
‘‘Bahuvassagaṇe tattha, khepayitvā bahuṃ dukhaṃ; Bhinnāgate ahuṃ rāja, chagalo uddhatapphalo’’ti.
大王,这里说的“有情”,就是有此世和他世,善行和恶行确实有果报。轮回本身并不能让有情变得清净,有情只是靠自己的业才得到清净。阿罗咤将军和那个叫“种子”的奴隶,都只能回忆起一世。并不只是他们能回忆一世,我也能回忆自己过去七世的流转,也知道未来从此应去的七世。所谓“我的那个”,就是指我过去世中的第七世。所谓“工匠之子”,就是在那一世里,我生在摩揭陀国的王舍城,是一个金匠的儿子。巴利
Tattha sattāti mahārāja, idhalokaparalokā nāma sukatadukkaṭānañca phalaṃ nāma atthi. Na hi saṃsāro satte sodhetuṃ sakkoti, sakammunā eva sattā sujjhanti. Alātasenāpati ca bījakadāso ca ekameva jātiṃ anussaranti. Na kevalaṃ eteva jātiṃ saranti, ahampi atīte satta jātiyo attano saṃsaritaṃ sarāmi, anāgatepi ito gantabbā satteva jānāmi. Yā me sāti yā sā mama atīte sattamī jāti āsi. Kammāraputtoti tāya jātiyā ahaṃ magadhesu rājagahanagare suvaṇṇakāraputto ahosiṃ.
侵犯他人妻子:就是侵犯别人所守护、看管、如同最珍贵财物一样不让人责难的他人之妻。隐伏:我那时造下的恶业,没找到机会显现,就一直潜伏着;一旦机会来了,它就会给出果报,像被灰盖住的火种一样藏在下面。在竹域:就是竹国。独子:那时在一个拥有八亿财富的富豪家里,我是唯一的儿子。乐于善行:心对善业感到欢喜、爱好。那位朋友:就是那位朋友,他把我引导、安立在有意义、有利益的善业上。巴利
Paradārassaheṭhentoti paradāraṃ heṭhentā paresaṃ rakkhitagopite varabhaṇḍe aparajjhantā. Aṭṭhāti taṃ tadā mayā kataṃ pāpakammaṃ okāsaṃ alabhitvā okāse sati vipākadāyakaṃ hutvā bhasmapaṭicchanno aggi viya nihitaṃ aṭṭhāsi. Vaṃsabhūmiyanti vaṃsaraṭṭhe. Ekaputtoti asītikoṭivibhave seṭṭhikule ahaṃ ekaputtakova ahosiṃ. Sātave ratanti kalyāṇakamme abhirataṃ. So manti so sahāyako maṃ atthe kusalakamme patiṭṭhāpesi.
那业:我那时所造的善业,当时也没得到成熟的机会,就暂时潜伏着;一旦机会来了,它就成了果报的给予者,像埋在近水处的宝藏一样待在那里。而我那句:在我自己的种种恶业里,我在摩揭陀国所做的侵犯他人妻室这件事,它的果报后来完全追上了我、缠住了我——这就是意思。怎么个比方呢?就像吃了剧毒的食物。好比有人吃了带毒的食物,那猛烈、粗硬的哈拉哈拉毒就在他体内发作;同样,那果报也完全追上了我——这就是意思。从那事之后,从憍赏弥的富商家。他们忆念那事:忆念在那地狱中所受的苦后,我确实得不到所谓的心乐,只有恐惧生起于我。破落国:所谓破落的国土。举果者:被举起的种子。巴利
Taṃ kammanti tampi me kataṃ kalyāṇakammaṃ tadā okāsaṃ alabhitvā okāse sati vipākadāyakaṃ hutvā udakantike nidhi viya nihitaṃ aṭṭhāsi. Yametanti atha mama santakesu pāpakammesu yaṃ etaṃ mayā magadhesu paradārikakammaṃ kataṃ, tassa phalaṃ pacchā maṃ pariyāgaṃ upagatanti attho. Yathā kiṃ? Bhutvā duṭṭhavisaṃ yathā, yathā savisaṃ bhojanaṃ bhuñjitvā ṭhitassa taṃ duṭṭhaṃ kakkhaḷaṃ halāhalaṃ visaṃ kuppati, tathā maṃ pariyāgatanti attho. Tatoti tato kosambiyaṃ seṭṭhikulato. Taṃ saranti taṃ tasmiṃ niraye anubhūtadukkhaṃ sarantī cittasukhaṃ nāma na labhāmi, bhayameva me uppajjati. Bhinnāgateti bhinnāgate nāma raṭṭhe. Uddhatapphaloti uddhatabījo.
那只山羊力气很大。人们骑到它背上驱使它,还把它套到车上拉车。为了说明这个道理,他们这样说——巴利
So pana chagalako balasampanno ahosi. Piṭṭhiyaṃ abhiruyhapi naṃ vāhayiṃsu, yānakepi yojayiṃsu. Imamatthaṃ pakāsentī āha –
我曾用背驮、用车载,把萨达的儿子们运走;
那是我私通他人妻子的业报。巴利
‘‘Sātaputtā mayā vūḷhā, piṭṭhiyā ca rathena ca; Tassa kammassa nissando, paradāragamanassa me’’ti.
在这里,“萨塔的儿子们”就是指大臣的儿子们。大王啊,他那种业的果报就是:在噜噜瓦大地狱里被煎熬,投生为山羊时被阉割,还有背负重担、被套上轭拉车,这一切全都是他私通他人妻子所结出的果报。巴利
Tattha sātaputtāti amaccaputtā. Tassa kammassāti deva, roruve mahāniraye paccanañca chagalakakāle bījuppāṭanañca piṭṭhivāhanayānakayojanāni ca sabbopesa tassa nissando paradāragamanassa meti.
他死后投生到森林里,成了母猴胎中的一只猴子。出生那天,他们把他带去见猴王。猴王说:“把我的儿子给我!”就一把紧紧抓住他,不顾他拼命哭叫,用牙齿把他的睾丸咬了下来。为了说明这件事的含意,说了下面的话:巴利
Tato pana cavitvā araññe kapiyoniyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Atha naṃ jātadivase yūthapatino dassesuṃ. So ‘‘ānetha me, putta’’nti daḷhaṃ gahetvā tassa viravantassa dantehi phalāni uppāṭesi. Tamatthaṃ pakāsentī āha –
从那里死后,韦提诃啊,我转生成了婆罗诃林中的一只猴子;
我正是被那狂妄的猴群首领摘除了睾丸的。
这是我私通别人妻子所造业带来的果报。巴利
‘‘Tato cutāhaṃ vedeha, kapi āsiṃ brahāvane; Niluñcitaphaloyeva, yūthapena pagabbhinā; Tassa kammassa nissando, paradāragamanassa me’’ti.
在这里,“被摘掉睾丸”的意思是说:就在那里,我被那只凶猛的猴王摘除并扯掉了睾丸,结果就成了被阉割的样子,这就是这句话的含义。巴利
Tattha niluñcitaphaloyevāti tatrapāhaṃ pagabbhena yūthapatinā luñcitvā uppāṭitaphaloyeva ahosinti attho.
接着,为了显示另外几种投生,他又说道:巴利
Atha aparāpi jātiyo dassentī āha –
我从那里死后,韦提诃啊,我转生成了达萨那的牲畜。
被阉割的、迅捷的、优良的马;车轭长久由我牵引。
这是依赖于我行邪淫之业的果报。巴利
‘‘Tato cutāhaṃ vedeha, dassanesu pasū ahuṃ; Niluñcito javo bhadro, yoggaṃ vūḷhaṃ ciraṃ mayā; Tassa kammassa nissando, paradāragamanassa me.
我从那里死后,韦提诃啊,投生到了跋耆族中;
我既不是女人,也不是男人,投生在极其难得的人身中。
那业的果报,是我与他人妻子私通。巴利
‘‘Tato cutāhaṃ vedeha, vajjīsu kulamāgamā; Nevitthī na pumā āsiṃ, manussatte sudullabhe; Tassa kammassa nissando, paradāragamanassa me.
我从那里死后,韦提诃啊,就投生在欢喜林里。
在三十三天的宫殿里,我是有着美妙可人容貌的天女。巴利
‘‘Tato cutāhaṃ vedeha, ajāyiṃ nandane vane; Bhavane tāvatiṃsāhaṃ, accharā kāmavaṇṇinī.
身着种种彩衣与饰物,佩戴宝珠耳环,
她擅长舞蹈和歌唱,是帝释天的侍女。巴利
‘‘Vicitravatthābharaṇā, āmuttamaṇikuṇḍalā; Kusalā naccagītassa, sakkassa paricārikā.
韦提诃啊,我就站在那个境界里,回忆起这些过去生的种种。
未来也还是只有七次投生,我将从此处命终之后前往那里。巴利
‘‘Tattha ṭhitāhaṃ vedeha, sarāmi jātiyo imā; Anāgatāpi satteva, yā gamissaṃ ito cutā.
我所修成的那些善业,是我在憍赏弥所做的。
死后,我将往返流转于天人和人间。巴利
‘‘Pariyāgataṃ taṃ kusalaṃ, yaṃ me kosambiyaṃ kataṃ; Deve ceva manusse ca, sandhāvissaṃ ito cutā.
大王,在接下来的七生中,始终受到恭敬和供养。
我将未能脱离女身,这(前)六生之中。巴利
‘‘Satta jacco mahārāja, niccaṃ sakkatapūjitā; Thībhāvāpi na muccissaṃ, chaṭṭhā nigatiyo imā.
第七趣是天神趣,天子有大神通力;
我将成为男性天人,在天众之中最为尊胜。巴利
‘‘Sattamī ca gati deva, devaputto mahiddhiko; Pumā devo bhavissāmi, devakāyasmimuttamo.
直到今天,他们还在欢喜园里编织那由珊陀那花所成的花环。
有个天子名叫迅疾,他接过了我的花环。巴利
‘‘Ajjāpi santānamayaṃ, mālaṃ ganthenti nandane; Devaputto javo nāma, yo me mālaṃ paṭicchati.
天神的一须臾,于此人间已是十六年。
天界的一昼夜,相当于人间的百年。巴利
‘‘Muhutto viya so dibyo, idha vassāni soḷasa; Rattindivo ca so dibyo, mānusiṃ saradosataṃ.
业就是这样跟随众生的,哪怕经历了数不清的生死轮回。
不管是善业还是恶业,业确实都不会消失。巴利
‘‘Iti kammāni anventi, asaṅkheyyāpi jātiyo; Kalyāṇaṃ yadi vā pāpaṃ, na hi kammaṃ vinassatī’’ti.
这里说的“在观赏国”,就是指在名为观赏国的地方。“牲畜”,是说我曾是一头牛。“被阉割”,是说我还只是小牛犊时,他们就想“这样它才会变得温顺讨喜”,于是把我阉割,去掉了种子。我就这样成了一头被阉割、除去种子的牛,是一头又快又好的良牛。“来到跋耆人的家庭”,是说明我从牛道死后,投生在跋耆国一个非常富有的家庭里。“不是女人也不是男人”,是就非男非女的状态而说的。“在三十三天的住处”,是说我在三十三天的天界里。巴利
Tattha dassanesūti dassanaraṭṭhesu. Pasūti goṇo ahosiṃ. Niluñcitoti vacchakāleyeva maṃ evaṃ manāpo bhavissatīti nibbījakamakaṃsu. Sohaṃ niluñcito uddhatabījo javo bhadro ahosiṃ. Vajjīsu kulamāgamāti goyonito cavitvā vajjiraṭṭhe ekasmiṃ mahābhogakule nibbattinti dasseti. Nevitthī na pumāti napuṃsakattaṃ sandhāya āha. Bhavane tāvatiṃsāhanti tāvatiṃsabhavane ahaṃ.
在那里,韦提诃,我忆念起这些过去世。据说她站在那个天界里,观察自己:“我能来到这样殊胜的天界,究竟是从哪里来的呢?”于是看到自己是从跋耆国一个豪富之家,以非男非女的身份死后,才投生到那里。接着她又观察:“我到底是造了什么业,才投生到这么美妙的地方?”看到自己曾在憍赏弥的一个富商之家投生,做过布施等善行,便知道:“我就是靠这些善业的果报才投生到这里的。”然后她又观察:“在紧挨着的前一世,我作为非男非女的存在投生时,是从哪里来的?”她看到自己在观赏国地区投生为牛,受过大苦。再往前回忆一世,她看到自己投生在猿胎中,果实被人强行摘走。再往前回忆一世,她记起自己投生在破门而入的羊胎中,种子被人强行去除。再继续往前回忆,她回忆起自己曾投生在洛卢瓦地狱。巴利
Tattha ṭhitāhaṃ, vedeha, sarāmi jātiyo imāti sā kira tasmiṃ devaloke ṭhitā ‘‘ahaṃ evarūpaṃ devalokaṃ āgacchantī kuto nu kho āgatā’’ti olokentī vajjiraṭṭhe mahābhogakule napuṃsakattabhāvato cavitvā tattha nibbattabhāvaṃ passi. Tato ‘‘kena nu kho kammena evarūpe ramaṇīye ṭhāne nibbattāmhī’’ti olokentī kosambiyaṃ seṭṭhikule nibbattitvā kataṃ dānādikusalaṃ disvā ‘‘etassa phalena nibbattāmhī’’ti ñatvā ‘‘anantarātīte napuṃsakattabhāve nibbattamānā kuto āgatāmhī’’ti olokentī dassanaraṭṭhesu goyoniyaṃ mahādukkhassa anubhūtabhāvaṃ aññāsi. Tato anantaraṃ jātiṃ anussaramānā vānarayoniyaṃ uddhataphalabhāvaṃ addasa. Tato anantaraṃ anussarantī bhinnāgate chagalakayoniyaṃ uddhatabījabhāvaṃ anussari. Tato paraṃ anussaramānā roruve nibbattabhāvaṃ anussari.
当她回忆起在地狱和畜生道里受过的苦时,心里生起了恐惧。接着她想:“我到底是造了什么业,才受了这样的苦?”于是她观察第六生,看到自己那一生在憍赏弥城做过的善业;再观察第七生,看到自己在摩揭陀国依靠恶友而犯下的邪淫之业,便知道:“正是这个业的果报,让我受了那巨大的苦。”然后她又观察:“从这里死后,未来我会生到哪里?”她得知:“我会活到寿命尽时,然后再次投生为帝释天的侍女。”她这样反复观察,又得知:“第三生我也会成为帝释天的侍女,第四生也一样;但第五生,我会在同一处天界成为疾行天子的正妃。”知道这些之后,她紧接着再观察:“第六生,我从这三十三天死后,会投生到昂伽王正妃的胎中,我的名字会叫‘茹恰’。”知道后,她又想:“紧接着那一生之后,我会生到哪里?”她得知:“第七生时,我从那里死后,会成为有大神力的天子,生在三十三天,从此脱离女身。”因此——巴利
Athassā niraye tiracchānayoniyañca anubhūtaṃ dukkhaṃ anussarantiyā bhayaṃ uppajji. Tato ‘‘kena nu kho kammena evarūpaṃ dukkhaṃ anubhūtaṃ mayā’’ti chaṭṭhaṃ jātiṃ olokentī tāya jātiyā kosambinagare kataṃ kalyāṇakammaṃ disvā sattamaṃ olokentī magadharaṭṭhe pāpasahāyaṃ nissāya kataṃ paradārikakammaṃ disvā ‘‘etassa phalena me taṃ mahādukkhaṃ anubhūta’’nti aññāsi. Atha ‘‘ito cavitvā anāgate kuhiṃ nibbattissāmī’’ti olokentī ‘‘yāvatāyukaṃ ṭhatvā puna sakkasseva paricārikā hutvā nibbattissāmī’’ti aññāsi. Evaṃ punappunaṃ olokayamānā ‘‘tatiyepi attabhāve sakkasseva paricārikā hutvā nibbattissāmi, tathā catutthe, pañcame pana tasmiṃyeva devaloke javanadevaputtassa aggamahesī hutvā nibbattissāmī’’ti ñatvā tato anantaraṃ olokentī ‘‘chaṭṭhe attabhāve ito tāvatiṃsabhavanato cavitvā aṅgatirañño aggamahesiyā kucchimhi nibbattissāmi, ‘rucā’ti me nāmaṃ bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘tato anantarā kuhiṃ nibbattissāmī’’ti olokentī ‘‘sattamāya jātiyā tato cavitvā tāvatiṃsabhavane mahiddhiko devaputto hutvā nibbattissāmi, itthibhāvato muccissāmī’’ti aññāsi. Tasmā –
在那里安住的我,韦提诃啊,能忆念起七生。
未来也还是七生,那就是我从此处死后将要去的地方——她这样开始说。巴利
‘‘Tattha ṭhitāhaṃ vedeha, sarāmi satta jātiyo; Anāgatāpi satteva, yā gamissaṃ ito cutā’’ti. – ādimāha;
在这里,“轮转而来”是指按顺序轮到自己而到来。“七生”是说:在跋耆国那一世是非男非女之身,加上天界的五世,再加上现在这第六世,合起来称为七生。这是说明她在这七生中始终受到尊敬和供养。“第六趣”是说:天界有五趣,再加上这一趣,共为六趣;她说将从这些女身中解脱出来。“第七世”是指从这一世死后紧接着的那一世。“如花环般相续而成”是指以单枝花茎等方式编成的花环。“编织”的意思是:就像花环是编织而成的,直到现在我的侍女们仍在欢喜园里编织花环。“那位接受我花环的人”:大王,那是我下一世紧接着的丈夫,一位名叫疾行的天子,他接取从树上不断掉落的花环。巴利
Tattha pariyāgatanti pariyāyena attano vārena āgataṃ. Satta jaccoti vajjiraṭṭhe napuṃsakajātiyā saddhiṃ devaloke pañca, ayañca chaṭṭhāti satta jātiyoti vuccanti. Etā satta jātiyo niccaṃ sakkatapūjitā ahosinti dasseti. Chaṭṭhā nigatiyoti devaloke pana pañca, ayañca ekāti imā cha gatiyo itthibhāvāna muccissanti vadati. Sattamī cāti ito cavitvā anantaraṃ. Santānamayanti ekatovaṇṭakādivasena katasantānaṃ. Ganthentīti yathā santānamayā honti, evaṃ ajjapi mama paricārikā nandanavane mālaṃ ganthentiyeva. Yo me mālaṃ paṭicchatīti mahārāja, anantarajātiyaṃ mama sāmiko javo nāma devaputto yo rukkhato patitapatitaṃ mālaṃ paṭicchati.
大王,十六,是指我这一生到现在已经十六年了,而这么长的时间,对天人来说只是一个片刻。所以那些天女根本不知道我已经死了,还在继续为我编花环。人间的,是按人间的年数来算,这十六年就相当于充满烦恼的一百年,天人就是这样长寿。大王,从这个道理,你就应当知道有来世,也有善业和恶业的存在。巴利
Soḷasāti mahārāja, mama jātiyā imāni soḷasa vassāni, ettako pana kālo devānaṃ eko muhutto, tena tā mama cutabhāvampi ajānantā mamatthāya mālaṃ ganthentiyeva. Mānusinti manussānaṃ vassagaṇanaṃ āgamma esa saradosataṃ vassasataṃ hoti, evaṃ dīghāyukā devā . Iminā pana kāraṇena paralokassa ca kalyāṇapāpakānañca kammānaṃ atthitaṃ jānāhi, devāti.
“跟随”的意思是:就像他们曾经跟随我那样,现在也这样跟随着。业确实不会消失:现法受的业就在这同一生中给出果报,后生受的业在紧接着的下一世给出果报,而后后受的业只要还没给出果报,就不会消失。针对这一点,她先说了“业确实不会消失”,然后说:“大王,我因为邪淫之业的果报,曾在地狱和畜生道中遭受巨大的痛苦。如果你们现在也听信古纳的教导而去做同样的事,你们也将遭受和我经历过的同样的痛苦,所以请不要这样做。”巴利
Anventīti yathā maṃ anubandhiṃsu, evaṃ anubandhanti. Na hi kammaṃ vinassatīti diṭṭhadhammavedanīyaṃ tasmiṃyeva attabhāve, upapajjavedanīyaṃ anantarabhave vipākaṃ deti, aparāpariyavedanīyaṃ pana vipākaṃ adatvā na nassati. Taṃ sandhāya ‘‘na hi kammaṃ vinassatī’’ti vatvā ‘‘deva, ahaṃ paradārikakammassa nissandena niraye ca tiracchānayoniyañca mahantaṃ dukkhaṃ anubhaviṃ. Sace pana tumhepi idāni guṇassa kathaṃ gahetvā evaṃ karissatha, mayā anubhūtasadisameva dukkhaṃ anubhavissatha, tasmā evaṃ mā karitthā’’ti āha.
于是,为了进一步给他讲说法,她说道:巴利
Athassa uttari dhammaṃ desentī āha –
若有人希望生生世世皆为男子,
应当远离他人的妻子,就像洗净双脚的人避开泥坑一样。巴利
‘‘Yo icche puriso hotuṃ, jātiṃ jātiṃ punappunaṃ; Paradāraṃ vivajjeyya, dhotapādova kaddamaṃ.
女子若想成为男子,却一次又一次地出生。
应当敬重丈夫,就像女仆侍奉帝释天一样。巴利
‘‘Yā icche puriso hotuṃ, jātiṃ jātiṃ punappunaṃ; Sāmikaṃ apacāyeyya, indaṃva paricārikā.
如果有人想要天界的享受、天寿、名声和快乐,
远离各种恶行,修习三种法。巴利
‘‘Yo icche dibyabhogañca, dibbamāyuṃ yasaṃ sukhaṃ; Pāpāni parivajjetvā, tividhaṃ dhammamācare.
通过身、语、意,不放逸且明察的人,
无论女人还是男人,这都是为了自己的利益。巴利
‘‘Kāyena vācā manasā, appamatto vicakkhaṇo; Attano hoti atthāya, itthī vā yadi vā pumā.
凡是人世间那些有名望、样样受用都圆满的人,
毫无疑问,他们在过去生中都曾好好修行,一切众生都是各自业的主人。巴利
‘‘Ye kecime mānujā jīvaloke, yasassino sabbasamantabhogā; Asaṃsayaṃ tehi pure suciṇṇaṃ, kammassakāse puthu sabbasattā.
来吧,大王,您自己也想一想:人主啊,这些是从什么因缘来的呢?
这些像天女一样、打扮得漂漂亮亮、披着金网的女子,是你的。巴利
‘‘Iṅghānucintesi sayampi deva, kutonidānā te imā janinda; Yā te imā accharāsannikāsā, alaṅkatā kañcanajālachannā’’ti.
在这里,“成为”就是生起的意思。“一切圆满受用”指所有受用都圆满具足。“善修”指善加修习、所做的善业。“业是自己的”指业属于自己,只有自己所做的业,才由自己感受果报。因为父母所做的业不会给儿女带来果报,儿女所做的业也不会给父母带来果报。其他人所做的业,又怎么会给其他人带来果报呢?“来吧”是一个表示催促的词。“你应当反复思量”意思是你要一次又一次地思考。“你这些”是指这一万六千名侍奉你的女子,这些女子是从哪里来的?是躺着睡觉就能得到的吗?还是做了拦路抢劫、截断商旅之类的恶行才得到的?或者是依靠善业才得到的?天王啊,这件事你自己至少应当先想一想。巴利
Tattha hotunti bhavituṃ. Sabbasamantabhogāti paripuṇṇasabbabhogā. Suciṇṇanti suṭṭhu ciṇṇaṃ kalyāṇakammaṃ kataṃ. Kammassakāseti kammassakā attanā katakammasseva vipākapaṭisaṃvedino. Na hi mātāpitūhi kataṃ kammaṃ puttadhītānaṃ vipākaṃ deti, na tāhi puttadhītāhi kataṃ kammaṃ mātāpitūnaṃ vipākaṃ deti. Sesehi kataṃ sesānaṃ kimeva dassati? Iṅghāti codanatthe nipāto. Anucintesīti punappunaṃ cinteyyāsi. Yā te imāti yā imā soḷasasahassā itthiyo taṃ upaṭṭhahanti, imā te kutonidānā, kiṃ nipajjitvā niddāyantena laddhā, udāhu panthadūsanasandhicchedādīni pāpāni katvā, adu kalyāṇakammaṃ nissāya laddhāti idaṃ tāva attanāpi cinteyyāsi, devāti.
她就这样教导了父亲。为了说明这件事的含义,导师说道:巴利
Evaṃ sā pitaraṃ anusāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
少女卢佳就这样让父亲安伽提欢喜起来。
她为迷路的人指明了道路,这位持善戒者宣说了正法。巴利
‘‘Iccevaṃ pitaraṃ kaññā, rucā tosesi aṅgatiṃ; Mūḷhassa maggamācikkhi, dhammamakkhāsi subbatā’’ti.
在这里,比丘们,“如是”的意思是这样的:这位名叫乐意的少女用这样甜美、悦耳的话让父亲欢喜,就像为迷路的人指出道路一样,为父亲讲说了通往善趣的正道,用种种方式宣说了善行之法。当她正在说法的时候,这位持善戒、具善德的女子也讲说了自己过去世的事。巴利
Tattha iccevanti bhikkhave, iti imehi evarūpehi madhurehi vacanehi rucākaññā pitaraṃ tosesi, mūḷhassa maggaṃ viya tassa sugatimaggaṃ ācikkhi, nānānayehi sucaritadhammaṃ akkhāsi. Dhammaṃ kathentīyeva sā subbatā sundaravatā attano atītajātiyopi kathesi.
就这样,从上午开始,她整夜为父亲说法,然后说:“大王,请不要听信裸形外道邪见者的话。您要听信像我这样的善友所说的话:‘这个世界存在,他世存在,善行恶行都有果报。’请不要走上歧途。”虽然她这样说了,还是没能让父亲摆脱邪见。他只不过听了她那些甜言蜜语而感到高兴罢了。父母确实会喜爱可爱子女的话,但他并没有因此舍弃那邪见。城里也到处一片喧嚷:“听说乐公主为父王说法,让父王舍弃了邪见!”大众都很欢喜:“乐公主真是有智慧!今天她让父王脱离了邪见,会给全城居民带来平安!”她无法让父亲觉悟,却仍不放弃努力,心想:“我一定要想个办法让父亲得到平安。”于是她把双手合在头顶,向十方行礼,发愿说:“在这个世界上,如果有住持世间的如法沙门、婆罗门,有护世天神,有大梵天,愿他们来到这里,用他们的力量让我父亲舍弃邪见。即使他没有功德,也愿凭我的功德、我的戒行、我的真实语,让他们来到这里,让他舍弃这邪见,让整个世界都得到平安!”这样发愿之后,她恭敬行礼。巴利
Evaṃ pubbaṇhato paṭṭhāya sabbarattiṃ pitu dhammaṃ desetvā ‘‘mā, deva, naggassa micchādiṭṭhikassa vacanaṃ gaṇhi, ‘atthi ayaṃ loko, atthi paraloko , atthi sukaṭadukkaṭakammānaṃ phala’nti vadantassa mādisassa kalyāṇamittassa vacanaṃ gaṇha, mā atitthena pakkhandī’’ti āha. Evaṃ santepi pitaraṃ micchādassanā mocetuṃ nāsakkhi. So hi kevalaṃ tassā madhuravacanaṃ sutvā tussi. Mātāpitaro hi piyaputtānaṃ vacanaṃ piyāyanti, na pana taṃ micchādassanaṃ vissajjesi. Nagarepi ‘‘rucā kira rājadhītā pitu dhammaṃ desetvā micchādassanaṃ vissajjāpesī’’ti ekakolāhalaṃ ahosi. ‘‘Paṇḍitā rājadhītā ajja pitaraṃ micchādassanā mocetvā nagaravāsīnaṃ sotthibhāvaṃ karissatī’’ti mahājano tussi. Sā pitaraṃ bodhetuṃ asakkontī vīriyaṃ avissajjetvāva ‘‘yena kenaci upāyena pitu sotthibhāvaṃ karissāmī’’ti sirasmiṃ añjaliṃ patiṭṭhapetvā dasadisā namassitvā ‘‘imasmiṃ loke lokasandhārakā dhammikasamaṇabrāhmaṇā nāma lokapāladevatā nāma mahābrahmāno nāma atthi, te idhāgantvā attano balena mama pitaraṃ micchādassanaṃ vissajjāpentu , etassa guṇe asatipi mama guṇena mama sīlena mama saccena idhāgantvā imaṃ micchādassanaṃ vissajjāpetvā sakalalokassa sotthiṃ karontū’’ti adhiṭṭhahitvā namassi.
那时,菩萨是名叫那罗陀的大梵天。菩萨们因为自己修慈心的广大与悲悯,为了看见行正道和行邪道的众生,会时常观察世间。那天他观察世间时,看见那位公主为了令父亲脱离邪见,正在向护持世间的诸天敬礼,于是想:“除了我,没有别人能让这位国王舍弃邪见。今天我应该摄受这位公主,并让国王和他的眷属得到安稳之后再回去。我该用什么形象前去呢?”他思惟:“人们对出家人既喜爱又尊敬,他们的话也容易被接受,所以我应该以出家人的形象前去。”这样决定之后,他化作一副庄严的金色人身,结起可爱的发髻,在发髻间插入金针,里面穿上红色布,外面披上红色树皮衣,把一件缀有金星的银色鹿皮搭在一肩上,拿着用珍珠串系着的金钵,肩上荷着一根三处弯曲的金杖,又用同样的珍珠串提着一把珊瑚色水壶。以这样的仙人形象,他像虚空中的月亮一样光辉,从空中而来,进入装饰华美的月宫大殿露台,然后在国王面前的虚空中停住。导师为了说明这件事,说道:巴利
Tadā bodhisatto nārado nāma mahābrahmā ahosi. Bodhisattā ca nāma attano mettābhāvanāya anuddayāya mahantabhāvena suppaṭipannaduppaṭipanne satte dassanatthaṃ kālānukālaṃ lokaṃ olokenti. So taṃ divasaṃ lokaṃ olokento taṃ rājadhītaraṃ pitu micchādiṭṭhimocanatthaṃ lokasandhārakadevatāyo namassamānaṃ disvā, ‘‘ṭhapetvā maṃ añño etaṃ rājānaṃ micchādassanaṃ vissajjāpetuṃ samattho nāma natthi, ajja mayā rājadhītu saṅgahaṃ, rañño ca saparijanassa sotthibhāvaṃ katvā āgantuṃ vaṭṭati, kena nu kho vesena gamissāmī’’ti cintetvā ‘‘manussānaṃ pabbajitā piyā ceva garuno ca ādeyyavacanā ca, tasmā pabbajitavesena gamissāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā pāsādikaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ manussattabhāvaṃ māpetvā manuññaṃ jaṭāmaṇḍalaṃ bandhitvā jaṭantare kañcanasūciṃ odahitvā anto rattapaṭaṃ upari rattavākacīraṃ nivāsetvā pārupitvā suvaṇṇatārākhacitaṃ rajatamayaṃ ajinacammaṃ ekaṃse katvā muttāsikkāya pakkhittaṃ suvaṇṇamayaṃ bhikkhābhājanaṃ ādāya tīsu ṭhānesu onataṃ suvaṇṇakājaṃ khandhe katvā muttāsikkāya eva pavāḷakamaṇḍaluṃ ādāya iminā isivesena gaganatale cando viya virocamāno ākāsena āgantvā alaṅkatacandakapāsādamahātalaṃ pavisitvā rañño purato ākāse aṭṭhāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那时,那罗陀从梵天界来到人间众生之中;
他眺望瞻部洲时,看见了安伽提王。巴利
‘‘Athāgamā brahmalokā, nārado mānusiṃ pajaṃ; Jambudīpaṃ avekkhanto, addā rājānamaṅgatiṃ.
从此,他站在宫殿的东面,在毗提诃王的前方。
茹佳公主看见他尚未前来,以欢喜之心向这位仙人敬礼。巴利
‘‘Tato patiṭṭhā pāsāde, vedehassa puratthato; Tañca disvānānuppattaṃ, rucā isimavandathā’’ti.
在这里,“看见”是指:那位梵天就站在梵天界,俯视着赡部洲,看见安伽提国王在邪命外道瞿那吉瓦卡身边接受了邪见,所以才前来——这就是“前来”的意思。接着“于是停立”:那位梵天就在众大臣围绕而坐的国王面前,在那座宫殿的虚空中,在无立足处显示足迹而停立在那里。“已到达”就是已经来了。“仙人”:因为他以仙人的形象而来,所以导师称他为“仙人”。“她敬礼”:她满心欢喜,心想“因对我的摄受并对我父亲生起悲悯,一定是有位天王降临了”,于是像被风吹弯的金色芭蕉一样弯下身来,向那罗陀梵天敬礼。巴利
Tattha addāti brahmaloke ṭhitova jambudīpaṃ avekkhanto guṇājīvakassa santike gahitamicchādassanaṃ rājānaṃ aṅgatiṃ addasa, tasmā āgatoti attho. Tato patiṭṭhāti tato so brahmā tassa rañño amaccagaṇaparivutassa nisinnassa purato tasmiṃ pāsāde apade padaṃ dassento ākāse patiṭṭhahi. Anuppattanti āgataṃ. Isinti isivesena āgatattā satthā ‘‘isi’’nti āha. Avandathāti ‘‘mamānuggahena mama pitari kāruññaṃ katvā eko devarājā āgato bhavissatī’’ti haṭṭhapahaṭṭhā vātābhihaṭā suvaṇṇakadalī viya onamitvā nāradabrahmānaṃ avandi.
国王一看见他,就被梵天的威光镇住了,没法继续坐在自己的座位上,只好从座位上下来,站在地上,问他从哪里来、叫什么名字、姓什么。导师为了说明这件事,就说了下面的话:巴利
Rājāpi taṃ disvāva brahmatejena tajjito attano āsane saṇṭhātuṃ asakkonto āsanā oruyha bhūmiyaṃ ṭhatvā āgataṭṭhānañca nāmagottañca pucchi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
这时,国王从座位上起身,内心惊恐不安;
他向那罗陀反复请教,说了这番话。巴利
‘‘Athāsanamhā oruyha, rājā byathitamānaso; Nāradaṃ paripucchanto, idaṃ vacanamabravi.
你从哪里来,容貌如天人的你?你像月亮一样,照亮了所有方向。
请回答我的问题:你的名字和家族姓氏是什么?在人间,人们是怎么认识你的?巴利
‘Kuto nu āgacchasi devavaṇṇi, obhāsayaṃ sabbadisā candimāva; Akkhāhi me pucchito nāmagottaṃ, kathaṃ taṃ jānanti manussaloke’’’ti.
在这里,“心神受惊”指的是心里害怕。“他从哪里来呢?”意思是,他心里琢磨:“这人该不会是个持明者吧?”于是连礼都没行,就这样问了出来。巴利
Tattha byathitamānasoti bhītacitto. Kuto nūti kacci nu kho vijjādharo bhaveyyāti maññamāno avanditvāva evaṃ pucchi.
这时他心里想:“这位国王以为‘没有他世’,那我就先给他讲讲他世。”这样想过之后,他说了一首偈颂:巴利
Atha so ‘‘ayaṃ rājā ‘paraloko natthī’ti maññati, paralokamevassa tāva ācikkhissāmī’’ti cintetvā gāthamāha –
我现在确实从天界来到这里,像月亮一样照亮所有方向。
你问起我的名字和族姓,我就告诉你:大家知道我叫那罗陀,族姓迦叶。巴利
‘‘Ahañhi devato idāni emi, obhāsayaṃ sabbadisā candimāva; Akkhāmi te pucchito nāmagottaṃ, jānanti maṃ nārado kassapo cā’’ti.
在这里,“天神”是指来自天界。众人以“那罗陀”这个名字知道我,以“迦叶”这个族姓知道我。巴利
Tattha devatoti devalokato. Nārado kassapo cāti maṃ nāmena nārado, gottena kassapoti jānanti.
这时,国王心想:“他世的事我以后再问,先问他获得神通的因由。”这样想完,他说了一首偈颂:巴利
Atha rājā ‘‘imaṃ pacchāpi paralokaṃ pucchissāmi, iddhiyā laddhakāraṇaṃ tāva pucchissāmī’’ti cintetvā gāthamāha –
你的相貌真是奇妙稀有,你还能在虚空中行走、站立;
那罗陀,我问你这件事:你到底是凭着什么样的功德,才有了这样的神通?巴利
‘‘Accherarūpaṃ tava yādisañca, vehāyasaṃ gacchasi tiṭṭhasī ca; Pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ, atha kena vaṇṇena tavāyamiddhī’’ti.
在这里,所谓“什么样的”,是指你长什么样,以及你在空中行走和站立,这真是稀奇的事。巴利
Tattha yādisañcāti yādisañca tava saṇṭhānaṃ, yañca tvaṃ ākāse gacchasi tiṭṭhasi ca, idaṃ acchariyajātaṃ.
真实、法、调御自己、舍离,这些品德是我本来就有的,从很久以前就具备了;
正是靠着这些被好好修习的法,我获得了意所成身,想去哪里,就能随心到达。巴利
‘‘Saccañca dhammo ca damo ca cāgo, guṇā mamete pakatā purāṇā; Teheva dhammehi susevitehi, manojalo yena kāmaṃ gatosmī’’ti.
这里,“谛”是指远离妄语的语谛。“法”是指三种善行法,以及通过遍处预备所成就的禅那法。“调御”是指调伏诸根。“舍离”是指舍弃烦恼,也指舍离应当布施之物。“我的这些功德”是指这些与我相应、伴随我的功德。“固有的、久远的”是在表明:这些是我在过去生中就已经修成的。“凭借这些善加修习的法”是在表示:这一切功德都已被妥善修习、反复运用。“意所成”是指以神通力为因而获得的。所谓“想去哪里,我就已经到达”,意思是:无论想去天界还是人间,我都凭此已经到达。巴利
Tattha saccanti musāvādavirahitaṃ vacīsaccaṃ. Dhammoti tividhasucaritadhammo ceva kasiṇaparikammajhānadhammo ca. Damoti indriyadamanaṃ. Cāgoti kilesapariccāgo ca deyyadhammapariccāgo ca. Mamete guṇāti mama ete guṇasampayuttā guṇasahagatā. Pakatā purāṇāti mayā purimabhave katāti dasseti. ‘‘Teheva dhammehi susevitehī’’ti te sabbe guṇe susevite paricārite dasseti. Manojavoti iddhiyā kāraṇena paṭiladdho. Yena kāmaṃ gatosmīti yena devaṭṭhāne ca manussaṭṭhāne ca gantuṃ icchanaṃ, tena gatosmīti attho.
国王虽然在那人说的时候,却因为执持邪见,不相信他世,说道:“真的有福报吗?”然后说了一首偈颂:巴利
Rājā evaṃ tasmiṃ kathentepi micchādassanassa gahitattā paralokaṃ asaddahanto ‘‘atthi nu kho puññavipāko’’ti vatvā gāthamāha –
你讲的是奇妙的福德成就;如果你说的确实和这些相符,
那罗陀,我向你请教这个问题,请你被我问到时好好为我解答。巴利
‘‘Accheramācikkhasi puññasiddhiṃ, sace hi etehi yathā vadesi; Pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ, puṭṭho ca me sādhu viyākarohī’’ti.
在那里,当你说“福德成就”是指诸福德能带来果报这一成就时,你是在讲说一件稀有的事。巴利
Tattha puññasiddhinti puññānaṃ siddhiṃ phaladāyakattaṃ ācikkhanto acchariyaṃ ācikkhasi.
国王,你问我吧,你的疑问就在这里,大地守护者。
我用正当理由、智慧和因此,让你达到毫无疑惑的地步。巴利
‘‘Pucchassu maṃ rāja tavesa attho, yaṃ saṃsayaṃ kuruse bhūmipāla; Ahaṃ taṃ nissaṃsayataṃ gamemi, nayehi ñāyehi ca hetubhī cā’’ti.
在这里,所谓“你的这个义理”,就是指你应该问的那个义理。所谓“怀疑”,是说:如果你对任何一个义理有疑惑,就来问我那件事。所谓“无疑地”,意思是:我让你达到没有疑惑的状态。所谓“以理趣”,是指通过说明理由的种种言词。所谓“以智慧”,是指依靠智慧。所谓“以因由”,是指依靠诸缘。也就是说,不是仅仅口头承认就算了,而是以智慧加以判定,通过说理的言词,以及诸法生起的诸缘,让你对那个义理不再有疑惑。这就是这段话的意思。巴利
Tattha tavesa atthoti pucchitabbako nāma tava esa attho. Yaṃ saṃsayanti yaṃ kismiñcideva atthe saṃsayaṃ karosi, taṃ maṃ puccha. Nissaṃsayatanti ahaṃ taṃ nissaṃsayabhāvaṃ gamemi. Nayehīti kāraṇavacanehi. Ñāyehīti ñāṇehi. Hetubhīti paccayehi, paṭiññāmatteneva avatvā ñāṇena paricchinditvā kāraṇavacanena ca tesaṃ dhammānaṃ samuṭṭhāpakapaccayehi ca taṃ nissaṃsayaṃ karissāmīti attho.
那罗陀,我向你问这个问题;既然我问了你,那罗陀,请不要说假话。
真的有天神吗?真的有祖先吗?真的有他世吗?人们所说的那些,是真的吗?巴利
‘‘Pucchāmi taṃ nārada etamatthaṃ, puṭṭho ca me nārada mā musā bhaṇi; Atthi nu devā pitaro nu atthi, loko paro atthi jano yamāhū’’ti.
在这里,人们所说的就是指人们这样说:“有天神,有祖先,有他世。”他问的是:这一切真的存在吗?巴利
Tattha jano yamāhūti yaṃ jano evamāha – ‘‘atthi devā, atthi pitaro, atthi paro loko’’ti, taṃ sabbaṃ atthi nu khoti pucchati.
确实存在天人,也存在祖先;他世确实存在,正如人们所说的那样。
那些沉迷于欲乐的人,被愚昧所困、被愚痴缠缚,不知此世他世。巴利
‘‘Attheva devā pitaro ca atthi, loko paro atthi jano yamāhu; Kāmesu giddhā ca narā pamūḷhā, lokaṃ paraṃ na vidū mohayuttā’’ti.
在这件事上,“确实有天神”的意思是:大王,天神和祖先确实存在,人们所说的他世也确实存在。“不知”的意思是:那些贪恋欲乐、被愚痴蒙蔽的人,看不见也不了解他世。巴利
Tattha attheva devāti mahārāja, devā ca pitaro ca atthi, yampi jano paralokamāha, sopi attheva. Na vidūti kāmagiddhā pana mohamūḷhā janā paralokaṃ na vidanti na jānantīti.
国王听了之后,就开玩笑地这样说:巴利
Taṃ sutvā rājā parihāsaṃ karonto evamāha –
那罗陀,如果你相信存在,那么死者的住处就在他世。
就在这辈子你先给我五百,我下辈子还你一千。巴利
‘‘Atthīti ce nārada saddahāsi, nivesanaṃ paraloke matānaṃ; Idheva me pañca satāni dehi, dassāmi te paraloke sahassa’’nti.
在这里,“住所”指的是居住的地方。“五百”指的是五百个迦哈巴那。巴利
Tattha nivesananti nivāsaṭṭhānaṃ. Pañca satānīti pañca kahāpaṇasatāni.
于是,大士当着众人的面呵责他,说道:巴利
Atha naṃ mahāsatto parisamajjheyeva garahanto āha –
尊者,我们愿意奉上五百钱,只要我们能知道您是持戒且乐善好施的人。
那个凶残的人住在地狱里,谁能在来世向他催讨那一千呢?巴利
‘‘Dajjemu kho pañca satāni bhoto, jaññāmu ce sīlavantaṃ vadaññuṃ; Luddaṃ taṃ bhontaṃ niraye vasantaṃ, ko codaye paraloke sahassaṃ.
1303 第1303段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1303.
就在这一世,如果有人行为违背正法、品行恶劣、懒惰、干残忍的勾当,
智者不会借债给那种人,因为从这种人那里确实不会有回报。巴利
‘‘Idheva yo hoti adhammasīlo, pāpācāro alaso luddakammo; Na paṇḍitā tasmiṃ iṇaṃ dadanti, na hi āgamo hoti tathāvidhamhā.
人们认出他是个能干、勤快、勤奋、持戒、慷慨的人,
他们自己就拿财物来邀请你,说:你做完事,不要再拿走了。巴利
‘‘Dakkhañca posaṃ manujā viditvā, uṭṭhānakaṃ sīlavantaṃ vadaññuṃ; Sayameva bhogehi nimantayanti, kammaṃ karitvā puna māharesī’’ti.
在这里,如果我们能认出您,知道“这位是持戒的人,慷慨大方,是如法的沙门和婆罗门,在此时以这个名义被大家所知道,是各种事务的承担者,是个慷慨的人”——那么,我们就会把那五百作为利息给您。可是您是个粗暴残暴的人,执持邪见,砸毁了布施堂,还侵犯别人的妻子,从这里死后会投生到地狱。像您这样粗暴的人住在地狱里的时候,谁还会跑到那里去催讨说“给我一千”呢?像那样的人,对于已经给出的债,是再也不会回来还的。善于创造财富。你再来给的意思是你造了业、挣了钱,再给我们拿回来,不要闲着什么都不干。所以他们自己就用财物来催促你。巴利
Tattha jaññāmu ceti yadi mayaṃ bhavantaṃ ‘‘sīlavā esa vadaññū, dhammikasamaṇabrāhmaṇānaṃ imasmiṃ kāle iminā nāmatthoti jānitvā tassa tassa kiccassa kārako vadaññū’’ti jāneyyāma. Atha te vaḍḍhiyā pañca satāni dadeyyāma, tvaṃ pana luddo sāhasiko micchādassanaṃ gahetvā dānasālaṃ viddhaṃsetvā paradāresu aparajjhasi, ito cuto niraye uppajjissasi, evaṃ luddaṃ taṃ niraye vasantaṃ bhontaṃ tattha gantvā ko ‘‘sahassaṃ me dehī’’ti codessati. Tathāvidhamhāti tādisā purisā dinnassa iṇassa puna āgamo nāma na hoti. Dakkhanti dhanuppādanakusalaṃ. Puna māharesīti attano kammaṃ karitvā dhanaṃ uppādetvā puna amhākaṃ santakaṃ āhareyyāsi, mā nikkammo vasīti sayameva bhogehi nimantayantīti.
国王被这样责问,哑口无言。大众欢喜雀跃,整个城里一片喧腾,大家都说:“今天这位有大神力的天神一定会让国王舍弃邪见。”靠着大士的威神力,当时方圆七由旬的弥体喇城里,没有一个人没听到他说法。于是大士心想:“这位国王极其顽固地执持邪见,我先用地狱的恐怖来吓唬他,让他舍弃邪见,然后再用天界来安慰他。”便说道:“大王,如果您不舍弃这个邪见,就会像这样堕入那无尽痛苦的地狱。”接着就开始讲说地狱之事:巴利
Iti rājā tena niggayhamāno appaṭibhāno ahosi. Mahājano haṭṭhatuṭṭho hutvā ‘‘mahiddhiko devopi ajja rājānaṃ micchādassanaṃ vissajjāpessatī’’ti sakalanagaraṃ ekakolāhalaṃ ahosi. Mahāsattassānubhāvena tadā sattayojanikāya mithilāya tassa dhammadesanaṃ assuṇanto nāma nāhosi. Atha mahāsatto ‘‘ayaṃ rājā ativiya daḷhaṃ micchādassanaṃ gaṇhi, nirayabhayena naṃ santajjetvā micchādiṭṭhiṃ vissajjāpetvā puna devalokena assāsessāmī’’ti cintetvā ‘‘mahārāja, sace diṭṭhiṃ na vissajjessasi, evaṃ anantadukkhaṃ nirayaṃ gamissasī’’ti vatvā nirayakathaṃ paṭṭhapesi –
大王,你死后就会在那里看见自己被乌鸦群争相撕扯;
你住在地狱里,被乌鸦、秃鹫和鹰群啄食;
肢体被砍碎,鲜血直流,到了他世,谁还会来向你催讨那一千钱呢?巴利
‘‘Ito cuto dakkhasi tattha rāja, kākolasaṅghehi vikassamānaṃ; Taṃ khajjamānaṃ niraye vasantaṃ, kākehi gijjhehi ca senakehi; Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.
在那里,所谓“乌鸦群”就是指铁喙的乌鸦群。“被撕开”是指你正被拖拽,你将会在那地狱里看到这一幕。“那”指的就是你这个人。巴利
Tattha kākolasaṅghehīti lohatuṇḍehi kākasaṅghehi. Vikassamānanti attānaṃ ākaḍḍhiyamānaṃ tattha niraye passissasi. Tanti taṃ bhavantaṃ.
讲完乌鸦地狱之后,又接着说:“就算你没有投生到这里,也会投生到世界中间的地狱里去。”为了开示那个地狱,便诵出下面这首偈颂:巴利
Taṃ pana kākolanirayaṃ vaṇṇetvā ‘‘sacepi ettha na nibbattissasi, lokantaraniraye nibbattissasī’’ti vatvā taṃ nirayaṃ dassetuṃ gāthamāha –
那里是一片让人看不见东西的黑暗,日月的光都照不到;那里的地狱永远喧闹嘈杂,样子极其可怕。
那里既看不到黑夜,也看不到白天;在那种地方,还有谁会为了求财而四处奔走呢?巴利
‘‘Andhaṃtamaṃ tattha na candasūriyā, nirayo sadā tumulo ghorarūpo; Sā neva rattī na divā paññāyati, tathāvidhe ko vicare dhanatthiko’’ti.
大王,“令人失明的黑暗”是指:在邪见者投生的那个世界中间地狱里,有一种黑暗能阻碍眼识的生起。“恒常喧嚣”是说那个地狱永远笼罩着浓重的黑暗。“形貌可怖”是说它的本性就令人极度恐惧。“既无黑夜”是说,我们这里有的黑夜和白昼,在那里根本看不到。“谁会游走”是说,有谁会为了找路脱身而在那里四处奔走呢?巴利
Tattha andhaṃ tamanti mahārāja, yamhi lokantaraniraye micchādiṭṭhikā nibbattanti, tattha cakkhuviññāṇassa uppattinivāraṇaṃ andhatamaṃ. Sadā tumuloti so nirayo niccaṃ bahalandhakāro. Ghorarūpoti bhīsanakajātiko. Sā neva rattīti yā idha ratti divā ca, sā neva tattha paññāyati. Ko vicareti ko uddhāraṃ sodhento vicarissati.
他这样详细描述了那个世界中间地狱之后,为了说明“大王,你不舍弃邪见的话,不只会经历这些,还会感受到别的苦”,就说了这首偈颂:巴利
Tampissa lokantaranirayaṃ vitthārena vaṇṇetvā ‘‘mahārāja, micchādiṭṭhiṃ avissajjento na kevalaṃ etadeva, aññampi dukkhaṃ anubhavissasī’’ti dassento gāthamāha –
斑纹狗和黑狗,这两只狗身躯壮实、力气大、体型庞大;
它们用铁牙啃咬从这个世界死后投生到他方世界的人。巴利
‘‘Sabalo ca sāmo ca duve suvānā, pavaddhakāyā balino mahantā; Khādanti dantehi ayomayehi, ito paṇunnaṃ paralokapatta’’nti.
在这里,“从此处被赶走”是指从这个人界死去。在其他地狱里也是同样的道理。所以,所有那些地狱场所,连同地狱狱卒的各种折磨方式,都应该按照前面说过的方式详细展开,并且要对各首偈颂里不容易理解的词句加以解释。巴利
Tattha ito paṇunnanti imamhā manussalokā cutaṃ. Parato nirayesupi eseva nayo. Tasmā sabbāni tāni nirayaṭṭhānāni nirayapālānaṃ upakkamehi saddhiṃ heṭṭhā vuttanayeneva vitthāretvā tāsaṃ tāsaṃ gāthānaṃ anuttānāni padāni vaṇṇetabbāni.
他住在地狱里,被那些凶残的猛兽和恶兽撕咬啃食时,
肢体被撕裂,鲜血流淌,谁能在另一个世界追讨那一千呢?巴利
‘‘Taṃ khajjamānaṃ niraye vasantaṃ, luddehi vāḷehi aghammigehi ca; Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.
在这里,“凶残的”指残酷的;“暴戾的”指恶毒的;“带来灾祸的野兽”指带来灾祸的兽,意思就是带来痛苦的狗。巴利
Tattha luddehīti dāruṇehi. Vāḷehīti duṭṭhehi. Aghammigehīti aghāvahehi migehi, dukkhāvahehi sunakhehīti attho.
敌人用磨得锋利的箭和矛,砍杀、刺穿他们。
黑与优波黑狱卒在那可怕的地狱里,过去造作恶业的人。巴利
‘‘Usūhi sattīhi ca sunisitāhi, hananti vijjhanti ca paccamittā; Kāḷūpakāḷā nirayamhi ghore, pubbe naraṃ dukkaṭakammakāri’’nti.
在这里,“击打”和“刺穿”是指:把他推倒在燃烧的铁地上,让他的整个身体被戳得千疮百孔,既捶打又刺穿。“黑耀黑”是那些地狱卒的名字。“在那地狱中”是指在那因那些地狱卒而得名“黑耀黑”的地狱里。“曾造作恶业的人”是指因为邪见而造作种种恶行的人。巴利
Tattha hananti vijjhanti cāti jalitāya ayapathaviyaṃ pātetvā sakalasarīraṃ chiddāvachiddaṃ karontā paharanti ceva vijjhanti ca. Kāḷūpakāḷāti evaṃnāmakā nirayapālā. Nirayamhīti tasmiṃ tesaññeva vasena kāḷūpakāḷasaṅkhāte niraye. Dukkaṭakammakārinti micchādiṭṭhivasena dukkaṭānaṃ kammānaṃ kārakaṃ.
那个在地狱里被折磨、嚎叫的众生,肚子和两肋被剖开,肚肠翻露出来;
肢体被砍断,鲜血流淌,在另一个世界,谁能来催讨那一千呢?巴利
‘‘Taṃ haññamānaṃ niraye vajantaṃ, kucchismiṃ passasmiṃ vipphālitūdaraṃ; Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.
在这当中,“彼”就是指那位在地狱里正这样被鞭打的有情。“奔逃”是指从这边跑到那边。“腹部与两胁”是指腹部和两胁正被击打、被刺穿的意思。巴利
Tattha tanti taṃ bhavantaṃ tattha niraye tathā haññamānaṃ. Vajantanti ito cito ca dhāvantaṃ. Kucchisminti kucchiyañca passe ca haññamānaṃ vijjhiyamānanti attho.
1311 (本段无对应巴利原文内容,无法翻译。)巴利
1311.
天人们在那里降下箭、矛、标枪、短矛、带钩武器等各种武器;
带着火焰的像火炭一样纷纷落下,石雷降在那些造作残酷之业的人身上。巴利
‘‘Sattī usū tomarabhiṇḍivālā, vividhāvudhā vassanti tattha devā; Patanti aṅgāramivaccimanto, silāsanī vassati luddakammeti.
在这里,“像火炭一样带着火焰”说的是:就像燃烧的火炭那样,带着火焰的各种兵器纷纷落下。“石雷”就是燃烧的石雷。“降落在恶业上”说的是:就像天上下雨时雷落下来一样,同样地,从虚空中生起、发出咝咝声的炽热石雨,落在那些恶业的上方。巴利
Tattha aṅgāramivaccimantoti jalitaaṅgārā viya accimantā āvudhavisesā patanti. Silāsanīti jalitasilāsani. Vassati luddakammeti yathā nāma deve vassante asani patati, evameva ākāse samuṭṭhāya cicciṭāyamānaṃ jalitasilāvassaṃ tesaṃ luddakammānaṃ upari patati.
地狱里热风猛烈,让人根本无法忍受;在那里,连一丁点快乐都得不到。
那个被种种污秽缠身、被病痛折磨而四处奔逃的人,谁能在来世追讨那一千呢?巴利
‘‘Uṇho ca vāto nirayamhi dussaho, na tamhi sukhaṃ labbhati ittarampi; Taṃ taṃ vidhāvantamalenamāturaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.
在这里,“少许”就是指一点点。“种种奔驰”就是指以各种方式奔跑。巴利
Tattha ittarampīti parittakampi. Vidhāvantanti vividhā dhāvantaṃ.
即使被套在战车上奔跑,自身燃烧,在大地上行进;
正被刺棒狠狠驱赶着的人,谁又能在来世千倍地驱策他呢?巴利
‘‘Sandhāvamānampi rathesu yuttaṃ, sajotibhūtaṃ pathaviṃ kamantaṃ; Patodalaṭṭhīhi sucodayantaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.
在那里,被套在车上是指:他们被一辆接一辆地套在那些燃烧的铁车上。踏着是指:正在踩踏,也就是踩踏着大地。猛烈驱策是指:狠狠地驱赶。巴利
Tattha rathesu yuttanti vārena vāraṃ tesu jalitaloharathesu yuttaṃ. Kamantanti akkamamānaṃ. Sucodayantanti suṭṭhu codayantaṃ.
登上那座布满刀刃、燃烧着、令人恐惧的可怕之山;
肢体被割裂、鲜血流淌,谁还能在来世驱策这千人呢?巴利
‘‘Tamāruhantaṃ khurasañcitaṃ giriṃ, vibhiṃsanaṃ pajjalitaṃ bhayānakaṃ; Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.
在那里,所谓“登上它”,是指那个众生受不了燃烧的武器打击,于是爬上那由燃烧的刀刃堆积而成、燃烧的铁山。巴利
Tattha tamāruhantanti taṃ bhavantaṃ jalitāvudhapahāre asahitvā jalitakhurehi sañcitaṃ jalitalohapabbataṃ āruhantaṃ.
登上那座像山一样、燃烧着熊熊大火、令人恐惧的炭火堆;
身体被烧得焦烂、孤苦哭泣的人,谁能在来世驱策他一千次呢?巴利
‘‘Tamāruhantaṃ pabbatasannikāsaṃ, aṅgārarāsiṃ jalitaṃ bhayānakaṃ; Sudaḍḍhagattaṃ kapaṇaṃ rudantaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.
在这里,“身体被彻底烧焦”就是指身体被烧得透透的。巴利
Tattha sudaḍḍhagattanti suṭṭhu daḍḍhasarīraṃ.
高耸如云峰,树木布满荆棘。
用铁做的、锋利的,喝人血的。巴利
‘‘Abbhakūṭasamā uccā, kaṇṭakanicitā dumā; Ayomayehi tikkhehi, naralohitapāyibhī’’ti.
在这里,“布满荆棘”是指被燃烧的荆棘所布满。说“以铁制成的”,是为了指出那些荆棘是用什么做的。巴利
Tattha kaṇṭakanicitāti jalitakaṇṭakehi citā. ‘‘Ayomayehī’’ti idaṃ yehi kaṇṭakehi ācitā, te dassetuṃ vuttaṃ.
女人们和侵犯他人妻子的人,都会爬上它。
被那些执行阎魔命令、手持长矛的人所驱赶。巴利
‘‘Tamāruhanti nāriyo, narā ca paradāragū; Coditā sattihatthehi, yamaniddesakāribhī’’ti.
在这里,“爬上它”的意思是爬上那样一棵木棉树。“执行阎魔命令者”指听从阎魔吩咐的人,也就是地狱的狱卒。巴利
Tattha tamāruhantīti taṃ evarūpaṃ simbalirukkhaṃ āruhanti. Yamaniddesakāribhīti yamassa vacanakarehi, nirayapālehīti attho.
爬上那座地狱,即沾满鲜血的红棉树。
身体被烧得皮开肉绽,浑身是病,受着剧烈的疼痛。巴利
‘‘Tamāruhantaṃ nirayaṃ, simbaliṃ ruhiramakkhitaṃ; Vidaḍḍhakāyaṃ vitacaṃ, āturaṃ gāḷhavedanaṃ.
不断呼出热气,这是过去世所造罪业的报应;
身体在树梢上皮开肉绽,谁还会去求取那样的财富呢?巴利
‘‘Passasantaṃ muhuṃ uṇhaṃ, pubbakammāparādhikaṃ; Dumagge vitacaṃ gattaṃ, ko taṃ yāceyya taṃ dhana’’nti.
在这里,“身体被撕裂”是指身体受到伤害。“皮开肉绽”是指皮肉被割穿、划破,布满大大小小的伤口,就像黑檀花、紧叔迦花一样。巴利
Tattha vidaḍḍhakāyanti vihiṃsitakāyaṃ. Vitacanti cammamaṃsānaṃ chiddāvachiddaṃ chinnatāya koviḷārapupphaṃ viya kiṃsukapupphaṃ viya ca.
高耸如云峰,剑叶遍布的树;
由铁打造、极其锋利、喝人血的剑叶。巴利
‘‘Abbhakūṭasamā uccā, asipattācitā dumā; Ayomayehi tikkhehi, naralohitapāyibhī’’ti.
在这里,“剑叶所覆”是指被剑一样的叶子覆盖。巴利
Tattha asipattācitāti asimayehi pattehi citā.
他爬上那棵剑叶树,被锋利如剑的叶片割得遍体鳞伤;
身体被砍得支离破碎,鲜血不断流淌,到了下一世,还有谁会来催讨那一千钱呢?巴利
‘‘Tamāruhantaṃ asipattapādapaṃ, asīhi tikkhehi ca chijjamānaṃ; Sañchinnagattaṃ ruhiraṃ savantaṃ, ko codaye paraloke sahassa’’nti.
在这里,“往上爬”是指:那位尊者受不了地狱狱卒用武器打他,于是往上爬。巴利
Tattha tamāruhantanti taṃ bhavantaṃ nirayapālānaṃ āvudhapahāre asahitvā āruhantaṃ.
刚从那里出来一点,那些树木就遍布剑叶。
掉进了韦陀罗尼河,谁还会向他求那份财富呢?巴利
‘‘Tato nikkhantamattaṃ taṃ, asipattācitā dumā; Sampatitaṃ vetaraṇiṃ, ko taṃ yāceyya taṃ dhana’’nti.
在这里,“sampatitaṃ”就是“patitaṃ”(坠落)的意思。巴利
Tattha sampatitanti patitaṃ.
粗粝、碱水滚烫、难以渡过的韦答拉尼河;
被铁莲花覆盖着,从锋利的叶片间流淌。巴利
‘‘Kharā khārodikā tattā, duggā vetaraṇī nadī; Ayopokkharasañchannā, tikkhā pattehi sandati’’.
在这里,“佉罗”就是粗恶、粗糙的意思。“铁莲花叶覆盖”是指被铁制的、边缘锋利的莲花叶所覆盖。“以叶”是说,因为那些叶片,那条河变得锋利地流淌。巴利
Tattha kharāti pharusā. Ayopokkharasañchannāti ayomayehi tikhiṇapariyantehi pokkharapattehi sañchannā. Pattehīti tehi pattehi sā nadī tikkhā hutvā sandati.
在那里,他肢体残缺,被水流冲走,浑身沾满血迹;
在韦答拉尼河里,没有任何可以抓靠的地方,谁会向你乞讨财富呢?巴利
‘‘Tattha sañchinnagattaṃ taṃ, vuyhantaṃ ruhiramakkhitaṃ; Vetaraññe anālambe, ko taṃ yāceyya taṃ dhana’’nti.
在这里,“在韦答拉尼河”指的是韦答拉尼河的水中。巴利
Tattha vetaraññeti vetaraṇīudake.
国王听了这位大士讲述的地狱之事,内心震动不安,一心只求大士救护,便说道:巴利
Imaṃ pana mahāsattassa nirayakathaṃ sutvā rājā saṃviggahadayo mahāsattaññeva tāṇagavesī hutvā āha –
我像一棵正在被砍的树一样发抖,神志昏乱,分不清方向。
我因恐惧而忧悔,心中充满巨大的恐惧;圣仙啊,听了你所说的话之后。巴利
‘‘Vedhāmi rukkho viya chijjamāno, disaṃ na jānāmi pamūḷhasañño; Bhayānutappāmi mahā ca me bhayā, sutvāna kathā tava bhāsitā ise.
就像燃烧着的水中央,就像大海洪流中的岛屿。
就像黑暗中的一盏灯,您是我们的皈依处,圣者啊。巴利
‘‘Āditte vārimajjhaṃva, dīpaṃvoghe mahaṇṇave; Andhakāreva pajjoto, tvaṃ nosi saraṇaṃ ise.
圣贤啊,请教导我利益与法,过去我犯下了过错。
那罗陀,请为我讲说清净之道,让我不会堕入地狱。巴利
‘‘Atthañca dhammaṃ anusāsa maṃ ise, atītamaddhā aparādhitaṃ mayā; Ācikkha me nārada suddhimaggaṃ, yathā ahaṃ no nirayaṃ pateyya’’nti.
在这里,“因恐惧而懊悔”的意思是:因为害怕自己造下的恶业而懊悔。“我心中生起极大的恐惧”是说:我心里生起了对地狱的巨大恐惧。“如洪流中的岛屿”就像洪流中的岛屿。这段话要表达的是:就像劫火燃烧的时候,对于困在洪流大海中、找不到依靠的破船之人,你就像一座岛屿;对于处在黑暗中的人,你就像一盏明灯。圣者啊,请你成为我们的皈依处。“我过去曾犯下过失”意思是:我过去所做的业,确实有违犯、有过失,背离了善法,只做了不善的事。巴利
Tattha bhayānutappāmīti attanā katassa pāpassa bhayena anutappāmi. Mahā ca me bhayāti mahantañca me nirayabhayaṃ uppannaṃ. Dipaṃvogheti dīpaṃva oghe. Idaṃ vuttaṃ hoti – āditte kāle vārimajjhaṃ viya bhinnanāvānaṃ oghe aṇṇave patiṭṭhaṃ alabhamānānaṃ dīpaṃ viya andhakāragatānaṃ pajjoto viya ca tvaṃ no ise saraṇaṃ bhava. Atītamaddhā aparādhitaṃ mayāti ekaṃsena mayā atītaṃ kammaṃ aparādhitaṃ virādhitaṃ, kusalaṃ atikkamitvā akusalameva katanti.
这时,大士为了向正确修行者讲说清净道,就以古代诸王为例来说明,这样说道:巴利
Athassa mahāsatto visuddhimaggaṃ ācikkhituṃ sammāpaṭipanne porāṇakarājāno udāharaṇavasena dassento āha –
就像过去有持国、毗舍密多、阿吒迦、耶摩得吉,
优辛陀罗王和尸毗王,也都是沙门与婆罗门的仆役。巴利
‘‘Yathā ahū dhataraṭṭho, vessāmitto aṭṭhako yāmataggi; Usindaro cāpi sivī ca rājā, paricārakā samaṇabrāhmaṇānaṃ.
这些国王和其他国王,都已经往生到了天界。
要避开非法的事,依照法来行事,大王。巴利
‘‘Ete caññe ca rājāno, ye saggavisayaṃ gatā; Adhammaṃ parivajjetvā, dhammaṃ cara mahīpati.
那些施食者在你宫中,让他们在你的城里宣告。
谁饿了?谁渴了?谁戴花环?谁涂香膏?
各种颜色的衣服,谁光着身子会穿呢?巴利
‘‘Annahatthā ca te byamhe, ghosayantu pure tava; ‘Ko chāto ko ca tasito, ko mālaṃ ko vilepanaṃ; Nānārattānaṃ vatthānaṃ, ko naggo paridahissati.
谁在路上携带伞以及柔软又好看的鞋子?
就这样,让他们在清晨和傍晚,在你的城中去宣告。巴利
‘Ko panthe chattamāneti, pādukā ca mudū subhā’; Iti sāyañca pāto ca, ghosayantu pure tava.
不要像从前那样,把年老的男人和牛马套上轭去使唤。
你应给予保护,承担责任的有力者。巴利
‘‘Jiṇṇaṃ posaṃ gavāssañca, māssu yuñja yathā pure; Parihārañca dajjāsi, adhikārakato balī’’ti.
在这里,“这些也”的意思是:就像持国、毗舍密多、阿吒迦、耶摩得吉、优私因陀罗和尸毗这六位国王,以及其他一些人,他们行持正法后往生天界,你也同样应当远离非法,行持正法。“谁饿了?”意思是:大王,在早上,在你的王宫和城里,那些手里拿着食物的人,会怀着想要布施的心高声宣告:“谁饿了?谁渴了?”“谁要花环?”意思是:谁想要花环?谁想要涂香?对于各种颜色的衣服,无论谁想要哪一种,就宣告:“谁光着身子?就给他穿上那件衣服。”“谁在路上要伞?”意思是:谁在路上要撑伞?“以及鞋”意思是:谁想要柔软舒适的凉鞋?巴利
Tattha ete cāti yathā ete ca dhataraṭṭho vessāmitto aṭṭhako yāmataggi usindaro sivīti cha rājāno aññe ca dhammaṃ caritvā saggavisayaṃ gatā, evaṃ tvampi adhammaṃ parivajjetvā dhammaṃ cara. Ko chātoti mahārāja, tava byamhe pure rājanivesane ceva nagare ca annahatthā purisā ‘‘ko chāto, ko tasito’’ti tesaṃ dātukāmatāya ghosentu. Ko mālanti ko mālaṃ icchati, ko vilepanaṃ icchati, nānārattānaṃ vatthānaṃ yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ ko naggo paridahissatīti ghosentu. Ko panthe chattamānetīti ko panthe chattaṃ dhārayissati. Pādukā cāti upāhanā ca mudū subhā ko icchati.
对于年老的人,你要这样照顾:在你的侍从当中,如果有大臣或其他人以前帮助过你,到了年老体衰的时候,已经不能像过去那样做事了;还有你的牛、马等,因为衰老也干不了活了,对其中任何一个,都不要像以前那样再让他们去干活。因为到了衰老的时候,他们已经做不了那些事了。说到“随从”,这里“随从”指的就是侍奉照料。这话的意思是:如果有人有能力、有担当,以前又帮助过你,那么在他年老体衰的时候,你应该像从前一样给他随从侍奉。因为不善之人只在别人还有能力的时候才表示尊敬,一旦对方没能力了就不管了;而善士即使在对方没能力的时候,也照样恭敬对待。所以你也应该这样做。巴利
Jiṇṇaṃ posanti yo te upaṭṭhākesu amacco vā añño vā pubbe katūpakāro jarājiṇṇakāle yathā porāṇakāle kammaṃ kātuṃ na sakkoti, yepi te gavāssādayo jiṇṇatāya kammaṃ kātuṃ na sakkonti, tesu ekampi pubbe viya kammesu mā yojayi. Jiṇṇakālasmiñhi te tāni kammāni kātuṃ na sakkonti. Parihārañcāti idha parivāro ‘‘parihāro’’ti vutto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo ca te balī hutvā adhikārakato pubbe katūpakāro hoti, tassa jarājiṇṇakāle yathāporāṇaparivāraṃ dadeyyāsi. Asappurisā hi attano upakārakānaṃ upakāraṃ kātuṃ samatthakāleyeva sammānaṃ karonti, samatthakāle pana na olokenti. Sappurisā pana asamatthakālepi tesaṃ tatheva sakkāraṃ karonti, tasmā tuvampi evaṃ kareyyāsīti.
大士这样为国王讲了布施论和戒论之后,现在因为这位国王在有人用车子来比喻他自身并加以称赞时,会感到欢喜,所以大士就以能满足一切欲望的车子为譬喻,为他开示法义,说道:巴利
Iti mahāsatto rañño dānakathañca sīlakathañca kathetvā idāni yasmā ayaṃ rājā attano attabhāve rathena upametvā vaṇṇiyamāne tussissati, tasmāssa sabbakāmaduharathopamāya dhammaṃ desento āha –
你的身体被视为车,心是那轻快的御者;
以不伤害为车轴,以分享为车篷。巴利
‘‘Kāyo te rathasaññāto, manosārathiko lahu; Avihiṃsāsāritakkho, saṃvibhāgapaṭicchado.
以足律仪为轮圈,以手律仪为挡板;
腹部有觉知想而不越界,言语有觉知想而不喧哗。巴利
‘‘Pādasaññamanemiyo, hatthasaññamapakkharo; Kucchisaññamanabbhanto, vācāsaññamakūjano.
具备真实语且身肢均衡,远离两舌,具足善念;
他的言语柔和亲切,身体清净无过;说话有分寸,又善于守护戒行。巴利
‘‘Saccavākyasamattaṅgo, apesuññasusaññato; Girāsakhilanelaṅgo, mitabhāṇisilesito.
以信心和无贪为善巧所造,以谦逊合掌为车辕;
对八大元素不犹豫,以戒律防护为系缚。巴利
‘‘Saddhālobhasusaṅkhāro, nivātañjalikubbaro; Athaddhatānatīsāko, sīlasaṃvaranandhano.
1337 第1337段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1337.
不愤怒、不伤害,以法为白色伞盖;
以多闻为依靠,以心安定而不执取。巴利
‘‘Akkodhanamanugghātī, dhammapaṇḍarachattako; Bāhusaccamapālambo, ṭhitacittamupādhiyo.
能把握时机,是以心为精髓;无所畏惧,是以三杖为依靠。
以谦逊的行为为系绳,以不傲慢为轭,轻快。巴利
‘‘Kālaññutācittasāro, vesārajjatidaṇḍako; Nivātavuttiyottako, anatimānayugo lahu.
心不退缩,乐于亲近善知识,远离尘垢。
念是智者的驱策棒,坚定的精进是他的轭和缰绳。巴利
‘‘Alīnacittasanthāro, vuddhisevī rajohato; Satipatodo dhīrassa, dhiti yogo ca rasmiyo.
调伏了的心能引领前路,就像有了完全调伏的拉车牲口一样。
欲求和贪是邪路,自制才是正道。巴利
‘‘Mano dantaṃ pathaṃ neti, samadantehi vāhibhi; Icchā lobho ca kummaggo, ujumaggo ca saṃyamo.
对诸色、诸声、诸味、诸香、车辆奔驰……
大王,慧就是刺棒,在这里,自己正是御者。巴利
‘‘Rūpe sadde rase gandhe, vāhanassa padhāvato; Paññā ākoṭanī rāja, tattha attāva sārathi.
若以此乘,正行坚固、精进坚定,
大王,您是一切欲望的给予者,绝不会堕入地狱。巴利
‘‘Sace etena yānena, samacariyā daḷhā dhiti; Sabbakāmaduho rāja, na jātu nirayaṃ vaje’’ti.
在这里,大王,所谓“车想”,就是让你的身体被认定为车。所谓“以意为御者”,就是具备以被称为意的善心作为御者。所谓“轻快”,就是因为去除了昏沉和睡眠而变得轻快。所谓“无害之轴”,就是具备由无害所构成、以无害之行所善加完成的轴。所谓“分享之盖”,就是具备由布施分享所构成的车盖。所谓“以足自制为轮辋”,就是具备由足部自制所构成的轮辋。所谓“以手自制为车翼”,就是具备由手部自制所构成的车翼。所谓“以腹自制为内”,就是内部以腹部的抑制——亦即节食之油——得到润滑。另有读作“让肚脐应被涂抹”。所谓“语抑制不响”,就是通过语的抑制而没有嘈杂声响。巴利
Tattha rathasaññātoti mahārāja, tava kāyo rathoti saññāto hotu. Manosārathikoti manasaṅkhātena kusalacittena sārathinā samannāgato. Lahūti vigatathinamiddhatāya sallahuko. Avihiṃsāsāritakkhoti avihiṃsāmayena sāritena suṭṭhu pariniṭṭhitena akkhena samannāgato. Saṃvibhāgapaṭicchadoti dānasaṃvibhāgamayena paṭicchadena samannāgato. Pādasaññamanemiyoti pādasaṃyamamayāya nemiyā samannāgato. Hatthasaññamapakkharoti hatthasaṃyamamayena pakkharena samannāgato. Kucchisaññamanabbhantoti kucchisaṃyamasaṅkhātena mitabhojanamayena telena abbhanto. ‘‘Abbhañjitabbo nābhi hotū’’tipi pāṭho. Vācāsaññamakūjanoti vācāsaṃyamena akūjano.
以真实语而圆满具足,就是由真实语而成就圆满的肢分,没有残缺的车身。远离两舌而善自约束,就是由远离两舌而善加约束、卓然挺立。语言柔和而无过失肢,就是由柔和温语而成就无过失的肢分,成为光滑的车身。以少语相粘合,就是以少语这种粘合剂而善加连接。信与无贪所成的善庄严,就是具备由信受业果之信与无贪所构成的善妙庄严。谦恭合掌为篷,就是具备由对持戒者谦恭以及合掌礼敬所构成的车篷。不刚硬而略倾斜,就是具备由柔和友善这种不刚硬的状态,而稍微带一点倾斜,意思是略微倾斜。戒与防护为绑绳,就是具备由无缺的五戒以及眼根等根门防护所构成的绑绳。巴利
Saccavākyasamattaṅgoti saccavākyena paripuṇṇaaṅgo akhaṇḍarathaṅgo. Apesuññasusaññatoti apesuññena suṭṭhu saññato samussito. Girāsakhilanelaṅgoti sakhilāya saṇhavācāya niddosaṅgo maṭṭharathaṅgo. Mitabhāṇisilesito mitabhāṇasaṅkhātena silesena suṭṭhu sambandho. Saddhālobhasusaṅkhāroti kammaphalasaddahanasaddhāmayena ca alobhamayena ca sundarena alaṅkārena samannāgato. Nivātañjalikubbaroti sīlavantānaṃ nivātamayena ceva añjalikammamayena ca kubbarena samannāgato. Athaddhatānatīsākoti sakhilasammodabhāvasaṅkhātāya athaddhatāya anataīso, thokanataīsoti attho. Sīlasaṃvaranandhanoti akhaṇḍapañcasīlacakkhundriyādisaṃvarasaṅkhātāya nandhanarajjuyā samannāgato.
不被激怒也不伤害他人,是指具备以不嗔怒的状态所构成的“不伤害”。“法白伞”,是指具备以十种善法所构成的“白伞”。“多闻为依靠”,是指具备由依止义理而多闻所成的依靠。“心住不动如座”,是指具备不为世间法所动摇、善能安住于专一境的心所构成的座,也就是上等敷具或王座。“知时之心坚实”,是指具备了知“此时宜布施,此时宜护戒”这样知时之心所成的善法坚实。这里说的是:大王,就像一辆车,从楔子开始,所有所需部件都应当清净并且用坚实的材料做成,这样车才能耐受长途;同样,您的身车也应当具备由知时而作、清净的布施等善法所成的心坚实。“无畏三杖”,是指在大众中说法时也具备以无所畏惧所构成的三杖。“柔软缰绳”,是指具备以随顺教诫而行所构成的柔软缰绳。确实,用柔软的缰绳系住车,骏马就能安稳地拉车;同样,您的身车也因为随顺智者的教诫而被系缚,愿它能安乐前行。“不高慢的轻轭”,是指具备以不高慢所构成的轻轭。巴利
Akkodhanamanugghātīti akkodhanabhāvasaṅkhātena anugghātena samannāgato. Dhammapaṇḍara-chattakoti dasakusaladhammasaṅkhātena paṇḍaracchattena samannāgato. Bāhusaccamapālamboti atthasannissitabahussutabhāvamayena apālambena samannāgato. Ṭhitacittamupādhiyoti lokadhammehi avikampanabhāvena suṭṭhu ṭhitaekaggabhāvappattacittasaṅkhātena upādhinā uttarattharaṇena vā rājāsanena samannāgato. Kālaññutācittasāroti ‘‘ayaṃ dānassa dinnakālo, ayaṃ sīlassa rakkhanakālo’’ti evaṃ kālaññutāsaṅkhātena kālaṃ jānitvā katena cittena kusalasārena samannāgato. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā, mahārāja, rathassa nāma āṇiṃ ādiṃ katvā dabbasambhārajātaṃ parisuddhaṃ sāramayañca icchitabbaṃ, evañhi so ratho addhānakkhamo hoti, evaṃ tavapi kāyaratho kālaṃ jānitvā katena cittena parisuddhena dānādikusalasārena samannāgato hotūti. Vesārajjatidaṇḍakoti parisamajjhe kathentassapi visāradabhāvasaṅkhātena tidaṇḍena samannāgato. Nivātavuttiyottakoti ovāde pavattanasaṅkhātena mudunā dhurayottena samannāgato . Mudunā hi dhurayottena baddharathaṃ sindhavā sukhaṃ vahanti, evaṃ tava kāyarathopi paṇḍitānaṃ ovādappavattitāya ābaddho sukhaṃ yātūti attho. Anatimānayugo lahūti anatimānasaṅkhātena lahukena yugena samannāgato.
心不萎缩的敷具:就像一辆车因为用象牙做成的华美坐垫而显得庄严,同样,愿你的身体之车也以布施等为因缘,具备不萎缩、不蜷缩的心之敷具。增长随行、远离尘垢:就像一辆车走在崎岖多尘的邪路上,就会被尘土弄脏而不庄严,走在平坦无尘的正道上就庄严;同样,愿你的身体之车也依靠智慧的增长,走上平坦正直的道路,从而除去尘垢。智者之念是刺棒:愿作为智者的你,在那身体之车上,念的刺棒稳稳安立。坚毅与精进之轭和缰绳:愿被称为不间断精进的坚毅,以及在做利他之事时投入的状态,这两者在你那身体之车上,成为转动而坚固的缰绳。以调伏的心引路,以调伏的马驾车:就像一辆车如果由未调伏的马拉着,就会走上邪路;如果由已调伏、训练良好的马拉着,就只走直路;同样,心也会舍弃无益的、泥泞的邪路,而选取直路。因此,愿你那善加调伏、具足正行的心,完成身体之车中马所应做的事。欲求与贪:对还没得到的东西生起欲求,对已经得到的东西生起贪着——这欲求和贪着就是邪道。弯曲不正的路只会把人引向恶趣。然而,依十善业道或八支正道而行的戒的调伏,才叫正道。愿这成为你身体之车的道路。巴利
Alīnacittasanthāroti yathā ratho nāma dantamayena uḷārena santhārena sobhati, evaṃ tava kāyarathopi dānādinā alīnaasaṅkuṭitacittasanthāro hotu. Vuddhisevī rajohatoti yathā ratho nāma visamena rajuṭṭhānamaggena gacchanto rajokiṇṇo na sobhati, samena virajena maggena gacchanto sobhati, evaṃ tava kāyarathopi paññāvuddhisevitāya samatalaṃ ujumaggaṃ paṭipajjitvā hatarajo hotu. Satipatodo dhīrassāti paṇḍitassa tava tasmiṃ kāyarathe supatiṭṭhitasatipatodo hotu. Dhiti yogo ca rasmiyoti abbocchinnavīriyasaṅkhātā dhiti ca hitappaṭipattiyaṃ yuñjanabhāvasaṅkhāto yogo ca tava tasmiṃ kāyarathe vaṭṭitā thirā rasmiyo hontu. Mano dantaṃ pathaṃ neti, samadantehi vāhibhīti yathā ratho nāma visamadantehi sindhavehi uppathaṃ yāti, samadantehi samasikkhitehi yutto ujupathameva anveti, evaṃ manopi dantaṃ nibbisevanaṃ kummaggaṃ pahāya ujumaggaṃ gaṇhāti. Tasmā sudantaṃ ācārasampannaṃ cittaṃ tava kāyarathassa sindhavakiccaṃ sādhetu. Icchālobho cāti appattesu vatthūsu icchā, pattesu lobhoti ayaṃ icchā ca lobho ca kummaggo nāma. Kuṭilo anujumaggo apāyameva neti. Dasakusalakammapathavasena pana aṭṭhaṅgikamaggavasena vā pavatto sīlasaṃyamo ujumaggo nāma. So tava kāyarathassa maggo hotu.
关于“色”:当你的这辆身体之车执取了这些可爱可意的色等五欲对象之相而狂奔、走上邪路时,愿慧就像车夫鞭打信度良马、把它们拦住的那根刺棒一样,起到制止的作用。因为慧确实会把它从邪路上拦回来,引导它走上正直的善行之道。其中“自己就是御者”:在这辆身体之车上,并没有别的什么御者,愿你自己就是御者。“如果乘这辆车”:大王,如果存在这样一辆车,就乘这辆车。“正行坚固、意志坚定”:一个人的正行和意志如果坚固、稳固,他乘这辆车——因为大王,这辆车能赐予一切所欲,随你所愿给予一切欲乐——所以他绝不会堕入地狱。你要确信这一点:乘这样一辆车的人不会堕入地狱。大王,你曾对我说:“那罗陀,请为我开示清净之道,让我不堕入地狱。”这就是我以种种方式为你开示的那条道路。巴利
Rūpeti etesu manāpiyesu rūpādīsu kāmaguṇesu nimittaṃ gahetvā dhāvantassa tava kāyarathassa uppathaṃ paṭipannassa rājarathassa sindhave ākoṭetvā nivāraṇapatodayaṭṭhi viya paññā ākoṭanī hotu. Sā hi taṃ uppathagamanato nivāretvā ujuṃ sucaritamaggaṃ āropessati. Tattha attāva sārathīti tasmiṃ pana te kāyarathe añño sārathi nāma natthi, tava attāva sārathi hotu. Sace etena yānenāti mahārāja, yassetaṃ evarūpaṃ yānaṃ sace atthi, etena yānena. Samacariyā daḷhā dhitīti yassa samacariyā ca dhiti ca daḷhā hoti thirā, so etena yānena yasmā esa ratho sabbakāmaduho rāja, yathādhippete sabbakāme deti, tasmā na jātu nirayaṃ vaje, ekaṃsenetaṃ dhārehi, evarūpena yānena nirayaṃ na gacchasīti attho. Iti kho, mahārāja, yaṃ maṃ avaca ‘‘ācikkha me, nārada, suddhimaggaṃ, yathā ahaṃ no niraye pateyya’’nti, ayaṃ te so mayā anekapariyāyena akkhātoti.
这样为他说法之后,让他舍弃邪见,安立在戒中,又教导说:“从今以后,你要远离恶友,亲近善友,始终不放逸。”接着赞叹王女的功德,又对国王的臣属和后宫妃嫔作了教导,然后以极大的威神力,在众人亲眼目睹之下,往梵天界而去。巴利
Evamassa dhammaṃ desetvā micchādiṭṭhiṃ jahāpetvā sīle patiṭṭhāpetvā ‘‘ito paṭṭhāya pāpamitte pahāya kalyāṇamitte upasaṅkama, niccaṃ appamatto hohī’’ti ovādaṃ datvā rājadhītu guṇaṃ vaṇṇetvā rājaparisāya ca rājorodhānañca ovādaṃ datvā mahantenānubhāvena tesaṃ passantānaññeva brahmalokaṃ gato.
导师引用了这段说法,说道:“诸比丘,不是现在才这样,过去我也曾破掉邪见之网,调伏优楼频螺·迦叶。”然后,在结合本生故事时,诵出了这些偈颂:巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi mayā diṭṭhijālaṃ bhinditvā uruvelakassapo damitoyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānento imā gāthā abhāsi –
阿拉多是提婆达多,苏那摩是跋达吉。
维阇耶,你是舍利弗;比贾卡,你是目犍连。巴利
‘‘Alāto devadattosi, sunāmo āsi bhaddaji; Vijayo sāriputtosi, moggallānosi bījako.
善星是离车族之子,古诺是裸形者。
阿难就是那位让国王感到喜悦的喜好。巴利
‘‘Sunakkhatto licchaviputto, guṇo āsi acelako; Ānando sā rucā āsi, yā rājānaṃ pasādayi.
优楼频螺·迦叶当时是国王,持有邪见。
大梵天就是菩萨,你们要这样记住这部本生经。巴利
‘‘Uruvelakassapo rājā, pāpadiṭṭhi tadā ahu; Mahābrahmā bodhisatto, evaṃ dhāretha jātaka’’nti.
9. 维杜罗本生经的注释巴利
[546] 9. Vidhurajātakavaṇṇanā
“般度族女子变得消瘦、羸弱”这句话,是导师住在祇园精舍时,围绕自己的智慧波罗蜜而说的。有一天,比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,导师有大智慧、广博的智慧、甚深的智慧、敏捷的智慧、敏锐的智慧、锐利的智慧、决择的智慧,能摧破别人的论点。他凭自己的智慧之力,破解了刹帝利智者等人精心设计的微细问题,调伏了他们,让他们不再执取,安住在三皈依和五戒中,引导他们走上通往不死涅槃的道路。”导师来了之后问:“比丘们,你们现在聚在一起讨论什么?”他们回答:“是在说这些。”导师说:“比丘们,如来已经证得无上正觉,能摧破别人的论点、调伏刹帝利等人,这并不稀奇。因为在过去生中,如来还在寻求菩提智的时候,就已经有智慧,就已经能摧破别人的论点了。就像我做维杜拉的那一世,在高达六十由旬的迦罗黑山顶上,仅凭智慧之力,就调伏了名叫富那迦的夜叉将军,让他不再执取,安住在五戒中,还让他献出了自己的生命。”说完之后,应比丘们的请求,导师讲述了过去世的故事。巴利
Paṇḍukisiyāsi dubbalāti idaṃ satthā jetavane viharanto attano paññāpāramiṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, satthā mahāpañño puthupañño gambhīrapañño javanapañño hāsapañño tikkhapañño nibbedhikapañño parappavādamaddano, attano paññānubhāvena khattiyapaṇḍitādīhi abhisaṅkhate sukhumapañhe bhinditvā te dametvā nibbisevane katvā tīsu saraṇesu ceva sīlesu ca patiṭṭhāpetvā amatagāmimaggaṃ paṭipādesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘anacchariyaṃ, bhikkhave, yaṃ tathāgato paramābhisambodhippatto parappavādaṃ bhinditvā khattiyādayo dameyya. Purimabhavasmiñhi bodhiñāṇaṃ pariyesantopi tathāgato paññavā parappavādamaddanoyeva. Tathā hi ahaṃ vidhurakāle saṭṭhiyojanubbedhe kāḷapabbatamuddhani puṇṇakaṃ nāma yakkhasenāpatiṃ attano ñāṇabaleneva dametvā nibbisevanaṃ katvā pañcasīlesu patiṭṭhāpento attano jīvitaṃ dāpesi’’nti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,在拘卢国的因陀罗帕塔城里,有一位名叫达难阇耶·俱卢的国王治理着国家。他有一位大臣叫维杜拉智者,负责向国王进谏利义与法义。这位智者说话甜美动听,是一位大法讲师。整个赡部洲的国王们就像被驯象钩和琵琶声诱惑的醉象一样,被他以自己甘美的说法吸引住了,舍不得回到自己的国家。他以佛陀般的威仪为大众说法,在那座城里住着,享有极大的声誉。巴利
Atīte kururaṭṭhe indapatthanagare dhanañcayakorabyo nāma rājā rajjaṃ kāresi. Vidhurapaṇḍito nāma amacco tassa atthadhammānusāsako ahosi. So madhurakatho mahādhammakathiko sakalajambudīpe rājāno hatthikantavīṇāsarena paluddhahatthino viya attano madhuradhammadesanāya palobhetvā tesaṃ sakasakarajjāni gantuṃ adadamāno buddhalīlāya mahājanassa dhammaṃ desento mahantena yasena tasmiṃ nagare paṭivasi.
那时,在波罗奈也有四位家资丰厚的婆罗门俗家朋友。到了年老时,他们看到诸欲的过患,就进入雪山,出家成为隐士,修得神通与禅定,以林中树根果实为食,就在那里住了很久。后来为了受用咸酸之味而四处游方,来到盎伽国的迦罗瞻波城,住在王苑里,第二天又进城乞食。城里有四位身为家主的俗家朋友,看到这些苦行者的威仪后生起净信,顶礼他们,接过钵,请他们各自到自己家里坐下,用精美的食物供养,得到他们应允后,就让他们住在王苑里。那四位苦行者便在四位家主家中固定受食。至于日间休息,一位苦行者去三十三天,一位去龙界,一位去金翅鸟界,一位去俱卢王弥伽的林苑。他们当中,谁去天界作日间休息,看到帝释天的荣光后,就对自己的护持者赞叹那种荣光;谁去龙界作日间休息,看到龙王的成就后,就对自己的护持者赞叹那种成就;谁去金翅鸟界作日间休息,看到金翅鸟王的辉煌后,就对自己的护持者赞叹那种辉煌;谁去达难阇耶俱卢王的林苑作日间休息,看到达难阇耶俱卢王的吉祥庄严后,就对自己的护持者赞叹那种吉祥庄严。巴利
Tadā hi bārāṇasiyampi gihisahāyakā cattāro brāhmaṇamahāsālā mahallakakāle kāmesu ādīnavaṃ disvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā vanamūlaphalāhārā tattheva ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya cārikaṃ caramānā aṅgaraṭṭhe kālacampānagaraṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bhikkhāya nagaraṃ pavisiṃsu. Tattha cattāro sahāyakā kuṭumbikā tesaṃ iriyāpathesu pasīditvā vanditvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā ekekaṃ attano nivesane nisīdāpetvā paṇītena āhārena parivisitvā paṭiññaṃ gāhāpetvā uyyāneyeva vāsāpesuṃ. Te cattāro tāpasā catunnaṃ kuṭumbikānaṃ gehesu nibaddhaṃ bhuñjitvā divāvihāratthāya eko tāpaso tāvatiṃsabhavanaṃ gacchati, eko nāgabhavanaṃ, eko supaṇṇabhavanaṃ, eko korabyarañño migājinauyyānaṃ gacchati. Tesu yo devalokaṃ gantvā divāvihāraṃ karoti, so sakkassa yasaṃ oloketvā attano upaṭṭhākassa tameva vaṇṇeti. Yo nāgabhavanaṃ gantvā divāvihāraṃ karoti, so nāgarājassa sampattiṃ oloketvā attano upaṭṭhākassa tameva vaṇṇeti. Yo supaṇṇabhavanaṃ gantvā divāvihāraṃ karoti, so supaṇṇarājassa vibhūtiṃ oloketvā attano upaṭṭhākassa tameva vaṇṇeti. Yo dhanañcayakorabyarājassa uyyānaṃ gantvā divāvihāraṃ karoti, so dhanañcayakorabyarañño sirisobhaggaṃ oloketvā attano upaṭṭhākassa tameva vaṇṇeti.
那四个人都向往各自相应的地方,做了布施等种种善行。命终时,一个转生为帝释天,一个带着妻儿转生到龙界做了龙王,一个转生到金翅鸟界的丝棉树宫殿里做了金翅鸟王,还有一个投生到达难阇耶俱卢王正后的腹中。那几位苦行者的禅定都没有退失,命终后转生到了梵天界。俱卢王子渐渐长大,父亲去世后继承了王位,依法公正地治理国家。但他嗜好赌博。后来他听从维杜拉智者的劝导,行布施、持戒、守布萨。巴利
Te cattāropi janā taṃ tadeva ṭhānaṃ patthetvā dānādīni puññāni katvā āyupariyosāne eko sakko hutvā nibbatti, eko saputtadāro nāgabhavane nāgarājā hutvā nibbatti, eko supaṇṇabhavane simbalivimāne supaṇṇarājā hutvā nibbatti. Eko dhanañcayakorabyarañño aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. Tepi tāpasā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā brahmaloke nibbattiṃsu. Korabyakumāro vuḍḍhimanvāya pitu accayena rajje patiṭṭhahitvā dhammena samena rajjaṃ kāresi. So pana jūtavittako ahosi. So vidhurapaṇḍitassa ovāde ṭhatvā dānaṃ deti, sīlaṃ rakkhati, uposathaṃ upavasati.
有一天,他受持了布萨戒,心想“我要修习远离”,就去了园林,在一个舒服的地方坐下,修行沙门之法。帝释天也受持了布萨戒,心想“天界是障碍”,就来到人间这座园林,在一个舒服的地方坐下,修行沙门之法。婆楼那龙王也受持了布萨戒,心想“龙界是障碍”,也来到这里,在一个舒服的地方坐下,修行沙门之法。金翅鸟王也受持了布萨戒,心想“金翅鸟界是障碍”,也来到这里,在一个舒服的地方坐下,修行沙门之法。傍晚时分,这四个人从各自的住处出来,来到吉祥池岸边聚在一起,互相看了看,因为过去世结下的情谊,和合欢喜,彼此生起慈心,互相说了亲切问候的话。其中,帝释天坐在吉祥石板上,其余几位也各自找到适合自己的座位坐下。这时帝释天对他们说:“我们四个都是王,那我们之中,谁的戒德更大呢?”于是婆楼那龙王对他说:“比起你们三位,我的戒德更大。”“这有什么理由呢?”“这位金翅鸟王,对我们已出生的和未出生的族人来说都是仇敌。我见到这样能断送我们性命的仇敌,心里也不生嗔怒。因为这个缘故,我的戒德更大。”说完之后,他诵出《十集·四布萨本生》中的第一首偈颂:巴利
So ekadivasaṃ samādinnuposatho ‘‘vivekamanubrūhissāmī’’ti uyyānaṃ gantvā manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṃ akāsi. Sakkopi samādinnuposatho ‘‘devaloke palibodho hotī’’ti manussaloke tameva uyyānaṃ āgantvā ekasmiṃ manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṃ akāsi. Varuṇanāgarājāpi samādinnuposatho ‘‘nāgabhavane palibodho hotī’’ti tatthevāgantvā ekasmiṃ manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṃ akāsi. Supaṇṇarājāpi samādinnuposatho ‘‘supaṇṇabhavane palibodho hotī’’ti tatthevāgantvā ekasmiṃ manuññaṭṭhāne nisīditvā samaṇadhammaṃ akāsi. Tepi cattāro janā sāyanhasamaye sakaṭṭhānehi nikkhamitvā maṅgalapokkharaṇitīre samāgantvā aññamaññaṃ oloketvā pubbasinehavasena samaggā sammodamānā hutvā aññamaññaṃ mettacittaṃ upaṭṭhapetvā madhurapaṭisanthāraṃ kariṃsu. Tesu sakko maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi, itarepi attano attano yuttāsanaṃ ñatvā nisīdiṃsu. Atha ne sakko āha ‘‘mayaṃ cattāropi rājānova , amhesu pana kassa sīlaṃ mahanta’’nti? Atha naṃ varuṇanāgarājā āha ‘‘tumhākaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ sīlato mayhaṃ sīlaṃ mahanta’’nti. ‘‘Kimettha kāraṇa’’nti? ‘‘Ayaṃ supaṇṇarājā amhākaṃ jātānampi ajātānampi paccāmittova, ahaṃ evarūpaṃ amhākaṃ jīvitakkhayakaraṃ paccāmittaṃ disvāpi kodhaṃ na karomi, iminā kāraṇena mama sīlaṃ mahanta’’nti vatvā idaṃ dasakanipāte catuposathajātake paṭhamaṃ gāthamāha –
面对本该让人发怒的事却不发怒,真正的善士任何时候都不会生气;
就算他动了怒,也不把怒气表现出来,世间确实称这样的人为沙门。巴利
‘‘Yo kopaneyye na karoti kopaṃ, na kujjhati sappuriso kadāci; Kuddhopi so nāvikaroti kopaṃ, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.24);
在这里,“谁”指刹帝利等各类人中的任何一个。“对可瞋之人”是指面对那些本该让人生气的人,却能像忍辱苦行者那样不生气。“有时”是指某时某刻根本不发怒。“即使发怒”是说,如果这位善人真的生气了,那么即使发怒,也不把怒气表现出来,就像小菩提苦行者那样。世间称这种人为沙门,是说大王们,世间的智者因为这人止息了恶行,所以称他为沙门。而这些德行在我身上都有,因此我的戒德更为殊胜。巴利
Tattha yoti khattiyādīsu yo koci. Kopaneyyeti kujjhitabbayuttake puggale khantīvādītāpaso viya kopaṃ na karoti. Kadācīti yo kismiñci kāle na kujjhateva. Kuddhopīti sace pana so sappuriso kujjhati, atha kuddhopi taṃ kopaṃ nāvikaroti cūḷabodhitāpaso viya. Taṃ ve naranti mahārājāno taṃ ve purisaṃ samitapāpatāya loke paṇḍitā ‘‘samaṇa’’nti kathenti. Ime pana guṇā mayi santi, tasmā mameva sīlaṃ mahantanti.
金翅鸟王听了这话,心想:“这条龙是我最好的食物。可是,我即使见到这样上等的食物,也能忍住饥饿,不为了食物去作恶,所以我的戒德更殊胜。”说完这话,他说了下面这首偈颂:巴利
Taṃ sutvā supaṇṇarājā ‘‘ayaṃ nāgo mama aggabhakkho, yasmā panāhaṃ evarūpaṃ aggabhakkhaṃ disvāpi khudaṃ adhivāsetvā āhārahetu pāpaṃ na karomi, tasmā mameva sīlaṃ mahanta’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
空腹却能忍受饥饿,已调御自己,是苦行僧,饮食都适量节制;
不因为食物而造恶,世间确实称这样的人为沙门。巴利
‘‘Ūnūdaro yo sahate jighacchaṃ, danto tapassī mitapānabhojano; Āhārahetu na karoti pāpaṃ, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.25);
在这里,“调伏”是指通过调伏诸根而具足。“苦行者”是指依靠苦行而活。“因食物”是说,即使被极度饥饿所逼迫,也不造作卑劣的恶行,就像法将舍利弗长老那样。而我今天不因为食物而造恶,所以我的戒才是殊胜的。巴利
Tattha dantoti indriyadamanena samannāgato. Tapassīti tapanissitako. Āhārahetūti atijighacchapiḷitopi yo pāpaṃ lāmakakammaṃ na karoti dhammasenāpatisāriputtatthero viya. Ahaṃ panajja āhārahetu pāpaṃ na karomi, tasmā mameva sīlaṃ mahantanti.
这时,帝释天王说:“我舍弃了种种快乐所依的天界福报,为了守护戒律来到人间,所以只有我的戒才是伟大的。”说完,便说了这首偈颂:巴利
Tato sakko devarājā ‘‘ahaṃ nānappakāraṃ sukhapadaṭṭhānaṃ devalokasampattiṃ pahāya sīlarakkhaṇatthāya manussalokaṃ āgato, tasmā mameva sīlaṃ mahanta’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
舍弃了一切嬉戏和享乐,在世间也不说任何虚妄不实的话;
远离了装饰打扮的因由,也远离了淫欲,世间确实称这样的人为沙门。巴利
‘‘Khiḍḍaṃ ratiṃ vippajahitvāna sabbaṃ, na cālikaṃ bhāsati kiñci loke; Vibhūsaṭṭhānā virato methunasmā, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.26);
这里,“嬉戏”指身体和言语的嬉戏。“欢乐”指天界的五种欲乐。“任何”指哪怕极少的一点。“装饰之物”有两种:肉体的装饰和皮肤的装饰。其中,能吞食的食物叫肉体的装饰,花环、香料等叫皮肤的装饰;以不善心佩戴这些,那就是它的依处。远离了这些,也远离了淫欲之行,就是远离者。“世间确实称那样的男子为沙门”:我今天舍弃天女,来到这里修习沙门法,所以我的戒才是最殊胜的。这样,帝释天也称赞了自己的戒。巴利
Tattha khiḍḍanti kāyikavācasikakhiḍḍaṃ. Ratinti dibbakāmaguṇaratiṃ. Kiñcīti appamattakampi. Vibhūsaṭṭhānāti maṃsavibhūsā chavivibhūsāti dve vibhūsā. Tattha ajjhoharaṇīyāhāro maṃsavibhūsā nāma, mālāgandhādīni chavivibhūsā nāma, yena akusalacittena dhārīyati, taṃ tassa ṭhānaṃ, tato virato methunasevanato ca yo paṭivirato. Taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loketi ahaṃ ajja devaccharāyo pahāya idhāgantvā samaṇadhammaṃ karomi, tasmā mameva sīlaṃ mahantanti. Evaṃ sakkopi attano sīlameva vaṇṇeti.
财胜王听了这话,说道:“我今天已经舍弃了那拥有一万六千舞女、圆满具足的广大后宫,在园林里修习沙门法,所以我的戒才是最大的。”说完,他说了这首偈颂:巴利
Taṃ sutvā dhanañcayarājā ‘‘ahaṃ ajja mahantaṃ pariggahaṃ soḷasasahassanāṭakitthiparipuṇṇaṃ antepuraṃ cajitvā uyyāne samaṇadhammaṃ karomi, tasmā mameva sīlaṃ mahanta’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
所有财物、贪欲之法以及一切,谁真正遍知之后就能舍弃;
已调伏、安住、无我所、无欲求,世间确实称这样的人为沙门。巴利
‘‘Pariggahaṃ lobhadhammañca sabbaṃ, yo ve pariññāya pariccajeti; Dantaṃ ṭhitattaṃ amamaṃ nirāsaṃ, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.27);
在这里,“执取”指的是各种各样的感官对象欲。“贪法”指的是对它们生起的渴爱。“遍知”是指通过知遍知、审察遍知、断遍知这三种遍知来了知。其中,了知蕴等法的苦、无常等本质,是知遍知;观察它们的过患之后加以审察,是审察遍知;看到它们的过失后,去除欲贪、将其舍弃,是断遍知。任何人通过这三种遍知来了知之后,舍弃感官对象的欲和烦恼欲,把它们抛掉、放下而离去。“调伏”是指不攀缘。“安住”是指因为远离邪寻思而安住于其本性。“无我”是指没有“我”和“我所”的渴爱。“无欲求”是指对妻儿等没有欲贪。所谓“这样的人”,是指对如此这般的人说“沙门”。巴利
Tattha pariggahanti nānappakāraṃ vatthukāmaṃ. Lobhadhammanti tasmiṃ uppajjanataṇhaṃ. Pariññāyāti ñātapariññā, tīraṇapariññā, pahānapariññāti imāhi tīhi pariññāhi parijānitvā. Tattha khandhādīnaṃ dukkhādisabhāvajānanaṃ ñātapariññā, tesu aguṇaṃ upadhāretvā tīraṇaṃ tīraṇapariññā, tesu dosaṃ disvā chandarāgassāpakaḍḍhanaṃ pahānapariññā. Yo imāhi tīhi pariññāhi jānitvā vatthukāmakilesakāme pariccajati, chaḍḍetvā gacchati. Dantanti nibbisevanaṃ. Ṭhitattanti micchāvitakkābhāvena ṭhitasabhāvaṃ. Amamanti ahanti mamāyanataṇhārahitaṃ. Nirāsanti puttadārādīsu nicchandarāgaṃ. Taṃ ve naranti taṃ evarūpaṃ puggalaṃ ‘‘samaṇa’’nti vadanti.
他们每个人都把自己所持的戒夸赞为最崇高、最广大。接着,帝释天等人问财胜王:“大王,您身边有没有哪位智者,能为我们解除这个疑惑?”财胜王回答:“有的,诸位大王,我有一位教导我法与义的智者,名叫维杜罗,他智慧广大,无人能比。他会为我们解除这个疑惑,我们到他那里去吧。”于是众人都同意说:“好。”随后,所有人从园林出来,前往法堂,让人把结跏趺座装饰好,请菩萨坐在最殊胜的结跏趺座中央。彼此问候款待之后,众人退坐一边,说道:“智者,我们心中生起了疑惑,请您为我们解除。”接着说出这首偈颂:巴利
Iti te sabbepi attano attano sīlameva mahantanti vaṇṇetvā sakkādayo dhanañcayaṃ pucchiṃsu ‘‘atthi pana, mahārāja, koci tumhākaṃ santike paṇḍito, yo no imaṃ kaṅkhaṃ vinodeyyā’’ti . ‘‘Āma, mahārājāno mama atthadhammānusāsako mahāpañño asamadhuro vidhurapaṇḍito nāma atthi, so no imaṃ kaṅkhaṃ vinodessati, tassa santikaṃ gacchāmā’’ti. Atha te sabbe ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchiṃsu. Atha sabbepi uyyānā nikkhamitvā dhammasabhaṃ gantvā pallaṅkaṃ alaṅkārāpetvā bodhisattaṃ pallaṅkavaramajjhe nisīdāpetvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisinnā ‘‘paṇḍita, amhākaṃ kaṅkhā uppannā, taṃ no vinodehī’’ti vatvā imaṃ gāthamāhaṃsu –
我们想问那位能作评判、具足无上智慧的人:我们在讨论中没有产生争论。
今天你断除疑惑和犹豫,让我们今天都能超越疑惑。巴利
‘‘Pucchāma kattāramanomapaññaṃ, kathāsu no viggaho atthi jāto; Chindajja kaṅkhaṃ vicikicchitāni, tadajja kaṅkhaṃ vitaremu sabbe’’ti. (jā. 1.10.28);
在这里,“能作者”指的是有能力、应当去做那件事的行动者。“生起了一场争论”:意思是出现了一场关于戒的争论、一场关于戒的辩论。“今日便请断除”:就像用金刚杵击打须弥山那样,请你在今天击碎我们的那份疑惑和那些犹豫。“将超脱”:意思是我们将能超脱它们。巴利
Tattha kattāranti kattabbayuttakakārakaṃ. Viggaho atthi jātoti eko sīlaviggaho sīlavivādo uppanno atthi. Chindajjāti amhākaṃ taṃ kaṅkhaṃ tāni ca vicikicchitāni vajirena sineruṃ paharanto viya ajja chinda. Vitaremūti vitareyyāma.
智者听了他们的话,说道:“诸位大王,我要弄清楚你们因为戒而起的这场争论,谁说得对、谁说得不对。”说完,他说了下面这首偈颂:巴利
Paṇḍito tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘mahārājāno tumhākaṃ sīlaṃ nissāya uppannaṃ vivādakathaṃ sukathitadukkathitaṃ jānissāmī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
有智慧的人能看清真正的义理,他们会在合适的时机如理地宣说。
善巧的人又怎么能对没有说出来的话,凭智慧去领会其中的含义呢?诸位人主啊!巴利
‘‘Ye paṇḍitā atthadasā bhavanti, bhāsanti te yoniso tattha kāle; Kathaṃ nu kathānaṃ abhāsitānaṃ, atthaṃ nayeyyuṃ kusalā janindā’’ti. (jā. 1.10.29);
在这里,“见义者”就是指有能力看清义理的人。这里的“适时”,是指在那个诤论被报告出来、适合说与不适合说的时机,那些智者解说这个义理时,是如理地宣说。善巧者能领会义理,意思是:善巧者,也就是聪明有智慧的人,对于还没有说出来的话,他们怎么能用智慧去推究、审察其中的义理呢?“人主”是对国王们的称呼。所以,请你们现在先为我说明这一点。巴利
Tattha atthadasāti atthadassanasamatthā. Tattha kāleti tasmiṃ viggahe ārocite yuttappayuttakāle te paṇḍitā tamatthaṃ ācikkhantā yoniso bhāsanti. Atthaṃ nayeyyuṃ kusalāti kusalā chekāpi samānā abhāsitānaṃ kathānaṃ kathaṃ nu atthaṃ ñāṇena nayeyyuṃ upaparikkheyyuṃ. Janindāti rājāno ālapati. Tasmā idaṃ tāva me vadetha.
龙王到底说了什么?金翅鸟王又说了什么?
乾闼婆王又说了什么?俱卢国那位最尊贵的国王又是怎么说的?巴利
‘‘Kathaṃ have bhāsati nāgarājā, garuḷo pana venateyyo kimāha; Gandhabbarājā pana kiṃ vadeti, kathaṃ pana kurūnaṃ rājaseṭṭho’’ti. (jā. 1.10.30);
这里说到“乾闼婆王”,指的就是帝释天。巴利
Tattha gandhabbarājāti sakkaṃ sandhāyāha.
于是他们对他说了这首偈颂:巴利
Athassa te imaṃ gāthamāhaṃsu –
龙王确实说安忍,金翅鸟则说少食;
乾闼婆王赞叹舍离欲乐,无所有的俱卢国最胜王。巴利
‘‘Khantiṃ have bhāsati nāgarājā, appāhāraṃ garuḷo venateyyo; Gandhabbarājā rativippahānaṃ, akiñcanaṃ kurūnaṃ rājaseṭṭho’’ti. (jā. 1.10.31);
这句话的意思是:智者啊,龙王首先称赞的是即使面对容易发怒的人也不动摇的安忍;金翅鸟称赞的是为了不因饮食而造恶的少食;帝释天称赞的是舍离对五种欲乐的贪爱;俱卢王称赞的是没有牵挂的状态。巴利
Tassattho – paṇḍita, nāgarājā tāva kopaneyyepi puggale akuppanasaṅkhātaṃ adhivāsanakhantiṃ vaṇṇeti, garuḷo appāhāratāsaṅkhātaṃ āhārahetu pāpassa akaraṇaṃ, sakko pañcakāmaguṇaratīnaṃ vippahānaṃ, kururājā nippalibodhabhāvaṃ vaṇṇetīti.
这时,大士听了他们的话,说了这首偈颂:巴利
Atha tesaṃ kathaṃ sutvā mahāsatto imaṃ gāthamāha –
所有这些话都是善说,其中没有一句是恶说。
这些(善说)无论安住在谁身上,都像辐条牢牢嵌合在轮毂里一样。
具足四种法的人,世间确实称他为沙门。巴利
‘‘Sabbāni etāni subhāsitāni, na hettha dubbhāsitamatthi kiñci; Yasmiñca etāni patiṭṭhitāni, arāva nābhyā susamohitāni; Catubbhi dhammehi samaṅgibhūtaṃ, taṃ ve naraṃ samaṇamāhu loke’’ti. (jā. 1.10.32);
在这里,“这些”就是指这四种功德。它们在一个人的身上很好地聚合在一起,就像辐条稳稳地安装在车毂上一样;具足这四种法的人,世间的智者们就称他为“沙门”。巴利
Tattha etānīti etāni cattāripi guṇajātāni yasmiṃ puggale sakaṭanābhiyaṃ suṭṭhu samohitāni arā viya patiṭṭhitāni, catūhipetehi dhammehi samannāgataṃ puggalaṃ paṇḍitā ‘‘samaṇa’’nti āhu loketi.
大士就这样把四人的戒行完全统一成一种。四位国王听了以后,满心欢喜,赞叹他,说出下面这首偈颂:巴利
Evaṃ mahāsatto catunnampi sīlaṃ ekasamameva akāsi. Taṃ sutvā cattāropi rājāno tassa tuṭṭhā thutiṃ karontā imaṃ gāthamāhaṃsu –
你才是最高的,你是无上的,你是通法者、明法者、善慧者;
用智慧彻底掌握了问题之后,这位智者断除了种种疑惑;巴利
‘‘Tuvañhi seṭṭho tvamanuttarosi, tvaṃ dhammagū dhammavidū sumedho; Paññāya pañhaṃ samadhiggahetvā, acchecchi dhīro vicikicchitāni;
你已断除犹豫和疑惑,就像牙匠用利器切断象牙一样。巴利
Acchecchi kaṅkhaṃ vicikicchitāni, cundo yathā nāgadantaṃ kharenā’’ti. (jā. 1.10.33).
这里,“你是无上者”意思是:你是最高的,没有人比你更殊胜。“护法者”意思是:既是法的守护者,也是知法者。“知法者”意思是:对法清清楚楚、明明白白。“善慧者”意思是:有善妙的智慧,也就是用自己的智慧,把我们的问题好好把握住,如实知道“这就是其中的道理”。“你断除”意思是:你是智者,断除了我们的疑惑;你这样断除,就圆满了我们“请断除今日的犹豫和迷惑”这个请求,你已断除了犹豫和迷惑。“犹如工匠以利器切断象牙”意思是:就像牙匠用锯子切断象牙那样,你就是如此断除的。巴利
Tattha tvamanuttarosīti tvaṃ anuttaro asi, natthi tayā uttaritaro nāma. Dhammagūti dhammassa gopako ceva dhammaññū ca. Dhammavidūti pākaṭadhammo. Sumedhoti sundarapañño paññāyāti attano paññāya amhākaṃ pañhaṃ suṭṭhu adhigaṇhitvā ‘‘idamettha kāraṇa’’nti yathābhūtaṃ ñatvā. Acchecchīti tvaṃ dhīro amhākaṃ vicikicchitāni chindi, evaṃ chindanto ca ‘‘chindajja kaṅkhaṃ vicikicchitānī’’ti idaṃ amhākaṃ āyācanaṃ sampādento acchecchi kaṅkhaṃ vicikicchitāni . Cundo yathā nāgadantaṃ kharenāti yathā dantakāro kakacena hatthidantaṃ chindeyya, evaṃ chindīti attho.
这样,那四位国王也都因为他的问题解答而心满意足。于是,帝释天用天衣供养他,金翅鸟用金花环供养他,水天龙王用宝珠供养他,财胜王则用一千头牛等财物供养他。因此说道:巴利
Evaṃ te cattāropi rājāno tassa pañhabyākaraṇena tuṭṭhamānasā ahesuṃ. Atha naṃ sakko dibbadukūlena pūjesi, garuḷo suvaṇṇamālāya, varuṇo nāgarājā maṇinā, dhanañcayarājā gavasahassādīhi pūjesi. Tenevāha –
这件衣服像青色睡莲一样,清净无垢,价值无量,颜色如同烟云。
我因为你对问题的解答而欢喜,智者,我把这个供养给你作为法的供养。
一条金花环,百瓣盛开,具足花蕊,以千颗宝石装饰;
你解答了我的问题,我很满意,智者啊,我以此作为法的供养献给你。
我脖子上挂着一颗无价的宝珠,光彩夺目,明亮闪耀,是用宝石装饰的。
因为您解答了我的问题,我满心欢喜,智者啊,我把这个作为法的供养献给您。
一千头牛、一头公牛和一头大象,还有这十辆配着良马的战车;
因为您解答了我的问题,我很满意,所以我要送给您十六座上等的村庄。巴利
‘‘Nīluppalābhaṃ vimalaṃ anagghaṃ, vatthaṃ idaṃ dhūmasamānavaṇṇaṃ; Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te dhammapūjāya dhīra. ‘‘Suvaṇṇamālaṃ satapattaphullitaṃ, sakesaraṃ ratnasahassamaṇḍitaṃ; Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te dhammapūjāya dhīra. ‘‘Maṇiṃ anagghaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ, kaṇṭhāvasattaṃ maṇibhūsitaṃ me; Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te dhammapūjāya dhīra. ‘‘Gavaṃ sahassaṃ usabhañca nāgaṃ, ājaññayutte ca rathe dasa ime; Pañhassa veyyākaraṇena tuṭṭho, dadāmi te gāmavarāni soḷasā’’ti. (jā. 1.10.34-37);
帝释天等天众这样供养了菩萨之后,就各自回到了自己的住处。巴利
Evaṃ sakkādayo mahāsattaṃ pūjetvā sakaṭṭhānameva agamiṃsu.
龙王有一位妻子,名叫维玛喇天女。她没看见龙王脖子上戴的宝珠,就问:“大王,您那颗宝珠去哪儿了?”龙王回答:“夫人,我听了月亮婆罗门之子维度拉智者的说法,心里生起清净的信心,就把那颗宝珠供养给了他。不只是我,帝释天也用天衣供养了他,金翅鸟王用金鬘供养,财富王用一千头牛马等供养。”她说:“大王,他就是说法的人吗?”龙王说:“夫人,你说什么?他就像佛陀教法出现在赡部洲大地上一样。整个赡部洲有一百位国王,都被他那甜美的说法所吸引,就像被象师弹奏的琵琶声迷醉的大象一样,个个都不想回自己的国家。他就是这样一位说法甜美的人。”龙王这样称赞维度拉智者的功德。维玛喇听了对维度拉智者的功德的讲述后,想听他说法,心里盘算:“如果我说‘大王,我想听他说法,把他带到这里来’,他肯定不会带。不如我装作生病,说‘我心里对他生起了渴望’。”她就这样做了,走进内室,给侍女们使了个眼色,躺在华丽的大床上。到了该来侍奉的时候,龙王没看见她,就问侍女们:“维玛喇在哪里?”她们说“夫人病了,大王”,龙王就从座位上起身,走到她身边,坐在床边,一边抚摸她的身体,一边说出第一首偈颂:巴利
Tesu nāgarājassa bhariyā vimalādevī nāma. Sā tassa gīvāya piḷandhanamaṇiṃ apassantī pucchi ‘‘deva, kahaṃ pana te maṇī’’ti? ‘‘Bhadde, candabrāhmaṇaputtassa vidhurapaṇḍitassa dhammakathaṃ sutvā pasannacitto ahaṃ tena maṇinā taṃ pūjesiṃ. Na kevalañca ahameva, sakkopi taṃ dibbadukūlena pūjesi, supaṇṇarājā suvaṇṇamālāya, dhanañcayarājā gavassasahassādīhi pūjesī’’ti. ‘‘Dhammakathiko so, devā’’ti. ‘‘Bhadde, kiṃ vadesi, jambudīpatale buddhuppādo viya pavattati, sakalajambudīpe ekasatarājāno tassa madhuradhammakathāya bajjhitvā hatthikantavīṇāsarena paluddhamattavāraṇā viya attano attano rajjāni gantuṃ na icchanti, evarūpo so madhuradhammakathiko’’ti tassa guṇaṃ vaṇṇesi. Sā vidhurapaṇḍitassa guṇakathaṃ sutvā tassa dhammakathaṃ sotukāmā hutvā cintesi ‘‘sacāhaṃ vakkhāmi ‘deva, tassa dhammakathaṃ sotukāmā, idha naṃ ānehī’ti, na metaṃ ānessati. Yaṃnūnāhaṃ ‘tassa me hadaye dohaḷo uppanno’ti gilānālayaṃ kareyya’’nti. Sā tathā katvā siragabbhaṃ pavisitvā attano paricārikānaṃ saññaṃ datvā sirisayane nipajji. Nāgarājā upaṭṭhānavelāya taṃ apassanto ‘‘kahaṃ vimalā’’ti paricārikāyo pucchitvā ‘‘gilānā, devā’’ti vutte uṭṭhāyāsanā tassā santikaṃ gantvā sayanapasse nisīditvā sarīraṃ parimajjanto paṭhamaṃ gāthamāha –
你脸色苍白,消瘦又虚弱,容貌已经不像从前那样了。
维玛拉,你被问到了,请回答:你身体的感受怎么样?巴利
‘‘Paṇḍu kisiyāsi dubbalā, vaṇṇarūpaṃ na tavedisaṃ pure; Vimale akkhāhi pucchitā, kīdisī tuyhaṃ sarīravedanā’’ti.
这里,“苍白”是指像枯叶一样的颜色。“消瘦”就是瘦。“虚弱”是指没有力气。“你的容貌不像从前那样了”:你那个叫作容貌的色,从前不是这样的,那时没有缺陷、没有过失,如今却变了,变成了让人不喜欢的模样。“维玛喇”:这是在称呼她。巴利
Tattha paṇḍūti paṇḍupalāsavaṇṇā. Kisiyāti kisā. Dubbalāti appathāmā. Vaṇṇarūpaṃ na tavedisaṃ pureti tava vaṇṇasaṅkhātaṃ rūpaṃ pure edisaṃ na hoti, niddosaṃ anavajjaṃ, taṃ idāni parivattitvā amanuññasabhāvaṃ jātaṃ. Vimaleti taṃ ālapati.
于是她对他解说,说出第二首偈:巴利
Athassa sā ācikkhantī dutiyaṃ gāthamāha –
大王啊,在人间,母亲们身上有一种状态叫做“胎望”。
龙象啊,我渴望得到法所运载的维杜拉之心。巴利
‘‘Dhammo manujesu mātīnaṃ, dohaḷo nāma janinda vuccati; Dhammāhaṭaṃ nāgakuñjara, vidhurassa hadayābhipatthaye’’ti.
这里,“法”指自性。Mātīnaṃ 指女人们。Janinda 指龙众之主。Dhammāhaṭaṃ nāgakuñjara, vidhurassa hadayābhipatthaye:龙中至尊啊,我希求维杜拉的心,那是由法、以平等、不以暴力手段得来的;我若得到它,就有命在,若得不到,就死在这里。她是针对他的智慧这样说的——巴利
Tattha dhammoti sabhāvo. Mātīnanti itthīnaṃ. Janindāti nāgajanassa inda. Dhammāhaṭaṃ nāgakuñjara, vidhurassa hadayābhipatthayeti nāgaseṭṭha, ahaṃ dhammena samena asāhasikakammena āhaṭaṃ vidhurassa hadayaṃ abhipatthayāmi, taṃ me labhamānāya jīvitaṃ atthi, alabhamānāya idheva maraṇanti tassa paññaṃ sandhāyevamāha –
龙王听完这话,说出了第三首偈颂:巴利
Taṃ sutvā nāgarājā tatiyaṃ gāthamāha –
你确实是在渴求月亮、太阳,或者是风;
要见到维杜拉实在太难了,在这里谁会尊敬维杜拉呢?巴利
‘‘Candaṃ kho tvaṃ dohaḷāyasi, sūriyaṃ vā atha vāpi mālutaṃ; Dullabhañhi vidhurassa dassanaṃ, ko vidhuramidha mānayissatī’’ti.
在这件事上,要见到维杜拉确实很难;要见到那位维杜拉,本身就是非常难得的。因为整个阎浮提洲的国王们都安排了如法的守护、防卫和保护才出行,谁也没法见到他,那谁能把他带到这里来呢?他这样说。巴利
Tattha dullabhañhi vidhurassa dassananti asamadhurassa vidhurassa dassanameva dullabhaṃ. Tassa hi sakalajambudīpe rājāno dhammikaṃ rakkhāvaraṇaguttiṃ paccupaṭṭhāpetvā vicaranti, passitumpi naṃ koci na labhati, taṃ ko idha ānayissatīti vadati.
她听了他的话,心想:“要是得不到,我就死在这里。”于是转过身去,背对着他,用衣角遮住脸躺下了。龙王心里很不高兴,走进内室,坐在床座上,认定“维玛喇是要人取来维杜拉智者的心肉”,便想:“要是维玛喇得不到智者的心肉,她就活不成了,我怎样才能得到他的心肉呢?”这时,他的女儿——名叫伊兰达提的龙女,佩戴着一切装饰,仪容光彩盛大,前来侍奉父亲。她礼敬父亲后站在一旁,看出父亲神情有异,就问道:“父亲,您看起来非常忧愁,是什么缘故呢?”接着说了这首偈颂——巴利
Sā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘alabhamānāya me idheva maraṇa’’nti parivattitvā piṭṭhiṃ datvā sāḷakakaṇṇena mukhaṃ pidahitvā nipajji. Nāgarājā anattamano sirigabbhaṃ pavisitvā sayanapiṭṭhe nisinno ‘‘vimalā vidhurapaṇḍitassa hadayamaṃsaṃ āharāpetī’’ti saññī hutvā ‘‘paṇḍitassa hadayaṃ alabhantiyā vimalāya jīvitaṃ natthi, kathaṃ nu kho tassa hadayamaṃsaṃ labhissāmī’’ti cintesi. Athassa dhītā irandhatī nāma nāgakaññā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā mahantena sirivilāsena pitu upaṭṭhānaṃ āgantvā pitaraṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhitā, sā tassa indriyavikāraṃ disvā ‘‘tāta, ativiya domanassappattosi, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti pucchantī imaṃ gāthamāha –
孩子啊,你为什么这样沉思发愁?你的脸就像手里拿着的莲花一样。
主宰者啊,你为什么一副愁苦的样子?别难过了,你这不是让非敌者受苦吗。巴利
‘‘Kiṃ nu tāta tuvaṃ pajjhāyasi, padumaṃ hatthagataṃva te mukhaṃ; Kiṃ nu dummanarūposi issara, mā tvaṃ soci amittatāpanā’’ti.
在那里,“反复思虑”是指一再地想。“握在手中”是说你的脸变得像被手揉搓过的莲花。“主宰者”是指五百由旬龙宫的主人,即“主人”。巴利
Tattha pajjhāyasīti punappunaṃ cintesi. Hatthagatanti hatthena parimadditaṃ padumaṃ viya te mukhaṃ jātaṃ. Issarāti pañcayojanasatikassa mandiranāgabhavanassa, sāmīti.
龙王听完女儿的话,就把这件事说明给她听,说道:巴利
Dhītu vacanaṃ sutvā nāgarājā tamatthaṃ ārocento āha –
你的母亲确实在渴,维杜拉的心在渴望;
见到维杜拉本来就很难得,在这里谁还会敬重他呢?巴利
‘‘Mātā hi tava irandhati, vidhurassa hadayaṃ dhaniyati; Dullabhañhi vidhurassa dassanaṃ, ko vidhuramidha mānayissatī’’ti.
在这里,“渴望”(dhaniyati)的意思是希望、想要。巴利
Tattha dhaniyatīti pattheti icchati.
于是龙王打发她走,说道:“女儿啊,我身边没有人能把维杜拉带来。你救救母亲的性命吧,去找一个有能力把维杜拉带来的丈夫。”他说着半首偈颂——巴利
Atha naṃ nāgarājā ‘‘amma, mama santike vidhuraṃ ānetuṃ samattho natthi, tvaṃ mātu jīvitaṃ dehi, vidhuraṃ ānetuṃ samatthaṃ bhattāraṃ pariyesāhī’’ti uyyojento upaḍḍhagāthamāha –
‘‘Tassa bhattupariyesanaṃ cara, yo vidhuramidha mānayissatī’’ti.
在这里,“行”就是游走。巴利
Tattha carāti vicara.
就这样,他因为沉迷于烦恼,对女儿说了不合适的话。导师为了说明这件事,说道:巴利
Iti so kilesābhiratabhāvena dhītu ananucchavikaṃ kathaṃ kathesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
她听了父亲的话,就在夜里出去,走上了漏泄之路。巴利
‘‘Pituno ca sā sutvāna vākyaṃ, rattiṃ nikkhamma avassutiṃ carī’’ti.
比丘们,这里“漏泄”的意思是:那位龙女听了父亲的话,先安慰了父亲,又到母亲那里安慰了母亲,然后回到自己的吉祥寝宫,用各种装饰把自己打扮好,穿上一件红花色的衣服,把一端搭在肩上。就在那天夜里,她把水分开,从龙宫出来,前往雪山一带的大海边。那里有一座叫安阇那山的黑山,高六十由旬,整座山是一整块岩石。她到了那里之后,就“行于漏泄”——也就是行烦恼的漏泄,行寻找丈夫之事。巴利
Tattha avassutinti bhikkhave, sā nāgamāṇavikā pitu vacanaṃ sutvā pitaraṃ assāsetvā mātu santikaṃ gantvā tampi assāsetvā attano sirigabbhaṃ gantvā sabbālaṅkārehi attānaṃ alaṅkaritvā ekaṃ kusumbharattavatthaṃ nivāsetvā ekaṃ ekaṃse katvā tameva rattiṃ udakaṃ dvidhā katvā nāgabhavanato nikkhamma himavantappadese samuddatīre ṭhitaṃ saṭṭhiyojanubbedhaṃ ekagghanaṃ kāḷapabbataṃ nāma añjanagiriṃ gantvā avassutiṃ cari kilesaavassutiṃ bhattupariyesanaṃ carīti attho.
她在雪山中游走时,采来那些色香具足的花朵,把整座山装饰得像用宝石镶成一样,又在山顶铺好花席,以令人欢喜的姿态起舞,唱着甜美的歌,说出第七首偈颂:巴利
Carantī ca yāni himavante vaṇṇagandhasampannāni pupphāni, tāni āharitvā sakalapabbataṃ maṇiagghiyaṃ viya alaṅkaritvā uparitale pupphasanthāraṃ katvā manoramenākārena naccitvā madhuragītaṃ gāyantī sattamaṃ gāthamāha –
哪些是乾闼婆、罗刹和龙?哪些是紧那罗,还有人?
在这些智者当中,谁是那位能赐予一切欲乐的,能长久做我的妻子?巴利
‘‘Ke gandhabbe rakkhase ca nāge, ke kimpurise cāpi mānuse; Ke paṇḍite sabbakāmadade, dīgharattaṃ bhattā me bhavissatī’’ti.
在这其中,“谁是乾闼婆、罗刹或龙”,是问:谁是乾闼婆,或罗刹,或龙?“谁是能赐予一切欲乐的智者”,是问:在这些乾闼婆等当中,谁是智者,有能力赐予一切欲乐?他能取来维杜拉的心肉,满足我母亲——她渴望维杜拉的心肉——的心愿,让她彻底如愿,就会长久做我的丈夫。巴利
Tattha ke gandhabbe rakkhase ca nāgeti ko gandhabbo vā rakkhaso vā nāgo vā. Ke paṇḍite sabbakāmadadeti ko etesu gandhabbādīsu paṇḍito sabbakāmaṃ dātuṃ samattho, so vidhurassa hadayamaṃsadohaḷiniyā mama mātu manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā mayhaṃ dīgharattaṃ bhattā bhavissatīti.
就在那一刻,毗沙门天王的的外甥,名叫富那迦的夜叉将军,骑着一匹高约三拘卢舍的意所成神马,正从黑山山顶前往夜叉集会。他听到了她的歌声。那歌声来自一个在过去生中曾与他有过情缘的女子,穿透了他的皮肤等,直抵骨髓,牢牢停在那里。他因此对她心生贪恋,掉转马头,就坐在马背上安慰她说:“贤女啊,我能凭自己的智慧,以如法、公正的方式取来维杜拉的心脏,你不必担忧。”接着,他说出了第八首偈颂:巴利
Tasmiṃ khaṇe vessavaṇamahārājassa bhāgineyyo puṇṇako nāma yakkhasenāpati tigāvutappamāṇaṃ manomayasindhavaṃ abhiruyha kāḷapabbatamatthakena yakkhasamāgamaṃ gacchanto taṃ tāya gītasaddaṃ assosi. Anantare attabhāve anubhūtapubbāya itthiyā gītasaddo tassa chaviādīni chinditvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. So tāya paṭibaddhacitto hutvā nivattitvā sindhavapiṭṭhe nisinnova ‘‘bhadde, ahaṃ mama paññāya dhammena samena vidhurassa hadayaṃ ānetuṃ samatthomhi, tvaṃ mā cintayī’’ti taṃ assāsento aṭṭhamaṃ gāthamāha –
我会成为你的依靠,也会做你的妻子,明净无瑕的女子啊。
我的智慧就是这样,你将成为我的妻子,成为我的依靠。巴利
‘‘Assāsa hessāmi te pati, bhattā te hessāmi anindalocane; Paññā hi mamaṃ tathāvidhā, assāsa hessasi bhariyā mamā’’ti.
在这里,“无可指责的眼睛”是指无可挑剔的眼睛。“这样的”是指有能力取来维杜罗的心脏。巴利
Tattha anindalocaneti aninditabbalocane. Tathāvidhāti vidhurassa hadayamaṃsaṃ āharaṇasamatthā.
这时,伊兰达提对他说:“那就来吧,我们一起去我父亲那里。”说完就带他去了。导师为了说明这件事的含意,说道:巴利
Atha naṃ irandhatī ‘‘tena hi ehi, gacchāma me pitu santika’’nti ānesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
伊兰达提怀着随顺往昔道路的心,对富那迦说:
来吧,我们一起去我父亲那里,他会亲自把这件事跟你说清楚。巴利
‘‘Avacāsi puṇṇakaṃ irandhatī, pubbapathānugatena cetasā; Ehi gacchāma pitu mamantike, esova te etamatthaṃ pavakkhatī’’ti.
这里,“随顺前道”指的是:在紧挨着的上一世,她曾是他的妻子,因为随顺那段前世因缘,所以叫随顺前道。“来吧,我们走”——比丘们,那位夜叉将军说完这话,心里想:“让她坐上马背,我带她走。”就从山顶下来,伸手要抓她。她不肯把手交给他抓,反而自己抓住他伸过来的手,说:“主人,我不是没有依靠的人。我父亲是龙王瓦鲁纳,母亲是天后维玛喇。来吧,我们一起到我父亲那里去,他会亲自为你说明这件事——也就是我们的吉祥仪式应该怎么办。”巴利
Tattha pubbapathānugatenāti anantare attabhāve bhūtapubbasāmike tasmiṃ pubbapatheneva anugatena. Ehi gacchāmāti bhikkhave, so yakkhasenāpati evaṃ vatvā ‘‘imaṃ assapiṭṭhiṃ āropetvā nessāmī’’ti pabbatamatthakā otaritvā tassā gahaṇatthaṃ hatthaṃ pasāresi. Sā attano hatthaṃ gaṇhituṃ adatvā tena pasāritahatthaṃ sayaṃ gahetvā ‘‘sāmi, nāhaṃ anāthā, mayhaṃ pitā varuṇo nāma nāgarājā, mātā vimalā nāma devī, ehi mama pitu santikaṃ gacchāma, eso eva te yathā amhākaṃ maṅgalakiriyāya bhavitabbaṃ, evaṃ etamatthaṃ pavakkhatī’’ti avacāsi.
说完这些话,她抓住那个夜叉,来到父亲面前。导师为了说明这件事,说道:巴利
Evaṃ vatvā sā yakkhaṃ gahetvā pitu santikaṃ agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
她打扮得漂漂亮亮,穿着华丽衣裳,戴着花环,身上涂满栴檀香。
她抓住夜叉的手,来到父亲面前。巴利
‘‘Alaṅkatā suvasanā, mālinī candanussadā; Yakkhaṃ hatthe gahetvāna, pitusantikupāgamī’’ti.
在这里,“来到父亲面前”的意思是:她来到自己父亲那位龙王面前。巴利
Tattha pitusantikupāgamīti attano pituno nāgarañño santikaṃ upāgami.
富那迦夜叉也施展神通,来到龙王面前,恳求迎娶伊兰达提,说道:巴利
Puṇṇakopi yakkho paṭiharitvā nāgarājassa santikaṃ gantvā irandhatiṃ yācanto āha –
尊贵的龙啊,请听我说,请你好好接受这份聘礼。
我渴望伊兰达提,请你让她和我在一起。巴利
‘‘Nāgavara vaco suṇohi me, patirūpaṃ paṭipajja suṅkiyaṃ; Patthemi ahaṃ irandhatiṃ, tāya samaṅgiṃ karohi maṃ tuvaṃ.
“一百头象,一百匹马,一百辆骡车,
诸善士的楼阁满满当当,全都是各种珍宝。
龙啊,你应当照那样做,把女儿伊兰达给我吧。巴利
‘‘Sataṃ hatthī sataṃ assā, sataṃ assatarīrathā; Sataṃ valabhiyo puṇṇā, nānāratnassa kevalā; Te nāga paṭipajjassu, dhītaraṃ dehirandhati’’nti.
在那里,聘礼就是与自家门第相称、用来迎娶女儿的财物,你收下吧。使她与我结合,就是让她和我成为一对。valabhiyo 是指运货的车。nānāratnassa kevalā 的意思是各种宝物满满当当,一样不缺。巴利
Tattha suṅkiyanti attano kulapadesānurūpaṃ dhitu suṅkaṃ dhanaṃ paṭipajja gaṇha. Samaṅgiṃ karohīti maṃ tāya saddhiṃ samaṅgibhūtaṃ karohi. Valabhiyoti bhaṇḍasakaṭiyo. Nānāratnassa kevalāti nānāratanassa sakalaparipuṇṇā.
这时,龙王对他说:巴利
Atha naṃ nāgarājā āha –
先让我告知亲属、朋友和心地善良的人,
没打招呼就擅自做的事,事后总会让人后悔。巴利
‘‘Yāva āmantaye ñātī, mitte ca suhadajjane; Anāmanta kataṃ kammaṃ, taṃ pacchā anutappatī’’ti.
在这里,“直到我通知亲属们”的意思是:“喂,夜叉将军,我把女儿给你,不是不给,只是请你稍等一会儿,等我也通知一下亲属们。”那件事后来会让人后悔,是因为女人无论到了哪里,都有觉得称心的时候,也有觉得不称心的时候;在不称心的时候,亲属等人就会说:“不跟我们商量就做的事,就是这样。”因此他们不予关心,那件事后来会带来后悔。巴利
Tattha yāva āmantaye ñātīti bho yakkhasenāpati, ahaṃ tuyhaṃ dhītaraṃ demi, no na demi, thokaṃ pana āgamehi, yāva ñātakepi jānāpemi. Taṃ pacchā anutappatīti itthiyo hi gatagataṭṭhāne abhiramantipi anabhiramantipi, anabhiratikāle ñātakādayo amhehi saddhiṃ anāmantetvā kataṃ kammaṃ nāma evarūpaṃ hotīti ussukkaṃ na karonti, evaṃ taṃ kammaṃ pacchā anutāpaṃ āvahatīti.
说完这些话,他就去了妻子住的地方,和她交谈起来。导师为了说明这件事的涵义,说道:巴利
Evaṃ vatvā so bhariyāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā tāya saddhiṃ sallapi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
于是,那位名叫婆楼那的龙象进入住所后,
吩咐妻子后,他说了这些话:巴利
‘‘Tato so varuṇo nāgo, pavisitvā nivesanaṃ; Bhariyaṃ āmantayitvāna, idaṃ vacanamabravi.
这位就是普那迦亚卡,他向我求娶伊兰达提。
凭藉获得大量财富,我们就把我心爱的她给他吧。巴利
‘‘‘Ayaṃ so puṇṇako yakkho, yācatī maṃ irandhatiṃ; Bahunā vittalābhena, tassa dema piyaṃ mama’’’nti.
这里,“进入”是说:婆楼那让富那迦就留在那里,自己起身,走进他妻子躺卧的那座住所。“我可爱的”是说:他问——以他获得的众多财富,我们就把我心爱的女儿给他吧?巴利
Tattha pavisitvāti varuṇo puṇṇakaṃ tattheva ṭhapetvā sayaṃ uṭṭhāya yatthassa bhariyā nipannā, taṃ nivesanaṃ pavisitvā. Piyaṃ mamanti mama piyaṃ dhītaraṃ tassa bahunā vittalābhena demāti pucchati.
不是靠金钱,也不是靠财富,就能得到我们的伊兰达提。
如果智者的心是以如法获得的,那么就让他在此携走;
凭这样的财富就能得到这位少女,我们不贪求别的更殊胜的财富。巴利
‘‘Na dhanena na vittena, labbhā amhaṃ irandhatī; Sace ca kho hadayaṃ paṇḍitassa, dhammena laddhā idha māhareyya; Etena vittena kumāri labbhā, nāññaṃ dhanaṃ uttari patthayāmā’’ti.
在这里,“amhaṃ irandhatī”的意思是“我们的女儿伊兰达提”。“etena vittena”的意思是“由于这个话语”,而“etena tuṭṭhikāraṇena”的意思是“因为这个让人欢喜的原因”。巴利
Tattha amhaṃ irandhatīti amhākaṃ dhītā irandhatī. Etena vittenāti etena tuṭṭhikāraṇena.
他和她商量完,又和富那迦商量了一遍。导师为了说明这件事,就说了下面这番话:巴利
So tāya saddhiṃ mantetvā punadeva puṇṇakena saddhiṃ mantesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
于是,那头名为婆楼那的龙从住所里出来,
他叫来富那迦后,富那迦说了这番话。巴利
‘‘Tato so varuṇo nāgo, nikkhamitvā nivesanā; Puṇṇakāmantayitvāna, idaṃ vacanamabravi.
不是靠财富,也不是靠金钱,就能得到我们的伊兰达提;
如果你能以如法的方式得到智者的心脏,并把它带到这里来,
靠这笔财富才能得到这位少女,我们不求别的更多的财富。巴利
‘‘‘Na dhanena na vittena, labbhā amhaṃ irandhatī; Sace tuvaṃ hadayaṃ paṇḍitasa, dhammena laddhā idha māharesi; Etena vittena kumāri labbhā, nāññaṃ dhanaṃ uttari patthayāmā’’’ti.
其中,puṇṇakāmantayitvāna 的意思是呼唤了富那迦之后。巴利
Tattha puṇṇakāmantayitvānāti puṇṇakaṃ āmantayitvā.
世间有些人说他是智者,另一些人又说他是愚者;
请告诉我,龙啊,在这里人们各说各话、互相争论,你说谁是智者?巴利
‘‘Yaṃ paṇḍitotyeke vadanti loke, tameva bāloti punāhu aññe; Akkhāhi me vippavadanti ettha, kaṃ paṇḍitaṃ nāga tuvaṃ vadesī’’ti.
在那里,他听到“智者的心脏”这句话后,心里想:“有些人说他是智者,另一些人却说他是愚人。虽然伊兰达提已经称我为维杜罗,但我还是要问个明白,以便如实了解。”所以他说了这样的话。巴利
Tattha yaṃpaṇḍitotyeketi so kira ‘‘hadayaṃ paṇḍitassā’’ti sutvā cintesi ‘‘yaṃ eke paṇḍitoti vadanti, tameva aññe bāloti kathenti. Kiñcāpi me irandhatiyā vidhuroti akkhātaṃ, tathāpi tathato jānituṃ pucchissāmi na’’nti. Tasmā evamāha.
如果你听说过,在俱卢国王的财富继承人那里,有一位名叫维杜罗的智者,
把那位智者带来,让如法所得的伊兰达提成为你的妻子吧。巴利
‘‘Korabyarājassa dhanañcayassa, yadi te suto vidhuro nāma kattā; Ānehi taṃ paṇḍitaṃ dhammaladdhā, irandhatī padacarā te hotū’’ti.
其中,dhammaladdhā 的意思是如法获得;padacarā 指的是足侍者,也就是跟在脚边随行服侍的人。巴利
Tattha dhammaladdhāti dhammena labhitvā. Padacarāti pādaparicārikā.
富那迦听了这话,满心欢喜,就命令侍者去把信度马牵来。导师为了说明这件事,说道:巴利
Taṃ sutvā puṇṇako somanassappatto sindhavaṃ nayanatthāya upaṭṭhākaṃ āṇāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
听了婆罗那的这番话,亚卡站起身来,心中无比欢喜;
就在那里,已寂静的他吩咐一个男子:把骏马牵到这儿来,就在这里备好。巴利
‘‘Idañca sutvā varuṇassa vākyaṃ, uṭṭhāya yakkho paramappatīto; Tattheva santo purisaṃ asaṃsi, ānehi ājaññamidheva yutta’’nti.
在那里,他吩咐了那个男子:命令了自己的侍者。骏马,是指能分辨该做与不该做的良马。备好,是指已经配好马具。巴利
Tattha purisaṃ asaṃsīti attano upaṭṭhākaṃ āṇāpesi. Ājaññanti kāraṇākāraṇajānanakasindhavaṃ. Yuttanti kappitaṃ.
耳朵是黄金做的,蹄子是玻璃做的;
成熟的阎浮金饰品,即黄金的胸饰。巴利
‘‘Jātarūpamayā kaṇṇā, kācamhicamayā khurā; Jambonadassa pākassa, suvaṇṇassa uracchado’’ti.
这里,为了描述那匹信度马,才说“耳朵是黄金做的”。因为这匹意所成的信度马,耳朵是黄金做的,蹄子是玻璃做的,而它的蹄子其实是红宝石做的,这就是这句话的意思。“成熟的阎浮金”,指的是成熟阎浮赤金的胸饰。巴利
Tattha jātarūpamayā kaṇṇāti tameva sindhavaṃ vaṇṇento āha. Tassa hi manomayassa sindhavassa jātarūpamayā kaṇṇā, kācamhicamayā khurā, tassa khurā rattamaṇimayāti attho. Jambonadassa pākassāti jambonadassa pakkassa rattasuvaṇṇassa uracchado.
那个人立刻就把那匹信度马牵了过来。普纳迦骑上它,从空中前往多闻天王那里,描述了龙宫的情形之后,把这件事禀报了。为了说明这个意思,才说了下面这段话——巴利
So puriso tāvadeva taṃ sindhavaṃ ānesi. Puṇṇako taṃ abhiruyha ākāsena vessavaṇassa santikaṃ gantvā nāgabhavanaṃ vaṇṇetvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Tassatthassa pakāsanatthaṃ idaṃ vuttaṃ –
富那迦骑上马,登上那辆运载天神之车,
他打扮得漂漂亮亮,头发和胡须都修剪整齐,然后腾空而起,飞向天空。巴利
‘‘Devavāhavahaṃ yānaṃ, assamāruyha puṇṇako; Alaṅkato kappitakesamassu, pakkāmi vehāyasamantalikkhe.
1369 第1369段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1369.
那个普纳迦被欲贪迷住了心,一心想要得到龙女伊兰达提。
他走到那位声名显赫的鬼类之主——毗沙门多闻天王面前,这样说道:巴利
‘‘So puṇṇako kāmarāgena giddho, irandhatiṃ nāgakaññaṃ jigīsaṃ; Gantvāna taṃ bhūtapatiṃ yasassiṃ, iccabravī vessavaṇaṃ kuveraṃ.
有一座宫殿名叫博伽瓦蒂,其中的住所被称为金瓦蒂;
在黄金所造的城市里,曼达拉龙王的宫殿已经落成。巴利
‘‘Bhogavatī nāma mandire, vāsā hiraññavatīti vuccati; Nagare nimmite kañcanamaye, maṇḍalassa uragassa niṭṭhitaṃ.
有八座楼阁,还有像骆驼脖子一样的栏杆,用红铜柱和红宝石做成。
这里的宫殿是石头造的,用黄金和珍宝覆盖着。巴利
‘‘Aṭṭālakā oṭṭhagīviyo, lohitaṅkassa masāragallino; Pāsādettha silāmayā, sovaṇṇaratanehi chāditā.
1372 第1372段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1372.
芒果树、提罗迦树、阎浮树、七叶树、目支邻陀树和凯达迦树。
粟树、伍答拉咖树一起,还有上跋陀迦树、因陀罗花树。巴利
‘‘Ambā tilakā ca jambuyo, sattapaṇṇā mucalindaketakā; Piyaṅgu uddālakā sahā, uparibhaddakā sinduvārakā.
瞻波迦树、龙茉莉花,还有姊妹花环,以及这里的拘利树;
这些树已转化,庄严着龙的宫殿。巴利
‘‘Campeyyakā nāgamallikā, bhaginīmālā atha mettha koliyā; Ete dumā pariṇāmitā, sobhayanti uragassa mandiraṃ.
这里有许多石头做的枣椰树,开满了永不凋谢的金色花朵。
在那里,住着一位化生的龙王,名叫婆楼那,有大神通。巴利
‘‘Khajjurettha silāmayā, sovaṇṇadhuvapupphitā bahū; Yattha vasatopapātiko, nāgarājā varuṇo mahiddhiko.
他的妻子是个年轻姑娘,名叫维玛喇,身形像金色的藤蔓。
迦罗正当青春年少,双乳像苦楝果,容貌美丽动人。巴利
‘‘Tassa komārikā bhariyā, vimalā kañcanavelliviggahā; Kālā taruṇāva uggatā, pucimandatthanī cārudassanā.
她的皮肤像紫胶汁染过一样红润光洁,又像无风处盛开的翅子树花。
就像住在三十三天的天女,又像从乌云中放出的闪电。巴利
‘‘Lākhārasarattasucchavī , kaṇikārāva nivātapupphitā; Tidivokacarāva accharā, vijjuvabbhaghanā vinissaṭā.
那位满怀渴望、光彩照人的女子,搅动着维杜拉的心。
主宰者啊,我把它交给他们,因此他们就把伊兰达提交给了我。巴利
‘‘Sā dohaḷinī suvimhitā, vidhurassa hadayaṃ dhaniyati; Taṃ tesaṃ demi issara, tena te denti irandhatiṃ mama’’nti.
这里,“天神之车乘”指:被运载的东西叫“承载物”;运载着被称为天神的承载物,所以叫“天神之车乘”。用它来运载的,就是“车乘”。“整理须发”指为了装饰而把须发打理得很好。不过天人其实没有剃须理发这回事,这只是善于讲故事的人说的。“求取”就是渴望得到。“多闻天王”指毗沙那王城的主宰之王。“库维罗”就是他的名字。“富有”是因为财富圆满而得名。“殿堂”指宫殿,也就是楼阁的意思。被称为“住处”和“金带”:因为这是龙王的住处,所以叫“住处”;又因为被黄金城墙环绕,所以叫“金带”。“城中所化”指化现出来的都城。“金制的”指用黄金造成的。“具备圆坛”指拥有龙身圆坛的。“已完成”指工艺已经圆满完成。“唇颈楼阁”指按照嘴唇和颈项的形状,用红宝石和琉璃造成的楼阁。“此处宫殿”指在这座龙殿里的宫殿。“石制的”指用宝石造成的。“以金宝”指用称为金的宝物,也就是用金砖覆盖的意思。“素馨”指素馨一类的树。“上部吉祥树”指伍答拉咖树一类的树。“瞻波、龙树、茉莉”指瞻波树、龙树和茉莉花。“姊妹花环”以及这里的拘利树:指姊妹花环,以及在这座龙殿中还有名叫拘利的树。“这些树木繁茂”指这些开花结果的树,因为枝条互相碰触交织,长得非常繁盛杂乱。“此处有枣椰树”指这里有枣椰树。“石制的”指用靛蓝宝石造成的。“金花常开”指它们总是用黄金花朵来装饰,好像永远在盛开。“那里住着化生者”指在这座龙殿里,住着一位化生的龙王。“身如金藤”指身体就像一堆黄金那样,光耀美丽。“黑美妙龄”指因为姿态优美,就像被微风轻轻吹拂的黑藤嫩叶那样挺拔可爱。“苦楝乳”指乳头的形状像苦楝的果实。“虫胶红肤”这是就她手足脚掌的皮肤而说的。“行于天界”指游走在三十三天的宫殿里。“如云中电”指就像从浓密的雨云中闪射出来的电光。“我把它交给他们”意思是“我把他的心交给他们”,你应当这样理解。“主宰者”这是对舅父的称呼。巴利
Tattha devavāhavahaṃ yānanti vahitabboti vāho, devasaṅkhātaṃ vāhaṃ vahatīti devavāhavahaṃ. Yanti etenāti yānaṃ. Kappitakesamassūti maṇḍanavasena susaṃvihitakesamassu. Devānaṃ pana kesamassukaraṇakammaṃ nāma natthi, vicittakathikena pana kathitaṃ. Jigīsanti patthayanto. Vessavaṇanti visāṇāya rājadhāniyā issararājānaṃ. Kuveranti evaṃnāmakaṃ. Bhogavatī nāmāti sampannabhogatāya evaṃladdhanāmaṃ. Mandireti mandiraṃ, bhavananti attho. Vāsā hiraññavatīti nāgarājassa vasanaṭṭhānattā vāsāti ca, kañcanavatiyā suvaṇṇapākārena parikkhittattā hiraññavatīti ca vuccati. Nagare nimmiteti nagaraṃ nimmitaṃ. Kañcanamayeti suvaṇṇamayaṃ. Maṇḍalassāti bhogamaṇḍalena samannāgatassa. Niṭṭhitanti karaṇapariniṭṭhitaṃ. Oṭṭhagīviyoti oṭṭhagīvāsaṇṭhānena katā rattamaṇimasāragallamayā aṭṭālakā. Pāsādetthāti ettha nāgabhavane pāsādā. Silāmayāti maṇimayā. Sovaṇṇaratanehīti suvaṇṇasaṅkhātehi ratanehi, suvaṇṇiṭṭhakāhi chāditāti attho. Sahāti sahakārā. Uparibhaddakāti uddālakajātikāyeva rukkhā. Campeyyakā nāgamallikāti campakā ca nāgā ca mallikā ca. Bhaginīmālā atha mettha koliyāti bhaginīmālā ceva atha ettha nāgabhavane koliyā nāma rukkhā ca. Ete dumā pariṇāmitāti ete pupphūpagaphalūpagarukkhā aññamaññaṃ saṅghaṭṭasākhatāya pariṇāmitā ākulasamākulā. Khajjuretthāti khajjurirukkhā ettha. Silāmayāti indanīlamaṇimayā. Sovaṇṇadhuvapupphitāti te pana suvaṇṇapupphehi niccapupphitā. Yattha vasatopapātikoti yattha nāgabhavane opapātiko nāgarājā vasati. Kañcanavelliviggahāti suvaṇṇarāsisassirikasarīrā. Kālā taruṇāva uggatāti vilāsayuttatāya mandavāteritā kālavallipallavā viya uggatā. Pucimandatthanīti nimbaphalasaṇṭhānacūcukā . Lākhārasarattasucchavīti hatthapādatalachaviṃ sandhāya vuttaṃ. Tidivokacarāti tidasabhavanacarā. Vijjuvabbhaghanāti abbhaghanavalāhakantarato nissaṭā vijjulatā viya. Taṃ tesaṃ demīti taṃ tassa hadayaṃ ahaṃ tesaṃ demi, evaṃ jānassu. Issarāti mātulaṃ ālapati.
于是,他因为没有得到多闻天王的允许,不敢擅自离开,为了求得允许,就说了这几首偈颂。可是多闻天王没有听他说的话。为什么呢?因为他正在裁定两位天子的宫殿归属。富楼那知道自己的话没有被听到,就站在胜者天子身边。多闻天王裁决了争端,让败诉的一方起来之后,对另一方说:“你走吧,回你自己的宫殿里去住。”富楼那在听到“你走吧”的那一刻,就请几位天子作证:“请你们知道,我是受舅父派遣来的。”然后,他就像前面说的那样,让人牵来骏马,骑上去就离开了。为了说明这件事,导师说了下面的话:巴利
Iti so vessavaṇena ananuññāto gantuṃ avisahitvā taṃ anujānāpetuṃ etā ettakā gāthā kathesi. Vessavaṇo pana tassa kathaṃ na suṇāti. Kiṃkāraṇā? Dvinnaṃ devaputtānaṃ vimānaaḍḍaṃ paricchindatīti. Puṇṇako attano vacanassa assutabhāvaṃ ñatvā jinakadevaputtassa santike aṭṭhāsi. Vessavaṇo aḍḍaṃ vinicchinitvā parājitaṃ anuṭṭhāpetvā itaraṃ ‘‘gaccha tvaṃ, tava vimāne vasāhī’’ti āha. Puṇṇako ‘‘gaccha tva’’nti vuttakkhaṇeyeva ‘‘mayhaṃ mātulena mama pesitabhāvaṃ jānāthā’’ti katipayadevaputte sakkhiṃ katvā heṭṭhā vuttanayeneva sindhavaṃ āharāpetvā abhiruyha pakkāmi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那位布那迦,向有大名声的众生之主——毗沙门、多闻天王——呼唤道:
就在那里,那位已寂静者对一个人说:把骏马牵来,就在这里,它已套上轭。巴利
‘‘So puṇṇako bhūtapatiṃ yasassiṃ, āmantaya vessavaṇaṃ kuveraṃ; Tattheva santo purisaṃ asaṃsi, ānehi ājaññamidheva yuttaṃ.
耳朵是纯金做的,蹄子是水晶做的;
胸甲由精炼的阎浮檀金制成。巴利
‘‘Jātarūpamayā kaṇṇā, kācamhicamayā khurā; Jambonadassa pākassa, suvaṇṇassa uracchado.
富那迦骑上马,登上那辆运载天神之车,
他打扮得整整齐齐,须发也修剪好了,就腾空飞走了,穿过天空。巴利
‘‘Devavāhavahaṃ yānaṃ, assamāruyha puṇṇako; Alaṅkato kappitakesamassu, pakkāmi vehāyasamantalikkhe’’ti.
在这里,“召唤”就是“已经召唤了”的意思。巴利
Tattha āmantayāti āmantayitvā.
他在空中飞行的时候心里盘算:“维杜拉智者随从众多,没法硬抓。不过财胜俱卢王是个赌徒,只要在赌局里赢了他,就能把维杜拉弄到手。可这国王家里宝贝多得很,要是拿只值十万的赌注,他肯定不肯跟我赌,得带一件极贵重的宝物才行。普通的宝物国王看不上。正好王舍城附近毗富罗山里面,有一颗转轮王用过、有大神力的宝珠。我拿这颗宝珠去引诱国王,就能赢他。”他就这么做了。导师为了说明这件事,说了下面的话:巴利
So ākāsena gacchantoyeva cintesi ‘‘vidhurapaṇḍito mahāparivāro, na sakkā taṃ gaṇhituṃ, dhanañcayakorabyo pana jūtavittako, taṃ jūtena jinitvā vidhuraṃ gaṇhissāmi, ghare panassa bahūni ratanāni, appagghena lakkhena jūtaṃ na kīḷissati, mahaggharatanaṃ harituṃ vaṭṭati, aññaṃ ratanaṃ rājā na gaṇhissati, rājagahassa sāmantā vepullapabbatabbhantare cakkavattirañño paribhogamaṇiratanaṃ atthi mahānubhāvaṃ, taṃ gahetvā tena rājānaṃ palobhetvā jinissāmī’’ti. So tathā akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他去了非常可爱的王舍城,以及鸯伽王难以攻破的都城。
食物丰盛,饭食饮料充足,就像伐娑婆(帝释)的摩娑迦娑罗一样。巴利
‘‘So aggamā rājagahaṃ surammaṃ, aṅgassa rañño nagaraṃ durāyutaṃ; Pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ, masakkasāraṃ viya vāsavassa.
孔雀和苍鹭成群鸣叫,声音回荡;各种鸟儿高声啼叫,这里成了鸟群的栖息之地。
各种鸟雀婉转鸣叫的花园,遍地撒满鲜花,就像雪山一样。巴利
‘‘Mayūrakoñcāgaṇasampaghuṭṭhaṃ , dijābhighuṭṭhaṃ dijasaṅghasevitaṃ; Nānāsakuntābhirudaṃ suvaṅgaṇaṃ, pupphābhikiṇṇaṃ himavaṃva pabbataṃ.
那位补那婆罗门登上了韦波勒山,那是一座紧那罗们常来常往的岩石山。
他四处寻找那颗殊胜的摩尼宝珠,就在山峰中间看见了它。巴利
‘‘So puṇṇako vepulamābhirūhi, siluccayaṃ kimpurisānuciṇṇaṃ; Anvesamāno maṇiratanaṃ uḷāraṃ, tamaddasā pabbatakūṭamajjhe’’ti.
这里,“鸯伽王的”是指:当时摩揭陀国的王位正是鸯伽王的。因此说“鸯伽王的城”。“难以接近”是指被敌人难以接近。就像帝释天的宫殿“摩萨迦萨罗”一样:因为它建在须弥山顶上,而须弥山又叫“摩萨迦萨罗”,所以帝释天的住所得到了“摩萨迦萨罗”这个名字。“众鸟高声鸣叫”是指被其他鸟类高声鸣叫,声音回荡。“种种飞鸟鸣和”是指像被各种鸟儿用甜美的声音歌唱一样被鸣和,意思就是“被歌唱”。“美好的庭院”是指美丽的、令人惬意的庭院。像雪山一样:像雪山一样。“他登上了广大”是指诸比丘啊,那个补纳卡登上了这样广大的山。在山峰之间:在山峰之间,他看见了那颗摩尼珠。巴利
Tattha aṅgassa raññoti tadā aṅgassa raññova magadharajjaṃ ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘aṅgassa rañño nagara’’nti. Durāyutanti paccatthikehi durāyuttaṃ. Masakkasāraṃ viya vāsavassāti masakkasārasaṅkhāte sinerupabbatamatthake māpitattā ‘‘masakkasāra’’nti laddhanāmaṃ vāsavassa bhavanaṃ viya. Dijābhighuṭṭhanti aññehi ca pakkhīhi abhisaṅghuṭṭhaṃ ninnāditaṃ. Nānāsakuntābhirudanti madhurassarena gāyantehi viya nānāvidhehi sakuṇehi abhirudaṃ, abhigītanti attho. Suvaṅgaṇanti sundaraaṅgaṇaṃ manuññatalaṃ. Himavaṃva pabbatanti himavantapabbataṃ viya. Vepulamābhirūhīti bhikkhave, so puṇṇako evarūpaṃ vepullapabbataṃ abhiruhi. Pabbatakūṭamajjheti pabbatakūṭaantare taṃ maṇiṃ addasa.
看见一颗明亮、天生尊贵、令人心生欢喜的殊胜摩尼宝珠,
光辉灿烂、以声誉著称者,如同闪电在天空中闪耀。巴利
‘‘Disvā maṇiṃ pabhassaraṃ jātimantaṃ, manoharaṃ maṇiratanaṃ uḷāraṃ; Daddallamānaṃ yasasā yasassinaṃ, obhāsatī vijjurivantalikkhe.
他拿走了那颗价值极高的琉璃宝珠,名叫“悦意”,具有大威力。
他骑上那匹如意的神驹,以心之形态腾空飞向天空,离开了。巴利
‘‘Tamaggahī veḷuriyaṃ mahagghaṃ, manoharaṃ nāma mahānubhāvaṃ; Ājaññamāruyha manomavaṇṇo, pakkāmi vehāyasamantalikkhe’’ti.
在这里,“悦意”是指能招来心中想要的财富。“光芒闪耀”是指光辉炽盛。“以随从的珠群”是指以围绕的摩尼珠群。“照耀”是指那颗摩尼宝珠在空中像闪电一样发光。“他拿取了它”是指他拿到了那颗摩尼宝珠。不过,那颗摩尼宝珠由一个名叫鸠毗罗的亚卡守护,身边有上千鸠槃荼随从。补纳迦只是对他一生气,瞪了他一眼,那个亚卡就吓得发抖,逃到轮围山,到了那里还浑身颤抖地回头张望。就这样,补纳迦把他赶跑后,拿到了那颗摩尼宝珠。所谓“名为悦意”,就是它能带来心里所想的财富,因此得到了这样的名字。巴利
Tattha manoharanti manasābhipatthitassa dhanassa āharaṇasamatthaṃ. Daddallamānanti ujjalamānaṃ. Yasasāti parivāramaṇigaṇena. Obhāsatīti taṃ maṇiratanaṃ ākāse vijjuriva obhāsati. Tamaggahīti taṃ maṇiratanaṃ aggahesi. Taṃ pana maṇiratanaṃ kumbhiro nāma yakkho kumbhaṇḍasahassaparivāro rakkhati. So pana tena kujjhitvā olokitamatteneva bhītatasito palāyitvā cakkavāḷapabbataṃ patvā kampamāno olokento aṭṭhāsi. Iti taṃ palāpetvā puṇṇako maṇiratanaṃ aggahesi. Manoharaṃ nāmāti manasā cintitaṃ dhanaṃ āharituṃ sakkotīti evaṃladdhanāmaṃ.
就这样,他拿了那颗宝珠,从空中飞走,到了那座城。导师为了说明这件事,就说了下面的话:巴利
Iti so taṃ gahetvā ākāsena gacchanto taṃ nagaraṃ patto. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他到了因陀钵他城,下车后走进俱卢人的集会厅。
一百人聚集在一起并且团结一致时,那个亚卡毫不畏惧地说道:巴利
‘‘So aggamā nagaramindapatthaṃ, oruyhupāgacchi sabhaṃ kurūnaṃ; Samāgate ekasataṃ samagge, avhettha yakkho avikampamāno.
在这世上,谁能赢得国王赐予的恩赏?我们又该靠这最胜之财去战胜谁呢?
我们要赢取那无上的珍宝,又有谁能用最殊胜的财富战胜我们呢?巴利
‘‘Ko nīdha raññaṃ varamābhijeti, kamābhijeyyāma varaddhanena; Kamanuttaraṃ ratanavaraṃ jināma, ko vāpi no jeti varaddhanenā’’ti.
比丘们,在那里,那位富楼那从马背上下来,把马变成看不见的样子,然后以青年婆罗门的模样进入俱卢族的集会。所谓“一百位”,就是那位夜叉毫无惧色地以赌博向一百位国王挑衅,说“谁在这里”等话。“谁在这里”是说:在国王们的这场集会中,这到底是谁?“诸王”是指在众王之间。“能赢得最胜宝”是说:能赢走我们所有的最上等宝物,还敢说“我赢了”。“我们该赢谁”是说:我们该去赢谁呢?“以最胜之财”是用最上等的财富。“哪个无上”是说:赢的时候,我们到底赢的是哪位国王的无上珍宝?“或者有谁能赢我们”是说:又有哪位国王能用最上等的财富赢我们?就这样,他用这四句话直接向俱卢族后裔挑衅。巴利
Tattha oruyhupāgacchi sabhaṃ kurūnanti bhikkhave, so puṇṇako assapiṭṭhito oruyha assaṃ adissamānarūpaṃ ṭhapetvā māṇavakavaṇṇena kurūnaṃ sabhaṃ upagato. Ekasatanti ekasatarājāno achambhīto hutvā ‘‘ko nīdhā’’tiādīni vadanto jūtena avhettha. Ko nīdhāti ko nu imasmiṃ rājasamāgame. Raññanti rājūnaṃ antare. Varamābhijetīti amhākaṃ santakaṃ seṭṭharatanaṃ abhijeti, ‘‘ahaṃ jināmī’’ti vattuṃ ussahati. Kamābhijeyyāmāti kaṃ vā mayaṃ jineyyāma. Varaddhanenāti uttamadhanena. Kamanuttaranti jinanto ca kataraṃ rājānaṃ anuttaraṃ ratanavaraṃ jināma. Ko vāpi no jetīti atha vā ko nāma rājā amhe varadhanena jeti. Iti so catūhi padehi korabyameva ghaṭṭeti.
这时,国王心想:“以前我从没见过有人这样勇敢地说话,这个人到底是谁?”他这样想着,就开口问,说了一首偈颂:巴利
Atha rājā ‘‘mayā ito pubbe evaṃ sūro hutvā kathento nāma na diṭṭhapubbo, ko nu kho eso’’ti cintetvā pucchanto gāthamāha –
你的出生地到底在哪个国家?你这话可不像俱卢族的人说的。
你不怕我们任何人的容貌光彩,请告诉我你的名字和亲属。巴利
‘‘Kuhiṃ nu raṭṭhe tava jātibhūmi, na korabyasseva vaco tavedaṃ; Abhītosi no vaṇṇanibhāya sabbe, akkhāhi me nāmañca bandhave cā’’ti.
在这件事上,“不像俱卢人那样”的意思是:你的话不像俱卢国居民说的话。巴利
Tattha na korabyassevāti kururaṭṭhavāsikasseva tava vacanaṃ na hoti.
他听完后心想:“这位国王问的是我的名字,而‘富那迦’是奴仆的名字。我要是说‘我是富那迦’,他就会看不起我,觉得‘这家伙是个奴仆,所以才敢这么放肆地说话’。我还是把紧接着的前一世的名字告诉他吧。”这样想过之后,他说出了偈颂:巴利
Taṃ sutvā itaro ‘‘ayaṃ rājā mama nāmaṃ pucchati, puṇṇako ca nāma dāso hoti. Sacāhaṃ ‘puṇṇakosmī’ti vakkhāmi, ‘esa dāso, tasmā maṃ pagabbhatāya evaṃ vadetī’ti avamaññissati, anantarātīte attabhāve nāmamassa kathessāmī’’ti cintetvā gāthamāha –
我是迦旃延族的青年,大王,人们都叫我“无减”。
我的亲戚和族人都在鸯伽国,我是因为掷骰子才来到这里的,大王。巴利
‘‘Kaccāyano māṇavakosmi rāja, anūnanāmo iti mavhayanti; Aṅgesu me ñātayo bandhavā ca, akkhena devasmi idhānupatto’’ti.
在这里,“无减名”就是名字没有欠缺。他这样把自己的本名“富楼那”隐藏起来,才这么说。“他们这样称呼我”,意思是他们这样叫我、呼唤我。“在鸯伽国”,指住在鸯伽国的迦罗占婆城。“因骰子而来,大王”,意思是:大王,我是因为掷骰赌博才来到这里的。巴利
Tattha anūnanāmoti na ūnanāmo. Iminā attano puṇṇakanāmameva paṭicchannaṃ katvā katheti. Iti mavhayantīti iti maṃ avhayanti pakkosanti . Aṅgesūti aṅgaraṭṭhe kālacampānagare vasanti. Akkhena devasmīti deva, jūtakīḷanatthena idha anuppattosmi.
这时,国王问他:“青年,你赌输了,能拿出什么?你有什么?”接着说了这首偈颂:巴利
Atha rājā ‘‘māṇava, tvaṃ jūtena jito kiṃ dassasi, kiṃ te atthī’’ti pucchanto gāthamāha –
这位年轻人有什么宝物,是赢了他的赌徒可以拿走的呢?
国王有很多宝物,你这么穷,怎么还敢来挑战他呢?巴利
‘‘Kiṃ māṇavassa ratanāni atthi, ye taṃ jinanto hare akkhadhutto; Bahūni rañño ratanāni atthi, te tvaṃ daliddo kathamavhayesī’’ti.
这句话的意思是:这位年轻人到底有多少宝物,能让赢了他的赌徒说一声“拿来”就拿走?可是国王的住处有很多宝物,那些国王这么有钱,你这么穷,怎么还敢用赌博去向他们挑战呢?巴利
Tassattho – kittakāni bhoto māṇavassa ratanāni atthi, ye taṃ jinanto akkhadhutto ‘‘āharā’’ti vatvā hareyya. Rañño pana nivesane bahūni ratanāni atthi, te rājāno evaṃ bahudhane tvaṃ daliddo samāno kathaṃ jūtena avhayasīti.
接着,富楼那说了一首偈颂:巴利
Tato puṇṇako gāthamāha –
我有一颗名叫“悦意”的宝珠,这颗悦意宝珠非常殊胜;
这匹名叫“折磨敌人”的骏马,等我赌输了之后,赌徒就会把它也一起拿走。巴利
‘‘Manoharo nāma maṇī mamāyaṃ, manoharaṃ maṇiratanaṃ uḷāraṃ; Imañca ājaññamamittatāpanaṃ, etaṃ me jinitvā hare akkhadhutto’’ti.
不过在贝叶经里写的是“我有红宝石”。但那颗宝石其实是琉璃,所以只有这个说法才对得上。巴利
Pāḷipotthakesu pana ‘‘maṇi mama vijjati lohitaṅko’’ti likhitaṃ. So pana maṇi veḷuriyo, tasmā idameva sameti.
这里,“骏马”是指这匹良马和这颗宝石,即“你把我这两样都拿走吧”,他出示马后对赌徒这样说道。巴利
Tattha ājaññanti imaṃ ājānīyassañca maṇiñcāti etaṃ me ubhayaṃ hareyya akkhadhuttoti assaṃ dassetvā evamāha.
国王听了之后,说了这样一首偈颂:巴利
Taṃ sutvā rājā gāthamāha –
一个青年,一颗宝珠能做什么?一匹良马又能做什么?
国王有很多宝珠,还有数不清的良马,跑起来快得像风一样。巴利
‘‘Eko maṇī māṇava kiṃ karissati, ājāniyeko pana kiṃ karissati; Bahūni rañño maṇiratanāni atthi, ājāniyā vātajavā anappakā’’ti.
他听完国王的话,说道:“大王,您这说的是什么话呢?一匹马就足以代表一千匹马,一颗宝珠就足以代表一千颗宝珠。并不是所有的马都长得一样,请您先看看这匹马的速度吧。”说完,他翻身上马,驱马直奔城墙顶端。那座方圆七由旬的城池,仿佛被马匹们脖颈挨着脖颈团团围住一般。接着,马的身形看不见了,夜叉的身形也看不见了,只看见他腰间系着的那块红布。他从马上下来,说道:“大王,您看到这匹马的速度了吧?”国王说“看到了”之后,他又说:“现在请您再看,大王。”说着便驱马进入城内花园的池塘水面上,马蹄尖不沾水地飞掠而过。随后他让马在莲叶间穿行,然后击掌伸手,马便跑回来站在他的手掌上。于是他说道:“大王,像这样的马宝,还合您的意吗?”国王说“合意”之后,他又说:“大王,马宝的事先放一放,请您看看宝珠的大威神力吧。”为了展示宝珠的威神力,他开口说道:巴利
So rañño kathaṃ sutvā ‘‘mahārāja, kiṃ nāma etaṃ vadetha, eko asso assasahassaṃ lakkhaṃ hoti, eko maṇi maṇisahassaṃ lakkhaṃ hoti. Na hi sabbe assā ekasadisā, imassa tāva javaṃ passathā’’ti vatvā assaṃ abhiruhitvā pākāramatthakena pesesi. Sattayojanikaṃ nagaraṃ assehi gīvāya gīvaṃ paharantehi parikkhittaṃ viya ahosi. Athānukkamena assopi na paññāyi, yakkhopi na paññāyi, udare baddharattapaṭova paññāyi. So assato oruyha ‘‘diṭṭho, mahārāja, assassa vego’’ti vatvā ‘‘āma, diṭṭho’’ti vutte ‘‘idāni puna passa, mahārājā’’ti vatvā assaṃ antonagare uyyāne pokkharaṇiyā udakapiṭṭhe pesesi, khuraggāni atementova pakkhandi. Atha naṃ padumapattesu vicarāpetvā pāṇiṃ paharitvā hatthaṃ pasāresi, asso āgantvā pāṇitale patiṭṭhāsi. Tato ‘‘vaṭṭate evarūpaṃ assaratanaṃ narindā’’ti vatvā ‘‘vaṭṭatī’’ti vutte ‘‘mahārāja, assaratanaṃ tāva tiṭṭhatu, maṇiratanassa mahānubhāvaṃ passā’’ti vatvā tassānubhāvaṃ pakāsento āha –
这是我的摩尼宝珠,请你看看吧,两足尊!
在这里,也有女人们的身形,还有男人们的身形。巴利
‘‘Idañca me maṇiratanaṃ, passa tvaṃ dvipaduttama; Itthīnaṃ viggahā cettha, purisānañca viggahā.
在这里,也有鹿之争斗,还有鸟之争斗;
请看宝珠中化现出的龙王与金翅鸟。巴利
‘‘Migānaṃ viggahā cettha, sakuṇānañca viggahā; Nāgarājā supaṇṇā ca, maṇimhi passa nimmita’’nti.
在这里,“女性等”是指:因为在这颗宝珠宝石上,能见到许多装扮整齐的女性身形、男性身形,种种鹿群和鸟群,还有象兵等军队各部分,为了指出这些,才那样说。“所化”是指:请看宝珠中这样奇妙的化现之物。巴利
Tattha itthīnanti etasmiñhi maṇiratane alaṅkatapaṭiyattā anekā itthiviggahā purisaviggahā nānappakārā migapakkhisaṅghā senaṅgādīni ca paññāyanti, tāni dassento evamāha. Nimmitanti idaṃ evarūpaṃ accherakaṃ maṇimhi nimmitaṃ passa.
他说完“你再看看别的”之后,又用偈颂说道:巴利
‘‘Aparampi passāhī’’ti vatvā gāthā āha –
象兵、车兵、马兵和步兵,还有披甲的兵士;
请看宝珠中化现出的这支由四部分组成的大军。巴利
‘‘Hatthānīkaṃ rathānīkaṃ, asse pattī ca vammine; Caturaṅginimaṃ senaṃ, maṇimhi passa nimmitaṃ.
骑象的、列阵的、坐战车的、步兵。
请看宝珠中化现出来的前锋军阵。巴利
‘‘Hatthārohe anīkaṭṭhe, rathike pattikārake; Balaggāni viyūḷhāni, maṇimhi passa nimmita’’nti.
在这里,“前锋部队”就是指军队。“列阵”是指按阵形站好。巴利
Tattha balaggānīti balāneva. Viyūḷhānīti byūhavasena ṭhitāni.
城有高耸的城墙,还有许多高大的城门与门楼;
在十字路口的好地上,请看宝珠中化现出来的景象。巴利
‘‘Puraṃ uddhāpasampannaṃ, bahupākāratoraṇaṃ; Siṅghāṭake subhūmiyo, maṇimhi passa nimmitaṃ.
栅栏、壕沟、栅栏和门闩;
在瞭望台和城门那里,请看宝珠中化现出来的。巴利
‘‘Esikā parikhāyo ca, palikhaṃ aggaḷāni ca; Aṭṭālake ca dvāre ca, maṇimhi passa nimmita’’nti.
在这当中,城就是都城。具备高耸的城墙基座,是指具备城墙的地基。众多高大的城墙和门楼,是指具足高耸的城墙以及设有门楼的城门。十字路口,是指街道交汇的地方。美地,是指城郊那些色彩斑斓、令人愉悦的地面。石柱,是指竖立在城门处的石柱。门闩就是门闩,这也是同一个读法。门扇是指城门的门板。城门则是指城门楼。巴利
Tattha puranti nagaraṃ. Uddhāpasampannanti pākāravatthunā sampannaṃ. Bahupākāratoraṇanti uccapākāratoraṇanagaradvārena sampannaṃ. Siṅghāṭaketi vīthicatukkāni. Subhūmiyoti nagarūpacāre vicittā ramaṇīyabhūmiyo. Esikāti nagaradvāresu uṭṭhāpite esikatthambhe. Palikhanti palighaṃ, ayameva vā pāṭho. Aggaḷānīti nagaradvārakavāṭāni. Dvāre cāti gopurāni ca.
你看,在门楼的通道上,有许许多多各种各样的鸟群。
天鹅、苍鹭、孔雀、鸳鸯和雉鸡。巴利
‘‘Passa toraṇamaggesu, nānādijagaṇā bahū; Haṃsā koñcā mayūrā ca, cakkavākā ca kukkuhā.
许多多彩的拘那罗鸟、孔雀和命命鸟;
请看宝珠中化现出的种种鸟群聚集的景象。巴利
‘‘Kuṇālakā bahū citrā, sikhaṇḍī jīvajīvakā; Nānādijagaṇākiṇṇaṃ, maṇimhi passa nimmita’’nti.
在这座城里,门楼之间的道路上,门楼上。“黑杜鹃”是指黑色的杜鹃鸟;“彩羽的”是指羽毛色彩斑斓的杜鹃鸟。巴利
Tattha toraṇamaggesūti etasmiṃ nagare toraṇaggesu. Kuṇālakāti kāḷakokilā. Citrāti citrapattakokilā.
看那座城墙坚固的城,奇妙得让人汗毛直竖;
旗帜高高飘扬,令人赏心悦目,地上铺满金色的细沙。巴利
‘‘Passa nagaraṃ supākāraṃ, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ; Samussitadhajaṃ rammaṃ, soṇṇavālukasanthataṃ.
看这里的树叶棚屋,按部分划分,整齐有度;
住所和房屋,还有连廊与死巷。巴利
‘‘Passettha paṇṇasālāyo, vibhattā bhāgaso mitā; Nivesane nivese ca, sandhibyūhe pathaddhiyo’’ti.
在这里,“城墙坚固”是指被金墙环绕。“店铺”是指堆满各种货物的商店。“住所和房屋”是指房屋本身和房屋的地基。“连廊与小巷”是指房屋之间的连接处和走不通的巷子。“大道”是指贯通的街道。巴利
Tattha supākāranti kañcanapākāraparikkhittaṃ. Paṇṇasālāyoti nānābhaṇḍapuṇṇe āpaṇe. Nivesane nivese cāti gehāni ceva gehavatthūni ca. Sandhibyūheti gharasandhiyo ca anibbiddharacchā ca. Pathaddhiyoti nibbiddhavīthiyo.
酒馆、酒徒、屠宰场和饭馆,
宝珠中幻化出女和艺妓,你且看。巴利
‘‘Pānāgāre ca soṇḍe ca, sūnā odaniyā gharā; Vesī ca gaṇikāyo ca, maṇimhi passa nimmitaṃ.
还有花环匠、染布匠、香料匠和织布匠;
在金匠和珠宝匠那里,你看那宝珠中化现出来的景象。巴利
‘‘Mālākāre ca rajake, gandhike atha dussike; Suvaṇṇakāre maṇikāre, maṇimhi passa nimmitaṃ.
还有厨师和厨役,以及跳舞的、演戏的和唱歌的。
请看宝珠中化现出的掌击歌者与陶鼓乐人。巴利
‘‘Āḷārike ca sūde ca, naṭanāṭakagāyino; Pāṇissare kumbhathūnike, maṇimhi passa nimmita’’nti.
在这里,“嗜酒者”是指那些戴着与自己身份相称的颈饰和耳饰、把酒摊布置好之后坐在那里喝酒的人。“糕点师”是指做糕饼的人。“厨师”是指做饭的人。“击掌者”是指用手掌拍打伴奏唱歌的人。“陶罐鼓乐者”是指敲打陶罐和拍板演奏的人。巴利
Tattha soṇḍe cāti attano anurūpehi kaṇṭhakaṇṇapilandhanehi samannāgate āpānabhūmiṃ sajjetvā nisinne surāsoṇḍe ca. Āḷāriketi pūvapāke. Sūdeti bhattakārake. Pāṇissareti pāṇippahārena gāyante. Kumbhathūniketi ghaṭadaddarivādake.
你看,战鼓、腰鼓,还有螺贝、鼓和铜鼓;
请看,所有打击乐器都化现在宝珠之中。巴利
‘‘Passa bherī mudiṅgā ca, saṅkhā paṇavadindimā; Sabbañca tāḷāvacaraṃ, maṇimhi passa nimmitaṃ.
铜钹和琵琶,舞蹈、歌唱与美妙的演奏;
乐器敲击声响成一片,请看那宝珠中化现出来的景象。巴利
‘‘Sammatālañca vīṇañca, naccagītaṃ suvāditaṃ; Tūriyatāḷitasaṅghuṭṭhaṃ, maṇimhi passa nimmitaṃ.
这里还有跳高者、拳击手,以及幻术师和美饰者;
请看宝珠里所化现的起尸咒师和理发师。巴利
‘‘Laṅghikā muṭṭhikā cettha, māyākārā ca sobhiyā; Vetālike ca jalle ca, maṇimhi passa nimmita’’nti.
其中,“硬木拍板与铜钹”是指硬木等做成的拍板和铜钹。“种种乐器击打发出的响声”是指各种乐器被击打后发出的声音。“拳师”是指拳击力士。“美饰者”是指美化都城的女人和容貌端正的男人。“起尸咒师”是指让起尸鬼站起来的人。“理发师”是指给人剃胡须、沐浴的人。巴利
Tattha sammatālañcāti khadirādisammañceva kaṃsatālañca. Tūriyatāḷitasaṅghuṭṭhanti nānātūriyānaṃ tāḷitehi saṅghuṭṭhaṃ. Muṭṭhikāti muṭṭhikamallā. Sobhiyāti nagarasobhanā itthī ca sampannarūpā purisā ca. Vetāliketi vetālauṭṭhāpake. Jalleti massūni karonte nhāpite.
在这里集会发生,挤满了男女众人;
请看宝珠中所化现的层层床座与诸地面。巴利
‘‘Samajjā cettha vattanti, ākiṇṇā naranāribhi; Mañcātimañce bhūmiyo, maṇimhi passa nimmita’’nti.
在这当中,“床叠床”是指叠放在床上面的床。“地面”是指可爱的集会场地。巴利
Tattha mañcātimañceti mañcānaṃ upari baddhamañce. Bhūmiyoti ramaṇīyā samajjabhūmiyo.
看啊,末罗族人正在集会中挥舞着加倍粗壮的手臂;
请看那颗宝珠中被化现出来的影像——那些已被击倒的人和已被降伏我慢的人。巴利
‘‘Passa malle samajjasmiṃ, phoṭente diguṇaṃ bhujaṃ; Nihate nihatamāne ca, maṇimhi passa nimmita’’nti.
在这里,“聚会中”指马喇族的竞技场。“已击败”指已被击倒、战胜后仍站立的人。“已征服傲慢者”指已被打败的人。巴利
Tattha samajjasminti mallaraṅge. Nihateti nihanitvā jinitvā ṭhite. Nihatamāneti parājite.
你看,在山脚下,有许多各种各样的野兽群。
狮子、老虎、野猪,还有熊、狼和鬣狗。巴利
‘‘Passa pabbatapādesu, nānāmigagaṇā bahū; Sīhā byagghā varāhā ca, acchakokataracchayo.
巴拉萨鹿(波罗萨鹿)、野牛、水牛、罗希塔鹿和鲁鲁鹿;
还有羚羊和野猪,以及成群结队的尼迦猪。巴利
‘‘Palāsādā gavajā ca, mahiṃsā rohitā rurū; Eṇeyyā ca varāhā ca, gaṇino nīkasūkarā.
形形色色的迦达利鹿很多,还有猫、兔和豪猪;
你看,那宝珠里映现出各种鹿群聚集的景象。巴利
‘‘Kadalimigā bahū citrā, biḷārā sasakaṇṭakā; Nānāmigagaṇākiṇṇaṃ, maṇimhi passa nimmita’’nti.
其中,palāsādā 指剑鹿,也有写成 palatā 的版本。gavajā 指野牛。varāhā 是一种鹿类。同样,gaṇino 和 nīkasūkarā 也是。bahū citrā 指各种不同种类、色彩斑斓的鹿。biḷārā 指林中的野猫。sasakaṇṭakā 指兔和豪猪。巴利
Tattha palāsādāti khaggamigā. ‘‘Palatā’’tipi pāṭho. Gavajāti gavayā. Varāhāti ekā migajātikā. Tathā gaṇino ceva nīkasūkarā ca. Bahū citrāti nānappakārā citrā migā. Biḷārāti araññabiḷārā. Sasakaṇṭakāti sasā ca kaṇṭakā ca.
不可渡却有良好渡口,铺着金色的细沙;
清澈的水流着,鱼群聚集其中。巴利
‘‘Najjāyo suppatitthāyo, soṇṇavālukasanthatā; Acchā savanti ambūni, macchagumbanisevitā.
这里还有鳄鱼、摩伽罗、恒河鳄和乌龟;
叉尾鲇鱼、帕乌萨鱼、麦恰鱼、巴拉加鱼、蒙遮罗希塔鱼。巴利
‘‘Kumbhīlā makarā cettha, susumārā ca kacchapā; Pāṭhīnā pāvusā macchā, balajā muñcarohitā’’ti.
在那里,诸河就是河流。铺着金砂是指河底铺满了金砂。鳄鱼等:这类水生动物在河里游动,你也应该在宝珠里看见它们。巴利
Tattha najjāyoti nadiyo. Soṇṇavālukasanthatāti suvaṇṇavālukāya santhatatalā. Kumbhīlāti ime evarūpā jalacarā antonadiyaṃ vicaranti, tepi maṇimhi passāhīti.
被各种鸟群所充满,被各种树群所环绕。
请看宝珠中化现的琉璃水流。巴利
‘‘Nānādijagaṇākiṇṇā, nānādumagaṇāyutā; Veḷuriyakarodāyo, maṇimhi passa nimmita’’nti.
在那里,所谓“琉璃河”,就是指那些冲击琉璃石而发出声音的河流。巴利
Tattha veḷuriyakarodāyoti veḷuriyapāsāṇe paharitvā saddaṃ karontiyo evarūpā najjāyoti.
帕塞塔的莲池,四方划分得整整齐齐;
各种各样的鸟群挤满其中,鱼也在这里出没。巴利
‘‘Passettha pokkharaṇiyo, suvibhattā catuddisā; Nānādijagaṇākiṇṇā, puthulomanisevitā.
大地四周被水环绕,大海就像它的耳环。
看那宝石中,为猴王们所环绕的所化之相。巴利
‘‘Samantodakasampannaṃ, mahiṃ sāgarakuṇḍalaṃ; Upetaṃ vanarājehi, maṇimhi passa nimmita’’nti.
其中,“被大鳞鳍鱼所栖息”是指被大鱼所栖息。“被森林之王们”是指被树林之行列,或者这正是原文的读法。巴利
Tattha puthulomanisevitāti mahāmacchehi nisevitā. Vanarājehīti vanarājīhi, ayameva vā pāṭho.
看前方毗提诃,看后方瞿耶尼;
看啊,在宝珠中化现出的俱卢洲和赡部洲。巴利
‘‘Purato videhe passa, goyāniye ca pacchato; Kuruyo jambudīpañca, maṇimhi passa nimmitaṃ.
看啊,月亮和太阳照亮了四方。
环绕须弥山而行,看那宝珠中化作的。巴利
‘‘Passa candaṃ sūriyañca, obhāsante catuddisā; Sineruṃ anupariyante, maṇimhi passa nimmitaṃ.
须弥山、雪山、大海和大地;
请看宝珠中化现的四位大王。巴利
‘‘Sineruṃ himavantañca, sāgarañca mahītalaṃ; Cattāro ca mahārāje, maṇimhi passa nimmitaṃ.
在园林里、在树丛中,在平台和石山上;
在悦意的紧那罗充满之处,请看宝珠中的化现。巴利
‘‘Ārāme vanagumbe ca, pāṭiye ca siluccaye; Ramme kimpurisākiṇṇe, maṇimhi passa nimmitaṃ.
帕鲁沙迦园、质多拉达园、弥沙迦园、欢喜园林,
再看宝珠中化现的毗阇耶多宫殿。巴利
‘‘Phārusakaṃ cittalataṃ, missakaṃ nandanaṃ vanaṃ; Vejayantañca pāsādaṃ, maṇimhi passa nimmitaṃ.
善法堂、三十三天,还有盛开的波利质多罗树;
请看宝珠中化现的伊罗婆那龙王。巴利
‘‘Sudhammaṃ tāvatiṃsañca, pārichattañca pupphitaṃ; Erāvaṇaṃ nāgarājaṃ, maṇimhi passa nimmitaṃ.
请看天女们,就像闪电从空中升起;
在欢喜园中游走的她们,请看宝珠上化现的身影。巴利
‘‘Passettha devakaññāyo, nabhā vijjurivuggatā; Nandane vicarantiyo, maṇimhi passa nimmitaṃ.
你看这里的天女们,她们在引诱天子们;
天子正享乐时,请看宝珠中化现出来的景象。巴利
‘‘Passettha devakaññāyo, devaputtapalobhinī; Devaputte ramamāne, maṇimhi passa nimmita’’nti.
其中,毗提诃指东毗提诃洲;牛货指西牛货洲;俱卢指北俱卢洲以及南方的赡部洲。绕行指日月绕着须弥山运行。平铺指像铺开来放在石板背面一样。巴利
Tattha videheti pubbavidehadīpaṃ. Goyāniyeti aparagoyānadīpaṃ. Kuruyoti uttarakuru ca dakkhiṇato jambudīpañca. Anupariyanteti ete candimasūriye sineruṃ anupariyāyante. Pāṭiyeti pattharitvā ṭhapite viya piṭṭhipāsāṇe.
在超过一千座的宫殿里,地面铺满了琉璃板;
当它燃烧发光时,请看那宝珠中以光泽化现出来的形象。巴利
‘‘Parosahassapāsāde, veḷuriyaphalasanthate; Pajjalante ca vaṇṇena, maṇimhi passa nimmitaṃ.
在三十三天、夜摩天,还有兜率天和化乐天,
在他化自在天中,请看宝珠里所化现的景象。巴利
‘‘Tāvatiṃse ca yāme ca, tusite cāpi nimmite; Paranimmitavasavattino, maṇimhi passa nimmitaṃ.
你们看池塘,水清澈洁净;
被曼陀罗花覆盖着,还有红莲和青莲花。巴利
‘‘Passettha pokkharaṇiyo, vippasannodikā sucī; Mandālakehi sañchannā, padumuppalakehi cā’’ti.
在这里,“超过一千”是指三十三天界中超过一千座的宫殿。巴利
Tattha parosahassanti tāvatiṃsabhavane atirekasahassapāsāde.
这里有十条白色的条纹,十条悦目的蓝色条纹;
六种黄褐色,十五种,还有十四种姜黄色。巴利
‘‘Dasettha rājiyo setā, dasa nīlā manoramā; Cha piṅgalā pannarasa, haliddā ca catuddasa.
在那里,二十座是黄金的,二十座是白银的。
那些胭脂虫般色泽的光,仅见三十个。巴利
‘‘Vīsati tattha sovaṇṇā, vīsati rajatāmayā; Indagopakavaṇṇābhā, tāva dissanti tiṃsati.
这里六道黑色,二十五道黄色;
夹杂着般度迦花,还有青莲花点缀其间。巴利
‘‘Dasettha kāḷiyo chacca, mañjeṭṭhā pannavīsati; Missā bandhukapupphehi, nīluppalavicittikā.
这样具足一切肢节、光明炽盛、光耀;
大王,请您看看这份边界税,无上两足尊!巴利
‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ, accimantaṃ pabhassaraṃ; Odhisuṅkaṃ mahārāja, passa tvaṃ dvipaduttamā’’ti.
这里,这个宝石块上有十道白色条纹,也就是十道白纹。六道黄褐色和十五道,就是六道加十五道,一共二十一道黄褐色条纹。姜黄色,是指姜黄色的条纹,有十四道。三十道,是指胭脂虫色的光泽,有三十道条纹。十和六,就是十道加六道,一共十六道黑色条纹。二十五,是指二十五道茜草色、非常明亮的条纹。与百日红的花相杂,意思是请你看这些黑色和茜草色的条纹与这些花混在一起,显得色彩斑斓。因为在这里,黑色条纹与百日红的花相杂,茜草色条纹与青莲花相杂,显得色彩斑斓。Odhisuṅka 就是赌注的份额。谁在赌博中赢了我,这个赌注的份额就归他,他这样说。然而在义注中也有这样的文本:“让赌注归你吧,大王。”它的意思是:两足尊啊,请你看这个如此这般的宝石块,大王,就让这个作为赌注吧。谁在赌博中赢了我,这个就归他。巴利
Tattha dasettha rājiyo setāti etasmiṃ maṇikkhandhe dasa setarājiyo. Cha piṅgalā pannarasāti cha ca pannarasa cāti ekavīsati piṅgalarājiyo . Haliddāti haliddavaṇṇā catuddasa. Tiṃsatīti indagopakavaṇṇābhā tiṃsa rājiyo. Dasa chaccāti dasa ca cha ca soḷasa kāḷarājiyo. Pannavīsatīti pañcavīsati mañjeṭṭhavaṇṇā pabhassarā. Missā bandhukapupphehīti kāḷamañjeṭṭhavaṇṇarājiyo etehi missā vicittikā passa. Ettha hi kāḷarājiyo bandhujīvakapupphehi missā, mañjeṭṭharājiyo nīluppalehi vicittikā. Odhisuṅkanti suṅkakoṭṭhāsaṃ. Yo maṃ jūte jinissati, tassimaṃ suṅkakoṭṭhāsaṃ passāti vadati. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘hotu suṅkaṃ, mahārājā’’tipi pāṭho. Tassattho – dvipaduttama passa tvaṃ imaṃ evarūpaṃ maṇikkhandhaṃ, idameva, mahārāja, suṅkaṃ hotu. Yo maṃ jūte jinissati, tassidaṃ bhavissatīti.
富楼那这样说之后,又说道:“大王,我如果在掷骰中输了,就把这颗摩尼宝珠献出来,那你拿什么来赌呢?”国王说:“亲爱的孩子,除了我的身体、王后和白伞之外,其余属于我的一切都拿来当赌注。”富楼那说:“既然如此,大王,别拖延了,我从远方赶来,请赶快让人把赌场准备好。”国王便命令大臣们去办。他们很快就把赌场布置好,给国王铺上最上等的座垫,也给其他各位国王摆好座位,又给富楼那安排了合适的座位,然后向国王禀报时间到了。于是,富楼那用偈颂对国王说道:巴利
Evaṃ vatvā puṇṇako ‘‘mahārāja, ahaṃ tāva jūte parājito imaṃ maṇiratanaṃ dassāmi, tvaṃ pana kiṃ dassasī’’ti āha. ‘‘Tāta, mama sarīrañca deviñca setacchattañca ṭhapetvā sesaṃ mama santakaṃ suṅkaṃ hotū’’ti. ‘‘Tena hi, deva, mā cirāyi, ahaṃ dūrāgato, khippaṃ jūtamaṇḍalaṃ sajjāpehī’’ti. Rājā amacce āṇāpesi. Te khippaṃ jūtamaṇḍalaṃ sajjetvā rañño varapotthakattharaṇaṃ santharitvā sesarājūnañcāpi āsanāni paññapetvā puṇṇakassapi patirūpaṃ āsanaṃ paññapetvā rañño kālaṃ ārocayiṃsu. Tato puṇṇako rājānaṃ gāthāya ajjhabhāsi –
大王,请上前到那个标记去吧,像这样的摩尼宝珠,您这里根本没有。
我们要凭规矩赢,不靠耍横硬来;你要是输了,就赶紧把赌注交给我们。巴利
‘‘Upāgataṃ rāja mupehi lakkhaṃ, netādisaṃ maṇiratanaṃ tavatthi; Dhammena jissāma asāhasena, jito ca no khippamavākarohī’’ti.
这句话的意思是:大王,赌厅里该做的事已经做完、准备好了,像这样的摩尼宝珠你并没有。别再拖延纠缠了,上前就位吧,到掷骰子的地方去。我们玩的时候要依法取胜,让我们只靠法、不靠强横来赢。可要是你输了,那就赶紧把财物交出来——也就是说,输了就别再拖,立刻把钱拿出来。巴利
Tassattho – mahārāja, jūtasālāya kammaṃ upāgataṃ niṭṭhitaṃ, etādisaṃ maṇiratanaṃ tava natthi, mā papañcaṃ karohi, upehi lakkhaṃ akkhehi kīḷanaṭṭhānaṃ upagaccha. Kīḷantā ca mayaṃ dhammena jissāma, dhammeneva no asāhasena jayo hotu. Sace pana tvaṃ jito bhavissasi, atha no khippamavākarohi, papañcaṃ akatvāva jito dhanaṃ dadeyyāsīti vuttaṃ hoti.
这时,国王对他说:“青年,你称我为‘国王’,不必因此害怕,我们的胜负只依法判定,不靠强横手段。”富楼那听了这话,为了让那些国王也知道“我们的胜负纯粹是依法而定”,便请他们作证,用偈颂说道:巴利
Atha naṃ rājā ‘‘māṇava, tvaṃ maṃ ‘rājā’ti mā bhāyi, dhammeneva no asāhasena jayaparājayo bhavissatī’’ti āha. Taṃ sutvā puṇṇako ‘‘amhākaṃ dhammeneva jayaparājayabhāvaṃ jānāthā’’ti tepi rājāno sakkhiṃ karonto gāthamāha –
般遮罗人、前来迎接的苏罗森人,摩差人,还有末地人,连同羯羯迦人一起;
愿他们看见我们这场没有欺诈的较量;在我们的集会中,他们不会做任何事。巴利
‘‘Pañcāla paccuggata sūrasena, macchā ca maddā saha kekakebhi; Passantu note asaṭhena yuddhaṃ, na no sabhāyaṃ na karonti kiñcī’’ti.
在这里,“已升起”是指因为已经升起、已经出名、已经显眼,所以就直接用这个名字来称呼般遮罗王。“鱼”是指你,善友鱼王。“末地”是指末地王。“与伽伽迦比一起”是指与那个名叫伽伽迦比的地方同时存在的伽伽迦比王,也包括你。或者,把“一起”放在“伽伽迦比”这个词后面,再把“已升起”当作修饰修罗色那的词,那么意思就是:般遮罗、已升起的修罗色那,连同鱼王、末地王、伽伽迦比王以及其他诸王——应当这样理解这里的含义。“愿他们看到我们”意思是愿这些国王看到我们两人这场没有欺诈的较量。“在会议厅里,他们并非什么都不做”:这里的“不”只是个虚词。在会议厅里,他们并非不作任何见证;他们对刹帝利和婆罗门都会作见证。因此,如果出现什么不合理的事,你们就不能说“我们没听过、我们没看见”,你们要保持警觉,不要放逸。巴利
Tattha paccuggatāti uggatattā paññātattā pākaṭattā pañcālarājānamevālapati. Macchā cāti tvañca, samma maccharāja. Maddāti maddarāja. Saha kekakebhīti kekakebhināmena janapadena saha vattamānakekakebhirāja, tvañca. Atha vā sahasaddaṃ ‘‘kekakebhī’’ti padassa pacchato ṭhapetvā paccuggatasaddañca sūrasenavisesanaṃ katvā pañcālapaccuggatasūrasena macchā ca maddā ca kekakebhi saha sesarājāno cāti evamettha attho daṭṭhabbo. Passantu noteti amhākaṃ dvinnaṃ ete rājāno asaṭhena akkhayuddhaṃ passantu. Na no sabhāyaṃ na karonti kiñcīti ettha noti nipātamattaṃ, sabhāyaṃ kiñci sakkhiṃ na na karonti, khattiyepi brāhmaṇepi karontiyeva, tasmā sace kiñci akāraṇaṃ uppajjati, ‘‘na no sutaṃ, na no diṭṭha’’nti vattuṃ na labhissatha, appamattā hothāti.
夜叉将军就这样请国王们来作证。国王也由一百位国王簇拥着,带着富那迦走进了赌厅。大家都坐在合适的座位上,把金制骰子放在银盘上。富那迦急急忙忙地说:“大王,骰子的玩法有花鬘、有漩涡、多数、寂静善等二十四种,请您从中选一种合意的玩法吧。”国王说了声“好”,就选了“多数”。富那迦选了“有漩涡”。于是国王对他说:“那么,年轻人,你来掷骰子吧。”富那迦回禀道:“大王,第一轮不该轮到我掷,请您先掷。”国王答应了。原来,国王在过去第三世时,有一位曾做过他母亲的守护天神,靠着那位天神的威神力,国王在赌局中总能获胜。那时,那位天神正站在离他不远的地方。国王忆起那位天女,一面唱着赌胜的歌谣,一面说出了以下偈颂:巴利
Evaṃ yakkhasenāpati rājāno sakkhiṃ akāsi. Rājāpi ekasatarājaparivuto puṇṇakaṃ gahetvā jūtasālaṃ pāvisi. Sabbepi patirūpāsanesu nisīdiṃsu, rajataphalake suvaṇṇapāsake ṭhapayiṃsu. Puṇṇako turitaturito āha ‘‘mahārāja, pāsakesu āyā nāma mālikaṃ sāvaṭṭaṃ bahulaṃ santibhadrādayo catuvīsati, tesu tumhe attano ruccanakaṃ āyaṃ gaṇhathā’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti bahulaṃ gaṇhi. Puṇṇako sāvaṭṭaṃ gaṇhi. Atha naṃ rājā āha ‘‘tena hi tāva māṇava, pāsake pātehī’’ti. ‘‘Mahārāja, paṭhamaṃ mama vāro na pāpuṇāti, tumhe pātethā’’ti vutte rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Tassa pana tatiye attabhāve mātubhūtapubbā ārakkhadevatā, tassā ānubhāvena rājā jūte jināti. Sā tassa avidūre ṭhitā ahosi. Rājā devadhītaraṃ anussaritvā jūtagītaṃ gāyanto imā gāthā āha –
一切河流都是弯弯曲曲地流,一切森林都是木头构成的;
一切女人一旦得到隐蔽之处,就会做恶事。
那么,母亲,请看着我吧,愿我的胜利显现出来。
母亲,请慈悯我,愿我赢得大胜。
天女啊,今天请你守护我;女神啊,请照看我,别让我消失。
怜悯者与依怙啊,请看吉祥事物,为了守护。
阎浮金制成的骰子,四方形,八指长;
你在大众之中光彩夺目,愿你成为能满足一切愿望的人。
天神啊,请赐我胜利,请看看我这个福分浅薄的人。
对母亲有慈悯心的人,总能见到吉祥的事。
八重被说成花环,有漩涡的六重被认为。
四分应多知,两点寂止吉祥者;
二十四项收入,以及牟尼王所开示的二十四项收入。巴利
‘‘Sabbā nadī vaṅkagatī, sabbe kaṭṭhamayā vanā; Sabbitthiyo kare pāpaṃ, labhamāne nivātake. (jā. 2.21.308); ‘‘Atha passatu maṃ amma, vijayaṃ me padissatu; Anukampāhi me amma, mahantaṃ jayamessatu. ‘‘Devate tvajja rakkha devi, passa mā maṃ vibhāveyya; Anukampakā patiṭṭhā ca, passa bhadrāni rakkhituṃ. ‘‘Jambonadamayaṃ pāsaṃ, caturaṃsamaṭṭhaṅguli; Vibhāti parisamajjhe, sabbakāmadado bhava. ‘‘Devate me jayaṃ dehi, passa maṃ appabhāginaṃ; Mātānukampako poso, sadā bhadrāni passati. ‘‘Aṭṭhakaṃ mālikaṃ vuttaṃ, sāvaṭṭañca chakaṃ mataṃ; Catukkaṃ bahulaṃ ñeyyaṃ, dvibindusantibhadrakaṃ; Catuvīsati āyā ca, munindena pakāsitā’’ti.
国王唱完这首赌骰歌,用手转动骰子,抛向空中。由于普那卡的威力,骰子朝国王输的方向落去。国王因为对赌术极其精通,察觉骰子正朝自己输的方向落下,就在半空中把它们收拢抓住,然后又抛向空中。第二次,他又察觉骰子正朝自己输的方向落下,同样一把抓住。于是普那卡心想:“这位国王和我这样的夜叉赌骰子,骰子快落下时他总能收拢抓住,这到底是什么原因?”他观察之后,知道了国王的守护天神的威力,便睁开双眼,像发怒一样盯着她看。那位天神惊恐万分,逃到铁围山顶,浑身颤抖地站在那里观望。国王第三次抛出骰子,虽然知道它们正朝自己输的方向落下,却因为普那卡的威力,伸出手也抓不住。骰子落定,国王输了。这时,普那卡知道国王已经败北,便拍手发出洪亮的声音,三遍发出狮子吼:“我赢了!”这声音传遍了整个赡部洲。为了说明这件事,导师说道:巴利
Rājā evaṃ jūtagītaṃ gāyitvā pāsake hatthena parivattetvā ākāse khipi. Puṇṇakassa ānubhāvena pāsakā rañño parājayāya bhassanti. Rājā jūtasippamhi atikusalatāya pāsake attano parājayāya bhassante ñatvā ākāseyeva saṅkaḍḍhanto gahetvā puna ākāse khipi. Dutiyampi attano parājayāya bhassante ñatvā tatheva aggahesi. Tato puṇṇako cintesi ‘‘ayaṃ rājā mādisena yakkhena saddhiṃ jūtaṃ kīḷanto bhassamāne pāsake saṅkaḍḍhitvā gaṇhāti, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti. So olokento tassa ārakkhadevatāya ānubhāvaṃ ñatvā akkhīni ummīletvā kuddho viya naṃ olokesi. Sā bhītatasitā palāyitvā cakkavāḷapabbatamatthakaṃ patvā kampamānā oloketvā aṭṭhāsi. Rājā tatiyampi pāsake khipitvā attano parājayāya bhassante ñatvāpi puṇṇakassānubhāvena hatthaṃ pasāretvā gaṇhituṃ nāsakkhi. Te rañño parājayāya patiṃsu. Athassa parājitabhāvaṃ ñatvā puṇṇako apphoṭetvā mahantena saddena ‘‘jitaṃ me’’ti tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadi. So saddo sakalajambudīpaṃ phari. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他们因骰子而迷醉,就这样走了进去——俱卢族的国王,还有那个叫富楼那的亚卡。
国王抓住了败筹,那个叫富楼那的亚卡抓住了胜筹。巴利
‘‘Te pāvisuṃ akkhamadena mattā, rājā kurūnaṃ puṇṇako cāpi yakkho; Rājā kaliṃ viccinamaggahesi, kaṭaṃ aggahī puṇṇako nāma yakkho.
他们在那里赌骰子时,双方聚到了一起,在国王面前,也在同伴们中间。
亚卡战胜了人中最殊胜的英雄,当时那里爆发出一片喧闹嘈杂的喊声。巴利
‘‘Te tattha jūte ubhaye samāgate, raññaṃ sakāse sakhīnañca majjhe; Ajesi yakkho naravīraseṭṭhaṃ, tatthappanādo tumulo babhūvā’’ti.
在那里,他们进入——就是走进了赌厅。拣择——国王在二十四种玩法中挑选时,选中了败签,也就是拿到了输的那一签。执取胜券——一个叫富楼那的亚卡拿到了胜券。这两位相聚赌局——意思是他们俩聚在赌局里,一起赌了起来。王——那时,在一百位国王面前以及其他朋友中间,那个亚卡战胜了人中英杰——国王。那里爆发出巨大的喧闹声——在那个赌局圈子里,响起了巨大的喊声:“你们知道吗,国王输了,我赢了,我赢了!”巴利
Tattha pāvisunti jūtasālaṃ pavisiṃsu. Viccinanti rājā catuvīsatiyā āyesu vicinanto kaliṃ parājayaggāhaṃ aggahesi. Kaṭaṃ aggahīti puṇṇako nāma yakkho jayaggāhaṃ gaṇhi. Te tattha jūte ubhaye samāgateti te tattha jūte samāgatā ubho jūtaṃ kīḷiṃsūti attho. Raññanti atha tesaṃ ekasatarājūnaṃ sakāse avasesānañca sakhīnaṃ majjhe so yakkho naravīraseṭṭhaṃ rājānaṃ ajesi. Tatthappanādo tumulo babhūvāti tasmiṃ jūtamaṇḍale ‘‘rañño parājitabhāvaṃ jānātha, jitaṃ me, jitaṃ me’’ti mahanto saddo ahosi.
国王输了,心里很不痛快。这时,普纳迦为了安慰他,说了一首偈颂:巴利
Rājā parājito anattamano ahosi. Atha naṃ samassāsento puṇṇako gāthamāha –
大王,胜利和失败,总是落在奋力拼搏的其中一方身上。
人中之主啊,你是以最上等的财富赢了的,我被你征服了,快把它交给我。巴利
‘‘Jayo mahārāja parājayo ca, āyūhataṃ aññatarassa hoti; Janinda jīnosi varaddhanena, jito ca me khippamavākarohī’’ti.
在这件事上,“努力争取”是指两个人拼命较量时,结果只会属于其中一方,所以不要想“我输了”。“你输了”就是你已经败了。“以最殊胜的财富”就是以最高的赌注。“赶快给我”就是快点把我赢得的财物交给我。巴利
Tattha āyūhatanti dvinnaṃ vāyāmamānānaṃ aññatarassa eva hoti, tasmā ‘‘parājitomhī’’ti mā cintayi. Jīnosīti parihīnosi. Varaddhanenāti paramadhanena. Khippamavākarohīti khippaṃ me jayaṃ dhanaṃ dehīti.
这时,国王对他说:“拿着吧,孩子。”一边说着,一边诵出这首偈颂:巴利
Atha naṃ rājā ‘‘gaṇha, tātā’’ti vadanto gāthamāha –
象、牛、驴、珠宝耳环,还有大地上属于我的一切珍宝;
迦旃延,收下这份最殊胜的财富吧,带上它,你想去哪里就去哪里。巴利
‘‘Hatthī gavāssā maṇikuṇḍalā ca, yañcāpi mayhaṃ ratanaṃ pathabyā; Gaṇhāhi kaccāna varaṃ dhanānaṃ, ādāya yenicchasi tena gacchā’’ti.
象、牛、马、珠宝耳环,还有你大地上的任何宝物——
他们当中那位最殊胜的,名叫维杜罗,是善于宣说的人;他击败了我,请把他赐给我。巴利
‘‘Hatthī gavāssā maṇikuṇḍalā ca, yañcāpi tuyhaṃ ratanaṃ pathabyā; Tesaṃ varo vidhuro nāma kattā, so me jito taṃ me avākarohī’’ti.
在这里,所谓“他已被我赢,请把他赐给我”,意思是:我已经赢了你国土中最上等的宝物,而维杜罗正是所有宝物中最殊胜的那一个。所以,天神,他确实可以说已被我赢了,请把他赐给我。巴利
Tattha so me jito taṃ meti mayā hi tava vijite uttamaṃ ratanaṃ jitaṃ, so ca sabbaratanānaṃ varo vidhuro, tasmā, deva, so mayā jito nāma hoti, taṃ me dehīti.
他既是我自己,也是我的皈依、我的去处、我的洲岛、我的庇护、我的归宿;
他不能用财物来衡量,这个造作者和我的生命是等同的。巴利
‘‘Attā ca me so saraṇaṃ gatī ca, dīpo ca leṇo ca parāyaṇo ca; Asantuleyyo mama so dhanena, pāṇena me sādiso esa kattā’’ti.
在这里,“他是我的我”意思是:他就是我的我;而且我说过“除了保留我之外,其余的都布施出去”,所以不要执取那个我。而且不只是我而已,他对我来说还是皈依处、去处、明灯、庇护所和归宿。“他不可以用财物来衡量”意思是:他不可以和七宝一起拿来衡量。巴利
Tattha attā ca me soti so mayhaṃ attā ca, mayā ca ‘‘attānaṃ ṭhapetvā sesaṃ dassāmī’’ti vuttaṃ, tasmā taṃ mā gaṇhi. Na kevalañca attāva , atha kho me so saraṇañca gati ca dīpo ca leṇo ca parāyaṇo ca. Asantuleyyo mama so dhanenāti sattavidhena ratanena saddhiṃ na tuletabboti.
我们俩的争论已经持续很久了,不如直接去问他本人吧。
就让他亲自为我们讲清楚这件事吧,他怎么说,就算作我们俩共同的说法。巴利
‘‘Ciraṃ vivādo mama tuyhañcassa, kāmañca pucchāma tameva gantvā; Esova no vivaratu etamatthaṃ, yaṃ vakkhatī hotu kathā ubhinna’’nti.
在这里,让他亲自把“他是你的自我,还是不是”这个意思讲清楚。所谓“让我们两人的说法成立”,意思是:不管他说什么,那就算作我们两人共同的说法,以那个为准。巴利
Tattha vivaratu etamatthanti ‘‘so tava attā vā na vā’’ti etamatthaṃ esova pakāsetu. Hotu kathā ubhinnanti yaṃ so vakkhati, sāyeva no ubhinnaṃ kathā hotu, taṃ pamāṇaṃ hotūti attho.
年轻人,你说的确实是真话,而且并不粗暴。
我们就去问他本人,这样我们两人都会满意。巴利
‘‘Addhā hi saccaṃ bhaṇasi, na ca māṇava sāhasaṃ; Tameva gantvā pucchāma, tena tussāmubho janā’’ti.
在这里,年轻人,你并不是用强迫的方式对我说粗暴的话。巴利
Tattha na ca māṇava sāhasanti mayhaṃ pasayha sāhasikavacanaṃ na ca bhaṇasi.
国王说完这话,就带着那一百位国王和富那迦,满心欢喜,快步赶往法堂。智者也从座位上起身,向国王行礼后,站在一旁。这时,富那迦对大士说:“智者啊,‘你安住于法,就算为了活命也不说妄语’——这样的名声已经传遍整个世界。而我今天就要看看你是不是真的安住于法。”说完,他说了这首偈颂:巴利
Evaṃ vatvā rājā ekasatarājāno puṇṇakañca gahetvā tuṭṭhamānaso vegena dhammasabhaṃ agamāsi. Paṇḍitopi āsanā oruyha rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha puṇṇako mahāsattaṃ āmantetvā ‘‘paṇḍita, ‘tvaṃ dhamme ṭhito jīvitahetupi musāvādaṃ na bhaṇasī’ti kittisaddo te sakalaloke phuṭo, ahaṃ pana te ajja dhamme ṭhitabhāvaṃ jānissāmī’’ti vatvā gāthamāha –
天神们真的在宣说吗:在俱卢国人中,有一位名叫维杜拉的大臣安住于法?
你是国王的奴仆,还是他的亲属?世间称你为“维杜拉”,这个称呼到底指什么?巴利
‘‘Saccaṃ nu devā vidahū kurūnaṃ, dhamme ṭhitaṃ vidhuraṃ nāmamaccaṃ; Dāsosi rañño uda vāsi ñāti, vidhuroti saṅkhā katamāsi loke’’ti.
在这里,诸天是不是真的在宣说:库卢国中那位名叫维杜拉、安住于法的大臣?意思是说:在库卢国里,有一位名叫维杜拉的大臣安住于法,就算为了活命也不说妄语——诸天就是这样宣说、讲述、阐明的。那些这样宣说的诸天,是在如实宣说,还是只是在说不实的话?所谓“世间称你为维杜拉”,这个名称的施设到底是什么?意思是说:你在世间被称作“维杜拉”的这个名称施设,究竟是什么?你说明一下。你是国王的奴仆,出身比较低贱,还是和他同等,甚至比他更高贵的亲属?先告诉我这件事:你是国王的奴仆,还是他的亲属?巴利
Tattha saccaṃ nu devā vidahū kurūnaṃ, dhamme ṭhitaṃ vidhuraṃ nāmamaccanti ‘‘kurūnaṃ raṭṭhe vidhuro nāma amacco dhamme ṭhito jīvitahetupi musāvādaṃ na bhaṇatī’’ti evaṃ devā vidahū vidahanti kathenti pakāsenti, evaṃ vidahamānā te devā saccaṃ nu vidahanti, udāhu abhūtavādāyeveteti. Vidhuroti saṅkhā katamāsi loketi yā esā tava ‘‘vidhuro’’ti loke saṅkhā paññatti, sā katamā āsi, tvaṃ pakāsehi, kiṃ nu rañño dāso nīcatarajātiko, udāhu samo vā uttaritaro vā ñātīti idaṃ tāva me ācikkha, dāsosi rañño, uda vāsi ñātīti.
这时,大士心想:“他这样问我,我确实可以让他相信‘我是国王的亲属’,或者‘我比国王更尊贵’,甚至‘我和国王毫无关系’。但即便如此,在这个世上,没有什么比真实更可靠的依怙了,我应该只说真话。”为了说明“青年,我既不是国王的亲属,也不是比他更尊贵的人,而是四种奴仆中的一种”,他说了这两首偈颂:巴利
Atha mahāsatto ‘‘ayaṃ maṃ evaṃ pucchati, ahaṃ kho panetaṃ ‘rañño ñātī’tipi ‘rañño uttaritaro’tipi ‘rañño na kiñci homī’tipi saññāpetuṃ sakkomi, evaṃ santepi imasmiṃ loke saccasamo avassayo nāma natthi, saccameva kathetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā ‘‘māṇava, nevāhaṃ rañño ñāti, na uttaritaro, catunnaṃ pana dāsānaṃ aññataro’’ti dassetuṃ gāthādvayamāha –
有些奴仆是家里生下来的,有些是用钱财买来的。
有些奴仆是自己主动投靠的,有些则是因恐惧而沦为奴仆。巴利
‘‘Āmāyadāsāpi bhavanti heke, dhanena kītāpi bhavanti dāsā; Sayampi heke upayanti dāsā, bhayā paṇunnāpi bhavanti dāsā.
这些人不过是人的四种奴仆;确实,我也是从母胎生出来的。
国王有兴盛,也有衰败;我是国王的奴仆,就算远走他方,也还是奴仆。
青年,愿如法地把我交给你。巴利
‘‘Ete narānaṃ caturova dāsā, addhā hi yonito ahampi jāto; Bhavo ca rañño abhavo ca rañño, dāsāhaṃ devassa parampi gantvā; Dhammena maṃ māṇava tuyha dajjā’’ti.
这里,“娘胎里的奴婢”是指从女奴肚子里生下来的奴婢。有些人自己也来当奴婢,凡是属于侍从这一类的人,全都自己接受了奴婢的身份,所以就叫奴婢。“因害怕而被赶走”,是指因为怕国王或怕盗贼,从自己住的地方被赶出去,成了奴隶一类的人,就算跑到别的国家去,也还是奴婢。确实,年轻人,从出身来说,我也是这四种奴婢出身中的一种,就是从奴婢出身者的胎里生出来的奴婢。国王无论在世还是不在世,无论兴旺还是衰败,我都不能说谎。就算走得很远,我依然是天神的奴仆。“给”是指国王用胜利财把我砍伤后交给你,也应当依法、如法地给。巴利
Tattha āmāyadāsāti dāsiyā kucchimhi jātadāsā. Sayampi heke upayanti dāsāti ye keci upaṭṭhākajātikā, sabbe te sayaṃ dāsabhāvaṃ upagatā dāsā nāma. Bhayā paṇunnāti rājabhayena vā corabhayena vā attano vasanaṭṭhānato paṇunnā karamarā hutvā paravisayaṃ gatāpi dāsāyeva nāma. Addhā hi yonito ahampi jātoti māṇava, ekaṃseneva ahampi catūsu dāsayonīsu ekato sayaṃ dāsayonito nibbattadāso. Bhavo ca rañño abhavo ca raññoti rañño vuḍḍhi vā hotu avuḍḍhi vā, na sakkā mayā musā bhāsituṃ. Parampīti dūraṃ gantvāpi ahaṃ devassa dāsoyeva. Dajjāti maṃ rājā jayadhanena khaṇḍetvā tuyhaṃ dento dhammena sabhāvena dadeyyāti.
富那迦听了这话,欢喜满足,没有再拍手,用偈颂说道:巴利
Taṃ sutvā puṇṇako haṭṭhatuṭṭho puna apphoṭetvā gāthamāha –
这就是我今天的第二次胜利,因为被提问的办事者确实解答了问题。
最胜王啊,你确实表现出非法之相,竟然不认可我的善说。巴利
‘‘Ayaṃ dutīyo vijayo mamajja, puṭṭho hi kattā vivarettha pañhaṃ; Adhammarūpo vata rājaseṭṭho, subhāsitaṃ nānujānāsi mayha’’nti.
这里,“最胜王”是指:这位最胜王确实表现出不合正法的样子。“善说”是指维杜罗智者善巧宣说、善加决断的话。“你不认可我”是说:现在你为什么不认可这位维杜罗智者?为什么不给?为了什么缘故不给?他这样说道。巴利
Tattha rājaseṭṭhoti ayaṃ rājaseṭṭho adhammarūpo vata. Subhāsitanti vidhurapaṇḍitena sukathitaṃ suvinicchitaṃ. Nānujānāsi mayhanti idānetaṃ vidhurapaṇḍitaṃ mayhaṃ kasmā nānujānāsi, kimatthaṃ na desīti vadati.
国王听了这话,心里很不高兴,想道:“这位智者不把我这样赐给他荣耀的人放在眼里,现在反倒看重刚见到的那个年轻人。”他对大士动了怒,说道:“年轻人,如果他真是我的奴仆,你就把他抓了带走吧。”接着说了这首偈颂——巴利
Taṃ sutvā rājā anattamano hutvā ‘‘paṇḍito mādisaṃ yasadāyakaṃ anoloketvā idāni diṭṭhaṃ māṇavakaṃ oloketī’’ti mahāsattassa kujjhitvā ‘‘māṇava, sace so dāso me bhaveyya, taṃ gahetvā gacchā’’ti vatvā gāthamāha –
如果他真的这样为我们解答了问题,我就是奴仆,而且不是亲属。
迦旃延,你就拿走财宝里最好的那一份,带上它,想去哪儿就去哪儿吧。巴利
‘‘Evaṃ ce no so vivarettha pañhaṃ, dāsohamasmi na ca khosmi ñāti; Gaṇhāhi kaccāna varaṃ dhanānaṃ, ādāya yenicchasi tena gacchā’’ti.
在这里,如果他这样为我们解答问题,说“我是奴仆,不是亲属”,在此集会大众中这样开示,那你还待着干什么?拿走这整个世间财宝中最珍贵的那一份,拿取之后,你想去哪里就去哪里吧。巴利
Tattha evaṃ ce no so vivarettha pañhanti sace so amhākaṃ pañhaṃ ‘‘dāsohamasmi, na ca khosmi ñātī’’ti evaṃ vivari ettha parisamaṇḍale, atha kiṃ acchasi, sakalaloke dhanānaṃ varaṃ etaṃ gaṇha, gahetvā ca pana yena icchasi, tena gacchāti.
国王说完这番话后,心里又想:“这位青年带着智者随心所欲地走了之后,从他一离开的时候起,我就很难再听到那种甜美的法谈了。不如我把他安置在我的位置上,请他坐上装饰好的法座,然后向他请教在家生活的问题。”于是国王对他说:“智者啊,您走了以后,我就很难再听到那种甜美的法谈了。请您坐上装饰好的法座,代我坐在我的位置上,为我讲说在家生活的问题吧。”他回答“好”,便坐上装饰好的法座,国王提问后他作了回答。那里,这个问题就是——巴利
Evañca pana vatvā rājā cintesi ‘‘paṇḍitaṃ gahetvā māṇavo yathāruci gamissati, tassa gatakālato paṭṭhāya mayhaṃ madhuradhammakathā dullabhā bhavissati, yaṃnūnāhaṃ imaṃ attano ṭhāne ṭhapetvā alaṅkatadhammāsane nisīdapetvā gharāvāsapañhaṃ puccheyya’’nti. Atha naṃ rājā evamāha ‘‘paṇḍita, tumhākaṃ gatakāle mama madhuradhammakathā dullabhā bhavissati, alaṅkatadhammāsane nisīdāpetvā attano ṭhāne ṭhatvā mayhaṃ gharāvāsapañhaṃ kathethā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā alaṅkatadhammāsane nisīditvā raññā pañhaṃ puṭṭho vissajjesi. Tatrāyaṃ pañho –
住在自己家里的在家人维杜罗啊,
安稳的生活怎样才能有,又怎样才能得到摄受?巴利
‘‘Vidhura vasamānassa, gahaṭṭhassa sakaṃ gharaṃ; Khemā vutti kathaṃ assa, kathaṃ nu assa saṅgaho.
怎样才能不伤害别人,又成为说真话的年轻人?
从这个世界到另一个世界,死后怎样才能不忧愁?巴利
‘‘Abyābajjhaṃ kathaṃ assa, saccavādī ca māṇavo; Asmā lokā paraṃ lokaṃ, kathaṃ pecca na socatī’’ti.
在这里,怎样才算安稳的生活呢?就是说,一个住在家里、过在家生活的人,怎样才能过得安稳、没有恐惧?他又怎样才能有摄受呢?也就是四种摄受法——布施、爱语、利行、同事——怎样才能在他身上具足?无苦,就是没有痛苦。成为说真实语的人,是说这个年轻人怎样才能真正称得上说真实语?去后,就是死后前往他世。巴利
Tattha khemā vutti kathaṃ assāti kathaṃ gharāvāsaṃ vasantassa gahaṭṭhassa khemā nibbhayā vutti bhaveyya. Kathaṃ nu assa saṅgahoti catubbidho saṅgahavatthusaṅkhāto saṅgaho tassa kathaṃ bhaveyya . Abyābajjhanti niddukkhatā. Saccavādī cāti kathaṃ nu māṇavo saccavādī nāma bhaveyya. Peccāti paralokaṃ gantvā.
智者听了这话,就向国王解说那个问题。导师为了阐明这件事,说道:巴利
Taṃ sutvā paṇḍito rañño pañhaṃ kathesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他在这里有善趣的智慧,有坚定的智慧,有聪慧的智慧,是能看清利益的人。
一切法已被了知,维杜罗这样说道。巴利
‘‘Taṃ tattha gatimā dhitimā, matimā atthadassimā; Saṅkhātā sabbadhammānaṃ, vidhuro etadabravi.
不要和别人的妻子来往,也不要独自享用美味。
不该亲近顺世论,这不是增长智慧的做法。巴利
‘‘Na sādhāraṇadārassa, na bhuñje sādumekako; Na seve lokāyatikaṃ, netaṃ paññāya vaḍḍhanaṃ.
持戒且具足威仪,不放逸而明察。
行为平静,固执傲慢,乐于欲乐,说话柔和,性情温软。巴利
‘‘Sīlavā vattasampanno, appamatto vicakkhaṇo; Nivātavutti atthaddho, surato sakhilo mudu.
能团结朋友,又乐于分享,还善于安排。
总是用饭食和饮料让沙门、婆罗门满足。巴利
‘‘Saṅgahetā ca mittānaṃ, saṃvibhāgī vidhānavā; Tappeyya annapānena, sadā samaṇabrāhmaṇe.
想要追求正法、能够记住听闻过的法,还应该善于提问;
应当恭敬地亲近持戒、多闻的人。巴利
‘‘Dhammakāmo sutādhāro, bhaveyya paripucchako; Sakkaccaṃ payirupāseyya, sīlavante bahussute.
住在自己家里的在家人。
安稳的生活方式应该是这样,他的摄受会是这样吗?巴利
‘‘Gharamāvasamānassa, gahaṭṭhassa sakaṃ gharaṃ; Khemā vutti siyā evaṃ, evaṃ nu assa saṅgaho.
愿他这样没有恼害,而且是说真话的年轻人;
从这个世界到另一个世界,如此死后就不会忧愁。巴利
‘‘Abyābajjhaṃ siyā evaṃ, saccavādī ca māṇavo; Asmā lokā paraṃ lokaṃ, evaṃ pecca na socatī’’ti.
比丘们,其中“在那里,那位”的意思是:以智慧之行而具足行持、以不间断的精进而具足坚定、以如大地般广大的智慧而具足思择、以能洞察微细深妙之义的智慧而具足见义、以被称为抉择了知的慧而成为一切法的衡量者的那位维杜拉智者,向那位国王在那个正法集会中说了“不应有共妻”等这番话。其中,侵犯他人妻子的人,就叫作“共妻者”,不应成为那样的人。“不应独食美味”:不应不施予他人而独自享用殊胜美味的美食。“顺世论”:是依止于无益之事、不导向天界之道、不能出离生死、属于诡辩闲谈的顺世论主张,不应亲近。“这不是智慧的增上”:因为顺世论不会使智慧增长。“具戒者”:具足不破损的五戒。“具足仪轨者”:具备居家生活的义务或国王的义务。“不放逸者”:在善法上不放逸。“谦下行者”:不摆架子,行为谦下,接受教导和教诫。“不顽固者”:远离顽固和悭吝。“柔和者”:具备柔和的特质。“和蔼者”:说令人喜爱的话。“温和者”:身、语、意都不粗暴。巴利
Tattha taṃ tatthāti bhikkhave, taṃ rājānaṃ tattha dhammasabhāyaṃ ñāṇagatiyā gatimā, abbocchinnavīriyena dhitimā, bhūrisamāya vipulāya paññāya matimā, saṇhasukhumatthadassinā ñāṇena atthadassimā, paricchinditvā jānanañāṇasaṅkhātāya paññāya sabbadhammānaṃ saṅkhātā, vidhurapaṇḍito etaṃ ‘‘na sādhāraṇadārassā’’tiādivacanaṃ abravi. Tattha yo paresaṃ dāresu aparajjhati , so sādhāraṇadāro nāma, tādiso na assa bhaveyya. Na bhuñje sādumekakoti sādurasaṃ paṇītabhojanaṃ aññesaṃ adatvā ekakova na bhuñjeyya. Lokāyatikanti anatthanissitaṃ saggamaggānaṃ adāyakaṃ aniyyānikaṃ vitaṇḍasallāpaṃ lokāyatikavādaṃ na seveyya. Netaṃ paññāya vaḍḍhananti na hi etaṃ lokāyatikaṃ paññāya vaḍḍhanaṃ. Sīlavāti akhaṇḍehi pañcahi sīlehi samannāgato. Vattasampannoti gharāvāsavattena vā rājavattena vā samannāgato. Appamattoti kusaladhammesu appamatto. Nivātavuttīti atimānaṃ akatvā nīcavutti ovādānusāsanipaṭicchako. Atthaddhoti thaddhamacchariyavirahito. Suratoti soraccena samannāgato. Sakhiloti pemanīyavacano. Mudūti kāyavācācittehi apharuso.
能摄受朋友的人,就是能摄受善友的人。在布施等事情上,谁想以某种方式被摄受,他就用那种方式去摄受谁。能分享的人,就是能对如法的沙门、婆罗门,以及贫穷、困苦、乞讨的人等分享的人。有方法的人,就是在一切事务上都具备方法,比如知道“这个时候适合耕种,那个时候适合播种”。能让人满足的人,就是把拿到的器皿都装满再给,让人满足。爱法的人,就是喜爱、希求传承下来的法和善行之法的人。持闻的人,就是所听闻之法的承载者。好问的人,就是亲近如法的沙门、婆罗门后,喜欢用“尊者,什么是善”这样的话来请教的人。恭敬,就是以敬意行事。他的摄受会这样成就吗?他的摄受就会这样成就。说真实语的人,这样修行的人,就可以称为说真实语的人。巴利
Saṅgahetā ca mittānanti kalyāṇamittānaṃ saṅgahakaro. Dānādīsu yo yena saṅgahaṃ icchati, tassa teneva saṅgāhako. Saṃvibhāgīti dhammikasamaṇabrāhmaṇānañceva kapaṇaddhikavaṇibbakayācakādīnañca saṃvibhāgakaro. Vidhānavāti ‘‘imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kāle vapituṃ vaṭṭatī’’ti evaṃ sabbakiccesu vidhānasampanno. Tappeyyāti gahitagahitabhājanāni pūretvā dadamāno tappeyya. Dhammakāmoti paveṇidhammampi sucaritadhammampi kāmayamāno patthayamāno. Sutādhāroti sutassa ādhārabhūto. Paripucchakoti dhammikasamaṇabrāhmaṇe upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, bhante, kusala’’ntiādivacanehi paripucchanasīlo. Sakkaccanti gāravena. Evaṃ nu assa saṅgahoti saṅgahopissa evaṃ kato nāma bhaveyya. Saccavādīti evaṃ paṭipannoyeva sabhāvavādī nāma siyā.
大士这样为国王讲说了居家的问题之后,从座上下来,向国王行礼。国王也对他作了极大的恭敬,然后在一百位国王的簇拥下,回到了自己的住处。巴利
Evaṃ mahāsatto rañño gharāvāsapañhaṃ kathetvā pallaṅkā oruyha rājānaṃ vandi. Rājāpissa mahāsakkāraṃ katvā ekasatarājūhi parivuto attano nivesanameva gato.
大士却转身回去了。这时,富那迦对他说:巴利
Mahāsatto pana paṭinivatto. Atha naṃ puṇṇako āha –
来吧,我们现在就走,我的主人已经把你赐给了我们。
你只管为我的利益去做,这是自古以来的法则。巴利
‘‘Ehi dāni gamissāma, dinno no issarena me; Mamevatthaṃ paṭipajja, esa dhammo sanantano’’ti.
其中,“dinno no”里的“no”只是个语气词,意思是“你是主人赐给我的”。至于“sanantano”:当你为我的利益而行时,也就等于实践了主人的利益。而这样为主人谋利益,就是自古以来的法则,是古代智者的本性。巴利
Tattha dinno noti ettha noti nipātamattaṃ, tvaṃ issarena mayhaṃ dinnoti attho. Sanantanoti mama atthaṃ paṭipajjantena hi tayā attano sāmikassa attho paṭipanno hoti. Yañcetaṃ sāmikassa atthakaraṇaṃ nāma, esa dhammo sanantano porāṇakapaṇḍitānaṃ sabhāvoti.
维杜罗智者说道:巴利
Vidhurapaṇḍito āha –
青年,我知道我已属于你,我是你的主人国王赐给你的;
请您在我们家里住上三天,好让我们趁这段时间教导儿子们。巴利
‘‘Jānāmi māṇava tayāhamasmi, dinnohamasmi tava issarena; Tīhañca taṃ vāsayemu agāre, yenaddhunā anusāsemu putte’’ti.
在这里,我知道“我是由你而有的”,也就是“我是由你得到的”,而且得到的方式不是别的样子。“我是被你的主人赐给你的”——意思是,我是被我的主人、那位国王赐给了你。“三天”呢,年轻人,我对你有很大的帮助,我没有看国王的脸色,只说了实话,因此我才由你得到。你要知道我对你有大恩。我们会在自己家里住上三天,所以,在这段时间里,我们用来教导儿子和妻子,请你忍耐一下。巴利
Tattha tayāhamasmīti tayā laddhohamasmīti jānāmi, labhantena ca na aññathā laddho. Dinnohamasmi tava issarenāti mama issarena raññā ahaṃ tava dinno. Tīhaṃ cāti māṇava, ahaṃ tava bahūpakāro, rājānaṃ anoloketvā saccameva kathesiṃ, tenāhaṃ tayā laddho, tvaṃ me mahantaguṇabhāvaṃ jānāhi, mayaṃ tīṇipi divasāni attano agāre vāsemu, tasmā yenaddhunā yattakena kālena mayaṃ puttādāre anusāsemu, taṃ kālaṃ adhivāsehīti.
富那迦听了这话,心里想:“智者说得对,他对我帮助很大。就算他说‘你坐七天,或者半个月吧’,我也应该答应。”于是他说了这首偈子:巴利
Taṃ sutvā puṇṇako ‘‘saccaṃ paṇḍito āha, bahūpakāro esa mama, ‘sattāhampi aḍḍhamāsampi nisīdāhī’ti vutte adhivāsetabbamevā’’ti cintetvā gāthamāha –
愿你说的这些对我都能实现。让我们在这里住三天,你们今天就在家里把该办的事办好吧。
请您现在就教导儿子和妻子,使他们在我去世之后能够过得安乐。巴利
‘‘Taṃ me tathā hotu vasemu tīhaṃ, kurutaṃ bhavajja gharesu kiccaṃ; Anusāsataṃ puttadāre bhavajja, yathā tayī pecca sukhī bhaveyyā’’ti.
在这里,你说的“那是我的”,愿那一切都同样成为我的。“bhavajja”是说:尊者从今天起教导三天。“tayī pecca”是说:在您离去之后,愿您的儿子和妻子过得安乐,请这样教导他们。巴利
Tattha taṃ meti yaṃ tvaṃ vadesi, sabbaṃ taṃ mama tathā hotu. Bhavajjāti bhavaṃ ajja paṭṭhāya tīhaṃ anusāsatu. Tayī peccāti yathā tayi gate pacchā tava puttadāro sukhī bhaveyya, evaṃ anusāsatu.
富那迦说完这番话,就和菩萨一起走进了他的住处。导师为了说明这件事,说了下面的话:巴利
Evaṃ vatvā puṇṇako mahāsattena saddhiṃyeva tassa nivesanaṃ pāvisi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
说了声“善哉”之后,那位带着许多东西的亚卡便和维杜罗一起离开了。
那位最尊贵的圣者,走进了象王与良马遍布的后宫。巴利
‘‘Sādhūti vatvāna pahūtakāmo, pakkāmi yakkho vidhurena saddhiṃ; Taṃ kuñjarājaññahayānuciṇṇaṃ, pāvekkhi antepuramariyaseṭṭho’’ti.
在这里,pahūtakāmo 是指大富者。kuñjarājaññahayānuciṇṇaṃ 是指为象与良马所遍满,圆满具足。ariyaseṭṭho 是指在圣行中最为殊胜。夜叉补那迦进入了那位智者的后宫。巴利
Tattha pahūtakāmoti mahābhogo. Kuñjarājaññahayānuciṇṇanti kuñjarehi ca ājaññahayehi ca anuciṇṇaṃ paripuṇṇaṃ. Ariyaseṭṭhoti ācāraariyesu uttamo puṇṇako yakkho paṇḍitassa antepuraṃ pāvisi.
菩萨有三个宫殿,供三个季节之用。其中一座叫鹳,一座叫孔雀,一座叫爱旗。针对这三座宫殿,说了下面这首偈颂:巴利
Mahāsattassa pana tiṇṇaṃ utūnaṃ atthāya tayo pāsādā ahesuṃ. Tesu eko koñco nāma, eko mayūro nāma, eko piyaketo nāma. Te sandhāya ayaṃ gāthā vuttā –
他来到了那处有苍鹭、孔雀和可爱旗帜的极其美妙之地。
那里食物丰盛,饮食众多,就像帝释天的宫殿一样。巴利
‘‘Koñcaṃ mayūrañca piyañca ketaṃ, upāgamī tattha surammarūpaṃ; Pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ, masakkasāraṃ viya vāsavassā’’ti.
在那三座宫殿当中,当时他自己住在哪一座,就从那一座出发,带着富那迦来到那座天神般美丽、圆满的宫殿。巴利
Tattha tatthāti tesu tīsu pāsādesu yattha tasmiṃ samaye attanā vasati, taṃ surammarūpaṃ pāsādaṃ puṇṇakaṃ ādāya upāgami.
他到了之后,又让人把装饰华丽的殿堂第七层的寝宫和大厅都布置好,铺好吉祥卧具,备齐各种饮食等物,然后把五百个像天女一样的女人交给他,说:“让她们做你的侍从,你就在这里安心住下,不要厌烦。”交代完就回自己的住处去了。他走后,那些女人拿起各种乐器,为了侍奉富楼那而开始唱歌跳舞。为了说明这件事的含义,导师说:巴利
So upagantvā ca pana alaṅkatapāsādassa sattamāya bhūmiyā sayanagabbhañceva mahātalañca sajjāpetvā sirisayanaṃ paññāpetvā sabbaṃ annapānādividhiṃ upaṭṭhapetvā devakaññāyo viya pañcasatā itthiyo ‘‘imā te pādaparicārikā hontu, anukkaṇṭhanto idha vasāhī’’ti tassa niyyādetvā attano vasanaṭṭhānaṃ gato. Tassa gatakāle tā itthiyo nānātūriyāni gahetvā puṇṇakassa paricariyāya naccādīni paṭṭhapesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
在那里,她们跳舞、唱歌,呼唤着尊卑诸神;
就像天界里的天女一样,那些打扮得漂漂亮亮的女子。巴利
‘‘Tattha naccanti gāyanti, avhayanti varāvaraṃ; Accharā viya devesu, nāriyo samalaṅkatā’’ti.
在那里,她们一边跳舞一边唱歌,呼唤着一位比一位更出众的人。巴利
Tattha avhayanti varāvaranti varato varaṃ naccañca gītañca karontiyo pakkosanti.
法护让夜叉与女人们一起,配上饭食和饮品;
那时,他正反复思量着真实之义,就在妻子跟前走了进去。巴利
‘‘Samaṅgikatvā pamadāhi yakkhaṃ, annena pānena ca dhammapālo; Atthatthamevānuvicintayanto , pāvekkhi bhariyāya tadā sakāse’’ti.
在这里,“与女人一起”是指既和女人在一起,也享有饭食和饮料。“法护”是指法的保护者、守护者。“真实义”就是指真实存在的义理。“妻子”是指所有妻妾中最年长的那位妻子。巴利
Tattha pamadāhīti pamadāhi ceva annapānehi ca samaṅgikatvā. Dhammapāloti dhammassa pālako gopako. Atthatthamevāti atthabhūtameva atthaṃ. Bhariyāyāti sabbajeṭṭhikāya bhariyāya.
那身体涂着栴檀香的香汁,就像阎浮檀金的纯金块一样;
他对妻子说:“来吧,女士,请听我说;你这红褐色眼睛的人,去把儿子们叫来。”巴利
‘‘Taṃ candanagandharasānulittaṃ, suvaṇṇajambonadanikkhasādisaṃ; Bhariyaṃvacā ‘ehi suṇohi bhoti, puttāni āmantaya tambanette’’’ti.
其中,“妻子的话”是指对正妻说。“召唤”就是叫过来。巴利
Tattha bhariyaṃvacāti jeṭṭhabhariyaṃ avaca. Āmantayāti pakkosa.
听了丈夫的话之后,她又对那位指甲红褐、眼睛美丽的儿媳说:
把那些披甲持铠、肤色如青莲的儿子们叫来吧。巴利
‘‘Sutvāna vākyaṃ patino anujjā, suṇisaṃ vaca tambanakhiṃ sunettaṃ; ‘Āmantaya vammadharāni cete, puttāni indīvarapupphasāme’’’ti.
在那里,anujjā是她的名字。她听了那番话后,泪流满面地哭着心想:“我亲自去叫儿子们来不合适,还是派媳妇去吧。”于是她走到媳妇住的地方,对指甲赤褐、美眼的媳妇说了话。披甲持铠者指披着铠甲、勇猛有力的人,意思是能干;或者这里“铠甲”指的就是装饰物品,所以也有佩戴饰物者的意思。Ceteti是以该名字称呼她,儿子们指我的儿子和女儿们。肤如青莲也是在称呼她。巴利
Tattha anujjāti evaṃnāmikā. Suṇisaṃvaca tambanakhiṃ sunettanti sā tassa vacanaṃ sutvā assumukhī rodamānā ‘‘sayaṃ gantvā putte pakkosituṃ ayuttaṃ, suṇisaṃ pesessāmī’’ti tassā nivāsaṭṭhānaṃ gantvā tambanakhiṃ sunettaṃ suṇisaṃ avaca. Vammadharānīti vammadhare sūre, samattheti attho, ābharaṇabhaṇḍameva vā idha ‘‘vamma’’nti adhippetaṃ, tasmā ābharaṇadharetipi attho. Ceteti taṃ nāmenālapati, puttānīti mama putte ca dhītaro ca. Indīvarapupphasāmeti taṃ ālapati.
她答应了一声“好”,就从高楼上下来,四处走动查看,然后说:“你们的父亲想给你们教诫,叫你们过去,据说这是你们见他的最后一面了。”于是她把他的所有亲友和儿女们都召集到一起。法护王子一听到这句话,就哭着在众多年幼弟弟的簇拥下来到父亲身边。智者一看到他们,就再也无法保持镇定,双眼满是泪水,拥抱他们,亲吻他们的头顶,把长子在自己怀里放了一会儿,又把他从怀里放下,然后从内室出来,在大厅中央结跏趺坐,给一千个儿子作了教诫。为了说明这件事的含义,世尊说道:巴利
Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā pāsādā oruyha anuvicaritvā ‘‘pitā vo ovādaṃ dātukāmo pakkosati, idaṃ kira vo tassa pacchimadassana’’nti sabbamevassa suhadajanañca puttadhītaro ca sannipātesi. Dhammapālakumāro pana taṃ vacanaṃ sutvāva rodanto kaniṭṭhabhātikagaṇaparivuto pitu santikaṃ agamāsi. Paṇḍito te disvāva sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto assupuṇṇehi nettehi āliṅgitvā sīse cumbitvā jeṭṭhaputtaṃ muhuttaṃ hadaye nipajjāpetvā hadayā otāretvā sirigabbhato nikkhamma mahātale pallaṅkamajjhe nisīditvā puttasahassassa ovādaṃ adāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
当他们来到时,法护亲吻儿子们的头顶,毫不动摇。
他招呼之后说道:“我被国王赐给了这里的年轻人。”巴利
‘‘Te āgate muddhani dhammapālo, cumbitvā putte avikampamāno; Āmantayitvāna avoca vākyaṃ, dinnāhaṃ raññā idha māṇavassa.
今天,我必须顺从那个追求自身快乐的人;他带走之后,想去哪里就去哪里。
我为了教导你们才来到这里,怎么能没让你们得到庇护就离开呢?巴利
‘‘Tassajjahaṃ attasukhī vidheyyo, ādāya yenicchati tena gacchati; Ahañca vo sāsitumāgatosmi, kathaṃ ahaṃ aparittāya gacche.
如果你们那位住在俱卢国的国王——阇那珊陀,欲望很多,来问你们:
你们记得过去生中的旧事吗?你们的父亲从前说过什么?巴利
‘‘Sace vo rājā kururaṭṭhavāsī, janasandho puccheyya pahūtakāmo; Kimābhijānātha pure purāṇaṃ, kiṃ vo pitā puratthā.
你们都过来跟我坐在一起吧,这里谁是国王派来的亲信?
你合掌这样说吧:大王,请不要这样,这确实不是(我们的)法则/传统。
大王,出身低贱的豺狼,怎么能和虎王同坐呢?巴利
‘‘Samāsanā hotha mayāva sabbe, konīdha rañño abbhatiko manusso; Tamañjaliṃ kariya vadetha evaṃ, mā hevaṃ deva na hi esa dhammo; Viyaggharājassa nihīnajacco, samāsano deva kathaṃ bhaveyyā’’ti.
在这件事上,法护就是那位大士。我是被给予的:国王用赌赢的钱把我赎出来,然后把我送给了别人。从今天起,我还能凭自己的快乐过得自在三天;过了这三天,我就得听那位婆罗门少年的了。因为到第四天,他一定会把我带走,想去哪里就去哪里。我还没为你们做好安排,怎么能就这样走呢?我来这里,就是为了嘱咐你们。连结人群的人:就是靠朋友之间的情谊,把朋友们连在一起的人。从前的旧事:在这以前,你们还记得什么旧事吗?教导:就是给你们的告诫。你们被国王问起时,就这样说:我们的父亲曾给过我们这样的告诫。请同座:如果你们转述我给的告诫时,国王说:来吧,你们今天跟我一起坐。在这王宫里,除了你们,还有谁是国王的亲属呢?然后让你们坐到他的座位上,那时你们就合掌对国王这样说:大王,请不要这样说。这不是我们家族的传统规矩。面对虎王一样的鬃毛狮子,出身低贱的老豺狼,大王,怎么能同座呢?就像豺狼不能和狮子同座一样,我们也不能和您同座。巴利
Tattha dhammapāloti mahāsatto. Dinnāhanti ahaṃ jayadhanena khaṇḍetvā raññā dinno. Tassajjahaṃ attasukhī vidheyyoti ajja paṭṭhāya tīhamattaṃ ahaṃ iminā attano sukhena attasukhī, tato paraṃ pana tassa māṇavassāhaṃ vidheyyo homi. So hi ito catutthe divase ekaṃsena maṃ ādāya yatthicchati, tattha gacchati. Aparittāyāti tumhākaṃ parittaṃ akatvā kathaṃ gaccheyyanti anusāsituṃ āgatosmi. Janasandhoti mittabandhanena mittajanassa sandhānakaro. Pure purāṇanti ito pubbe tumhe kiṃ purāṇakāraṇaṃ abhijānātha. Anusāseti anusāsi. Evaṃ tumhe raññā puṭṭhā ‘‘amhākaṃ pitā imañcimañca ovādaṃ adāsī’’ti katheyyātha. Samāsanā hothāti sace vo rājā mayā dinnassa ovādassa kathitakāle ‘‘etha tumhe, ajja mayā saddhiṃ samāsanā hotha, idha rājakule tumhehi añño ko nu rañño abbhatiko manusso’’ti attano āsane nisīdāpeyya, atha tumhe añjaliṃ katvā taṃ rājānaṃ evaṃ vadeyyātha ‘‘deva, evaṃ mā avaca. Na hi amhākaṃ esapaveṇidhammo. Viyaggharājassa kesarasīhassa nihīnajacco jarasiṅgālo , deva, kathaṃ samāsano bhaveyya. Yathā siṅgālo sīhassa samāsano na hoti, tatheva mayaṃ tumhāka’’nti.
他的子女、亲属、朋友以及奴仆、佣人们听了这番话,全都无法保持镇定,放声大哭起来。大士便开导他们。巴利
Imaṃ panassa kathaṃ sutvā puttadhītaro ca ñātisuhajjādayo ca dāsakammakaraporisā ca te sabbe sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā mahāviravaṃ viraviṃsu. Tesaṃ mahāsatto saññāpesi.
这时,智者走到儿子、女儿和亲属们跟前,看见他们都沉默不语,就说:“孩子们,别忧虑。一切行都是无常的,名声这东西终归会败坏。再说,我要给你们讲一讲叫做‘王居’的、获得名声的因缘,你们要专心听。”于是,他以觉者般的威仪,提出了‘王居’这个说法。导师为了阐明这件事,说道——巴利
Atha ne paṇḍito puttadhītaro ca ñātayo ca upasaṅkamitvā tuṇhībhūte disvā ‘‘tātā, mā cintayittha, sabbe saṅkhārā aniccā, yaso nāma vipattipariyosāno, apica tumhākaṃ rājavasatiṃ nāma yasapaṭilābhakāraṇaṃ kathessāmi, taṃ ekaggacittā suṇāthā’’ti buddhalīlāya rājavasatiṃ nāma paṭṭhapesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他对儿子们、大臣们,以及亲属和亲近的朋友,
维杜罗心意坚定不退,这样说道:巴利
‘‘So ca putte amacce ca, ñātayo suhadajjane; Alīnamanasaṅkappo, vidhuro etadabravi.
诸位请坐下来听我说这些王居。
正如一个人进入了王族,获得名声。巴利
‘‘Ethayyo rājavasatiṃ, nisīditvā suṇātha me; Yathā rājakulaṃ patto, yasaṃ poso nigacchatī’’ti.
在这里,“善心人”指的是心地善良的人。“来吧,贤者”就是“来吧,尊者”的意思。他用充满慈爱的语气称呼儿子们。“国王的住处”——请听我所说的侍奉国王之事。“如何”——意思是:一个人因为什么原因来到王宫、亲近国王、在国王身边服务,从而获得名声?请听这个原因。巴利
Tattha suhadajjaneti suhadayajane. Ethayyoti etha, ayyo. Piyasamudācārena putte ālapati. Rājavasatinti mayā vuccamānaṃ rājapāricariyaṃ suṇātha. Yathāti yena kāraṇena rājakulaṃ patto upasaṅkamanto rañño santike caranto poso yasaṃ nigacchati labhati, taṃ kāraṇaṃ suṇāthāti attho.
并非王族成员身份本身带来名声,未知者反而获得名声。
他既不怯懦,也不愚笨,而且任何时候都不放逸。巴利
‘‘Na hi rājakulaṃ patto, aññāto labhate yasaṃ; Nāsūro nāpi dummedho, nappamatto kudācanaṃ.
当他获得戒、慧与清净时,
这时国王就信任他,不再隐藏自己的秘密。巴利
‘‘Yadāssa sīlaṃ paññañca, soceyyaṃ cādhigacchati; Atha vissasate tyamhi, guyhañcassa na rakkhatī’’ti.
这里,“aññāto”是指品德还不为人知、所作所为没人了解。“nāsūro”是说不是懦夫,不是天生胆小怕事的人。“yadāssa sīlaṃ”是说:当国王了解到那位侍者的戒行、智慧和清净,知道他的品行圆满、智慧与力量以及纯净无染时。“atha vissasate tyamhi”是说:这时国王就信任他,对他生起信赖,连自己的秘密也不再防备,不再藏着了。巴利
Tattha aññātoti apākaṭaguṇo aviditakammāvadāno. Nāsūroti na asūro bhīrukajātiko. Yadāssa sīlanti yadā assa sevakassa rājā sīlañca paññañca soceyyañca adhigacchati, ācārasampattiñca ñāṇabalañca sucibhāvañca jānāti. Atha vissasate tyamhīti atha rājā tamhi vissasate vissāsaṃ karoti, attano guyhañcassa na rakkhati na gūhati.
就像一杆被提起的秤,秤杆两端平衡、稳稳拿好;
即使被恳求,他也不该动摇,他应当住在国王的住处。巴利
‘‘Tulā yathā paggahitā, samadaṇḍā sudhāritā; Ajjhiṭṭho na vikampeyya, sa rājavasatiṃ vase.
就像一杆被提起的秤,秤杆平正,稳稳地端着;
他正在承担一切事务,应当住在国王的住所里。巴利
‘‘Tulā yathā paggahitā, samadaṇḍā sudhāritā; Sabbāni abhisambhonto, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
在这里,“如同秤”的意思是:就像前面说的那种秤,不会向下歪,也不会向上翘;同样,国王的侍从在某件事上被国王吩咐“你去做这件事”时,不应该因为贪、见、去、怕等倾向而动摇,而应该在一切事务中像被提平的秤一样保持平等。“他应住在国王的住处”:这样的侍从应该住在王宫里,侍奉国王,这样侍奉就能得到名声——这就是它的意思。“承担一切事务”:就是正在做国王的一切事务。巴利
Tattha tulāyathāti yathā esā vuttappakārā tulā na onamati na unnamati, evameva rājasevako kismiñcideva kamme raññā ‘‘idaṃ nāma karohī’’ti ajjhiṭṭho āṇatto chandādiagativasena na vikampeyya, sabbakiccesu paggahitatulā viya samo bhaveyya. Sa rājavasatinti so evarūpo sevako rājakule vāsaṃ vaseyya, rājānaṃ paricareyya, evaṃ paricaranto pana yasaṃ labheyyāti attho. Sabbāni abhisambhontoti sabbāni rājakiccāni karonto.
无论白天还是夜晚,在国王的事务中,智者;
即使被恳求,他也不该动摇,他应当住在国王的住处。巴利
‘‘Divā vā yadi vā rattiṃ, rājakiccesu paṇḍito; Ajjhiṭṭho na vikampeyya, sa rājavasatiṃ vase.
无论白天还是夜晚,在处理国王事务时,智者;
他样样都能扛得住,就住在国王的住处。巴利
‘‘Divā vā yadi vā rattiṃ, rājakiccesu paṇḍito; Sabbāni abhisambhonto, sa rājavasatiṃ vase.
这是国王已妥善准备好的修好的道路,
不应因他所说而前往,他应住在国王的住处。巴利
‘‘Yo cassa sukato maggo, rañño suppaṭiyādito; Na tena vutto gaccheyya, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
其中,“不应动摇”的意思是:不动摇地去完成那些事务。“若他……”的意思是:即使国王有一条修得很好、准备周全、装饰精美的路,有人对他说“走这条路吧”,他也不该走那条路。巴利
Tattha na vikampeyyāti avikampamāno tāni kiccāni kareyya. Yo cassāti yo ca rañño gamanamaggo sukato assa suppaṭiyādito sumaṇḍito, ‘‘iminā maggena gacchā’’ti vuttopi tena na gaccheyya.
任何时候都不该享用与国王同等的欲乐。
无论到哪里,都跟在后面走;他应当住在国王的住处。巴利
‘‘Na rañño sadisaṃ bhuñje, kāmabhoge kudācanaṃ; Sabbattha pacchato gacche, sa rājavasatiṃ vase.
不是与国王类似的衣服,不是花鬘,也不是香粉;
不要做出不合宜或不美观的举动,也不该效法国王。
他应当表现出不一样的举止,这样才能住在王宫里。巴利
‘‘Na rañño sadisaṃ vatthaṃ, na mālaṃ na vilepanaṃ; Ākappaṃ sarakuttiṃ vā, na rañño sadisamācare; Aññaṃ kareyya ākappaṃ, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
在这里,“不应与国王相同”的意思是:不应该享受和国王同等的欲乐。因为这样的人,国王会对他发怒。“于一切处”的意思是:在色等一切欲乐对象上,都应该跟在国王后面,只享用比国王更差的东西。“应作出不同”的意思是:在举止和声音语调上,都应该表现得和国王不一样。巴利
Tattha na raññoti rañño kāmabhogena samaṃ kāmabhogaṃ na bhuñjeyya. Tādisassa hi rājā kujjhati. Sabbatthāti sabbesu rūpādīsu kāmaguṇesu rañño pacchatova gaccheyya, hīnatarameva seveyyāti attho. Aññaṃ kareyyāti rañño ākappato sarakuttito ca aññameva ākappaṃ kareyya.
国王和大臣们一起玩乐,被嫔妃们簇拥着;
不要对国王的妃嫔们产生欲望,聪明人应该如此。巴利
‘‘Kīḷe rājā amaccehi, bhariyāhi parivārito; Nāmacco rājabhariyāsu, bhāvaṃ kubbetha paṇḍito.
不散乱,不浮躁,有智慧,守护好感官。
具足了内心誓愿的他,就能住进王宫。巴利
‘‘Anuddhato acapalo, nipako saṃvutindriyo; Manopaṇidhisampanno, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
在这里,“bhāva”(心意)指的是以信赖为方式的心内倾向。“不轻浮”是指不装点、不浮夸的品性。“睿智”是指智慧已经成熟圆满。“守护根门”是指把六根之门关好,不去看国王的肢体,或不去看他的后宫。“具足心的誓愿”是指具足一颗因为不轻浮而稳稳安住的心。巴利
Tattha bhāvanti vissāsavasena adhippāyaṃ. Acapaloti amaṇḍanasīlo. Nipakoti paripakkañāṇo. Saṃvutindriyoti pihitachaḷindriyo rañño vā aṅgapaccaṅgāni orodhe vāssa na olokeyya. Manopaṇidhisampannoti acapalena suṭṭhu ṭhapitena cittena samannāgato.
他不该跟自己的妻子们嬉笑玩闹,也不该在没人的地方跟她们私下交谈。
他不该拿国王国库里的财物,他该住在国王的住处。巴利
‘‘Nāssa bhariyāhi kīḷeyya, na manteyya rahogato; Nāssa kosā dhanaṃ gaṇhe, sa rājavasatiṃ vase.
不要过度贪睡,不要为了迷醉而喝酒;
不要杀害他施舍林苑里的鹿,这样他才能住在王苑里。巴利
‘‘Na niddaṃ bahu maññeyya, na madāya suraṃ pive; Nāssa dāye mige haññe, sa rājavasatiṃ vase.
不应登上他的座椅、床榻、凳子、船只与车辆。
他已自认受到认可,就应登上;他应住在王宫。巴利
‘‘Nāssa pīṭhaṃ na pallaṅkaṃ, na kocchaṃ na nāvaṃ rathaṃ; Sammatomhīti ārūhe, sa rājavasatiṃ vase.
有智慧的人不该离国王太远,也不该离得太近。
他应当站在他面前,让他自己的身体全部都能被看见。巴利
‘‘Nātidūre bhaje rañño, naccāsanne vicakkhaṇo; Sammukhañcassa tiṭṭheyya, sandissanto sabhattuno.
国王确实不是朋友,国王也不是情人。
国王动不动就发火,就像眼睛被针尖扎了一样。巴利
‘‘Na ve rājā sakhā hoti, na rājā hoti methuno; Khippaṃ kujjhanti rājāno, sūkenakkhīva ghaṭṭitaṃ.
有智慧、明辨的人,不会因为受人供养就自以为了不起。
应以粗恶的话顶撞国王,对处于大众集会中的国王。巴利
‘‘Na pūjito maññamāno, medhāvī paṇḍito naro; Pharusaṃ patimanteyya, rājānaṃ parisaṃgata’’nti.
在那里,不应该和国王的妻妾们一起嬉戏,也不应该在私下里交谈。国王的库藏财物,不应该偷取。不应该为了醉乐而饮酒——身为国王的侍从,不该为了陶醉而喝酒。不应该杀害国王赐予无畏的鹿。koccha 是指上好的座位。不应该想“我已经得到认可了”就坐上去。应该站在国王面前,站在能听到各种大小谈话的地方。作为侍从,应该站在主人能看见自己的地方。就像眼睛被落下的稻芒刺到,失去常态而发怒那样,他们也会这样发怒,所以不该信任他们。认为自己被恭敬,就是心想“我被国王恭敬了”。不应该用会令对方发怒的那种粗恶言语去回嘴。巴利
Tattha na manteyyāti tassa rañño bhariyāhi saddhiṃ neva kīḷeyya, na raho manteyya. Kosā dhananti rañño kosā dhanaṃ thenetvā na gaṇheyya. Na madāyāti tātā, rājasevako nāma madatthāya suraṃ na piveyya. Nāssa dāye migeti assa rañño dinnābhaye mige na haññeyya. Kocchanti bhaddapīṭhaṃ. Sammatomhīti ahaṃ sammato hutvā evaṃ karomīti na āruheyya. Sammukhañcassa tiṭṭheyyāti assa rañño purato khuddakamahantakathāsavanaṭṭhāne tiṭṭheyya. Sandissanto sabhattunoti yo rājasevako tassa bhattuno dassanaṭṭhāne tiṭṭheyya. Sūkenāti akkhimhi patitena vīhisūkādinā ghaṭṭitaṃ akkhi pakatisabhāvaṃ jahantaṃ yathā kujjhati nāma, evaṃ kujjhanti, na tesu vissāso kātabbo. Pūjito maññamānoti ahaṃ rājapūjitomhīti maññamāno. Pharusaṃ patimanteyyāti yena so kujjhati, tathārūpaṃ na manteyya.
已经得到门路的人,就该继续获得门路,但绝不要信赖国王们;
应如受制之火般安住,他应住在国王的居所里。巴利
‘‘Laddhadvāro labhe dvāraṃ, neva rājūsu vissase; Aggīva saṃyato tiṭṭhe, sa rājavasatiṃ vase.
刹帝利会护着自己的儿子或兄弟;
从村庄或市镇,从国土或地方;
保持沉默,具舍心,不说任何恶行。巴利
‘‘Puttaṃ vā bhātaraṃ vā saṃ, sampaggaṇhāti khattiyo; Gāmehi nigamehi vā, raṭṭhehi janapadehi vā; Tuṇhībhūto upekkheyya, na bhaṇe chekapāpaka’’nti.
在这里,如果已经得到进门许可,就不该想“我已经有进门许可,不用再回应”,然后不回应就进去;他应该再次请求许可,回应之后再进去。这就是这段话的意思。“克制”是指保持不放逸。“或兄弟”是指自己的兄弟。“同意”是指当他和侍从们商量“我们把某个村子或某个小镇给他”的时候。那时不该说“善说恶说”,也就是不该说那人的优点或缺点。巴利
Tattha laddhadvārolabhe dvāranti ahaṃ nippaṭihāro laddhadvāroti appaṭihāretvā na paviseyya, punapi dvāraṃ labheyya, paṭihāretvāva paviseyyāti attho. Saṃyatoti appamatto hutvā. Bhātaraṃ vā santi sakaṃ bhātaraṃ vā. Sampaggaṇhātīti ‘‘asukagāmaṃ vā asukanigamaṃ vā assa demā’’ti yadā sevakehi saddhiṃ katheti. Na bhaṇe chekapāpakanti tadā guṇaṃ vā aguṇaṃ vā na bhaṇeyya.
骑象的、作战的、驾战车的、步兵,
国王根据他们的业行功德,增加他们的薪俸;
不要在他们中间行走,而要住在国王的宫殿里。巴利
‘‘Hatthārohe anīkaṭṭhe, rathike pattikārake; Tesaṃ kammāvadānena, rājā vaḍḍheti vetanaṃ; Na tesaṃ antarā gacche, sa rājavasatiṃ vase.
智者即使肚子像弓一样凹陷,也不会像竹子那样随风摇摆。
不要逆着来,他就该住在王宫里。巴利
‘‘Cāpovūnudaro dhīro, vaṃsovāpi pakampaye; Paṭilomaṃ na vatteyya, sa rājavasatiṃ vase.
肚子要像弓一样不鼓起来,舌头要像鱼一样沉默不语。
少吃、有智慧又勇敢的人,应该住在王宫里。巴利
‘‘Cāpovūnudaro assa, macchovassa ajivhavā; Appāsī nipako sūro, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
在这里,不要走到他们中间,意思是不要妨碍他们获得利益,不要制造障碍。像竹子一样,是说就像从竹丛里长出来的竹子,被风吹打时会摇晃;同样,国王说话时,他应当随之而动。像没有大肚子的弓,是说就像弓没有大肚子那样,他不应该有大肚子。像无舌一样,是说就像鱼因为没有舌头而不出声;同样,侍从因为说话少,就应当像没有舌头一样。少食,是指对食物知道适量。巴利
Tattha na tesaṃ antarā gaccheti tesaṃ lābhassa antarā na gacche, antarāyaṃ na kareyya. Vaṃsovāpīti yathā vaṃsagumbato uggatavaṃso vātena pahaṭakāle pakampati, evaṃ raññā kathitakāle pakampeyya. Cāpovūnudaroti yathā cāpo mahodaro na hoti, evaṃ mahodaro na siyā. Ajivhavāti yathā maccho ajivhatāya na katheti, tathā sevako mandakathatāya ajivhavā bhaveyya. Appāsīti bhojanamattaññū.
不该拼命去找女人,要看清这会耗尽精力。
他会落得咳嗽、气喘、恐惧和愚痴,智慧耗尽的人就是这样。巴利
‘‘Na bāḷhaṃ itthiṃ gaccheyya, sampassaṃ tejasaṅkhayaṃ; Kāsaṃ sāsaṃ daraṃ bālyaṃ, khīṇamedho nigacchati.
说话不要太过头,但也不要一直沉默不语。
该说话的时候,就说恰到好处、不散乱的话。巴利
‘‘Nātivelaṃ pabhāseyya, na tuṇhī sabbadā siyā; Avikiṇṇaṃ mitaṃ vācaṃ, patte kāle udīraye.
不生气,不与人冲突,说真话,言语柔和,不挑拨离间;
不应说无益的话,这样的人应住在王宫里。巴利
‘‘Akkodhano asaṅghaṭṭo, sacco saṇho apesuṇo; Samphaṃ giraṃ na bhāseyya, sa rājavasatiṃ vase.
他赡养父母,在家族中恭敬年长者;
他说话柔和,语气亲切,应该住在王宫里。巴利
‘‘Mātāpettibharo assa, kule jeṭṭhāpacāyiko; Saṇho sakhilasambhāso, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
在这里,不强烈地:不应因为烦恼的力量而一再去做。威力灭尽:一个人这样去做,就是在走向威力灭尽、达到威力灭尽;看清这一点,就不该强烈地去做。苦恼:指身体的苦恼。虚弱:指软弱无力的状态。慧灭尽者:因为一再沉溺于烦恼之乐而智慧灭尽的人,就会遭遇咳嗽等这些病。不过度:孩子啊,在国王们面前,不该说超出分寸的话。适时:自己该说话的时候到了。不冲突:不与他人冲撞。无益的:没有意义的。语:言语。巴利
Tattha na bāḷhanti punappunaṃ kilesavasena na gaccheyya. Tejasaṅkhayanti evaṃ gacchanto hi puriso tejasaṅkhayaṃ gacchati pāpuṇāti, taṃ sampassanto bāḷhaṃ na gaccheyya. Daranti kāyadarathaṃ. Bālyanti dubbalabhāvaṃ. Khīṇamedhoti punappunaṃ kilesarativasena khīṇapañño puriso ete kāsādayo nigacchati. Nātivelanti tātā rājūnaṃ santike pamāṇātikkantaṃ na bhāseyya . Patte kāleti attano vacanakāle sampatte. Asaṅghaṭṭoti paraṃ asaṅghaṭṭento. Samphanti niratthakaṃ. Giranti vacanaṃ.
受过教导,具备技艺,已调御自己,训练有素,决定不移,柔和。
不放逸、清净、善巧的人,应当住在国王的宫殿里。巴利
‘‘Vinīto sippavā danto, katatto niyato mudu; Appamatto suci dakkho, sa rājavasatiṃ vase.
在长辈面前保持谦逊的举止,恭敬顺从,心怀敬意;
他喜悦,与人共住安乐,应当住在王宫里。巴利
‘‘Nivātavutti vuddhesu, sappatisso sagāravo; Surato sukhasaṃvāso, sa rājavasatiṃ vase.
要远远躲开那些被派来刻意亲近你的人。
只该看着自己的主人,不该看着别的国王。巴利
‘‘Ārakā parivajjeyya, sahituṃ pahitaṃ janaṃ; Bhattāraññevudikkheyya, na ca aññassa rājino’’ti.
在这里,“已调伏者”是指行为具足的人。“有技艺者”是指具备自己家族中应当学习的技艺。“已调御者”是指在六个根门中没有贪染。“已修成者”是指已经完成自身修养。“决定者”是指依靠名声等而本性不动摇。“柔软者”是指没有过慢。“不放逸者”是指在应做之事上没有疏忽。“善巧者”是指在侍奉上灵巧。“谦逊而行者”是指行为低调。“易于共住者”是指有能与师长共住的习性。“被派来承受者”是指被其他国王派到自己国王身边,或者为了守护秘密,或者为了揭露隐藏之事。因为即使和这样的人说话,也只能当着国王的面说。应当只看自己的主人,不应属于别的国王。巴利
Tattha vinītoti ācārasampanno. Sippavāti attano kule sikkhitabbasippena samannāgato. Dantoti chasu dvāresu nibbisevano. Katattoti sampāditatto. Niyatoti yasādīni nissāya acalasabhāvo. Mudūti anatimānī. Appamattoti kattabbakiccesu pamādarahito. Dakkhoti upaṭṭhāne cheko. Nivātavuttīti nīcavutti. Sukhasaṃvāsoti garusaṃvāsasīlo. Sahituṃ patitanti pararājūhi sakarañño santikaṃ guyharakkhaṇavasena vā paṭicchannapākaṭakaraṇavasenavā pesitaṃ. Tathārūpena hi saddhiṃ kathentopi rañño sammukhāva katheyya. Bhattāraññevudikkheyyāti attano sāmikameva olokeyya. Na ca aññassa rājinoti aññassa rañño santako na bhaveyya.
对于沙门和婆罗门,那些持戒的、多闻的,
应当恭敬地亲近侍奉,然后住进国王的宫殿里。巴利
‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute; Sakkaccaṃ payirupāseyya, sa rājavasatiṃ vase.
对于有戒行、多闻的沙门和婆罗门,
谁恭敬地侍奉,他就住在国王的宫殿里。巴利
‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute; Sakkaccaṃ anuvāseyya, sa rājavasatiṃ vase.
对持戒、多闻的沙门和婆罗门,
用饭食和饮料让他满足,他就会住在国王的宫殿里。巴利
‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute; Tappeyya annapānena, sa rājavasatiṃ vase.
对持戒、多闻的沙门和婆罗门,也应当……
想要自己有所长进,就该主动去亲近有智慧的人。巴利
‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute; Āsajja paññe sevetha, ākaṅkhaṃ vuddhimattano’’ti.
其中,“恭敬地亲近”是指带着敬意一再前往拜访。“随顺而住”是指住在布萨的住处时随顺奉行。“令满足”是指随其所愿以布施令对方满足。“亲近”是指走近之后。“智者”是指有智慧的人,或者指可以亲近的智者,意思是不执着的智者。巴利
Tattha sakkaccaṃ payirupāseyyāti gāravena punappunaṃ upasaṅkameyya. Anuvāseyyāti uposathavāsaṃ vasanto anuvatteyya. Tappeyyāti yāvadatthaṃ dānena tappeyya. Āsajjāti upasaṅkamitvā. Paññeti paṇḍite, āsajjapaññe vā, asajjamānapaññeti attho.
以前给过的布施,不要中断;应当继续布施给沙门和婆罗门。
布施之时,不应拒绝任何乞者。巴利
‘‘Dinnapubbaṃ na hāpeyya, dānaṃ samaṇabrāhmaṇe; Na ca kiñci nivāreyya, dānakāle vaṇibbake.
有慧、具足智慧,精通种种方法。
懂得时机、懂得场合,在国王的住处安住。巴利
‘‘Paññavā buddhisampanno, vidhānavidhikovido; Kālaññū samayaññū ca, sa rājavasatiṃ vase.
在应当做的事上肯下功夫,不放逸,有智慧;
他善于安排事务,就该住在王宫里。巴利
‘‘Uṭṭhātā kammadheyyesu, appamatto vicakkhaṇo; Susaṃvihitakammanto, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
在这里,“过去已经布施过的”是指平时就准备好的布施行为。“沙门或婆罗门”是指对沙门或婆罗门。“乞求者”是指布施的时候,看到乞求者来了,不要阻拦任何东西。“有智慧”是指具备审察的智慧。“具足觉慧”是指觉慧没有欠缺。“善于安排事务”是指善于处理奴仆、工人、佣人等种种人员的分工安排。“知时”是指知道“这是该布施的时候,这是该守护戒律的时候,这是该做布萨羯磨的时候”。“知时节”是指知道“这是耕作的时候,这是播种的时候,这是经商的时候,这是承事服役的时候”。“在应做的事务中”是指在各自应做的事情当中。巴利
Tattha dinnapubbanti pakatipaṭiyattaṃ dānavattaṃ. Samaṇabrāhmaṇeti samaṇe vā brāhmaṇe vā. Vaṇibbaketi dānakāle vaṇibbake āgate disvā kiñci na nivāreyya. Paññavāti vicāraṇapaññāya yutto. Buddhisampannoti avekallabuddhisampanno. Vidhānavidhikovidoti nānappakāresu dāsakammakaraporisādīnaṃ saṃvidahanakoṭṭhāsesu cheko. Kālaññūti ‘‘ayaṃ dānaṃ dātuṃ, ayaṃ sīlaṃ rakkhituṃ, ayaṃ uposathakammaṃ kātuṃ kālo’’ti jāneyya. Samayaññūti ‘‘ayaṃ kasanasamayo, ayaṃ vapanasamayo, ayaṃ vohārasamayo, ayaṃ upaṭṭhānasamayo’’ti jāneyya. Kammadheyyesūti attano kattabbakammesu.
他应该经常去照看打谷场、集会厅、牲畜和田地。
量好谷物再存起来,在家做饭也要量好分量。巴利
‘‘Khalaṃ sālaṃ pasuṃ khettaṃ, gantā cassa abhikkhaṇaṃ; Mitaṃ dhaññaṃ nidhāpeyya, mitaṃva pācaye ghare.
儿子也好,兄弟也好,如果在戒德上不能安定下来;
那些愚者实无依怙,恰如饿鬼一般。
应当给那些坐着的人布施衣物和饭食。巴利
‘‘Puttaṃ vā bhātaraṃ vā saṃ, sīlesu asamāhitaṃ; Anaṅgavā hi te bālā, yathā petā tatheva te; Coḷañca nesaṃ piṇḍañca, āsīnānaṃ padāpaye.
对奴仆、工人和佣人,于戒行中善安住者;
应该把能干又肯努力的人,安排到主管的位置上。巴利
‘‘Dāse kammakare pesse, sīlesu susamāhite; Dakkhe uṭṭhānasampanne, ādhipaccamhi ṭhāpaye’’ti.
在这里,“牲畜和田地”指的是牛群和种庄稼的地方。“行者”是指有走动习惯的人。“称量好”:是说估量之后知道“就这么多”,然后放进仓库里存起来。“在家里”:是说在家里也要把仆人算清楚,只按称量好的分量让人煮。“在戒上未得定”:意思是,像这样戒行败坏、行为不端的人,不该被安置在任何主管的位置上。那些愚人其实是没有“肢体”的。虽然《本生经》(1.4.58)里说“兄弟在世间被称为人的肢体”,年长和年幼的兄弟因与“肢体”相似而被称为“肢体”,但这些人却是戒行败坏的,因此他们不与“肢体”相似。他们就像被丢弃在坟场里的死尸一样。所以,这样的人不该被安置在主管的位置上。因为他们会毁坏家族,而家族被毁、贫穷的人,所谓的国王住所便不会成就。“坐着的人”:那些前来并已就座的儿子或兄弟等,应如同为亡者供施死食一般,仅供给他们足以蔽体、果腹的衣物与食物。“具足精进者”:具备奋发与精进素质的人。巴利
Tattha pasuṃ khettanti gokulañceva sassaṭṭhānañca. Gantāti gamanasīlo. Mitanti minitvā ettakanti ñatvā koṭṭhesu nidhāpeyya. Ghareti gharepi parijanaṃ gaṇetvā mitameva pacāpeyya. Sīlesu asamāhitanti evarūpaṃ dussīlaṃ anācāraṃ kismiñci ādhipaccaṭṭhāne na ṭhapeyyāti attho. Anaṅgavā hi te bālāti ‘‘aṅgametaṃ manussānaṃ, bhātā loke pavuccatī’’ti (jā. 1.4.58) kiñcāpi jeṭṭhakaniṭṭhabhātaro aṅgasamānatāya ‘‘aṅga’’nti vuttā, ime pana dussīlā, tasmā aṅgasamānā na honti. Yathā pana susāne chaḍḍitā petā matā, tatheva te. Tasmā tādisā ādhipaccaṭṭhāne na ṭhapetabbā. Kuṭumbañhi te vināsenti, vinaṭṭhakuṭumbassa ca daliddassa rājavasati nāma na sampajjati. Āsīnānanti āgantvā nisinnānaṃ puttabhātānaṃ matasattānaṃ matakabhattaṃ viya dento ghāsacchādanamattameva padāpeyya. Uṭṭhānasampanneti uṭṭhānavīriyena samannāgate.
持戒、不贪求,而且守护国王的人;
他在人前还是人后,都能带来利益,他应该住在王宫里。巴利
‘‘Sīlavā ca alolo ca, anurakkho ca rājino; Āvī raho hito tassa, sa rājavasatiṃ vase.
他应能了解国王的心意,也应能安住于国王的心中;
他的行为方式无需刺棒驱策,他就能住进国王的宫殿。巴利
‘‘Chandaññū rājino cassa, cittaṭṭho assa rājino; Asaṅkusakavuttiṃssa, sa rājavasatiṃ vase.
应当为他洒水、沐浴,俯下头来为他洗脚;
就算被打,也不该发怒,他应该住在国王的住处里。巴利
‘‘Ucchādaye ca nhāpaye, dhove pāde adhosiraṃ; Āhatopi na kuppeyya, sa rājavasatiṃ vase’’ti.
在这里,“不贪求”就是不贪染。“心安住”就是心稳定安住,意思是心随国王的心意而转。“行为不违逆”指他的行为不顶撞违逆。头朝下:即使是在洗脚的时候,也要把头低下去、面朝下方来洗,不应该抬头看国王的脸。这就是这句话的意思。巴利
Tattha aloloti aluddho. Cittaṭṭhoti citte ṭhito, rājacittavasikoti attho. Asaṅkusakavuttissāti appaṭilomavutti assa. Adhosiranti pāde dhovantopi adhosiraṃ katvā heṭṭhāmukhova dhoveyya, na rañño mukhaṃ ullokeyyāti attho.
应当向水罐合掌,也要对鸟作右绕;
为什么不向那位能施予一切所欲、坚定又最殊胜的人合掌呢?巴利
‘‘Kumbhampañjaliṃ kariyā, cāṭañcāpi padakkhiṇaṃ; Kimeva sabbakāmānaṃ, dātāraṃ dhīramuttamaṃ.
如果有人布施床卧具、衣服、车乘、住所和房屋;
就像雨云用种种财物,向众生倾泻而下。巴利
‘‘Yo deti sayanaṃ vatthaṃ, yānaṃ āvasathaṃ gharaṃ; Pajjunnoriva bhūtāni, bhogehi abhivassati.
此尊者如王而住,行为如常人。
他让国王满意,并从主人那里得到供养。巴利
‘‘Esayyo rājavasati, vattamāno yathā naro; Ārādhayati rājānaṃ, pūjaṃ labhati bhattusū’’ti.
在这里,有人想要得到兴旺,看见装满水的罐子就对它合掌,看见乌鸦等鸟类就对它右绕。可是不管他合掌还是右绕,这些东西根本没法给他什么。既然这样,那位能给予一切所欲、又有智慧的人,凭什么不向国王行礼呢?因为国王本来就该被敬礼、该被讨好。“如雨云一般”,就是像雨云一样。“这便是王宫侍奉”:这里所说的“这个”,就是我讲的这套,名叫“王宫侍奉”,是对国王侍从们的教导。“如”的意思是:按照这套王宫侍奉去做的人,能讨国王欢心,还能从国王那里得到恭敬。这就是所谓的王宫侍奉。巴利
Tattha kumbhampañjaliṃ kariyā, cāṭañcāpi padakkhiṇanti vuddhiṃ paccāsīsanto puriso udakapūritaṃ kumbhaṃ disvā tassa añjaliṃ kareyya, cāṭañca sakuṇaṃ padakkhiṇaṃ kareyya. Añjaliṃ vā padakkhiṇaṃ vā karontassa te kiñci dātuṃ na sakkonti. Kimevāti yo pana sabbakāmānaṃ dātā dhīro ca, taṃ rājānaṃ kiṃkāraṇā na namasseyya. Rājāyeva hi namassitabbo ca ārādhetabbo ca. Pajjunnorivāti megho viya. Esayyo rājavasatīti ayyo yā ayaṃ mayā kathitā, esā rājavasati nāma rājasevakānaṃ anusāsanī. Yathāti yāya rājavasatiyā vattamāno naro rājānaṃ ārādheti, rājūnañca santikā pūjaṃ labhati, sā esāti.
维杜罗智者就这样以佛陀般的威仪,讲述了在王宫侍奉的粗涩不平之语。巴利
Evaṃ asamadhuro vidhurapaṇḍito buddhalīlāya rājavasatiṃ kathesi;
他这样一边教导儿子、妻子、亲戚、朋友、同伴等人,一边就过了三天。他明白日子已经满了,便在清晨沐浴,吃了各种美味食物后,心想:“我先向国王告辞,再和这位青年一起走。”于是被亲戚众人围绕着前往王宫,礼敬国王后站在一旁,说了该说的话。为了说明这件事的含义,导师说道:巴利
Evaṃ puttadārañātimittasuhajjādayo anusāsantasseva tassa tayo divasā jātā. So divasassa pāripūriṃ ñatvā pātova nhatvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā ‘‘rājānaṃ apaloketvā māṇavena saddhiṃ gamissāmī’’ti ñātigaṇaparivuto rājanivesanaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhito vattabbayuttakaṃ vacanaṃ avoca. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
这样善巧地教导了亲族之后,这位明辨的智者,
被善友们簇拥着,他来到国王面前。巴利
‘‘Evaṃ samanusāsitvā, ñātisaṅghaṃ vicakkhaṇo; Parikiṇṇo suhadehi, rājānamupasaṅkami.
用头顶礼他的双足,又对他做了右绕之礼;
维杜罗合起掌,对国王说道:巴利
‘‘Vanditvā sirasā pāde, katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ; Vidhuro avaca rājānaṃ, paggahetvāna añjaliṃ.
这个年轻人想随自己的心意把我带走,
我要讲的是亲属的利益,请你听好,调伏怨敌的人。巴利
‘‘Ayaṃ maṃ māṇavo neti, kattukāmo yathāmati; Ñātīnatthaṃ pavakkhāmi, taṃ suṇohi arindama.
你要照看我的儿子们,还有家里的其他财物;
我走之后,亲族大众要怎样才能不衰败。巴利
‘‘Putte ca me udikkhesi, yañca maññaṃ ghare dhanaṃ; Yathā pecca na hāyetha, ñātisaṅgho mayī gate.
就像人在地上滑倒,又靠着这块地站起来;
我确实有这个过失,我看到了这个过错。巴利
‘‘Yatheva khalatī bhūmyā, bhūmyāyeva patiṭṭhati; Evetaṃ khalitaṃ mayhaṃ, etaṃ passāmi accaya’’nti.
在这里,“善心者”指的是心怀善意的亲戚朋友等人。还有,凡是你和其他国王赐给我、他们认为属于我、留在家里的无量财物,这一切都由你一个人照看。“逝后”指的是以后。khalati 就是失足绊倒的意思。“如是此”就是“正是如此”。因为我就像一个在地上跌倒、又就地站起来的人一样,在你们这里失了足,也就靠着你们重新站稳。我见到过失,说的是:那个青年问我“国王对你怎么样”,我没有顾及你们,只求如实回答,说“我是奴仆”——这是我的过失,我看到了这个过失。除此之外,我再没有别的过错。请你们宽恕我这个过失。希望你们把这件事放在心上,以后不要冒犯我的儿女和妻子。巴利
Tattha suhadehīti suhadayehi ñātimittādīhi. Yañca maññanti yañca me aññaṃ tayā ceva aññehi ca rājūhi dinnaṃ ghare aparimāṇaṃ dhanaṃ, taṃ sabbaṃ tvameva olokeyyāsi. Peccāti pacchākāle. Khalatīti pakkhalati. Evetanti evaṃ etaṃ. Ahañhi bhūmiyaṃ khalitvā tattheva patiṭṭhitapuriso viya tumhesu khalitvā tumhesuyeva patiṭṭhahāmi. Etaṃ passāmīti yo esa ‘‘kiṃ te rājā hotī’’ti māṇavena puṭṭhassa mama tumhe anoloketvā saccaṃ apekkhitvā ‘‘dāsohamasmī’’ti vadantassa accayo, etaṃ accayaṃ passāmi, añño pana me doso natthi, taṃ me accayaṃ tumhe khamatha, etaṃ hadaye katvā pacchā mama puttadāresu mā aparajjhitthāti.
国王听了之后,为了表明自己的心意,说出这样一首偈颂:“智者啊,我不喜欢你离开。我想用计谋把那青年召来,杀掉他,然后用草席盖起来。”巴利
Taṃ sutvā rājā ‘‘paṇḍita, tava gamanaṃ mayhaṃ na ruccati, māṇavaṃ upāyena pakkosāpetvā ghātetvā kilañjena paṭicchādetuṃ mayhaṃ ruccatī’’ti dīpento gāthamāha –
我心里想:可以不去,就在这里把迦旃延砍断、杀死吧。
你就留在这里吧,这正合我的心意;拥有最上深广智慧的人啊,你不要到别处去。巴利
‘‘Sakkā na gantuṃ iti mayha hoti, chetvā vadhitvā idha kātiyānaṃ; Idheva hohī iti mayha ruccati, mā tvaṃ agā uttamabhūripaññā’’ti.
在这里,“斩断”的意思是:就在这王宫里,把他打死后藏起来。巴利
Tattha chetvāti idheva rājagehe taṃ pothetvā māretvā paṭicchādessāmīti.
大士听了这话,说道:“大王,你们的意乐是这样的,这对你们并不合适。”接着又说:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘deva, tumhākaṃ ajjhāsayo evarūpo hoti, so tumhesu ayutto’’ti vatvā āha –
千万不要把心投向非法,你要致力于利益和正法。
可恨的是不善、非圣的业,做了它之后,将来会堕入地狱。巴利
‘‘Mā hevadhammesu manaṃ paṇīdahi, atthe ca dhamme ca yutto bhavassu; Dhiratthu kammaṃ akusalaṃ anariyaṃ, yaṃ katvā pacchā nirayaṃ vajeyya.
这位法不是法,也不该再做;大王啊,圣者确实是奴仆的主宰。
就算要杀我、烧我,甚至要打死我,我心里也没有一点嗔恨,我这就走了。巴利
‘‘Nevesa dhammo na puneta kiccaṃ, ayiro hi dāsassa janinda issaro; Ghātetuṃ jhāpetuṃ athopi hantuṃ, na ca mayha kodhatthi vajāmi cāha’’nti.
在这里,“千万不要把心投向非法”的意思是:对于非法、无意义、不正当的事,你千万不要让心投向那里。“后来”是说:即使做了那种业,也不会因此变得不老不死,反而后来还是会投生到地狱里去。“这业该受谴责”是说:那业应当受到谴责,应当被斥责。“这并非如此”就是“这确实不是”。“主人”就是支配者。“杀害等”是说:这些杀害等事情,主人作为奴仆的支配者,有权做这一切;但我对摩那婆你,连一点点嗔怒都没有。从你被交给我的那一刻起,你就应该管好自己的心。我要走了,国王啊。他这样说道。巴利
Tattha mā hevadhammesu manaṃ paṇīdahīti adhammesu anatthesu ayuttesu tava cittaṃ mā heva paṇidahīti attho. Pacchāti yaṃ kammaṃ katvāpi ajarāmaro na hoti, atha kho pacchā nirayameva upapajjeyya. Dhiratthu kammanti taṃ kammaṃ garahitaṃ atthu assa bhaveyya. Nevesāti neva esa. Ayiroti sāmiko. Ghātetunti etāni ghātādīni kātuṃ ayiro dāsassa issaro, sabbānetāni kātuṃ labhati, mayhaṃ māṇave appamattakopi kodho natthi, dinnakālato paṭṭhāya tava cittaṃ sandhāretuṃ vaṭṭati, vajāmi ahaṃ narindāti āha –
说完这番话,大士向国王行礼,又叮嘱了国王的后妃、儿女和大臣们。可他们对他怀着天然的亲情,实在控制不住自己,放声大哭起来。大士就在这一片哭声中走出了王宫。全城的人也纷纷议论:“听说那位智者要跟那个年轻人一起走了,走,咱们去看看他!”商量定了,大家就在王宫广场上见到了他。大士安慰他们说:“你们别难过。一切行都是无常的,身体靠不住,名声这东西到头来也是要坏的。你们要在布施这些善行上不放逸啊。”这样教导完,让他们回去,自己便朝家的方向走去。就在那时,法护王子在一群兄弟的簇拥下,心想“我要去迎接父亲”,走出家门,正好在自家门口和父亲迎面碰上。大士看见他,自己也控制不住,把他抱在怀里,让他贴在自己胸口,然后走进了家。导师为了说明这件事,说了下面的话——巴利
Evaṃ vatvā mahāsatto rājānaṃ vanditvā rañño orodhe ca puttadāre ca rājaparisañca ovaditvā tesu sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkuṇitvā mahāviravaṃ viravantesuyeva rājanivesanā nikkhami. Sakalanagaravāsinopi ‘‘paṇḍito kira māṇavena saddhiṃ gamissati, etha, passissāma na’’nti mantayitvā rājaṅgaṇeyeva naṃ passiṃsu. Atha ne mahāsatto assāsetvā ‘‘tumhe mā cintayittha, sabbe saṅkhārā aniccā, sarīraṃ addhuvaṃ, yaso nāma vipattipariyosāno, apica tumhe dānādīsu puññesu appamattā hothā’’ti tesaṃ ovādaṃ datvā nivattāpetvā attano gehābhimukho pāyāsi. Tasmiṃ khaṇe dhammapālakumāro bhātikagaṇaparivuto ‘‘pitu paccuggamanaṃ karissāmī’’ti nikkhanto nivesanadvāreyeva pitu sammukho ahosi. Mahāsatto taṃ disvā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto upaguyha ure nipajjāpetvā nivesanaṃ pāvisi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他抱住长子,压下心里的悲伤;
他泪流满面,走进了那座大宅。巴利
‘‘Jeṭṭhaputtaṃ upaguyha, vineyya hadaye daraṃ; Assupuṇṇehi nettehi, pāvisī so mahāghara’’nti.
他家里还有一千个儿子、一千个女儿、一千个妻子,以及七百名七种姓的女奴。再加上其余的女奴、男奴、佣人、亲戚、朋友、密友等等,整座宅院挤得满满当当,就像被劫末狂风吹倒的娑罗树林一样,密不透风。导师为了说明这件事,说道:巴利
Ghare panassa sahassaputtā, sahassadhītaro, sahassabhariyāyo, ca sattavaṇṇadāsisatāni ca santi, tehi ceva avasesadāsidāsakammakarañātimittasuhajjādīhi ca sakalanivesanaṃ yugantavātābhighātapatitehi sālehi sālavanaṃ viya nirantaraṃ ahosi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
就像被风吹倒的娑罗树林一样,
儿子和妻子们躺在维杜罗的家里。巴利
‘‘Sālāva sammapatitā, mālutena pamadditā; Senti puttā ca dārā ca, vidhurassa nivesane.
一千个妻子,还有七百个女仆;
她们在维杜罗的住处举起双臂痛哭。巴利
‘‘Itthisahassaṃ bhariyānaṃ, dāsisattasatāni ca; Bāhā paggayha pakkanduṃ, vidhurassa nivesane.
宫女们、王子们,还有妓女和婆罗门们;
在维杜罗的住处,他们举起手臂,放声痛哭。巴利
‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, vidhurassa nivesane.
骑象的、前锋、车兵、步兵;
他们举起手臂,在维杜罗的住处放声痛哭。巴利
‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, vidhurassa nivesane.
乡村的人和城里的人都聚到了一起,
在维杜罗的住处,人们高举双臂,放声痛哭。巴利
‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, vidhurassa nivesane.
一千个妻子,还有七百个女奴;
他们举起手臂就要离开,为什么你要舍弃我们呢?巴利
‘‘Itthisahassaṃ bhariyānaṃ, dāsisattasatāni ca; Bāhā paggayha pakkantuṃ, kasmā no vijahissasi.
宫女、王子,还有妓女和婆罗门;
她们举起手臂放声痛哭:“为什么你要抛下我们?”巴利
‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, kasmā no vijahissasi.
骑象的、前军的、战车上的、步兵。
她们举起手臂放声痛哭:“为什么你要抛下我们?”巴利
‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, kasmā no vijahissasi.
乡村的人和城里的人都聚集到了一起,
他们举起手臂大哭:你为什么要丢下我们?巴利
‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, kasmā no vijahissasī’’ti.
在这里,所谓“躺着”,是指像被砍断双脚的人倒在大殿地面上那样,翻来覆去地躺着。“一千位妻子”,就是指作为妻子的一千个女人。“你为什么抛弃我们?”意思是:你因为什么原因要抛弃我们?她们这样悲泣。巴利
Tattha sentīti mahātale chinnapādā viya patitā āvattantā parivattantā sayanti. Itthisahassaṃ bhariyānanti bhariyānameva itthīnaṃ sahassaṃ. Kasmā no vijahissasīti kena kāraṇena amhe vijahissasīti parideviṃsu.
大士安慰了那一大群人,把家里剩下该做的事都做完,又教导了内眷和外众,把所有该交代的事都交代清楚后,就来到富那迦面前,告诉他自己该做的事都已经完成了。导师为了说明这件事的义理,说道:巴利
Mahāsatto sabbaṃ taṃ mahājanaṃ assāsetvā ghare avasesakiccāni katvā antojanañca bahijanañca ovaditvā ācikkhitabbayuttakaṃ sabbaṃ ācikkhitvā puṇṇakassa santikaṃ gantvā attano niṭṭhitakiccataṃ ārocesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
在家里把该办的事都办完,教导完自己的家人之后,
朋友和仆人,可畏者,还有儿子、妻子和亲戚。巴利
‘‘Katvā gharesu kiccāni, anusāsitvā sakaṃ janaṃ; Mittāmacce ca bhacce ca, puttadāre ca bandhave.
把买卖营生安排妥当,把家中财物交代清楚;
关于宝藏和还债的事,(大士)对富那迦这样说道。巴利
‘‘Kammantaṃ saṃvidhetvāna, ācikkhitvā ghare dhanaṃ; Nidhiñca iṇadānañca, puṇṇakaṃ etadabravi.
您在我家住了三天,我在诸家中该办的事务都已被办妥。
孩子和妻子都已经由我教导好了,迦旃延,我们就按你的心意去做吧。巴利
‘‘Avasī tuvaṃ mayha tīhaṃ agāre, katāni kiccāni gharesu mayhaṃ; Anusāsitā puttadārā mayā ca, karoma kaccāna yathāmatiṃ te’’ti.
在这里,把该做的事安排好,意思是把家里该做、适合做的事安排好,心想“应该这样做”。储蓄,是指存放积攒起来的钱财。借贷,是指因欠债而牵扯来的钱财。按照你的心意,是说:“现在我们就顺着你的心意来做。”巴利
Tattha kammantaṃ saṃvidhetvānāti ‘‘evañca kātuṃ vaṭṭatī’’ti ghare kattabbayuttakaṃ kammaṃ saṃvidahitvā. Nidhinti nidahitvā ṭhapitadhanaṃ. Iṇadānanti iṇavasena saṃyojitadhanaṃ. Yathāmatiṃ teti idāni tava ajjhāsayānurūpaṃ karomāti vadati.
如果那些行事者已经教诫了你,儿子、妻子和仆从也都依你而活;
那么现在你就赶紧动身吧,因为前面的路确实还很长。巴利
‘‘Sace hi katte anusāsitā te, puttā ca dārā anujīvino ca; Handehi dānī taramānarūpo, dīgho hi addhāpi ayaṃ puratthā.
别害怕,你就抓住这匹良马的尾巴。
这是你最后一次看见活人的世界了。巴利
‘‘Achambhitova gaṇhāhi, ājāneyyassa vāladhiṃ; Idaṃ pacchimakaṃ tuyhaṃ, jīvalokassa dassana’’nti.
在这里,所谓“能干者”,是指那位生起喜悦的亚卡对菩萨说话。因为前方的路确实很长,要走的道路也很长。“不要害怕”这句话,是他不想先下到宫殿底层,就想直接从那里离开时说的。巴利
Tattha katteti somanassappatto yakkho mahāsattaṃ ālapati. Dīgho hi addhāpīti gantabbamaggopi dīgho. ‘‘Achambhitovā’’ti idaṃ so heṭṭhāpāsādaṃ anotaritvā tatova gantukāmo hutvā avaca.
这时,大士对他说:巴利
Atha naṃ mahāsatto āha –
我既然没有造过什么恶业,那我又有什么好怕的呢?
以身、语、意,凡由此而会趋向恶趣者。巴利
‘‘Sohaṃ kissa nu bhāyissaṃ, yassa me natthi dukkaṭaṃ; Kāyena vācā manasā, yena gaccheyya duggati’’nti.
在这里,菩萨因为对方对它说“不要害怕,抓住吧”,所以才说“为什么他们会害怕呢”。巴利
Tattha sohaṃ kissa nu bhāyissanti idaṃ mahāsatto ‘‘achambhitova gaṇhāhī’’ti vuttattā evamāha.
菩萨这样发出狮子吼之后,像无所畏惧的狮王一样毫无恐惧。他先立下决意波罗蜜:“愿这条布裙不要因为我生起不喜而松脱。”于是把布裙紧紧系好,拨开马王的尾毛,用双手牢牢抓住尾毛,再用两脚缠住马的大腿,说道:“年轻人,我已经抓住尾毛了,你爱怎么走就怎么走吧。”就在那一刻,富那迦对意所成马下达了指令。那马便载着这位智者腾空而起。导师为了说明这件事,说道:巴利
Evaṃ mahāsatto sīhanādaṃ naditvā achambhito kesarasīho viya nibbhayo hutvā ‘‘ayaṃ sāṭako mama aruciyā mā muccatū’’ti adhiṭṭhānapāramiṃ purecārikaṃ katvā daḷhaṃ nivāsetvā assassa vāladhiṃ viyūhitvā ubhohi hatthehi daḷhaṃ vāladhiṃ gahetvā dvīhi pādehi assassa ūrūsu paliveṭhetvā ‘‘māṇava, gahito me vāladhi, yathāruci yāhī’’ti āha. Tasmiṃ khaṇe puṇṇako manomayasindhavassa saññaṃ adāsi. So paṇḍitaṃ ādāya ākāse pakkhandi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那位马王载着维杜罗,飞上了天空,穿行在虚空之中;
不粘着树枝与岩石,迅速来到了黑山。巴利
‘‘So assarājā vidhuraṃ vahanto, pakkāmi vehāyasamantalikkhe; Sākhāsu selesu asajjamāno, kāḷāgiriṃ khippamupāgamāsī’’ti.
在这件事上,“不粘着于树枝和岩石”的意思是:富那迦心里盘算:“不用走远,就在这雪山地带,用树木和山岩把他撞死,取出心脏,把尸体丢在山谷里,然后直接去龙宫。”于是他完全不避开树木和山岩,策马从正中间冲过去。靠着菩萨的威神力,树木和山岩都从身体两侧退开,让出一寻那么大的距离。他转身朝菩萨的脸看去,想看看“死了没有”,却见菩萨的面容像金镜一样清净明亮,心想:“这人这样都死不了。”于是又在整片雪山地带,朝树木和山岩来回冲撞了三遍。这样冲撞,树木和山岩照样远远地避开。菩萨的身体却疲惫了。这时富那迦想:“他就是不死,现在我要用风团把他碾成粉末!”他被愤怒压倒,冲进第七风团。靠着菩萨的威神力,风团裂成两半,给菩萨让出了空间。他又用猛烈狂风去打,那狂风像十万霹雳同时炸响,可还是给菩萨让出了空间。富那迦见丝毫不能伤害他,就带着他去了黑山。因此才说——巴利
Tattha sākhāsu selesu asajjamānoti puṇṇako kira cintesi ‘‘dūraṃ agantvāva imaṃ himavantappadese rukkhesu pabbatesu ca pothetvā māretvā hadayamaṃsaṃ ādāya kaḷevaraṃ pabbatantare chaḍḍetvā nāgabhavanameva gamissāmī’’ti. So rukkhe ca pabbate ca apariharitvā tesaṃ majjheneva assaṃ pesesi. Mahāsattassānubhāvena rukkhāpi pabbatāpi sarīrato ubhosu passesu ratanamattaṃ paṭikkamanti. So ‘‘mato vā, no vā’’ti parivattitvā mahāsattassa mukhaṃ olokento kañcanādāsamiva vippasannaṃ disvā ‘‘ayaṃ evaṃ na maratī’’ti punapi sakalahimavantappadese rukkhe ca pabbate ca tikkhattuṃ pothento pesesi . Evaṃ pothentopi tatheva rukkhapabbatā dūrameva paṭikkamantiyeva. Mahāsatto pana kilantakāyo ahosi. Atha puṇṇako ‘‘ayaṃ neva marati, idāni vātakkhandhe cuṇṇavicuṇṇaṃ karissāmī’’ti kodhābhibhūto sattamaṃ vātakkhandhaṃ pakkhandi. Bodhisattassānubhāvena vātakkhandho dvidhā hutvā bodhisattassa okāsaṃ akāsi. Tato verambhavātehi paharāpesi, verambhavātāpi satasahassaasanisaddo viya hutvā bodhisattassa okāsaṃ adaṃsu. So puṇṇako tassa antarāyābhāvaṃ passanto taṃ ādāya kāḷapabbataṃ agamāsi. Tena vuttaṃ –
那位马王载着维杜罗,飞上了天空,穿行在虚空之中;
它不被枝干和岩石粘住,迅速来到了黑山。巴利
‘‘So assarājā vidhuraṃ vahanto, pakkāmi vehāyasamantalikkhe; Sākhāsu selesu asajjamāno, kāḷāgiriṃ khippamupāgamāsī’’ti.
在那里,所谓“不被粘住”,就是不被黏着、不受阻碍,载着维杜罗智者前行,到达了黑山的山顶。巴利
Tattha asajjamānoti alaggamāno appaṭihaññamāno vidhurapaṇḍitaṃ vahanto kāḷapabbatamatthakaṃ upāgato.
富那迦就这样把菩萨掳走离去之后,智者的儿女、妻子等人来到富那迦住的地方,在那里没见到菩萨,就像被砍断双脚一样倒在地上,翻来覆去地打转,放声大哭。导师为了说明这件事,说道:巴利
Evaṃ puṇṇakassa mahāsattaṃ gahetvā gatakāle paṇḍitassa puttadārādayo puṇṇakassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā tattha mahāsattaṃ adisvā chinnapādā viya patitvā aparāparaṃ parivattamānā mahāsaddena parideviṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
一千个妻子,还有七百个女奴;
他们举起双臂大哭:‘有个夜叉以婆罗门的外貌;
带着维杜罗离开。
嫔妃们、王子们、妓女们和婆罗门们,
他们举起双臂大哭:“有个亚卡,变成婆罗门的模样;
他带着维都罗走了。
骑象的、列阵的、驾战车的、步兵。
他们举起手臂哭喊:“这个亚卡,化作婆罗门的模样;
把维杜罗带走了。巴利
‘‘Itthisahassaṃ bhariyānaṃ, dāsisattasatāni ca; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘yakkho brāhmaṇavaṇṇena; Vidhuraṃ ādāya gacchati’. ‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘yakkho brāhmaṇavaṇṇena; Vidhuraṃ ādāya gacchati’. ‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘yakkho brāhmaṇavaṇṇena; Vidhuraṃ ādāya gacchati’.
乡村的人们聚集而来,城里的人们也聚集而来;
他们举起手臂放声哭喊:“亚卡,以婆罗门的模样;
他带着维杜罗走了。巴利
‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘yakkho brāhmaṇavaṇṇena; Vidhuraṃ ādāya gacchati’.
一千个妻子,还有七百个女仆;
他们高举双臂痛哭:那位智者到底去哪儿了?
后宫妃嫔、王子、妓女和婆罗门,
他们高举双臂痛哭:那位智者到底去哪儿了?
骑象的、马兵、车兵和步兵,
他们高举双臂痛哭:那位智者到底去哪儿了?巴利
‘‘Itthisahassaṃ bhariyānaṃ, dāsisattasatāni ca; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘paṇḍito so kuhiṃ gato’. ‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘paṇḍito so kuhiṃ gato’. ‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘paṇḍito so kuhiṃ gato’.
乡下人和城里人都聚到了一起;
他们举起双臂哭喊:那位智者到底去了哪里?巴利
Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘paṇḍito so kuhiṃ gato’’’ti.
他们这样哭喊之后,又和全城居民一起痛哭,然后来到王宫门口。国王听到巨大的悲哭之声,打开狮子窗,问道:“你们为什么悲泣?”于是他们向国王禀告:“大王,听说那个青年并不是婆罗门,而是个夜叉,化作婆罗门的模样,把智者带走了。没有了他,我们活不下去。如果他到第七天还不回来,我们就要用上百辆、上千辆车运来木柴,堆在一起,点起大火,全都跳进去。”他们这样禀告之后,说出这首偈颂:巴利
Evaṃ pakkanditvā ca pana te sabbepi sakalanagaravāsīhi saddhiṃ roditvā rājadvāraṃ agamaṃsu. Rājā mahantaṃ paridevasaddaṃ sutvā sīhapañjaraṃ vivaritvā ‘‘tumhe kasmā paridevathā’’ti pucchi. Athassa te ‘‘deva, so kira māṇavo na brāhmaṇo, yakkho pana brāhmaṇavaṇṇena āgantvā paṇḍitaṃ ādāya gato, tena vinā amhākaṃ jīvitaṃ natthi. Sace so ito sattame divase nāgamissati, sakaṭasatehi sakaṭasahassehi ca dārūni saṅkaḍḍhitvā sabbe mayaṃ aggiṃ ujjāletvā pavisissāmā’’ti imamatthaṃ ārocentā imaṃ gāthamāhaṃsu –
如果那位智者七天七夜之内不回来,
我们全都要跳进火里,活着对我们已经没有意义了。巴利
‘‘Sace so sattarattena, nāgacchissati paṇḍito; Sabbe aggiṃ pavekkhāma, natthattho jīvitena no’’ti.
即使是在正等正觉者般涅槃的时候,也从来没有人说过“我们要跳进火里死掉”这种话。啊,城民们对大士说得真是太好了!国王听了他们的话,安慰道:“你们不要担心,不要悲伤,不要哭泣。那位说话甜美的智者,会用法的开示把那个年轻人吸引过来,让他拜倒在自己脚下,让全城居民都转悲为笑,他不久就会回来的。”他这样安慰大家,说出了偈颂:巴利
Sammāsambuddhassa parinibbutakālepi ‘‘mayaṃ aggiṃ pavisitvā marissāmā’’ti vattāro nāma nāhesuṃ. Aho subhāsitaṃ mahāsatte nāgarehīti. Rājā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘tumhe mā cintayittha, mā socittha, mā paridevittha, madhurakatho paṇḍito māṇavaṃ dhammakathāya palobhetvā attano pādesu pātetvā sakalanagaravāsīnaṃ assumukhaṃ hāsayanto na cirasseva āgamissatī’’ti assāsento gāthamāha –
有智慧的人,聪敏机灵,善于分辨,目光锐利;
赶快脱身,别害怕,他会回来的。巴利
‘‘Paṇḍito ca viyatto ca, vibhāvī ca vicakkhaṇo; Khippaṃ mociya attānaṃ, mā bhāyitthāgamissatī’’ti.
在这里,“有辩才者”是指具备审察、简择之慧,善于分析的人。“有光辉者”是指能辨别利益与非利益、因与非因,并加以解说的人。“明智者”是指具备能在当下随事生起、推度因缘的智慧之人。“你们不要害怕”就是“不要恐惧”,他这样安慰道:“他解脱自己后,很快就会回来。”巴利
Tattha viyattoti veyyattiyā vicāraṇapaññāya samannāgato. Vibhāvīti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ vibhāvetvā dassetvā kathetuṃ samattho. Vicakkhaṇoti taṅkhaṇeyeva ṭhānuppattikāya kāraṇacintanapaññāya yutto. Mā bhāyitthāti mā bhāyatha, attānaṃ mocetvā khippaṃ āgamissatīti assāseti.
城里的人们也听说“那位智者应该是跟国王说完之后就走了”,于是放下心来,各自回自己的家去了。巴利
Nāgarāpi ‘‘paṇḍito kira rañño kathetvā gato bhavissatī’’ti assāsaṃ paṭilabhitvā attano gehāni pakkamiṃsu.
富那迦把大士放在黑山顶上,心里盘算:“只要这个人还活着,我就别想有什么好处。把他杀了,取出他心脏的肉,去龙界交给维玛喇,换来伊兰达提,我就能上天界了。”导师为了说明这件事,说道:巴利
Puṇṇakopi mahāsattaṃ kāḷāgirimatthake ṭhapetvā ‘‘imasmiṃ jīvamāne mayhaṃ vuḍḍhi nāma natthi, imaṃ māretvā hadayamaṃsaṃ gahetvā nāgabhavanaṃ gantvā vimalāya datvā irandhatiṃ gahetvā devalokaṃ gamissāmī’’ti cintesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他到了那里,心里盘算着,种种高高低低的念头就生起来了。
他的命对我来说一点用都没有,我要把他杀了,把他的心脏取来。巴利
‘‘So tattha gantvāna vicintayanto, uccāvacā cetanakā bhavanti; Nayimassa jīvena mamatthi kiñci, hantvānimaṃ hadayamānayissa’’nti.
这里,“他”指的就是那个富那迦。“到了那里”是说,他到了之后,就站在黑山顶上。种种高低不同的思会生起,意思是每一刹那生起的思,有高尚的,也有低劣的,都在不断生起。然而,确实存在这种可能:我或许也会生起放他一条生路的思。但他心里认定:这个人的性命在那边的龙宫里对我毫无用处,哪怕一丁点也没有;我就在这里把他杀掉,取出他的心脏带回去。这就是这段话的意思。巴利
Tattha soti so puṇṇako. Tattha gantvānāti gantvā tattha kāḷāgirimatthake ṭhito. Uccāvacā cetanakā bhavantīti khaṇe khaṇe uppajjamānā cetanā uccāpi avacāpi uppajjanti. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ mametassa jīvitadānacetanāpi uppajjeyyāti. Imassa pana jīvitena tahiṃ nāgabhavane mama appamattakampi kiñci kiccaṃ natthi, idhevimaṃ māretvā assa hadayaṃ ānayissāmīti sanniṭṭhānamakāsīti attho.
接着他又想:“我何必亲手杀他,不如用恐怖的形象吓得他丧命。”于是他变出恐怖的夜叉模样,冲过来恐吓大士,把他扑倒,夹在獠牙之间,像是要吃掉他一样,可大士连一根汗毛都没有竖起来。接着他又变成狮子和发狂的巨象冲过来,像是要用獠牙和象牙刺穿他。即便如此,大士仍然毫不畏惧。他又变出一条大如独木舟的巨蛇,嘶嘶地呼着气、吸着气,发出“嘶嘶”声爬过来,缠住大士的整个身体,把蛇冠罩在他头顶上停住,大士连一丝害怕都没有。然后他想:“我要把他放到山顶上推下去,摔成粉末。”于是掀起一阵狂风,却连他一根毫毛都动不了。接着他把大士放在山顶上,像大象摇晃枣树那样把整座山来回摇晃,即便如此,也没能让大士从站立的地方移动一根毫毛。巴利
Tato puna cintesi ‘‘yaṃnūnāhaṃ imaṃ sahatthena amāretvā bheravarūpadassanena jīvitakkhayaṃ pāpeyya’’nti. So bheravayakkharūpaṃ nimminitvā mahāsattaṃ tajjento āgantvā taṃ pātetvā dāṭhānaṃ antare katvā khāditukāmo viya ahosi, mahāsattassa lomahaṃsanamattampi nāhosi. Tato sīharūpena mattamahāhatthirūpena ca āgantvā dāṭhāhi ceva dantehi ca vijjhitukāmo viya ahosi. Tathāpi abhāyantassa ekadoṇikanāvappamāṇaṃ mahantaṃ sappavaṇṇaṃ nimminitvā assasanto passasanto ‘‘susū’’ti saddaṃ karonto āgantvā mahāsattassa sakalasarīraṃ veṭhetvā matthake phaṇaṃ katvā aṭṭhāsi, tassa sārajjamattampi nāhosi. Atha ‘‘naṃ pabbatamatthake ṭhapetvā pātetvā cuṇṇavicuṇṇaṃ karissāmī’’ti mahāvātaṃ samuṭṭhāpesi. So tassa kesaggamattampi cāletuṃ nāsakkhi. Atha naṃ tattheva pabbatamatthake ṭhapetvā hatthī viya khajjūrirukkhaṃ pabbataṃ aparāparaṃ cālesi, tathāpi naṃ ṭhitaṭṭhānato kesaggamattampi cāletuṃ nāsakkhi.
于是他想:“我要用声音吓破他的心脏,把他弄死。”就钻进山体里,发出让大地和天空一起震响的巨大吼声。可即便如此,大士连一点点害怕都没有。因为大士知道:“不管是变成夜叉、狮子、大象、龙王的样子来,还是掀起狂风暴雨,摇动山岳,或者钻进山腹里发出吼声,那都只是这个年轻人,不会是别人。”于是富那迦心想:“我用外面的手段杀不了他,我要亲手杀他。”接着,那个夜叉把大士放到山顶,自己走到山脚,像把黄线穿进宝石堆里一样钻进山体,又吓唬又扭动,从山腹里窜出来,紧紧抓住大士的双脚,把他翻转过来,头朝下,抛向空荡荡的空中。因此这样说:巴利
Tato ‘‘saddasantāsenassa hadayaphālanaṃ katvā māressāmī’’ti antopabbataṃ pavisitvā pathaviñca nabhañca ekaninnādaṃ karonto mahānādaṃ nadi, evampissa sārajjamattampi nāhosi. Jānāti hi mahāsatto ‘‘yakkhasīhahatthināgarājavesehi āgatopi mahāvātavuṭṭhiṃ samuṭṭhāpakopi pabbatacalanaṃ karontopi antopabbataṃ pavisitvā nādaṃ vissajjentopi māṇavoyeva, na añño’’ti. Tato puṇṇako cintesi ‘‘nāhaṃ imaṃ bāhirupakkamena māretuṃ sakkomi, sahattheneva naṃ māressāmī’’ti. Tato yakkho mahāsattaṃ pabbatamuddhani ṭhapetvā pabbatapādaṃ gantvā maṇikkhandhe paṇḍusuttaṃ pavesento viya pabbataṃ pavisitvā tāsento vagganto antopabbatena uggantvā mahāsattaṃ pāde daḷhaṃ gahetvā parivattetvā adhosiraṃ katvā anālambe ākāse vissajjesi. Tena vuttaṃ –
他到了那个地方,进入山与山之间,心里怀着恶意;
在无遮蔽的开阔地面,卡提亚那保持头朝下。巴利
‘‘So tattha gantvā pabbatantarasmiṃ, anto pavisitvāna paduṭṭhacitto; Asaṃvutasmiṃ jagatippadese, adhosiraṃ dhārayi kātiyāno’’ti.
在这件事上,“他到了那里”是说:那个补纳迦从山顶走到山脚,停在山中间,进入山里面,然后从下方把站在山顶的菩萨抓住,执持在毫无遮挡的地面上。他不是一开始就执持,而是先把菩萨扔出去。菩萨落下大约十五由旬的时候,补纳迦还站在山顶上,伸手抓住正头朝下坠落的菩萨的脚,把他头朝下提起来,看他的脸,知道“他还没死”。第二次又扔出去,菩萨落下大约三十由旬的时候,他又照样提起来,再看菩萨的脸,发现他还活着,就想:“如果这次落下六十由旬他还不死,我就抓住他的脚,在山顶上把他摔死。”于是第三次把菩萨扔出去,菩萨落下大约六十由旬的时候,他伸手抓住菩萨的脚,提了起来。这时大士心想:“他第一次把我扔出十五由旬,第二次三十由旬,第三次六十由旬。现在他不会再扔我了,正在提起我,要在山顶上摔死我。趁他提起我、还没往山顶上摔打的时候,我就这样头朝下吊着,问他杀我的原因。”这样想之后,大士不惊慌、不恐惧,就照这样做了。因此说“卡提亚那执持”,意思是扔了三次之后执持。巴利
Tattha so tattha gantvāti so puṇṇako pabbatamatthakā pabbatapādaṃ gantvā tattha pabbatantare ṭhatvā tassa anto pavisitvā pabbatamatthake ṭhitassa heṭṭhā paññāyamāno asaṃvute bhūmipadese dhāresīti. Na āditova dhāresi, tattha pana taṃ khipitvā pannarasayojanamattaṃ bhaṭṭhakāle pabbatamuddhani ṭhitova hatthaṃ vaḍḍhetvā adhosiraṃ bhassantaṃ pādesu gahetvā adhosirameva ukkhipitvā mukhaṃ olokento ‘‘na maratī’’ti ñatvā dutiyampi khipitvā tiṃsayojanamattaṃ bhaṭṭhakāle tatheva ukkhipitvā puna tassa mukhaṃ olokento jīvantameva disvā cintesi ‘‘sace idāni saṭṭhiyojanamattaṃ bhassitvā na marissati, pādesu naṃ gahetvā pabbatamuddhani pothetvā māressāmī’’ti atha naṃ tatiyampi khipitvā saṭṭhiyojanamattaṃ bhaṭṭhakāle hatthaṃ vaḍḍhetvā pādesu gahetvā ukkhipi. Tato mahāsatto cintesi ‘‘ayaṃ maṃ paṭhamaṃ pannarasayojanaṭṭhānaṃ khipi, dutiyampi tiṃsayojanaṃ, tatiyampi saṭṭhiyojanaṃ, idāni puna maṃ na khipissati, ukkhipantoyeva pabbatamuddhani paharitvā māressati, yāva maṃ ukkhipitvā pabbatamuddhani na potheti, tāva naṃ adhosiro hutvā olambantova māraṇakāraṇaṃ pucchissāmī’’ti. Evaṃ cintetvā ca pana so achambhito asantasanto tathā akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘dhārayi kātiyāno’’ti, tikkhattuṃ khipitvā dhārayīti attho.
他悬吊在地狱般的深渊上,那是个极其恐怖、让人毛骨悚然的险恶之地;
那位俱卢人中最殊胜的造作者,心不惊惶,对名叫富那迦的夜叉这样说道:巴利
‘‘So lambamāno narake papāte, mahabbhaye lomahaṃse vidugge; Asantasanto kurūnaṃ kattuseṭṭho, iccabravi puṇṇakaṃ nāma yakkhaṃ.
你是圣者的模样,却没有圣者的样子;你不守律仪,却装出一副守律仪的样子。
你正在造极其残酷的业,在你的生命相续中,连一点点善法都没有。巴利
‘‘Ariyāvakāsosi anariyarūpo, asaññato saññatasannikāso; Accāhitaṃ kammaṃ karosi ludraṃ, bhāve ca te kusalaṃ natthi kiñci.
你想把我推下悬崖,可你杀了我,对你又有什么好处呢?
今天你的样子简直不像人,告诉我,你到底是哪位天神?巴利
‘‘Yaṃ maṃ papātasmiṃ papātumicchasi, ko nu tavattho maraṇena mayhaṃ; Amānusasseva tavajja vaṇṇo, ācikkha me tvaṃ katamāsi devatāti.
在这其中,“他正被吊挂”:那位俱卢族的最胜者,在第三次时正被吊挂着。“圣者的容貌”:以形色看起来像圣者,以天神的样貌行走。“不律仪”:以身等不具律仪,戒行不善。“违于利益”:超出利益之外,或者根本无有利益。“在你的心中”:你的心中连丝毫善法也没有。“今日你的样貌犹如非人”:今日你这般样貌,犹如非人一般。“你是何方天神”:在夜叉之中,你名叫哪个夜叉。巴利
Tattha so lambamānoti so kurūnaṃ kattuseṭṭho tatiyavāre lambamāno. Ariyāvakāsoti rūpena ariyasadiso devavaṇṇo hutvā carasi. Asaññatoti kāyādīhi asaññato dussīlo. Accāhitanti hitātikkantaṃ, atiahitaṃ vā. Bhāve ca teti tava citte appamattakampi kusalaṃ natthi. Amānusasseva tavajja vaṇṇoti ajja tava idaṃ kāraṇaṃ amānusasseva. Katamāsi devatāti yakkhānaṃ antare katarayakkho nāma tvaṃ.
如果你听说过一个叫富那迦的亚卡,他确实是库毗罗王的同伴;
有一位名叫婆楼那的龙,是持地者,伟大,清净无染,具足容貌与威德。巴利
‘‘Yadi te suto puṇṇako nāma yakkho, rañño kuverassa hi so sajibbo; Bhūmindharo varuṇo nāma nāgo, brahā sucī vaṇṇabalūpapanno.
我想要他弟弟的女儿,她是一位名叫伊兰达提的龙女。
为了那位腰肢纤细、我心所爱的女子,智者啊,我下定决心要取你性命。巴利
‘‘Tassānujaṃ dhītaraṃ kāmayāmi, irandhatī nāma sā nāgakaññā; Tassā sumajjhāya piyāya hetu, patārayiṃ tuyha vadhāya dhīrā’’ti.
这里,“有命者”指还活着的大臣。“高大”指身材魁梧、体态丰满,像竖立的金像。“具足色与力”指拥有出众的肤色和体力。“他的妹妹所生”指他妹妹生的女儿。“我决意”指心中已定、做出了决定,就是这个意思。巴利
Tattha sajibboti sajīvo amacco. Brahāti ārohapariṇāhasampanno uṭṭhāpitakañcanarūpasadiso. Vaṇṇabalūpapannoti sarīravaṇṇena ca kāyabalena ca upagato. Tassānujanti tassa anujātaṃ dhītaraṃ. Patārayinti cittaṃ pavattesiṃ, sanniṭṭhānamakāsinti attho.
大士听到这话,心想:“这个世间因为执取方式错误而走向毁灭。富那迦追求龙女,我的死对他能有什么用?我应当如实弄清其中的道理。”于是说出这首偈颂:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘ayaṃ loko duggahitena nassati, nāgamāṇavikaṃ patthentassa mama maraṇena kiṃ payojanaṃ, tathato kāraṇaṃ jānissāmī’’ti cintetvā gāthamāha –
夜叉啊,你可千万别犯糊涂,世间很多人都是因为抓错了东西才毁掉自己。
你与可爱的妻子和睦相处对你有什么用?来吧,我因死亡而倾听一切。巴利
‘‘Mā heva tvaṃ yakkha ahosi mūḷho, naṭṭhā bahū duggahītena loke; Kiṃ te sumajjhāya piyāya kiccaṃ, maraṇena me iṅgha suṇomi sabba’’nti.
听了这话,布那迦向他说明着,就说道:巴利
Taṃ sutvā tassa ācikkhanto puṇṇako āha –
我是那有大神通力的大龙王的亲族,想要他的女儿。
岳父对正在乞求的他说道:就像他们了解我,带来了合意之物。巴利
‘‘Mahānubhāvassa mahoragassa, dhītukāmo ñātibhatohamasmi; Taṃ yācamānaṃ sasuro avoca, yathā mamaññiṃsu sukāmanītaṃ.
我们愿意把这位身体美好、眼睛漂亮、清净微笑、身上涂着檀香膏的苏塔努(善身女)嫁给你。
“若你能依法得到那位智者的心,并将其带来此处。”
用这份财富就能娶到那位少女,我们不贪求别的更了不起的财富。巴利
‘‘Dajjemu kho te sutanuṃ sunettaṃ, sucimhitaṃ candanalittagattaṃ; Sace tuvaṃ hadayaṃ paṇḍitassa, dhammena laddhā idha māharesi; Etena vittena kumāri labbhā, naññaṃ dhanaṃ uttari patthayāma.
就是这样,我并不是糊涂人,执事官你听好了;我这边也谈不上有什么抓错了的地方。
凭你那颗依法获得的心,众龙会把龙女伊兰达提嫁给你。巴利
‘‘Evaṃ na mūḷhosmi suṇohi katte, na cāpi me duggahitatthi kiñci; Hadayena te dhammaladdhena nāgā, irandhatiṃ nāgakaññaṃ dadanti.
所以,我要把你杀掉,我的目的就是这样——让你死。
就在这里把你打落地狱,杀了你之后,再把你的心脏取来。巴利
‘‘Tasmā ahaṃ tuyhaṃ vadhāya yutto, evaṃ mamattho maraṇena tuyhaṃ; Idheva taṃ narake pātayitvā, hantvāna taṃ hadayamānayissa’’nti.
这里,“想要女儿”是说:我渴望女儿、希求女儿,为了女儿四处奔走。“我是亲族的仆人”:因此,我就是他亲族的仆人。“她”:指那位龙女。“正在乞求的”:指正在乞求我的那人。“因为我”:因为他对我……“他们知道了”:他们明白了。“被妙欲所引导的”:他被欲望好好地牵引,所以叫“被妙欲所引导的”,就是那个被妙欲所引导的人。因此,岳父说了“我们愿意给你……”等话。其中,“我们给”:我们愿意给。“苗条的”:拥有美好身形。“你应在这里带来”:从龙界如法获得后,应当带到这里来。巴利
Tattha dhītukāmoti dhītaraṃ kāmemi patthemi, dhītu atthāya vicarāmi. Ñātibhatohamasmīti tasmā tassa ñātibhatako nāma ahaṃ amhi. Tanti taṃ nāgakaññaṃ. Yācamānanti yācantaṃ maṃ. Yathā manti yasmā maṃ. Aññiṃsūti jāniṃsu. Sukāmanītanti suṭṭhu esa kāmena nītoti sukāmanīto, taṃ sukāmanītaṃ. Tasmā sasuro ‘dajjemu kho te’’tiādimavoca. Tattha dajjemūti dadeyyāma. Sutanunti sundarasarīraṃ. Idha māharesīti idha nāgabhavane dhammena laddhā āhareyyāsīti.
大士听了那番话后,心里想:“维玛喇对我的死活根本无所谓。婆楼那龙王听了我说法,用宝珠供养我之后就回自己那边去了,他一定会称赞我是说法者。这样一来,维玛喇就会对我的说法生起渴望。婆楼那因为抓错了人,才派了富那迦来;而这个富那迦凭着自己抓错的人,为了杀我,让我受了这样的苦。我这种能审时度势、善巧思量的智者本色,在眼前这个要杀我的人面前又能起什么作用呢?来吧,我要说服他。”这样想过之后,他又说:“青年,我懂得一种叫善人法的东西。趁我还没死,你先把我扶到山顶上坐好,听我讲善人法;之后你想怎样,随你便。”说完,他称扬善人法,为了保住自己的性命,就这样头朝下倒吊着,说出了这首偈颂——巴利
Tassa taṃ kathaṃ sutvā mahāsatto cintesi ‘‘vimalāya mama hadayena kiccaṃ natthi, varuṇanāgarājena mama dhammakathaṃ sutvā maṇinā maṃ pūjetvā tattha gatena mama dhammakathikabhāvo vaṇṇito bhavissati, tato vimalāya mama dhammakathāya dohaḷo uppanno bhavissati, varuṇena duggahitaṃ gahetvā puṇṇako āṇatto bhavissati, svāyaṃ attanā duggahitena maṃ māretuṃ evarūpaṃ dukkhaṃ pāpesi, mama paṇḍitabhāvo ṭhānuppattikāraṇacintanasamatthatā imasmiṃ maṃ mārente kiṃ karissati, handāhaṃ saññāpessāmi na’’nti. Cintetvā ca pana ‘‘māṇava, sādhunaradhammaṃ nāma jānāmi, yāvāhaṃ na marāmi, tāva maṃ pabbatamuddhani nisīdāpetvā sādhunaradhammaṃ nāma suṇohi, pacchā yaṃ icchasi, taṃ kareyyāsī’’ti vatvā sādhunaradhammaṃ vaṇṇetvā attano jīvitaṃ āharāpento so adhosiro olambantova gāthamāha –
1561 这一段只有编号,没有可翻译的巴利文内容。巴利
1561.
迦提耶那,快把我扶起来!如果你心中还有什么要为我做的事。
凡是属于善人的这些法,今天我要把它们全都显现出来。巴利
‘‘Khippaṃ mamaṃ uddhara kātiyāna, hadayena me yadi te atthi kiccaṃ; Ye kecime sādhunarassa dhammā, sabbeva te pātukaromi ajjā’’ti.
富那迦听完这话,心里想:“这一定是智者从未向诸天和人类宣说过的法。我得赶紧把他拉上来,好好听一听这善人的法。”这么一想,他就把大士提了上来,让他在山顶坐好。导师为了说明这件事的用意,就说了下面的话:巴利
Taṃ sutvā puṇṇako ‘‘ayaṃ paṇḍitena devamanussānaṃ akathitapubbo dhammo bhavissati, khippameva naṃ uddharitvā sādhunaradhammaṃ suṇissāmī’’ti cintetvā mahāsattaṃ ukkhipitvā pabbatamuddhani nisīdāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那位布那迦婆罗门迅速把俱卢国手艺最好的工匠安置在山顶上,
他看见站立了数月的菩提树,就向那位具有非凡智慧的造作者询问。巴利
‘‘So puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ, nagamuddhani khippaṃ patiṭṭhapetvā; Assatthamāsīnaṃ samekkhiyāna, paripucchi kattāramanomapaññaṃ.
我已经把你从悬崖边救了出来,今天我心里对你有一件事。
凡是善短的法,今天请你全都为我显现出来。巴利
‘‘Samuddhaṭo mesi tuvaṃ papātā, hadayena te ajja mamatthi kiccaṃ; Ye kecime sādhunarassa dhammā, sabbeva me pātukarohi ajjā’’ti.
在这里,“安稳而坐”是指得到歇息之后坐下来。“看到”就是看见。“善人的法”指善人的法,意思是美好的法。巴利
Tattha assatthamāsīnanti laddhassāsaṃ hutvā nisinnaṃ. Samekkhiyānāti disvā. Sādhunarassa dhammāti narassa sādhudhammā, sundaradhammāti attho.
大士听了这话,说道:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto āha –
我被从悬崖边救上来了,如果我的心里对你有该做的事,你就说吧。
凡是属于善人的法,今天我都让它显现出来。巴利
‘‘Samuddhaṭo tyasmi ahaṃ papātā, hadayena me yadi te atthi kiccaṃ; Ye kecime sādhunarassa dhammā, sabbeva te pātukaromi ajjā’’ti.
在这里,tyasmīti 就是 tayā asmi,意思是“我因你而有”。巴利
Tattha tyasmīti tayā asmi.
这时,大士说:“我身上脏了,先洗个澡。”夜叉说:“好。”就取来洗澡水。大士洗澡时,夜叉拿天界的衣服、香料、花环等给他;等他穿戴打扮好了,又供养了天界的食物。大士吃完饭,让人把黑山顶布置庄严,铺好座位,然后坐在庄严的法座上,以佛陀的风范宣说善人正法,说出这首偈颂:巴利
Atha naṃ mahāsatto ‘‘kiliṭṭhagattomhi, nhāyāmi tāvā’’ti āha. Yakkhopi ‘‘sādhū’’ti nhānodakaṃ āharitvā nhātakāle mahāsattassa dibbadussagandhamālādīni datvā alaṅkatappaṭiyattakāle dibbabhojanaṃ adāsi. Atha mahāsatto bhuttabhojano kāḷāgirimatthakaṃ alaṅkārāpetvā āsanaṃ paññāpetvā alaṅkatadhammāsane nisīditvā buddhalīlāya sādhunaradhammaṃ desento gāthamāha –
年轻人,你要跟随前行者,也要避开湿手。
千万别在朋友之间做出任何背叛的事,也别落到不忠女人的掌控里。巴利
‘‘Yātānuyāyī ca bhavāhi māṇava, allañca pāṇiṃ parivajjayassu; Mā cassu mittesu kadāci dubbhī, mā ca vasaṃ asatīnaṃ nigacche’’ti.
在这里,应当避免那湿的东西,意思是:不要触摸、不要焚灼湿润的手。巴利
Tattha allañca pāṇiṃ parivajjayassūti allaṃ tintaṃ pāṇiṃ mā dahi mā jhāpehi.
亚卡没能理解这简要宣说的四种善法,为了详细追问,便说了一首偈颂:巴利
Yakkho saṃkhittena bhāsite cattāro sādhunaradhamme bujjhituṃ asakkonto vitthārena pucchanto gāthamāha –
怎样才能算是随行之人?他又怎样以湿润的手取食?
那什么才算不忠的女人?什么才算背叛朋友的人?我现在问你,请你为我解答这个问题。巴利
‘‘Kathaṃ nu yātaṃ anuyāyi hoti, allañca pāṇiṃ dahate kathaṃ so; Asatī ca kā ko pana mittadubbho, akkhāhi me pucchito etamattha’’nti.
大士也对他说了:巴利
Mahāsattopissa kathesi –
就算是一个从没交往过、也从来没见过面的人,只要他肯用座位来邀请,
智者称这样的人为随行者:人应当只为他的利益做事。巴利
‘‘Asanthutaṃ nopi ca diṭṭhapubbaṃ, yo āsanenāpi nimantayeyya; Tasseva atthaṃ puriso kareyya, yātānuyāyīti tamāhu paṇḍitā.
在其家中哪怕只住一夜,在那里人能获得食物和饮水,
不要在任何念头中对不害手者起恶念,背友者终究会伤害那不害手者。巴利
‘‘Yassekarattampi ghare vaseyya, yatthannapānaṃ puriso labheyya; Na tassa pāpaṃ manasāpi cintaye, adubbhapāṇiṃ dahate mittadubbho.
在哪棵树的树荫下,无论是坐着还是躺着,
不要折断它的树枝,因为背叛朋友的人确实很恶劣。巴利
‘‘Yassa rukkhassa chāyāya, nisīdeyya sayeyya vā; Na tassa sākhaṃ bhañjeyya, mittadubbho hi pāpako.
即使有人以财富遍满这大地,献予他所中意的女子,
就算得到了机会,也不该轻视他;不要落入那些不贞女子的掌控。巴利
‘‘Puṇṇampi cemaṃ pathaviṃ dhanena, dajjitthiyā puriso sammatāya; Laddhā khaṇaṃ atimaññeyya tampi, tāsaṃ vasaṃ asatīnaṃ na gacche.
确实,这样才是随行于已去者。
又伤害手,又再一次。
那个不忠的女人,还有那个背叛朋友的人,
你要做一个如法的人,舍弃非法。巴利
‘‘Evaṃ kho yātaṃ anuyāyi hoti, Allañca pāṇiṃ dahate punevaṃ; Asatī ca sā so pana mittadubbho, So dhammiko hohi jahassu adhamma’’nti.
在这里,“未曾交往过”是指连一天两天都没有一起住过的人。即使只是用座位:对这样的人,哪怕只是用座位来邀请,更不用说用饭食和饮品等了。对于他:对那位先前有恩的人,人确实会为他做事。随先行者:因为先前有恩,所以跟随那位先行者。因为先做的人叫“先行者”,后做的人叫“随行者”,智者们是这样说的。天王,这是第一种善人法。不伤之手:不伤害、只为自己吃饭而伸手的人,如果烧灼这只手,就成了背叛朋友的人。所以,烧灼湿润的手,这是第二种善人法的名称。不应:不应折断他的树枝或树叶。为什么?因为背叛朋友的人是邪恶的。这样,即使是对曾经享受过其树荫的、没有心识的树木作恶,也成了背叛朋友的人,更何况是对人呢?因此,对朋友不背叛,这是第三种善人法的名称。应给女人:应当给女人。善加思量:被好好地思量为“我是她唯一的爱人,没有别人,她只想要我”。得到机会:得到越轨的机会。无信的女人:指那些具足恶法的女人。因此,依靠女人而不作恶,这是第四种善人法的名称。你应成为如法的:天王,你应当具备这四种善人法。巴利
Tattha asanthutanti ekāhadvīhampi ekato avutthapubbaṃ. Yo āsanenāpīti yo evarūpaṃ puggalaṃ āsanamattenapi nimantayeyya, pageva annapānādīhi. Tassevāti tassa pubbakārissa atthaṃ puriso karoteva. Yātānuyāyīti pubbakāritāya yātassa puggalassa anuyāyī . Paṭhamaṃ karonto hi yāyī nāma, pacchā karonto anuyāyī nāmāti evaṃ paṇḍitā kathenti. Ayaṃ devarāja, paṭhamo sādhunaradhammo. Adubbhapāṇinti adubbhakaṃ attano bhuñjanahatthameva dahanto hi mittadubbhī nāma hoti. Iti allahatthassa ajjhāpanaṃ nāma ayaṃ dutiyo sādhunaradhammo. Na tassāti tassa sākhaṃ vā pattaṃ vā na bhañjeyya. Kiṃkāraṇā? Mittadubbho hi pāpako. Iti paribhuttacchāyassa acetanassa rukkhassapi pāpaṃ karonto mittadubbhī nāma hoti, kimaṅgaṃ pana manussabhūtassāti. Evaṃ mittesu adubbhanaṃ nāma ayaṃ tatiyo sādhunaradhammo. Dajjitthiyāti dadeyya itthiyā. Sammatāyāti ‘‘ahameva tassā piyo, na añño, maññeva sā icchatī’’ti evaṃ suṭṭhu matāya. Laddhā khaṇanti aticārassa okāsaṃ labhitvā. Asatīnanti asaddhammasamannāgatānaṃ itthīnaṃ. Iti mātugāmaṃ nissāya pāpassa akaraṇaṃ nāma ayaṃ catuttho sādhunaradhammo. So dhammiko hohīti devarāja, so tvaṃ imehi catūhi sādhunaradhammehi yutto hohīti.
大士就这样以佛陀般的威仪,向夜叉讲了四种善人法。巴利
Evaṃ mahāsatto yakkhassa cattāro sādhunaradhamme buddhalīlāya kathesi.
富那迦在听这些法的当下就察觉到:“智者在四种情况下都只求保住自己的性命;他以前跟我并无交情,却对我表示恭敬。我在他家里住了三天,享受了很大的荣耀。我造下这恶业,是因为女人的缘故。无论从哪方面看,都是我背叛了朋友。如果我冒犯了这位智者,却还不依善法而行,那怎么说得过去?所以我要那龙女还有什么用?我要让因达巴他城的居民转泣为笑,赶紧把他带到那里,送进法堂。”这样思惟之后,他说了偈颂:巴利
Te dhamme suṇantoyeva puṇṇako sallakkhesi ‘‘catūsupi ṭhānesu paṇḍito attano jīvitameva yācati, ayaṃ kho mayhaṃ pubbe asanthutasseva sakkāramakāsi, ahamassa nivesane tīhaṃ mahantaṃ yasaṃ anubhavanto vasiṃ, ahañcimaṃ pāpakammaṃ karonto mātugāmaṃ nissāya karomi, sabbathāpi ahameva mittadubbhī. Sace paṇḍitaṃ aparajjhāmi, na sādhunaradhamme vattissāmi nāma, tasmā kiṃ me nāgamāṇavikāya, indapatthanagaravāsīnaṃ assumukhāni hāsento imaṃ vegena tattha netvā dhammasabhāyaṃ otāressāmī’’ti cintetvā gāthamāha –
我在你家里住了三天,一直受到你饮食上的招待。
你是我的朋友,我放你走。智慧最上者,随你心意回家去吧。巴利
‘‘Avasiṃ ahaṃ tuyha tīhaṃ agāre, annena pānena upaṭṭhitosmi; Mitto mamāsī visajjāmahaṃ taṃ, kāmaṃ gharaṃ uttamapañña gaccha.
就算从龙族所得的利益损失了也无所谓,我也用不着龙女了。
你今天正是凭自己这番善巧的话,靠智慧在我这里免于一死。巴利
Api hāyatu nāgakulā attho, alampi me nāgakaññāya hotu; So tvaṃ sakeneva subhāsitena, muttosi me ajja vadhāya paññā’’ti.
在这里,“我已受你侍奉”意思就是“我已受到你的侍奉”。“我释放你”意思就是“我放你走”。“kāmaṃ”表示完全肯定。“vadhāya”指为了杀害。“paññā”指有智慧的人。巴利
Tattha upaṭṭhitosmīti tayā upaṭṭhitosmi. Visajjāmahaṃ tanti vissajjemi ahaṃ taṃ. Kāmanti ekaṃsena. Vadhāyāti vadhato. Paññāti paññavanta.
这时,大士对他说:“年轻人,你先别把我打发回我自己家,就直接带我去龙宫吧。”他一边这样说,一边诵出这首偈颂——巴利
Atha naṃ mahāsatto ‘‘māṇava, tvaṃ tāva maṃ attano gharaṃ mā pesehi, nāgabhavanameva maṃ nehī’’ti vadanto gāthamāha –
来吧,夜叉,你也带我一起去;为了你岳父的利益,你就在我身上施行吧。
我们也要去见龙王和他的天宫,那是以前从没见过的。巴利
‘‘Handa tuvaṃ yakkha mamampi nehi, sasuraṃ te atthaṃ mayi carassu; Mayañca nāgādhipatiṃ vimānaṃ, dakkhemu nāgassa adiṭṭhapubba’’nti.
其中,“handa”是表示决断的语气词。“你岳父的事,你就在我身上去办吧”,意思是:你岳父的那份财物,你就在我身上去办,别让它没了。“龙王及其宫殿”,意思是:我也要见到龙王和他的宫殿,那是我以前从没见过的。巴利
Tattha handāti vavassaggatthe nipāto. Sasuraṃ te atthaṃ mayi carassūti tava sasurassa santakaṃ atthaṃ mayi cara mā nāsehi. Nāgādhipatiṃ vimānanti ahampi nāgādhipatiñca vimānañcassa adiṭṭhapubbaṃ passeyyaṃ.
富那迦听了这话,说道:巴利
Taṃ sutvā puṇṇako āha –
对人没有好处的事,智者不该去看。
那么,智者啊,你到底是出于什么理由,想要去那个充满敌意的村庄呢?巴利
‘‘Yaṃ ve narassa ahitāya assa, na taṃ pañño arahati dassanāya; Atha kena vaṇṇena amittagāmaṃ, tuvamicchasi uttamapañña gantu’’nti.
其中,amittagāma 指敌人居住的地方,意思就是与敌人相遇。巴利
Tattha amittagāmanti amittassa vasanaṭṭhānaṃ, amittasamāgamanti attho.
于是,大士对他说:巴利
Atha naṃ mahāsatto āha –
我确实也知道这一点,智者不应当去看它。
我哪里都没有造过恶业,所以我不用担心死亡会到来。巴利
‘‘Addhā pajānāmi ahampi etaṃ, na taṃ pañño arahati dassanāya; Pāpañca me natthi kataṃ kuhiñci, tasmā na saṅke maraṇāgamāyā’’ti.
在这里,“maraṇāgamāya”就是指死亡的到来。巴利
Tattha maraṇāgamāyāti maraṇassa āgamāya.
不过,天王,那个夜叉原本那么粗暴,是我用说法把他调柔了。可他现在却对我说:“我已经不需要龙女了,回你自己的家去吧。”让龙王变得柔和是我的责任,你就带我去那里吧。富那迦听了这话,应了一声“好”,满心欢喜地说——巴利
Apica , devarāja, tādiso yakkho kakkhaḷo mayā dhammakathāya palobhetvā mudukato, idāneva maṃ ‘‘alaṃ me nāgamāṇavikāya, attano gharaṃ yāhī’’ti vadesi, nāgarājassa mudukaraṇaṃ mama bhāro, nehiyeva maṃ tatthāti. Tassa taṃ vacanaṃ sutvā puṇṇako ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tuṭṭhacitto āha –
来吧,你跟我一起去看看那个无比威力的地方;来吧,宰相。
象王在那里伴着歌舞嬉戏,就像国王多闻天王在纳利尼湖中一样。巴利
‘‘Handa ca ṭhānaṃ atulānubhāvaṃ, mayā saha dakkhasi ehi katte; Yatthacchati naccagītehi nāgo, rājā yathā vessavaṇo naḷiññaṃ.
龙女们成群结队地嬉戏游玩,日夜不停地欢闹;
装饰有大量花环,被众多花朵覆盖,像闪电在天空中闪耀。巴利
‘‘Naṃ nāgakaññā caritaṃ gaṇena, nikīḷitaṃ niccamaho ca rattiṃ; Pahūtamālyaṃ bahupupphachannaṃ, obhāsatī vijjurivantalikkhe.
食物、饮品样样齐全,还有舞蹈、歌唱和奏乐;
盛装打扮的少女们充满其中,凭着种种衣服饰品而光彩照人。巴利
‘‘Annena pānena upetarūpaṃ, naccehi gītehi ca vāditehi; Paripūraṃ kaññāhi alaṅkatāhi, upasobhati vatthapilandhanenā’’ti.
在这里,“handa ca”只是一个语气词。“ṭhāna”是龙王的住处。“Naḷiñña”是在名叫那利尼的王都。“caritaṃ gaṇena”是龙女们成群结队游历的地方。“nikīḷita”是日夜不断与龙女们嬉戏游玩之处。巴利
Tattha handa cāti nipātamattameva. Ṭhānanti nāgarājassa vasanaṭṭhānaṃ. Naḷiññanti naḷiniyaṃ nāma rājadhāniyaṃ. Caritaṃ gaṇenāti taṃ nāgakaññānaṃ gaṇena caritaṃ. Nikīḷitanti niccaṃ aho ca rattiñca nāgakaññāhi kīḷitānukīḷitaṃ.
富楼那说完这番话,就让大士骑上马背,带到了那里。导师为了说明这件事,说道:巴利
Evañca pana vatvā puṇṇako mahāsattaṃ assapiṭṭhaṃ āropetvā tattha nesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
1580 这一段只有编号,没有可翻译的巴利文内容。巴利
1580.
那位布那迦让俱卢族人中最胜的办事者坐到了后面的座位上。
他带着那位心思聪慧的造作者,来到了龙王的宫殿。巴利
‘‘So puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ, nisīdayī pacchato āsanasmiṃ; Ādāya kattāramanomapaññaṃ, upānayī bhavanaṃ nāgarañño.
到达了那无与伦比的境界之后,这位造作者站在了富那迦的后面。
龙王盼着和合,就先对女婿开口说话了。巴利
‘‘Patvāna ṭhānaṃ atulānubhāvaṃ, aṭṭhāsi kattā pacchato puṇṇakassa; Sāmaggipekkhamāno nāgarājā, pubbeva jāmātaramajjhabhāsathā’’ti.
比丘们,其中“那位富楼那”是指:他这样赞叹了龙宫之后,让那位智者骑上自己的良马,带他前往龙宫。“处所”是指龙王的居住地。“在富楼那后面”是说:据说富楼那心里这样想:“如果龙王见到这位智者后心生柔软,那就很好;如果不是这样,那就在他还没见到智者的时候,让智者骑上骏马带走吧。”于是他就让智者待在后面。因此说“在富楼那后面”。“期待会面”是指盼望相见。另有一种读法是“自己想见”,意思是见到自己的女婿后,自己先开口对他说话。巴利
Tattha sopuṇṇakoti bhikkhave, so evaṃ nāgabhavanaṃ vaṇṇetvā paṇḍitaṃ attano ājaññaṃ āropetvā nāgabhavanaṃ nesi. Ṭhānanti nāgarājassa vasanaṭṭhānaṃ. Pacchato puṇṇakassāti puṇṇakassa kira etadahosi ‘‘sace nāgarājā paṇḍitaṃ disvā muducitto bhavissati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce, tassa taṃ apassantasseva sindhavaṃ āropetvā ādāya gamissāmī’’ti. Atha naṃ pacchato ṭhapesi. Tena vuttaṃ ‘‘pacchato puṇṇakassā’’ti. Sāmaggipekkhamānoti sāmaggiṃ apekkhamāno. ‘‘Sāmaṃ apekkhī’’tipi pāṭho, attano jāmātaraṃ passitvā paṭhamataraṃ sayameva ajjhabhāsathāti attho.
你难道去过人间,去寻找智者的心吗?
堪察,你是不是带着那位心爱的智者一起来的?巴利
‘‘Yannu tuvaṃ agamā maccalokaṃ, anvesamāno hadayaṃ paṇḍitassa; Kacci samiddhena idhānupatto, ādāya kattāramanomapañña’’nti.
在这里,有人问“kacci samiddhena”:你是不是带着达成的心愿、圆满实现,来到这里的?巴利
Tattha kacci samiddhenāti kacci te manorathena samiddhena nipphannena idhāgatosīti pucchati.
你一直想要见的那个人已经来了,他就是我如法得到的法护。
你们当面看看这位正在说法的人吧,与善人们相聚确实是快乐的。巴利
‘‘Ayañhi so āgato yaṃ tvamicchasi, dhammena laddho mama dhammapālo; Taṃ passatha sammukhā bhāsamānaṃ, sukho have sappurisehi saṅgamo’’ti.
在这里,“你所想要”就是“你所欲求”的意思。也有写成“Yantu micchasī”的读法。“当面说法”是说:那位受世间尊敬的达摩波罗,现在正用甜美的声音说法,你们就当面看着他吧。因为和善人聚在同一处,确实就是快乐。巴利
Tattha yaṃ tvamicchasīti yaṃ tvaṃ icchasi. ‘‘Yantu micchasī’’tipi pāṭho. Sammukhā bhāsamānanti taṃ lokasakkataṃ dhammapālaṃ idāni madhurena sarena dhammaṃ bhāsamānaṃ sammukhāva passatha, sappurisehi ekaṭṭhāne samāgamo hi nāma sukho hotīti.
这时,龙王看见了大士,就说了一首偈颂:巴利
Tato nāgarājā mahāsattaṃ disvā gāthamāha –
凡人见到了从未见过的东西,被死亡的恐惧所逼迫;
因为害怕,所以不来礼敬,这不是智者会做的事。巴利
‘‘Adiṭṭhapubbaṃ disvāna, macco maccubhayaṭṭito; Byamhito nābhivādesi, nayidaṃ paññavatāmivā’’ti.
这里,“怖畏者”就是害怕的人。这句话的意思是——智者啊,你见到从未见过的龙宫之后,被死亡的恐惧所逼迫,痛苦害怕,所以不来礼敬我,这样的理由在智者身上是说不通的。巴利
Tattha byamhitoti bhīto. Idaṃ vuttaṃ hoti – paṇḍita, tvaṃ adiṭṭhapubbaṃ nāgabhavanaṃ disvā maraṇabhayena aṭṭito bhīto hutvā yaṃ maṃ nābhivādesi, idaṃ kāraṇaṃ paññavantānaṃ na hotīti.
大士面对这位期待受礼敬的龙王,并没有直接说“你不该被我礼敬”,而是凭着自己的智慧与善巧方便,说道:“我正因为是即将被处死的人,才礼敬你。”接着说了下面两首偈颂——巴利
Evaṃ vandanaṃ paccāsīsantaṃ nāgarājānaṃ mahāsatto ‘‘na tvaṃ mayā vanditabbo’’ti avatvāva attano ñāṇavantatāya upāyakosallena ‘‘ahaṃ vajjhappattabhāvena naṃ taṃ vandāmī’’ti vadanto gāthādvayamāha –
龙啊,我并未患病,也没有被死亡的恐惧所逼迫;
不应礼敬将被处死的人,也不应让将被处死的人礼敬自己。巴利
‘‘Na camhi byamhito nāga, na ca maccubhayaṭṭito; Na vajjho abhivādeyya, vajjhaṃ vā nābhivādaye.
我该如何向他行礼,又如何让他向我行礼呢?
凡是人想要杀害的那个业,那个业就不会生起。巴利
‘‘Kathaṃ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve; Yaṃ naro hantumiccheyya, taṃ kammaṃ nupapajjatī’’ti.
这段话的意思是:龙王啊,我不是因为见到了以前从没见过的龙宫才害怕,也不是被死亡的恐惧逼着才害怕。像我这样的人,根本就不会怕死。可是,一个该被杀的人,不能去行礼,也不该让别人向自己行礼。一个人若想杀害对方,他怎么可能向对方行礼?又怎么可能让对方向自己行礼呢?这种事对他来说根本说不通。听说你为了杀我,才指使这个人来,那我又怎么能向你行礼呢?巴利
Tassattho – nevāhaṃ, nāgarāja, adiṭṭhapubbaṃ nāgabhavanaṃ disvā bhīto, na maraṇabhayaṭṭito. Mādisassa hi maraṇabhayaṃ nāma natthi, vajjho pana abhivādetuṃ, vajjhaṃ vā avajjhopi abhivādāpetuṃ na labhati. Yañhi naro hantumiccheyya, so taṃ kathaṃ nu abhivādeyya, kathaṃ vā tena attānaṃ abhivādāpayetha ve. Tassa hi taṃ kammaṃ na upapajjati. Tvañca kira maṃ mārāpetuṃ imaṃ āṇāpesi, kathāhaṃ taṃ vandādhīti.
龙王听完之后,为了赞叹大士,说了两首偈颂:巴利
Taṃ sutvā nāgarājā mahāsattassa thutiṃ karonto dve gāthā abhāsi –
确实如此,正如你所说,智者,你说的是真实。
被判死刑的人不该向别人行礼,别人也不该向被判死刑的人行礼。巴利
‘‘Evametaṃ yathā brūsi, saccaṃ bhāsasi paṇḍita; Na vajjho abhivādeyya, vajjhaṃ vā nābhivādaye.
我们该如何向你行礼,又该如何让人来行礼呢?
如果有人想杀害他人,那种行为是不会成立的。巴利
Kathaṃ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve; Yaṃ naro hantumiccheyya, taṃ kammaṃ nupapajjatī’’ti.
这时,大士与龙王互相问候,说道:巴利
Idāni mahāsatto nāgarājena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto āha –
你这成就,到底是无常还是常住?这神变、光辉、力量、精进,以及投生果报;
龙王,我向你请问这件事:你这座宫殿到底是怎么得来的?巴利
‘‘Asassataṃ sassataṃ nu tavayidaṃ, iddhī jutī balavīriyūpapatti; Pucchāmi taṃ nāgarājetamatthaṃ, kathaṃ nu te laddhamidaṃ vimānaṃ.
这是无因自然得到的,还是由变化而生?是你自己造作的,还是天神赐予的?
请告诉我,龙王,你究竟是怎么得到这座天宫的。巴利
‘‘Adhiccaladdhaṃ pariṇāmajaṃ te, sayaṃkataṃ udāhu devehi dinnaṃ; Akkhāhi me nāgarājetamatthaṃ, yatheva te laddhamidaṃ vimāna’’nti.
在这里,“你所拥有的”指的是你这份名声,或者指这座天宫看似永恒,其实并不永恒。用“不要因为名声就去作恶”这句话,他是在为自己的性命求情。“神通”指的是龙的神通、龙的光辉、身体的力量、心里的精进、投生到龙界,以及你拥有的这座天宫。我问你,龙王,这个道理:你是怎么得到这一切的?“无因所得”是说,你这座天宫这么圆满,是没有原因、偶然得到的吗?还是由时节变化产生的?还是你自己亲手造作的?还是天神赐给你的?你到底是怎么得到它的,请把这个道理告诉我。巴利
Tattha tavayidanti idaṃ tava yasajātaṃ, vimānaṃ vā asassataṃ sassatasadisaṃ, ‘‘mā kho yasaṃ nissāya pāpamakāsī’’ti iminā padena attano jīvitaṃ yācati. Iddhīti nāgaiddhi ca nāgajuti ca kāyabalañca cetasikavīriyañca nāgabhavane upapatti ca yañca te idaṃ vimānaṃ, pucchāmi taṃ nāgarāja, etamatthaṃ, kathaṃ nu te idaṃ sabbaṃ laddhanti. Adhiccaladdhanti kiṃ nu tayā idaṃ vimānaṃ evaṃ sampannaṃ adhicca akāraṇena laddhaṃ, udāhu utupariṇāmajaṃ te idaṃ, udāhu sayaṃ sahattheneva kataṃ, udāhu devehi te dinnaṃ, yatheva te idaṃ laddhaṃ, etaṃ me atthaṃ akkhāhīti.
龙王听完这话,说道:巴利
Taṃ sutvā nāgarājā āha –
我这天宫不是偶然得到的,不是由变化产生的,不是我自己造的,也不是天神赐予的。
我这天宫,是靠我自己的清净善业得来的。巴利
‘‘Nādhiccaladdhaṃ na pariṇāmajaṃ me, na sayaṃkataṃ nāpi devehi dinnaṃ; Sakehi kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṃ vimāna’’nti.
在这里,“无罪的”就是指没有过失的。巴利
Tattha apāpakehīti alāmakehi.
然后大士说道:巴利
Tato mahāsatto āha –
你曾修什么戒行,又修什么梵行?是什么善行修得好,才得到这个果报?
你有神通、光辉、力量和精进,因此投生到这座大天宫里,龙王啊,这就是你的大天宫。巴利
‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ, kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Iddhī jutī balavīriyūpapatti, idañca te nāga mahāvimāna’’nti.
在这里,“你过去有什么戒行”是在问:龙王,你过去世中曾有什么戒行?“又有什么梵行”是在问:你又曾过着怎样的梵行生活?“是哪一种善行,而有这些神力等果报”是在问:是哪一种善行,让你得到这些神通等果报?巴利
Tattha kiṃ te vatanti nāgarāja, purimabhave tava kiṃ vataṃ ahosi, ko pana brahmacariyavāso, katarassa sucaritassevesa iddhiādiko vipākoti.
龙王听完这话,说道:巴利
Taṃ sutvā nāgarājā āha –
我和妻子在人间时,我们俩都怀着信心,做过施主;
那时我的家就像酒馆一样,沙门婆罗门都得到了满足。巴利
‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke, saddhā ubho dānapatī ahumhā; Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi, santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.
花鬘、香、涂香,灯明、床座与卧具,
我们在那里恭敬地布施了衣物、卧具、食物和饮料。巴利
‘‘Mālañca gandhañca vilepanañca, padīpiyaṃ seyyamupassayañca; Acchādanaṃ sāyanamannapānaṃ, sakkacca dānāni adamha tattha.
这就是我的戒行,这就是我的梵行,这就是那善行修得之后得到的果报。
我拥有神通、光辉、大力精进之成就,以及这广大宫殿也是我的,智者啊。巴利
‘‘Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ, tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Iddhī jutī balavīriyūpapatti, idañca me dhīra mahāvimāna’’nti.
其中,“人世间”指的是鸯伽国的迦罗瞻波城。“那就是我的戒行”:我恭敬布施的布施本身,就是我所受持的戒行和梵行;正是这一善行,带来了这以神通为首的果报。巴利
Tattha manussaloketi aṅgaraṭṭhe kālacampānagare. Taṃ me vatanti taṃ sakkaccaṃ dinnadānameva mayhaṃ vattasamādānañca brahmacariyañca ahosi, tasseva sucaritassa ayaṃ iddhādiko vipākoti.
如果你确实这样得到了这座天宫,你就知道福德果报的投生。
所以,你确实应当不放逸地修行法,好让你将来还能再住进这样的天宫。巴利
‘‘Evaṃ ce te laddhamidaṃ vimānaṃ, jānāsi puññānaṃ phalūpapattiṃ; Tasmā hi dhammaṃ cara appamatto, yathā vimānaṃ puna māvasesī’’ti.
在这里,所谓“你知道”,意思是:如果这座宫殿是你靠布施的威力才得到的,那么你就是知道福德的果报,也知道由福德果所感得的投生。所谓“因此”,就是说:既然你是靠福德才得到这座宫殿,所以才这样说。所谓“再次居住”,意思是:你今后也要像现在这样住在这龙宫之中,同时修行正法。巴利
Tattha jānāsīti sace tayā dānānubhāvena taṃ laddhaṃ, evaṃ sante jānāsi nāma puññānaṃ phalañca puññaphalena nibbattaṃ upapattiñca. Tasmā hīti yasmā puññehi tayā idaṃ laddhaṃ, tasmā. Puna māvasesīti punapi yathā imaṃ nāgabhavanaṃ ajjhāvasasi, evaṃ dhammaṃ cara.
龙王听完这话,说道:巴利
Taṃ sutvā nāgarājā āha –
这里没有沙门婆罗门,我们可以向其布施饮食、为其办事。
请回答我的提问,告诉我这件事:怎样才能让我们不再住回那座天宫?巴利
‘‘Nayidha santi samaṇabrāhmaṇā ca, yesannapānāni dademu katte; Akkhāhi me pucchito etamatthaṃ, yathā vimānaṃ puna māvasemā’’ti.
你确实有在此世投生的享乐者,还有儿子、妻子及依附生活的人;
在他们当中,你要永远做到言语和行动都不带恶意。巴利
‘‘Bhogī hi te santi idhūpapannā, puttā ca dārā anujīvino ca; Tesu tuvaṃ vacasā kammunā ca, asampaduṭṭho ca bhavāhi niccaṃ.
龙啊,你就这样用言语和行为守护好这无害之心。
你在这里的天宫中住满寿命后,就会从这里往生到上方的天界。巴利
‘‘Evaṃ tuvaṃ nāga asampadosaṃ, anupālaya vacasā kammunā ca; Ṭhatvā idha yāvatāyukaṃ vimāne, uddhaṃ ito gacchasi devaloka’’nti.
这里,“受用者”就是指诸龙,意思是享有资具的众生。“对于他们”是指对于这些子女、妻子等受用者,你要始终在言语和行为上不伤害他们。“要守护”是说:要这样以慈心守护子女等眷属以及其他众生——也就是不害之心。“从此处向上”是说:从这龙界命终之后,将投生到上方的天界。因为慈心是比布施更殊胜的功德。巴利
Tattha bhogīti bhogino, nāgāti attho. Tesūti tesu puttadārādīsu bhogīsu vācāya kammena ca niccaṃ asampaduṭṭho bhava. Anupālayāti evaṃ puttādīsu ceva sesasattesu ca mettacittasaṅkhātaṃ asampadosaṃ anurakkha. Uddhaṃ itoti ito nāgabhavanato cuto uparidevalokaṃ gamissati. Mettacittañhi dānato atirekataraṃ puññanti.
龙王听了大士说的法之后,心里想:“不能让这位智者一直在外面白白耽搁。应该让他和维玛拉见面,让她听到善说,平息她的渴望,再让财胜王高兴起来,然后送智者回去。”这样想完,就说了一首偈颂:巴利
Tato nāgarājā mahāsattassa dhammakathaṃ sutvā ‘‘na sakkā paṇḍitena bahi papañcaṃ kātuṃ, vimalāya dassetvā subhāsitaṃ sāvetvā dohaḷaṃ paṭippassambhetvā dhanañcayarājānaṃ hāsento paṇḍitaṃ pesetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā gāthamāha –
那位最尊贵的国王一定很悲伤,因为失去了你这位同生共死的伙伴。
即使是一个被痛苦逼到绝境的人,只要遇见你,也能得到安乐;即使是一个病人,也是如此。巴利
‘‘Addhā hi so socati rājaseṭṭho, tayā vinā yassa tuvaṃ sajibbo; Dukkhūpanītopi tayā samecca, vindeyya poso sukhamāturopī’’ti.
在这里,“有命”指的是还活着的大臣。“已会合”指的是和你相聚之后。“病者”指的是即使病得很重的人。巴利
Tattha sajibboti sajīvo amacco. Sameccāti tayā saha samāgantvā. Āturopīti bāḷhagilānopi samāno.
大士听了之后,一边称赞龙王,一边说了另一首偈颂:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto nāgarājassa thutiṃ karonto itaraṃ gāthamāha –
你确实说的是圣者的法,龙象啊,是无上的利益之句,已经好好修习过;
在这样的灾难里,像我这样的人的殊胜之处才会显现出来。巴利
‘‘Addhā sataṃ bhāsasi nāga dhammaṃ, anuttaraṃ atthapadaṃ suciṇṇaṃ; Etādisiyāsu hi āpadāsu, paññāyate mādisānaṃ viseso’’ti.
在这里,你确实是在说善士们、智者们的法。“义句”是指有益的部分。在这样的灾难中、这样的怖畏现前时,像我这样有智慧的人的殊胜之处就会显现出来。巴利
Tattha addhā satanti ekaṃsena santānaṃ paṇḍitānaṃ dhammaṃ bhāsasi. Atthapadanti hitakoṭṭhāsaṃ. Etādisiyāsūti evarūpāsu āpadāsu etādise bhaye upaṭṭhite mādisānaṃ paññavantānaṃ viseso paññāyati.
龙王听了之后,更加欢喜,就继续问他,说了一首偈颂:巴利
Taṃ sutvā nāgarājā atirekataraṃ tuṭṭho tameva pucchanto gāthamāha –
请你告诉我们:他是白得了你,还是在掷骰子赌钱时赢了你?
他对她说“这是如法得到的”,那你是怎么落到这个人手里的?巴利
‘‘Akkhāhi no tāyaṃ mudhā nu laddho, akkhehi no tāyaṃ ajesi jūte; Dhammena laddho iti tāyamāha, kathaṃ nu tvaṃ hatthamimassa māgato’’ti.
这里,“请告诉我们”意思是说给我们听。“你”指的是你这个人。“难道是白得的吗”是说:到底是毫无凭据白捡来的,还是赌博赢来的?所谓“他这样说”,是指这位富楼那说:“我是如法得到这位智者的。” “你是怎么落到这人手里的”意思是你怎么会落到他手中。巴利
Tattha akkhāhi noti ācikkha amhākaṃ. Tāyanti taṃ ayaṃ. Mudhā nu laddhoti kiṃ nu kho mudhā amūlakeneva labhi, udāhu jūte ajesi. Iti tāyamāhāti ayaṃ puṇṇako ‘‘dhammena me paṇḍito laddho’’ti vadati. Kathaṃ nu tvaṃ hatthamimassa māgatoti tvaṃ kathaṃ imassa hatthaṃ āgatosi.
那位在那里做国王、曾是我主人的人,这位在赌局中用骰子赢了他。
那个击败了我的国王把我给了这个人;我是如法得到的,不是靠强抢来的。巴利
‘‘Yo missaro tattha ahosi rājā, tamāyamakkhehi ajesi jūte; So maṃ jito rājā imassadāsi, dhammena laddhosmi asāhasenā’’ti.
在这里,“谁是我的主人”,意思是那个主宰我的人。“给了这位”,意思是给了这位富楼那。巴利
Tattha yo missaroti yo maṃ issaro. Imassadāsīti imassa puṇṇakassa adāsi.
龙王听了这话,心里很高兴。导师为了说明这件事,就说了下面的话:巴利
Taṃ sutvā nāgarājā tuṭṭho ahosi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
龙王摩诃罗伽听了智者的善说后,心满意足,欢喜踊跃。
他牵着那位智慧无双者的手,当时就走进妻子面前。巴利
‘‘Mahorago attamano udaggo, sutvāna dhīrassa subhāsitāni; Hatthe gahetvāna anomapaññaṃ, pāvekkhi bhariyāya tadā sakāse.
无垢者啊,你为什么会脸色苍白?为什么吃不下饭?
我可不是那样的色相,这位才是驱除黑暗的人。巴利
‘‘Yena tvaṃ vimale paṇḍu, yena bhattaṃ na ruccati; Na ca metādiso vaṇṇo, ayameso tamonudo.
你心里想要见的那个人,这位放光者已经来了;
请听他说的话,能再见到他实在太难得了。巴利
‘‘Yassa te hadayenattho, āgatāyaṃ pabhaṅkaro; Tassa vākyaṃ nisāmehi, dullabhaṃ dassanaṃ punā’’ti.
这里,“pāvekkhi”是“进入”的意思。“Yena”是说:贤善的无垢女啊,你是因为什么原因,脸色苍白,连饭也吃不香呢?“Na ca metādiso vaṇṇo”是说:像这样的容色,无论在大地上还是天界里,任何别人都没有,像这位的功德之色那样广为人知。“Ayameso tamonudo”是说:你正是依靠他才生起了渴望,他就是那位驱除一切世间黑暗的人。接着又说“再次”,意思是说,能再见到他,实在难得。巴利
Tattha pāvekkhīti paviṭṭho. Yenāti bhadde vimale, yena kāraṇena tvaṃ paṇḍu ceva, na ca te bhattaṃ ruccati. Na ca metādiso vaṇṇoti pathavitale vā devaloke vā na ca tādiso vaṇṇo aññassa kassaci atthi, yādiso etassa guṇavaṇṇo patthaṭo. Ayameso tamonudoti yaṃ nissāya tava dohaḷo uppanno, ayameva so sabbalokassa tamonudo. Punāti puna etassa dassanaṃ nāma dullabhanti vadati.
维玛拉见到他后,也上前与他寒暄问候。导师为了说明这件事的含意,便说道:巴利
Vimalāpi taṃ disvā paṭisanthāraṃ akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
维玛喇见到那位大智慧者,便举起十指合掌,
她满心欢喜、神情愉悦,对俱卢族中最殊胜的造作者这样说道。巴利
‘‘Disvāna taṃ vimalā bhūripaññaṃ, dasaṅgulī añjaliṃ paggahetvā; Haṭṭhena bhāvena patītarūpā, iccabravi kurūnaṃ kattuseṭṭha’’nti.
在这里,“以喜悦的状态”是指以欢喜的心。“满心欢喜”是指生起愉悦。巴利
Tattha haṭṭhena bhāvenāti pahaṭṭhena cittena. Patītarūpāti somanassajātā.
从此以后,就是维玛拉和菩萨之间的问答偈颂——巴利
Ito paraṃ vimalāya ca mahāsattassa ca vacanappaṭivacanagāthā –
凡人见到了从未见过的东西,被死亡的恐惧所逼迫;
惊慌害怕,他连招呼都不打,这可不是有智慧的人会做的事。巴利
‘‘Adiṭṭhapubbaṃ disvāna, macco maccubhayaṭṭito; Byamhito nābhivādesi, nayidaṃ paññavatāmiva.
我并不惊慌害怕,龙啊,也不是处于死亡的恐惧中。
该杀之人不应礼敬,也不应礼敬该杀之人。巴利
‘‘Na camhi byamhito nāgi, na ca maccubhayaṭṭito; Na vajjho abhivādeyya, vajjhaṃ vā nābhivādaye.
我怎会被致敬,又怎会使人致敬呢?
“一个人若想杀害谁,那样的业便不会成就。”巴利
‘‘Kathaṃ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve; Yaṃ naro hantumiccheyya, taṃ kammaṃ nupapajjati.
确实如此,正如你所说,智者,你说的是真实。
不应向该被杀的人行礼,也不该让该被杀的人向自己行礼。巴利
‘‘Evametaṃ yathā brūsi, saccaṃ bhāsasi paṇḍita; Na vajjho abhivādeyya, vajjhaṃ vā nābhivādaye.
我怎么能不向你行礼,又怎么能让人代我行礼呢?
“一个人若想杀害谁,那样的业便不会成就。”巴利
‘‘Kathaṃ no abhivādeyya, abhivādāpayetha ve; Yaṃ naro hantumiccheyya, taṃ kammaṃ nupapajjati.
你的这个是无常还是常呢?你的神变、光辉、力量、精进与投生。
龙女啊,我问问你这件事:你到底是怎样得到这座天宫的?巴利
‘‘Asassataṃ sassataṃ nu tavayidaṃ, iddhī jutī balavīriyūpapatti; Pucchāmi taṃ nāgakaññetamatthaṃ, kathaṃ nu te laddhamidaṃ vimānaṃ.
是无缘无故自然得到的,还是由变化而生?是你自己造作的,还是天神赐予的?
龙女啊,请告诉我这件事:你到底是怎样得到这座宫殿的?巴利
‘‘Adhiccaladdhaṃ pariṇāmajaṃ te, sayaṃkataṃ udāhu devehi dinnaṃ; Akkhāhi me nāgakaññetamatthaṃ, yatheva te laddhamidaṃ vimānaṃ.
这座宫殿不是偶然得到的,不是由变化产生的,不是我自己造作的,也不是天神赐给我的。
我凭着自己清净无罪的业和福德,得到了这座天宫。巴利
‘‘Nādhiccaladdhaṃ na pariṇāmajaṃ me, na sayaṃkathaṃ nāpi devehi dinnaṃ; Sakehi kammehi apāpakehi, puññehi me laddhamidaṃ vimānaṃ.
你持的是什么戒?又修的是什么梵行?是什么善行带来了这个果报?
你的神变、光辉、力量和精进的成就,以及这座宏伟的宫殿,龙女啊。巴利
‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ, kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Iddhī jutī balavīriyūpapatti, idañca te nāgi mahāvimānaṃ.
我和我的丈夫,我们两个都是有信心的人,也都是施主。
那时我的家就像一口敞开的水井,沙门和婆罗门都在这里得到了满足。巴利
‘‘Ahañca kho sāmiko cāpi mayhaṃ, saddhā ubho dānapatī ahumhā; Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi, santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.
花鬘、香、涂香,灯明、床座与卧具,
衣服、卧具、食物和饮料,我们在那里恭敬地布施了。巴利
‘‘Mālañca gandhañca vilepanañca, padīpiyaṃ seyyamupassayañca; Acchādanaṃ sāyanamannapānaṃ, sakkacca dānāni adamha tattha.
这是我的誓愿,这就是那梵行,这就是它善修之后的果报。
神通、光辉、力量与精进之成就,以及我这大天宫,智者啊。巴利
‘‘Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ, tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Iddhī jutī balavīriyūpapatti, idañca me dhīra mahāvimānaṃ.
如果你确实是这样得到这座天宫的,并且知道福德果报的显现;
所以,你确实应当不放逸地依法而行,好让你能再次住在这座天宫。巴利
‘‘Evaṃ ce te laddhamidaṃ vimānaṃ, jānāsi puññānaṃ phalūpapattiṃ; Tasmā hi dhammaṃ cara appamattā, yathā vimānaṃ puna māvasesi.
这里没有沙门和婆罗门,我们可以向他们布施饮食。
我问你这件事,请你回答我,好让我们以后不再住进天宫。巴利
‘‘Nayidha santi samaṇabrāhmaṇā ca, yesannapānāni dademu katte; Akkhāhi me pucchito etamatthaṃ, yathā vimānaṃ puna māvasema.
你在这世间确实有财富,有儿子、妻子,还有依附你生活的人;
在他们当中,你要始终做到言语和行为都没有过失。巴利
‘‘Bhogī hi te santi idhūpapannā, puttā ca dārā anujīvino ca; Tesu tuvaṃ vacasā kammunā ca, asampaduṭṭhā ca bhavāhi niccaṃ.
龙女啊,你要这样以言语和行动守护好,不让自己有任何过失。
你在这里的天宫中住到寿命尽时,就会从这里向上前往天界。巴利
‘‘Evaṃ tuvaṃ nāgi asampadosaṃ, anupālaya vacasā kammunā ca; Ṭhatvā idha yāvatāyukaṃ vimāne, uddhaṃ ito gacchasi devalokaṃ.
那位最尊贵的国王,一旦和你分离,肯定也会悲伤,毕竟你一直陪在他身边。
纵使身患病痛,为苦所迫的人,遇见了你,也能获得安乐。巴利
‘‘Addhā hi so socati rājaseṭṭho, tayā vinā yassa tuvaṃ sajibbo; Dukkhūpanītopi tayā samecca, vindeyya poso sukhamāturopi.
龙女,你确实在宣说善法,那是无上、有意义、善加修行的法。
因为正是在这样的危难中,像我这般之人的殊胜才得以显现。巴利
‘‘Addhā sataṃ bhāsasi nāgi dhammaṃ, anuttaraṃ atthapadaṃ suciṇṇaṃ; Etādisiyāsu hi āpadāsu, paññāyate mādisānaṃ viseso.
请告诉我们:她是白白得到的,还是你在赌局中用骰子赢来的?
她说“这是如法得来的”,那你又是怎么落到这个人手里的?巴利
‘‘Akkhāhi no tāyaṃ mudhā nu laddho, akkhehi no tāyaṃ ajesi jūte; Dhammena laddho iti tāyamāha, kathaṃ nu tvaṃ hatthamimassa māgato.
那时,那里有一位朋友是国王,这位在赌局中用骰子赢了那个。
那个国王输了之后,把我给了这位;我是如法得到的,不是靠强夺。巴利
‘‘Yo missaro tattha ahosi rājā, tamāyamakkhehi ajesi jūte; So maṃ jito rājā imassadāsi, dhammena laddhosmi asāhasenā’’ti.
这些偈颂的含义,应当依照前面所说的方式来了知。巴利
Imāsaṃ gāthānaṃ attho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo.
维玛喇听了大士的话,更加欢喜。她扶起大士,用上千罐香水为他沐浴。沐浴时,她把天衣、天香、天花鬘等物供养给大士。装饰打扮妥当后,又供养他天食。大士吃完饭,铺设好庄严的法座,在庄严的法座上坐下,以佛陀的风范说法。导师为了阐明这件事,说道——巴利
Mahāsattassa vacanaṃ sutvā atirekataraṃ tuṭṭhā vimalā mahāsattaṃ gahetvā sahassagandhodakaghaṭehi nhāpetvā nhānakāle mahāsattassa dibbadussadibbagandhamālādīni datvā alaṅkatappaṭiyattakāle dibbabhojanaṃ bhojesi. Mahāsatto bhuttabhojano alaṅkatāsanaṃ paññāpetvā alaṅkatadhammāsane nisīditvā buddhalīlāya dhammaṃ desesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
就像婆楼那龙王向智者提问那样,
同样地,龙女也向那位智者问了问题。巴利
‘‘Yatheva varuṇo nāgo, pañhaṃ pucchittha paṇḍitaṃ; Tatheva nāgakaññāpi, pañhaṃ pucchittha paṇḍitaṃ.
就像智者被问到时,能让婆楼那龙王欢喜一样;
同样地,智者被问到时,也让龙女欢喜。巴利
‘‘Yatheva varuṇaṃ nāgaṃ, dhīro tosesi pucchito; Tatheva nāgakaññampi, dhīro tosesi pucchito.
1630 第1630段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1630.
那位智者看出他们俩——大龙和龙女——都满心欢喜,
他毫不发抖,毫不害怕,身毛不竖,对龙王婆楼那这样说道:巴利
‘‘Ubhopi te attamane viditvā, mahoragaṃ nāgakaññañca dhīro; Achambhī abhīto alomahaṭṭho, iccabravi varuṇaṃ nāgarājānaṃ.
龙啊,别拦我,我已经到了;你需要的就是这具身体。
以心与肉,做该做的事吧,我将自己依照你的心意而行。巴利
‘‘Mā rodhayi nāga āyāhamasmi, yena tavattho idaṃ sarīraṃ; Hadayena maṃsena karohi kiccaṃ, sayaṃ karissāmi yathāmati te’’ti.
在这里,“不惊慌”就是不动摇。“身毛竖立”是因害怕而身毛竖立。“这样说道”是出于怀疑才这样说。“不要忧虑”的意思是:不要因为想“我在对我朋友做坏事”而害怕,也不要想着“现在该怎么杀掉这个人”。“龙啊”是在称呼婆楼那。“我是因由”,就是“我是因由”,也有另一种读法作“正是这个”。“我自己来做”的意思是:如果你因为“我刚在他面前听受了法”而下不了手杀我,那我就按你的心意,自己动手。巴利
Tattha achambhīti nikkampo. Alomahaṭṭhoti bhayena ahaṭṭhalomo. Iccabravīti vīmaṃsanavasena iti abravi. Mā rodhayīti ‘‘mittadubbhikammaṃ karomī’’ti mā bhāyi, ‘‘kathaṃ nu kho imaṃ idāni māressāmī’’ti vā mā cintayi. Nāgāti varuṇaṃ ālapati. Āyāhamasmīti āyo ahaṃ asmi, ayameva vā pāṭho. Sayaṃ karissāmīti sace tvaṃ ‘‘imassa santike idāni dhammo me suto’’ti maṃ māretuṃ na visahasi, ahameva yathā tava ajjhāsayo, tathā sayaṃ karissāmīti.
智慧确实是智者们的心脏,我们正是因为智慧而对您十分满意。
无缺的人今天就能得到妻子,今天就让富楼那把你送到俱卢国去吧。巴利
‘‘Paññā have hadayaṃ paṇḍitānaṃ, te tyamha paññāya mayaṃ sutuṭṭhā; Anūnanāmo labhatajja dāraṃ, ajjeva taṃ kuruyo pāpayātū’’ti.
在这里,我们因为你的智慧而非常满意。“Anūnanāmo”就是名叫“圆满”的夜叉将军富楼那。“Labhatajja dāraṃ”意思是让他今天得到妻子,我把女儿伊兰达提给他。“Pāpayātu”意思是今天就让富楼那把他送到俱卢国。巴利
Tattha te tyamhāti te mayaṃ tava paññāya sutuṭṭhā. Anūnanāmoti sampuṇṇanāmo puṇṇako yakkhasenāpati. Labhatajja dāranti labhatu ajja dāraṃ, dadāmi assa dhītaraṃ irandhatiṃ. Pāpayātūti ajjeva taṃ kururaṭṭhaṃ puṇṇako pāpetu.
婆楼那龙王这样说完,就把伊兰达提交给了富楼那。富楼那得到她以后,满心欢喜,和菩萨交谈起来。导师为了说明这件事的义理,说道:巴利
Evañca pana vatvā varuṇo nāgarājā irandhatiṃ puṇṇakassa adāsi. So taṃ labhitvā tuṭṭhacitto mahāsattena saddhiṃ sallapi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那位普纳迦满心欢喜、兴高采烈,得到了龙女伊兰达提之后;
他满心欢喜、神情愉悦,对俱卢族中最尊贵的人这样说道:巴利
‘‘Sa puṇṇako attamano udaggo, irandhatiṃ nāgakaññaṃ labhitvā; Haṭṭhena bhāvena patītarūpo, iccabravi kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ.
你使我成为你妻子的伴侣,我也为你尽我该尽的职责;
我把这颗宝珠送给你,今天就把你送到俱卢国去。巴利
‘‘Bhariyāya maṃ tvaṃ akari samaṅgiṃ, ahañca te vidhura karomi kiccaṃ; Idañca te maṇiratanaṃ dadāmi, ajjeva taṃ kuruyo pāpayāmī’’ti.
于此,所谓“宝珠”者,智者啊,是我对你的功德生起了净信,我应当为你做一件与你相称的事,所以我把这颗转轮王所受用的宝珠也送给你,今天我就送你去因陀波提城。巴利
Tattha maṇiratananti paṇḍita, ahaṃ tava guṇesu pasanno arahāmi tava anucchavikaṃ kiccaṃ kātuṃ, tasmā imañca te cakkavattiparibhogaṃ maṇiratanaṃ demi, ajjeva taṃ indapatthaṃ pāpemīti.
这时,大士为了称赞他,又说了另一首偈颂:巴利
Atha mahāsatto tassa thutiṃ karonto itaraṃ gāthamāha –
愿我的慈爱不被战胜,普纳迦,连同你心爱的妻子。
你满心欢喜,愉快、高兴、开心,把宝珠布施出去后,请带我前往因陀罗钵他城。巴利
‘‘Ajeyyamesā tava hotu metti, bhariyāya kaccāna piyāya saddhiṃ; Ānandi vitto sumano patīto, datvā maṇiṃ mañca nayindapattha’’nti.
在这其中,“愿我不可被战胜”的意思是:愿你与妻子之间这种亲密相爱的共同生活,成为不可被战胜的。“Ānandi vitto”等语句,说的正是他具有喜悦的状态。“Nayindapattha”意思是“带我去因陀罗钵他城”。巴利
Tattha ajeyyamesāti esā tava bhariyāya saddhiṃ piyasaṃvāsametti ajeyyā hotu. ‘‘Ānandi vitto’’tiādīhi pītisamaṅgibhāvamevassa vadati. Nayindapatthanti naya indapatthaṃ.
富楼那听了这话,就照着做了。因此才这样说:巴利
Taṃ sutvā puṇṇako tathā akāsi. Tena vuttaṃ –
那位布那迦让俱卢国工匠中最上者坐到了面前的座位上。
他带着那位拥有无比智慧的智者,来到了因陀罗钵他城。巴利
‘‘Sa puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ, nisīdayī purato āsanasmiṃ; Ādāya kattāramanomapaññaṃ, upānayī nagaraṃ indapatthaṃ.
人的意念无论走到哪里,他都比那更快;
那位普纳迦把俱卢人中最杰出的执政者带到了因陀罗钵他城。巴利
‘‘Mano manussassa yathāpi gacche, tatopissa khippataraṃ ahosi; Sa puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ, upānayī nagaraṃ indapatthaṃ.
这座因陀罗钵他城看得清清楚楚,还有一片片赏心悦目的芒果林。
我已经和妻子团聚,你也回到了自己的家。巴利
‘‘Etindapatthaṃ nagaraṃ padissati, rammāni ca ambavanāni bhāgaso; Ahañca bhariyāya samaṅgibhūto, tuvañca pattosi sakaṃ niketa’’nti.
在这里,“犹如行去”的意思是:意虽然并不会真的行走,但当它取到远处的所缘时,就说它“去了”。所以,那匹意所成的马跑起来,比意取所缘还要快。这里的含义应当这样理解。“Etindapatthaṃ”这句话,是他坐在马背上,为了指给她看而说的。“自己的住处”,意思是说“你也已经回到了自己的家”。巴利
Tattha yathāpi gaccheti mano nāma kiñcāpi na gacchati, dūre ārammaṇaṃ gaṇhanto pana gatoti vuccati, tasmā manassa ārammaṇaggahaṇatopi khippataraṃ tassa manomayasindhavassa gamanaṃ ahosīti evamettha attho daṭṭhabbo. Etindapatthanti assapiṭṭhe nisinnoyevassa dassento evamāha. Sakaṃ niketanti tvañca attano nivesanaṃ sampattoti āha.
那天清晨,国王做了一个梦。梦是这样的:在王宫门口,立着一棵大树,以智慧蕴为树干,以戒行为枝条,结着五种牛制品的果实,装饰得华美庄严,有大象、牛、马隐蔽在树下。大众对它恭敬供养,合掌礼拜,站在那里。这时,一个皮肤黝黑、相貌凶恶的男子,身穿红衣,耳戴红花,手里拿着武器,走了过来,在大众悲叹哭泣之中,把那棵树连根砍断,拖着带走了。随后他又把它带回来,放回原来的地方,然后离开了。国王仔细琢磨这个梦,判断道:“那棵大树不是别人,正是维杜罗智者。那个在大众悲叹之中把树连根砍断带走的人,不是别人,正是把智者带走的那个青年。后来他又把树带回来,放回原处才离开,这说明那个青年会把智者再带回来,让他站在法堂门口,然后离去。今天,我们一定能见到智者。”他这样断定之后,满心欢喜,命人把整座城装饰起来,把法堂布置好,在装饰着宝石的华美帐幕中设好法座,被一百位国王、大臣、市民和乡民围绕着。他安慰大众说:“今天你们就能见到智者,不要悲伤。”说完便坐在法堂里,盼望着智者的到来。大臣等人也各自就座。就在那时,富那迦让智者下了车,把他安置在法堂门口、大众中间,然后带着伊兰达提,回到天城去了。巴利
Tasmiṃ pana divase paccūsakāle rājā supinaṃ addasa. Evarūpo supino ahosi – rañño nivesanadvāre paññākkhandho sīlamayasākho pañcagorasaphalo alaṅkatahatthigavāssapaṭicchanno mahārukkho ṭhito. Mahājano tassa sakkāraṃ katvā añjaliṃ paggayha namassamāno aṭṭhāsi. Atheko kaṇhapuriso pharuso rattasāṭakanivattho rattapupphakaṇṇadharo āvudhahattho āgantvā mahājanassa paridevantasseva taṃ rukkhaṃ samūlaṃ chinditvā ākaḍḍhanto ādāya gantvā puna taṃ āharitvā pakatiṭṭhāneyeva ṭhapetvā pakkāmīti. Rājā taṃ supinaṃ pariggaṇhanto ‘‘mahārukkho viya na añño koci, vidhurapaṇḍito. Mahājanassa paridevantasseva taṃ samūlaṃ chinditvā ādāya gatapuriso viya na añño koci, paṇḍitaṃ gahetvā gatamāṇavo. Puna taṃ āharitvā pakatiṭṭhāneyeva ṭhapetvā gato viya so māṇavo puna taṃ paṇḍitaṃ ānetvā dhammasabhāya dvāre ṭhapetvā pakkamissati. Addhā ajja mayaṃ paṇḍitaṃ passissāmā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā somanassapatto sakalanagaraṃ alaṅkārāpetvā dhammasabhaṃ sajjāpetvā alaṅkataratanamaṇḍape dhammāsanaṃ paññāpetvā ekasatarājaamaccagaṇanagaravāsijānapadaparivuto ‘‘ajja tumhe paṇḍitaṃ passissatha, mā socitthā’’ti mahājanaṃ assāsetvā paṇḍitassa āgamanaṃ olokento dhammasabhāyaṃ nisīdi. Amaccādayopi nisīdiṃsu. Tasmiṃ khaṇe puṇṇakopi paṇḍitaṃ otāretvā dhammasabhāya dvāre parisamajjheyeva ṭhapetvā irandhatiṃ ādāya devanagarameva gato. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
富那迦并非将俱卢人中最上等的工匠从法堂中央拉下者。
他登上良马,容貌无比殊妙,腾空而起,飞向虚空。巴利
‘‘Na puṇṇako kurūnaṃ kattuseṭṭhaṃ, oropiya dhammasabhāya majjhe; Ājaññamāruyha anomavaṇṇo, pakkāmi vehāyasamantalikkhe.
国王看见他,心中无比欢喜,起身用双臂拥抱他。
他毫不动摇地坐在法堂中央的上首座位上。巴利
‘‘Taṃ disvā rājā paramappatīto, uṭṭhāya bāhāhi palissajitvā; Avikampayaṃ dhammasabhāya majjhe, nisīdayī pamukhamāsanasmi’’nti.
在这里,“无等容貌”是指没有缺陷的容貌,也就是最殊胜的容貌。“不动摇”:比丘们,那位国王拥抱了智者之后,在众人当中毫不慌乱、毫不退缩,握住他的手,让他面向自己,请他坐在装饰好的法座上。巴利
Tattha anomavaṇṇoti ahīnavaṇṇo uttamavaṇṇo. Avikampayanti bhikkhave, so rājā paṇḍitaṃ palissajitvā mahājanamajjhe avikampanto anolīyantoyeva hatthe gahetvā attano abhimukhaṃ katvā alaṅkatadhammāsane nisīdāpesi.
于是,国王和他互相问候,亲切地寒暄了一番,然后说出这首偈颂:巴利
Atha rājā tena saddhiṃ sammoditvā madhurapaṭisanthāraṃ karonto gāthamāha –
你像驾驭套好的马车一样引导我们,俱卢国的人们一见到你就满心欢喜。
我已问及此事,请告诉我:那个年轻人的解脱是如何发生的?巴利
‘‘Tvaṃ no vinetāsi rathaṃva naddhaṃ, nandanti taṃ kuruyo dassanena; Akkhāhi me pucchito etamatthaṃ, kathaṃ pamokkho ahu māṇavassā’’ti.
在这里,“已套好的”是指:就像御者驾驭一辆已套好的车那样,你以种种理由和方法,引导我们去做有利益的事。“他们欢喜”是指:这些俱卢国的居民一见到你,就因为见到你而欢喜。“从年轻人那里”是指:你是怎样从那位年轻人那里得到解脱的?或者说,那位放你走的年轻人,他的放走是出于什么原因?这就是这句话的意思。巴利
Tattha naddhanti yathā naddhaṃ rathaṃ sārathi vineti, evaṃ tvaṃ amhākaṃ kāraṇena nayena hitakiriyāsu vinetā. Nandanti tanti taṃ disvāva ime kururaṭṭhavāsino tava dassanena nandanti. Māṇavassāti māṇavassa santikā kathaṃ tava pamokkho ahosi? Yo vā taṃ muñcantassa māṇavassa pamokkho, so kena kāraṇena ahosīti attho.
大王啊,您开口称呼的那个“年轻人”,人中最胜者啊,他并不是凡人。
如果你听说过一个叫富那迦的夜叉,他确实是多闻天王的同伴。巴利
‘‘Yaṃ māṇavotyābhivadī janinda, na so manusso naravīraseṭṭha; Yadi te suto puṇṇako nāma yakkho, rañño kuverassa hi so sajibbo.
有一位名叫婆楼那的龙,支撑着大地,身躯庞大,清净无染,具足容色与力量。
他贪恋自己的外甥女,那位名叫伊兰达提的龙女。巴利
‘‘Bhūmindharo varuṇo nāma nāgo, brahā sucī vaṇṇabalūpapanno; Tassānujaṃ dhītaraṃ kāmayāno, irandhatī nāma sā nāgakaññā.
因为她的腰肢纤细,因为她是我心所爱,他对我设下了杀身之局;
他既得以与妻子团聚,我也得到了许可,还拿到了宝珠。巴利
‘‘Tassā sumajjhāya piyāya hetu, patārayittha maraṇāya mayhaṃ; So ceva bhariyāya samaṅgibhūto, ahañca anuññāto maṇi ca laddho’’ti.
大王,您所说的“青年”,指的就是住在大地持龙宫的那一位。那个龙女,当他渴望得到她时,为了我,生起了致死之心,那个龙女名叫伊兰达提。大王,所谓“为了心爱的她”,是因为那位龙王对我解答了四次布萨日的问题很满意,就用宝珠供养我,然后回了龙宫。天后维玛拉没看到那颗宝珠,就问:“天王,宝珠去哪儿了?”龙王便称赞我能说法。她听了想听我说法,于是对我的心脏生起了渴望。龙王却理解错了,对女儿伊兰达提说:“你母亲想吃维杜罗的心脏肉,你去找一个能把他的心脏肉取来的丈夫吧。”她四处寻找时,看到多闻天王的外甥,一个叫富那迦的夜叉,知道他对自己动了心,就带他去见父亲。父亲对他说:“谁能取来维杜罗智者的心脏肉,谁就能得到伊兰达提。”富那迦从毗富罗山取来转轮王受用的宝珠,和你们赌博,赢了我,就得到了我。我让他在我住处住了三天,给了他很隆重的招待。他也让我抓住马尾,在雪山的树林和山岩上拖撞,想弄死我却做不到,又在第七股狂风和毗蓝婆风中把我抛来抛去,最后把我放在六十由旬高的黑山山顶上,又变出狮形等各种模样,还是弄不死我,就问我杀我的原因,我便告诉了他。然后我为他善巧地说了法。他听了之后,心生净信,就想把我带到这里来。巴利
Tattha yaṃ māṇavotyābhivadīti janinda yaṃ tvaṃ ‘‘māṇavo’’ti abhivadasi. Bhūmindharoti bhūmindharanāgabhavanavāsī. Sā nāgakaññāti yaṃ nāgakaññaṃ so patthayamāno mama maraṇāya patārayi cittaṃ pavattesi, sā nāgakaññā irandhatī nāma. Piyāya hetūti mahārāja, so hi nāgarājā catupposathikapañhavissajjane pasanno maṃ maṇinā pūjetvā nāgabhavanaṃ gato vimalāya nāma deviyā taṃ maṇiṃ adisvā ‘‘deva, kuhiṃ maṇī’’ti pucchito mama dhammakathikabhāvaṃ vaṇṇesi. Sā mayhaṃ dhammakathaṃ sotukāmā hutvā mama hadaye dohaḷaṃ uppādesi. Nāgarājā duggahitena pana dhītaraṃ irandhatiṃ āha – ‘‘mātā, te vidhurassa hadayamaṃse dohaḷinī, tassa hadayamaṃsaṃ āharituṃ samatthaṃ sāmikaṃ pariyesāhī’’ti. Sā pariyesantī vessavaṇassa bhāgineyyaṃ puṇṇakaṃ nāma yakkhaṃ disvā taṃ attani paṭibaddhacittaṃ ñatvā pitu santikaṃ nesi. Atha naṃ so ‘‘vidhurapaṇḍitassa hadayamaṃsaṃ āharituṃ sakkonto irandhatiṃ labhissasī’’ti āha. Puṇṇako vepullapabbatato cakkavattiparibhogaṃ maṇiratanaṃ āharitvā tumhehi saddhiṃ jūtaṃ kīḷitvā maṃ jinitvā labhi. Ahañca mama nivesane tīhaṃ vasāpetvā mahantaṃ sakkāraṃ akāsiṃ. Sopi maṃ assavāladhiṃ gāhāpetvā himavante rukkhesu ca pabbatesu ca pothetvā māretuṃ asakkonto sattame vātakkhandhe verambhavātamukhe ca pakkhanditvā anupubbena saṭṭhiyojanubbedhe kāḷāgirimatthake ṭhapetvā sīhavesādivasena idañcidañca rūpaṃ katvāpi māretuṃ asakkonto mayā attano māraṇakāraṇaṃ puṭṭho ācikkhi. Athassāhaṃ sādhunaradhamme kathesiṃ. Taṃ sutvā pasannacitto maṃ idha ānetukāmo ahosi.
那时我就带着他去了龙宫,为龙王和维玛拉说法。听完之后,龙王、维玛拉和所有龙众都生起了净信。我在那里住了六天,龙王把伊兰达提交给了富那迦。富那迦得到她之后,满心欢喜,用宝珠供养我,又遵照龙王的吩咐,骑上意所成的骏马,自己坐在中间,让伊兰达提坐在后面,让我坐在前面,一路来到这里。到了之后,他让我在众人面前下了马,就带着伊兰达提回自己的城里去了。大王,就是这样,那个富那迦为了这个身材匀称、他所心爱的女人,曾经谋划要杀害我。但也正是因为我,他不仅和妻子团聚了,而且龙王听我说法之后生起了净信,我也得到了允许,还从富那迦那里得到了这颗能满足一切愿望、转轮王才配享用的宝珠。大王,请收下这颗宝珠吧。巴利
Athāhaṃ taṃ ādāya nāgabhavanaṃ gantvā nāgarañño ca vimalāya ca dhammaṃ desesiṃ. Tato nāgarājā ca vimalā ca sabbanāgaparisā ca pasīdiṃsu. Nāgarājā tattha mayā chāhaṃ vutthakāle irandhatiṃ puṇṇakassa adāsi. So taṃ labhitvā pasannacitto hutvā maṃ maṇiratanena pūjetvā nāgarājena āṇatto manomayasindhavaṃ āropetvā sayaṃ majjhimāsane nisīditvā irandhatiṃ pacchimāsane nisīdāpetvā maṃ purimāsane nisīdāpetvā idhāgantvā parisamajjhe otāretvā irandhatiṃ ādāya attano nagarameva gato. Evaṃ, mahārāja, so puṇṇako tassā sumajjhāya piyāya hetu patārayittha maraṇāya mayhaṃ. Athevaṃ maṃ nissāya so ceva bhariyāya samaṅgibhūto, mama dhammakathaṃ sutvā pasannena nāgarājena ahañca anuññāto, tassa puṇṇakassa santikā ayaṃ sabbakāmadado cakkavattiparibhogamaṇi ca laddho, gaṇhatha, deva, imaṃ maṇinti rañño ratanaṃ adāsi.
于是,国王在清晨时分,想把自己看到的梦告诉城里的居民,说道:“诸位城里的居民,请听我今天所做的梦。”说完便说道:巴利
Tato rājā paccūsakāle attanā diṭṭhasupinaṃ nagaravāsīnaṃ kathetukāmo ‘‘bhonto, nagaravāsino ajja mayā diṭṭhasupinaṃ suṇāthā’’ti vatvā āha –
我的门前长着一棵善生的树,智慧是这棵戒行之树的树干,戒所成的是枝条;
他立足于利益和法,智慧成熟,以牛为果,为象、牛、马所遮蔽。巴利
‘‘Rukkho hi mayhaṃ padvāre sujāto, paññākkhandho sīlamayassa sākhā; Atthe ca dhamme ca ṭhito nipāko, gavapphalo hatthigavāssachanno.
在歌舞乐器喧闹声中,一个人斩断军队后将其带走了;
他已经来到我们的住处,你们来向这棵树表达敬意吧。巴利
‘‘Naccagītatūriyābhinādite, ucchijja senaṃ puriso ahāsi; So no ayaṃ āgato sanniketaṃ, rukkhassimassāpacitiṃ karotha.
凡是以我为缘而拥有财富的人,愿他们今天全都显现出来;
把最猛烈的供物都准备好,你们来给这棵树献上供养吧。巴利
‘‘Ye keci vittā mama paccayena, sabbeva te pātukarontu ajja; Tibbāni katvāna upāyanāni, rukkhassimassāpacitiṃ karotha.
凡是在我的国土里被束缚的,愿他们全都从束缚中解脱出来;
就像这个人已经从束缚中解脱,愿他们也能从束缚中解脱。巴利
‘‘Ye keci baddhā mama atthi raṭṭhe, sabbeva te bandhanā mocayantu; Yathevayaṃ bandhanasmā pamutto, evamete muñcare bandhanasmā.
让这个月他们停下犁耙,让婆罗门们吃上肉饭;
让不喝酒的人和嗜酒的人喝吧,用满满当当、往外溢的钵碗来喝。巴利
‘‘Unnaṅgalā māsamimaṃ karontu, maṃsodanaṃ brāhmaṇā bhakkhayantu; Amajjapā majjarahā pivantu, puṇṇāhi thālāhi palissutāhi.
愿他们常常聚集在大道上,并在国土中设立严密的守护;
为了使(他们)不互相伤害,你们要对这棵树表示恭敬。巴利
‘‘Mahāpathaṃ nicca samavhayantu, tibbañca rakkhaṃ vidahantu raṭṭhe; Yathāññamaññaṃ na viheṭhayeyyuṃ, rukkhassimassāpacitiṃ karothā’’ti.
在这件事里,“戒所成的枝条”就是指这棵树由戒所成的枝条。“在义和自性中”则是指在增长和本质上。“安住的贤者”是说那棵慧所成的树已经站稳了。“牛果”是指有五种牛乳味的果子。“被象、牛、马覆盖”是指被装饰过的象、牛、马所覆盖。“在舞、歌、乐声喧响中”是说当时那些为了供养这棵树的大众,用这些舞乐等声音使树上喧响起来。“人砍断军队后拿走”是说有一个黑皮肤的男子走来,砍断那棵树,把围在那里的军队赶散后拿走了。后来那棵树又回来,就站在我们住所的门口。那位贤者就像这棵树一样,来到了我们的住处。现在你们所有人都要恭敬这棵树,举行盛大的尊崇。巴利
Tattha sīlamayassa sākhāti etassa rukkhassa sīlamayā sākhā. Atthe ca dhammecāti vaddhiyañca sabhāve ca. Ṭhito nipākoti so paññāmayarukkho patiṭṭhito. Gavapphaloti pañcavidhagorasaphalo. Hatthigavāssachannoti alaṅkatahatthigavāssehi sañchanno. Naccagītatūriyābhināditeti atha tassa rukkhassa pūjaṃ karontena mahājanena tasmiṃ rukkhe etehi naccādīhi abhinādite. Ucchijja senaṃ puriso ahāsīti eko kaṇhapuriso āgantvā taṃ rukkhaṃ ucchijja parivāretvā ṭhitaṃ senaṃ palāpetvā ahāsi gahetvā gato. Puna so rukkho āgantvā amhākaṃ nivesanadvārayeva ṭhito. So no ayaṃ rukkhasadiso paṇḍito sanniketaṃ āgato. Idāni sabbeva tumhe rukkhassa imassa apacitiṃ karotha, mahāsakkāraṃ pavattetha.
“靠我的因缘”:喂,大臣们!凡是依靠我而得到名声、财富,心满意足的人,让他们都把自己的财富拿出来。“厚重”:就是丰厚、巨大。“礼物”:就是赠礼。“凡任何”:乃至包括为了玩耍而绑起来的鹿、鸟等。“应释放”:就是放它们走。“让这个月不举犁”:这个月里把耕犁竖起来放到一边,在城里击鼓巡行,让所有人都举行大节庆。“应吃”:就是享用。“不饮酒的人”:这里“不”字只是个语助词,意思是饮酒的人、嗜酒的人,各自坐在自己的饮酒处喝。“满钵”:就是装满的钵。“溢出的”:因为装得太满而流出来的。“常在大道上招呼”:意思是住在城内装饰华丽的大道、王路旁边的妓女,恒常以烦恼之力招呼有烦恼欲求的人。“厚重”:就是紧密、牢固。“如”:意思是,如同守护者因善加安排,而成为不举犁者,对树神表示恭敬,彼此不互相伤害,他们应如此安排守护。巴利
Mama paccayenāti ambho, amaccā ye keci maṃ nissāya laddhena yasena vittā tuṭṭhacittā, te sabbe attano vittaṃ pātukarontu. Tibbānīti bahalāni mahantāni. Upāyanānīti paṇṇākāre. Ye kecīti antamaso kīḷanatthāya baddhe migapakkhino upādāya. Muñcareti muñcantu. Unnaṅgalā māsamimaṃ karontūti imaṃ māsaṃ kasananaṅgalāni ussāpetvā ekamante ṭhapetvā nagare bheriṃ carāpetvā sabbeva manussā mahāchaṇaṃ karontu. Bhakkhayantūti bhuñjantu. Amajjapāti ettha a-kāro nipātamattaṃ, majjapā purisā majjarahā attano attano āpānaṭṭhānesu nisinnā pivantūti attho. Puṇṇāhi thālāhīti puṇṇehi thālehi. Palissutāhīti atipuṇṇattā paggharamānehi. Mahāpathaṃ nicca samavhayantūti antonagare alaṅkatamahāpathaṃ rājamaggaṃ nissāya ṭhitā vesiyā niccakālaṃ kilesavasena kilesatthikaṃ janaṃ avhayantūti attho. Tibbanti gāḷhaṃ. Yathāti yathā rakkhassa susaṃvihitattā unnaṅgalā hutvā rukkhassimassa apacitiṃ karontā aññamaññaṃ na viheṭhayeyyuṃ, evaṃ rakkhaṃ saṃvidahantūti attho.
国王这样说之后——巴利
Evaṃ raññā vutte –
宫女、王子、妓女和婆罗门,
他们给智者送来了很多饭食和饮料。巴利
‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Bahuṃ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṃ.
骑象的、列阵的、乘战车的、步兵。
他们给那位智者送上了很多食物和饮料。巴利
‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Bahuṃ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṃ.
乡村的人们聚集而来,城镇的人们也聚集而来;
他们给智者带来了很多食物和饮料。巴利
‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Bahuṃ annañca pānañca, paṇḍitassābhihārayuṃ.
众人见到智者到来,都心生欢喜。
智者到来时,便会有挥衣庆祝的举动。巴利
‘‘Bahujano pasannosi, disvā paṇḍitamāgate; Paṇḍitamhi anuppatte, celukkhepo pavattathā’’ti.
在这件事上,“abhihārayuṃ”的意思是:众人得到国王这样的命令后,准备好盛大的庆典,把一切众生从束缚中释放出来;所有后妃等人备好种种礼物,连同食物和饮料一起送给那位智者。“paṇḍitamāgate”的意思是:智者到来时,众人看见他,生起了信心。巴利
Tattha abhihārayunti evaṃ raññā āṇattā mahāchaṇaṃ paṭiyādetvā sabbe satte bandhanā mocetvā ete sabbe orodhādayo nānappakāraṃ paṇṇākāraṃ sajjitvā tena saddhiṃ annañca pānañca paṇḍitassa pesesuṃ. Paṇḍitamāgateti paṇḍite āgate taṃ paṇḍitaṃ disvā bahujano pasanno ahosi.
庆典持续一个月才结束。从那以后,大士就像在完成佛陀的使命一样,为大众说法,教导国王,做布施等种种善行,活满自己的寿数,命终之后投生天界。从国王开始,城里所有居民也都遵照那位智者的教导去做,行布施等善业,命终之后投生天界,把天界都挤满了。巴利
Chaṇo māsena osānaṃ agamāsi. Tato mahāsatto buddhakiccaṃ sādhento viya mahājanassa dhammaṃ desento rājānañca anusāsanto dānādīni puññāni katvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā āyupariyosāne saggaparāyaṇo ahosi. Rājānaṃ ādiṃ katvā sabbepi nagaravāsino paṇḍitassovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā āyupariyosāne saggapuraṃ pūrayiṃsu.
导师讲完这段法教后,说道:“比丘们,并非只有现在,过去如来也同样具足智慧、善于运用方法。”接着把本生故事联系起来:“那时,智者的父母出自大王族,正妻是罗睺罗的母亲,长子是罗睺罗,维玛喇是莲华色,婆楼那龙王是舍利弗,金翅鸟王是目犍连,帝释是阿那律,持财俱卢王是阿难,富楼那是阐那,会众就是佛陀的会众,而那位无与伦比的智者,就是作为正自觉者的我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato paññāsampanno upāyakusaloyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paṇḍitassa mātāpitaro mahārājakulāni ahesuṃ, jeṭṭhabhariyā rāhulamātā, jeṭṭhaputto rāhulo, vimalā uppalavaṇṇā, varuṇanāgarājā sāriputto, supaṇṇarājā moggallāno, sakko anuruddho, dhanañcayakorabyarājā ānando, puṇṇako channo, parisā buddhaparisā, vidhurapaṇḍito pana ahameva sammāsambuddho ahosi’’nti.
第十、须大拏本生注释巴利
[547] 10. Vessantarajātakavaṇṇanā
“赐予莲花色胜愿”这一段,是导师住在迦毗罗卫的尼拘律园时,因天降大雨而说的。那时,导师已经转起无上法轮,次第来到王舍城,在那里度过雨季,然后由优陀夷长老引路,在两万漏尽者的围绕下,第一次前往迦毗罗卫。当时释迦族的国王们心想:“我们要去见一见族中最尊贵的人。”他们聚在一起,商量世尊该住在哪里,觉得尼拘律园很宜人,就在那里做好一切准备,手拿香花等物前去迎接。他们先派出手持各种饰物打扮的少男少女,接着又派出王子和公主。在这中间,他们亲自用香、花、粉末等供养导师,然后带着世尊前往尼拘律园。在那里,世尊在两万漏尽者的围绕下,坐在铺设好的胜妙佛座上。那时,释迦族人天生骄慢,因骄慢而刚硬。他们心想:“这位悉达多太子比我们年轻,是我们的弟弟、外甥、儿子、孙子。”于是对年少的王子和公主们说:“你们去礼敬世尊,我们坐在后面。”巴利
Phussatīvaravaṇṇābheti idaṃ satthā kapilavatthuṃ upanissāya nigrodhārāme viharanto pokkharavassaṃ ārabbha kathesi. Yadā hi satthā pavattitavaradhammacakko anukkamena rājagahaṃ gantvā tattha hemantaṃ vītināmetvā udāyittherena maggadesakena vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto paṭhamagamanena kapilavatthuṃ agamāsi, tadā sakyarājāno ‘‘mayaṃ amhākaṃ ñātiseṭṭhaṃ passissāmā’’ti sannipatitvā bhagavato vasanaṭṭhānaṃ vīmaṃsamānā ‘‘nigrodhasakkassārāmo ramaṇīyo’’ti sallakkhetvā tattha sabbaṃ paṭijagganavidhiṃ katvā gandhapupphādihatthā paccuggamanaṃ karontā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍite daharadahare nāgaradārake ca nāgaradārikāyo ca paṭhamaṃ pahiṇiṃsu, tato rājakumāre ca rājakumārikāyo ca. Tesaṃ antarā sāmaṃ gandhapupphacuṇṇādīhi satthāraṃ pūjetvā bhagavantaṃ gahetvā nigrodhārāmameva agamiṃsu. Tattha bhagavā vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto paññattavarabuddhāsane nisīdi. Tadā hi sākiyā mānajātikā mānatthaddhā. Te ‘‘ayaṃ siddhatthakumāro amhehi daharataro, amhākaṃ kaniṭṭho bhāgineyyo putto nattā’’ti cintetvā daharadahare rājakumāre ca rājakumārikāyo ca āhaṃsu ‘‘tumhe bhagavantaṃ vandatha, mayaṃ tumhākaṃ piṭṭhito nisīdissāmā’’ti.
他们这样不肯礼敬,就那样坐着。世尊看清了他们的心思,想:“亲族们不向我行礼,那就让我现在使他们行礼吧。”于是进入作为神通基础的第四禅,出定后升上空中,仿佛要把脚上的尘土洒在他们头上一样,在芒果树下示现了类似双神变的神变。净饭王看到这稀有的景象,说道:“尊者,您出生那天,我把您抱到黑天仙人面前让他礼拜时,看到您的双脚翻转过来,停在那婆罗门头上,我便礼拜了您的双足,这是我的第一次礼拜。后来在耕神节那天,我看见您坐在阎浮树荫下的宝座上,阎浮树荫没有移动,我也礼拜了您的双足,这是我的第二次礼拜。现在,我又看到这前所未见的神变,再礼拜您的双足,这是我的第三次礼拜。”净饭王礼拜之后,没有一个释迦族人还能站着不礼拜,全都礼拜了。巴利
Tesu evaṃ avanditvā nisinnesu bhagavā tesaṃ ajjhāsayaṃ oloketvā ‘‘na maṃ ñātayo vandanti, handa idāneva vandāpessāmī’’ti abhiññāpādakaṃ catutthajjhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya ākāsaṃ abbhuggantvā tesaṃ sīse pādapaṃsuṃ okiramāno viya kaṇḍambarukkhamūle yamakapāṭihāriyasadisaṃ pāṭihāriyaṃ akāsi. Rājā suddhodano taṃ acchariyaṃ disvā āha ‘‘bhante, tumhākaṃ jātadivase kāḷadevalassa vandanatthaṃ upanītānaṃ vo pāde parivattitvā brāhmaṇassa matthake ṭhite disvā ahaṃ tumhākaṃ pāde vandiṃ, ayaṃ me paṭhamavandanā. Punapi vappamaṅgaladivase jambucchāyāya sirisayane nisinnānaṃ vo jambucchāyāya aparivattanaṃ disvāpi ahaṃ tumhākaṃ pāde vandiṃ, ayaṃ me dutiyavandanā. Idāni imaṃ adiṭṭhapubbaṃ pāṭihāriyaṃ disvāpi tumhākaṃ pāde vandāmi, ayaṃ me tatiyavandanā’’ti. Raññā pana vandite avanditvā ṭhātuṃ samattho nāma ekasākiyopi nāhosi, sabbe vandiṃsuyeva.
世尊让亲族们行礼之后,从空中降下来,坐在铺设好的殊胜佛座上。世尊坐下后,亲族聚会达到了顶点,所有人都一心专注地坐着。这时,大云涌起,降下莲花雨,铜色的水哗哗地往低处流。想被淋湿的人,就被淋湿;不想被淋湿的人,身上连一滴水都落不到。看到这一幕,所有人都感到稀有、不可思议。比丘们纷纷议论说:“真是稀有啊!真是不可思议啊!佛陀的威神力真大,竟在亲族聚会时降下这样的莲花雨。”导师听到这话后,说:“比丘们,不只是现在,过去在我的亲族聚会时,也曾降下这样的莲花大雨。”于是应比丘们的请求,他讲起了过去的故事。巴利
Iti bhagavā ñātayo vandāpetvā ākāsato otaritvā paññattavarabuddhāsane nisīdi. Nisinne ca bhagavati sikhāpatto ñātisamāgamo ahosi, sabbe ekaggacittā hutvā nisīdiṃsu. Tato mahāmegho uṭṭhahitvā pokkharavassaṃ vassi, tambavaṇṇaṃ udakaṃ heṭṭhā viravantaṃ gacchati. Ye temetukāmā, te tementi. Atemetukāmassa sarīre ekabindumattampi na patati. Taṃ disvā sabbe acchariyabbhutacittajātā ahesuṃ. ‘‘Aho acchariyaṃ aho abbhutaṃ aho buddhānaṃ mahānubhāvatā, yesaṃ ñātisamāgame evarūpaṃ pokkharavassaṃ vassī’’ti bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Taṃ sutvā satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi mama ñātisamāgame mahāmegho pokkharavassaṃ vassiyevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,在尸毗国的胜光城里,有位名叫尸毗大王的国王治理国家。他得了一个儿子,名叫珊阇耶。儿子成年后,他迎娶了曼陀国王的女儿——名叫扶萨提的公主,然后把王位交给儿子,立扶萨提为王后。这位王后有一段前世的因缘:在九十一劫以前,有位名叫毗婆尸的导师出现在世间。那时,这位导师住在槃头摩帝城附近的安稳鹿野苑。有一位国王把无价的栴檀香和一条价值十万的黄金花环送给槃头摩王。国王有两个女儿,他想把这些礼物分给她们,就把栴檀香给了大女儿,把黄金花环给了小女儿。姐妹俩心想:“我们不要把这些戴在自己身上,我们要用它来供养导师。”于是对国王说:“父亲,我们要用这栴檀香和黄金花环供养十力。”国王听后说:“好。”便答应了。大女儿让人把上好的栴檀磨成细粉,装满金盒;小女儿则让人把黄金花环做成胸饰,也装进金盒。姐妹俩一起来到鹿野苑的寺院。大女儿用栴檀粉末涂满十力那金色的身体,把剩下的粉末撒在香室里,然后发愿说:“尊者,愿我将来能成为像您一样的佛陀的母亲。”小女儿也用黄金花环做成的胸饰供养如来的金色身体,并发愿说:“尊者,愿我直到证得阿罗汉果为止,这件饰品都不要从我的身上消失。”导师也为她们随喜。巴利
Atīte siviraṭṭhe jetuttaranagare sivimahārājā nāma rajjaṃ kārento sañjayaṃ nāma puttaṃ paṭilabhi. So tassa vayappattassa maddarājadhītaraṃ phussatiṃ nāma rājakaññaṃ ānetvā rajjaṃ niyyādetvā phussatiṃ aggamahesiṃ akāsi. Tassā ayaṃ pubbayogo – ito ekanavutikappe vipassī nāma satthā loke udapādi. Tasmiṃ bandhumatinagaraṃ nissāya kheme migadāye viharante eko rājā rañño bandhumassa anagghena candanasārena saddhiṃ satasahassagghanikaṃ suvaṇṇamālaṃ pesesi. Rañño pana dve dhītaro ahesuṃ. So taṃ paṇṇākāraṃ tāsaṃ dātukāmo hutvā candanasāraṃ jeṭṭhikāya adāsi, suvaṇṇamālaṃ kaniṭṭhāya adāsi. Tā ubhopi ‘‘na mayaṃ imaṃ attano sarīre piḷandhissāma, satthārameva pūjessāmā’’ti cintetvā rājānaṃ āhaṃsu ‘‘tāta, candanasārena ca suvaṇṇamālāya ca dasabalaṃ pūjessāmā’’ti. Taṃ sutvā rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Jeṭṭhikā sukhumacandanacuṇṇaṃ kāretvā suvaṇṇasamuggaṃ pūretvā gaṇhāpesi. Kaniṭṭhabhaginī pana suvaṇṇamālaṃ uracchadamālaṃ kārāpetvā suvaṇṇasamuggena gaṇhāpesi. Tā ubhopi migadāyavihāraṃ gantvā jeṭṭhikā candanacuṇṇena dasabalassa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ pūjetvā sesacuṇṇāni gandhakuṭiyaṃ vikiritvā ‘‘bhante, anāgate tumhādisassa buddhassa mātā bhaveyya’’nti patthanaṃ akāsi. Kaniṭṭhabhaginīpi tathāgatassa suvaṇṇavaṇaṃ sarīraṃ suvaṇṇamālāya katena uracchadena pūjetvā ‘‘bhante, yāva arahattappatti, tāva idaṃ pasādhanaṃ mama sarīrā mā vigataṃ hotū’’ti patthanaṃ akāsi. Satthāpi tāsaṃ anumodanaṃ akāsi.
她们两人都在人间住满寿命后,投生到了天界。其中,姐姐在天界和人间之间不断轮回流转,在九十一劫结束时,正值我们的佛陀出世,她成了佛陀的母亲,名叫摩诃摩耶夫人。妹妹也同样轮回流转,在迦叶佛时代,投生为基基王的女儿。因为她一出生胸前就带着像画出来一样的胸饰,所以得名“胸饰公主”。十六岁那年,她听完世尊饭后的随喜开示,就证得了入流果。后来,在她父亲听完随喜开示证得入流果的那一天,她也证得了阿罗汉果,随后出家,般涅槃。基基王还有另外七个女儿,她们的名字是:巴利
Tā ubhopi yāvatāyukaṃ ṭhatvā devaloke nibbattiṃsu. Tāsu jeṭṭhabhaginī devalokato manussalokaṃ , manussalokato devalokaṃ saṃsarantī ekanavutikappāvasāne amhākaṃ buddhuppādakāle buddhamātā mahāmāyādevī nāma ahosi. Kaniṭṭhabhaginīpi tatheva saṃsarantī kassapadasabalassa kāle kikissa rañño dhītā hutvā nibbatti. Sā cittakammakatāya viya uracchadamālāya alaṅkatena urena jātattā uracchadā nāma kumārikā hutvā soḷasavassikakāle satthu bhattānumodanaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya aparabhāge bhattānumodanaṃ suṇanteneva pitarā sotāpattiphalaṃ pattadivaseyeva arahattaṃ patvā pabbajitvā parinibbāyi. Kikirājāpi aññā satta dhītaro labhi. Tāsaṃ nāmāni –
女沙门、沙门护、比丘尼、施食女,
法、善法,以及第七位僧伽达西。巴利
‘‘Samaṇī samaṇaguttā ca, bhikkhunī bhikkhadāyikā; Dhammā ceva sudhammā ca, saṅghadāsī ca sattamī’’ti.
她们在这个佛陀出世的时候——巴利
Tā imasmiṃ buddhuppāde –
憍萨弥、莲华色、波咤左罗和乔达弥;
法授、摩耶夫人,还有毗舍佉,是第七位。巴利
‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, paṭācārā ca gotamī; Dhammadinnā mahāmāyā, visākhā cāpi sattamī’’ti.
在她们当中,有一位名叫普萨提善法的女子,她做了布施等种种善行,因为曾经用栴檀香粉供养毗婆尸正等正觉者,凭这个果报,她的身体就像被红栴檀香液浸润过一样,所以出生后得名“普萨提”。她作为名叫普萨提的少女,在天界和人间不断轮回,后来成为帝释天王的王后。她在天界享尽寿命、五种预兆出现之后,帝释天王知道她寿命将尽,便以盛大的排场带她到欢喜园,让她坐在装饰华丽的床座上,自己坐在床边,对她说:“普萨提,我给你十个愿望,你选吧。”就在这部由一千首偈颂庄严而成的大须大拏本生故事中,帝释天说出了第一首偈颂——巴利
Tāsu phussatī sudhammā nāma hutvā dānādīni puññāni katvā vipassisammāsambuddhassa katāya candanacuṇṇapūjāya phalena rattacandanarasaparipphositena viya sarīrena jātattā phussatī nāma kumārikā hutvā devesu ca manussesu ca saṃsarantī aparabhāge sakkassa devarañño aggamahesī hutvā nibbatti. Athassā yāvatāyukaṃ ṭhatvā pañcasu pubbanimittesu uppannesu sakko devarājā tassā parikkhīṇāyukataṃ ñatvā mahantena yasena taṃ ādāya nandanavanuyyānaṃ gantvā tattha taṃ alaṅkatasayanapiṭṭhe nisinnaṃ sayaṃ sayanapasse nisīditvā etadavoca ‘‘bhadde phussati, te dasa vare dammi, te gaṇhassū’’ti vadanto imasmiṃ gāthāsahassapaṭimaṇḍite mahāvessantarajātake paṭhamaṃ gāthamāha –
普萨提啊,容貌殊胜、光彩照人,请你赐予十个愿望吧。
大地上那位肢体美妙可爱者,凡是你心里所喜爱的。巴利
‘‘Phussatī varavaṇṇābhe, varassu dasadhā vare; Pathabyā cārupubbaṅgi, yaṃ tuyhaṃ manaso piya’’nti.
这样一来,这部《大须大拏法开示》就可以说是在天界建立起来了。巴利
Evamesā mahāvessantaradhammadesanā devaloke patiṭṭhāpitā nāma hoti.
在这里,“触”是叫她的名字。“殊胜容色光辉”指具备殊胜的色泽与光辉。“十种”就是十种类别。“大地上”是说,把大地上该拿的东西作为对象,然后说“请选取”,意思是“请拿吧”。“美丽前身”指具备美丽的前身和殊胜的特征。“凡是你的心所喜爱的”是说,凡是你心里喜爱的每一种,都请按十种类别去拿——他这样说道。巴利
Tattha phussatīti taṃ nāmenālapati. Varavaṇṇābheti varāya vaṇṇābhāya samannāgate. Dasadhāti dasavidhe. Pathabyāti pathaviyaṃ gahetabbe katvā varassu gaṇhassūti vadati. Cārupubbaṅgīti cārunā pubbaṅgena varalakkhaṇena samannāgate. Yaṃ tuyhaṃ manaso piyanti yaṃ yaṃ tava manasā piyaṃ, taṃ taṃ dasahi koṭṭhāsehi gaṇhāhīti vadati.
她不知道自己也终究会死,因为放逸,说出了第二首偈颂:巴利
Sā attano cavanadhammataṃ ajānantī pamattā hutvā dutiyagāthamāha –
天王,我向您礼敬!我到底造了什么恶业?
你使我离开了这可爱的地方,就像风把树吹倒一样。巴利
‘‘Devarāja namo tyatthu, kiṃ pāpaṃ pakataṃ mayā; Rammā cāvesi maṃ ṭhānā, vātova dharaṇīruha’’nti.
在这里,“namo tyatthu”就是“礼敬您”。“kiṃ pāpaṃ”是在问:“我在您跟前做了什么恶业?”“dharaṇīruha”就是树。巴利
Tattha namo tyatthūti namo te atthu. Kiṃ pāpanti kiṃ mayā tava santike pāpaṃ pakatanti pucchati. Dharaṇīruhanti rukkhaṃ.
那时,帝释天知道她放逸了,就说了两首偈颂:巴利
Athassā pamattabhāvaṃ ñatvā sakko dve gāthā abhāsi –
我并没有对你造下什么恶业,我也不是不喜欢你;
你的福德已经耗尽,所以我才这样对你说。巴利
‘‘Na ceva te kataṃ pāpaṃ, na ca me tvamasi appiyā; Puññañca te parikkhīṇaṃ, yena tevaṃ vadāmahaṃ.
死亡就在你眼前,你终将分离。
请接受我送给你的这十种不同的供养。巴利
‘‘Santike maraṇaṃ tuyhaṃ, vinābhāvo bhavissati; Paṭiggaṇhāhi me ete, vare dasa pavecchato’’ti.
在这里,我正是因为这个原因才这样对你说。你将与我们分离,就是指你将要离开我们。施予者,就是指正在布施的人。巴利
Tattha yena tevanti yena te evaṃ vadāmi. Tuyhaṃ vinābhāvoti tava amhehi saddhiṃ viyogo bhavissati. Pavecchatoti dadamānassa.
她听了帝释天的话,确信自己一定会死,于是求取一个恩赐,说道:巴利
Sā sakkassa vacanaṃ sutvā nicchayena attano maraṇaṃ ñatvā varaṃ gaṇhantī āha –
帝释天,一切众生的主宰,如果你能赐我一个恩惠,
尊者,愿我住在尸毗王的那座住所里。巴利
‘‘Varaṃ ce me ado sakka, sabbabhūtānamissara; Sivirājassa bhaddante, tattha assaṃ nivesane.
她的眼睛是青色的,眉毛是青色的,眼睛也像母鹿一样泛着青色。
愿我名叫普萨提,破城者啊,愿我在那里。巴利
‘‘Nīlanettā nīlabhamu, nīlakkhī ca yathā migī; Phussatī nāma nāmena, tatthapassaṃ purindana.
愿我得到一个能满愿、慷慨无吝、有求必应的儿子。
受到敌对诸王礼敬,名声远扬,荣耀显赫。巴利
‘‘Puttaṃ labhetha varadaṃ, yācayogaṃ amacchariṃ; Pūjitaṃ paṭirājūhi, kittimantaṃ yasassinaṃ.
我怀胎的时候,肚子中间没有凸起来;
他的肚子不凸出来,就像拉紧的弓一样平直匀称。巴利
‘‘Gabbhaṃ me dhārayantiyā, majjhimaṅgaṃ anunnataṃ; Kucchi anunnato assa, cāpaṃva likhitaṃ samaṃ.
愿我的双乳不要下垂,愿不要有白发,帝释天啊!
不要让尘土沾到身上,也要把该受罚的人放走。巴利
‘‘Thanā me nappapateyyuṃ, palitā na santu vāsava; Kāye rajo na limpetha, vajjhañcāpi pamocaye.
孔雀和苍鹭一起鸣叫,成群的美女聚集在那里;
驼背的人和穿粗布衣的人混杂聚集,被御者和摩揭陀的诗人所描绘赞美。巴利
‘‘Mayūrakoñcābhirude, nārivaragaṇāyute; Khujjacelāpakākiṇṇe, sūtamāgadhavaṇṇite.
彩绘的门闩发出铿锵声响,那里备着酒和肉,令人兴奋欢腾。
尊者,愿我也能在那里成为尸毗王心爱的王后。巴利
‘‘Citraggaḷerughusite, surāmaṃsapabodhane; Sivirājassa bhaddante, tatthassaṃ mahesī piyā’’ti.
在这里,她四处观望整个赡部洲,看见与自己相配的尸毗王的宫殿,便发愿要在那里成为第一王后,于是说了“尸毗王的”这句话。“如同母鹿一般”:因为出生才满一年的幼鹿眼睛是青蓝色的,所以她就用这个来比喻。“我也能在那里”:愿我也能以同样的名字出现在那里。“愿我能获得”:愿我能够得到。“最优布施者”:是指当有人来向他乞求装饰过的头颅、双眼、肝脏、血肉,乃至白伞盖和妻儿时,不管对方已经开口乞求还是尚未开口,他都能把这些珍贵之物施舍出去的施主。“腹部”:这里把她所说的“中间肢体”按实际样子展示出来。“匀称”:就像技艺高超的弓匠精心削制的弓那样,中间不凸起也不凹陷,像秤杆的轴一样平直,愿我的腹部也能变成这样。巴利
Tattha sivirājassāti sā sakalajambudīpatalaṃ olokentī attano anucchavikaṃ sivirañño nivesanaṃ disvā tattha aggamahesibhāvaṃ patthentī evamāha. Yathā migīti ekavassikā hi migapotikā nīlanettā hoti, tenevamāha. Tatthapassanti tatthapi imināva nāmena assaṃ. Labhethāti labheyyaṃ. Varadanti alaṅkatasīsaakkhiyugalahadayamaṃsarudhirasetacchattaputtadāresu yācitayācitassa varabhaṇḍassa dāyakaṃ. Kucchīti ‘‘majjhimaṅga’’nti vuttaṃ sarūpato dasseti. Likhitanti yathā chekena dhanukārena sammā likhitaṃ dhanu anunnatamajjhaṃ tulāvaṭṭaṃ samaṃ hoti, evarūpo me kucchi bhaveyya.
乳房不垂落,意思是不会下垂晃荡。愿没有白发,帝释天、诸天中最尊的帝释天啊,愿我头上不生白发,不要让白发显现。也有版本写作“头上的头发没有白发”。以及能释放当杀者,意思是那些造恶犯罪、被国王治罪、罪当处死的盗贼,愿我能凭自己的力量把他们解救出来。以此表明她期望自己有那样的自在威力。为仆从和摩揭陀赞颂者所颂扬,意思是在用膳等时候,那些以赞颂来报时的侍从和摩揭陀赞颂者都对她称颂赞叹。以彩绘门扉高声鸣响,是指用七宝装饰得绚丽多彩的门扇,发出像五种乐器合奏一样悦耳动听的声音。以酒肉唤醒,意思是在“喝吧,吃吧”这样用酒肉唤醒众人的尸毗王宫中,愿我能成为他的正妃。她就这样求取了这十种愿。巴利
Nappapateyyunti patitvā lambā na bhaveyyuṃ. Palitā na santu vāsavāti vāsava devaseṭṭha, palitānipi me sirasmiṃ na santu mā paññāyiṃsu. ‘‘Palitāni siroruhā’’tipi pāṭho. Vajjhañcāpīti kibbisakārakaṃ rājāparādhikaṃ vajjhappattacoraṃ attano balena mocetuṃ samatthā bhaveyyaṃ. Iminā attano issariyabhāvaṃ dīpeti. Bhūtamāgadhavaṇṇiteti bhojanakālādīsu thutivasena kālaṃ ārocentehi sūtehi ceva māgadhakehi ca vaṇṇite. Citraggaḷerughusiteti pañcaṅgikatūriyasaddasadisaṃ manoramaṃ ravaṃ ravantehi sattaratanavicittehi dvārakavāṭehi ugghosite. Surāmaṃsapabodhaneti ‘‘pivatha, khādathā’’ti surāmaṃsehi pabodhiyamānajane evarūpe sivirājassa nivesane tassa aggamahesī bhaveyyanti ime dasa vare gaṇhi.
在那时,成为尸毗王的正妃是第一个愿,拥有青眼是第二个愿,拥有青眉是第三个愿,名为弗沙提是第四个愿,获得儿子是第五个愿,腹部不隆起是第六个愿,乳房不下垂是第七个愿,不生白发是第八个愿,皮肤细滑是第九个愿,有能力拯救众生免于被杀是第十个愿。巴利
Tattha sivirājassa aggamahesibhāvo paṭhamo varo, nīlanettatā dutiyo, nīlabhamukatā tatiyo, phussatīti nāmaṃ catuttho, puttapaṭilābho pañcamo, anunnatakucchitā chaṭṭho, alambatthanatā sattamo, apalitabhāvo aṭṭhamo, sukhumacchavibhāvo navamo, vajjhappamocanasamatthatā dasamo varoti.
我所布施给你的那十个殊胜的愿望,具足一切肢节庄严者啊,
在尸毗王统治的国土里,你将得到所有那些殊胜的事物。巴利
‘‘Ye te dasa varā dinnā, mayā sabbaṅgasobhane; Sivirājassa vijite, sabbe te lacchasī vare’’ti.
这时,帝释天王给了弗沙提十个愿望。给了之后又说:“善女子弗沙提,愿你的一切愿望都实现。”说完就随喜赞叹。导师为了说明这件事,说道:巴利
Athassā sakko devarājā phussatiyā dasa vare adāsi, datvā ca pana ‘‘bhadde phussati, tava sabbe te samijjhantū’’ti vatvā anumodi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
摩伽婆、天王、善生主说完这番话后,
帝释天王把最殊胜的恩赐给了弗沙提之后,心生随喜。巴利
‘‘Idaṃ vatvāna maghavā, devarājā sujampati; Phussatiyā varaṃ datvā, anumodittha vāsavo’’ti.
这里,“随喜”的意思是:他说“你将得到所有这些恩惠”,如此给予恩惠后,满心欢喜、非常满足。巴利
Tattha anumoditthāti ‘‘sabbe te lacchasi vare’’ti evaṃ vare datvā pamuddito tuṭṭhamānaso ahosīti attho.
她就这样得到了那些殊胜的恩遇,从那里命终之后,投生到了摩达王正宫王后的胎中。出生的时候,她的身体就像撒满了栴檀粉末一样。因此,在给她取名的日子,大家就给她取名叫“弗沙提”。她在庞大的侍从簇拥下长大,到了十六岁时,出落得容貌绝佳。后来,尸毗大王为了儿子珊阇耶王子,把她迎娶过来,为她撑起伞盖,让她做了正宫王后,并把她立为一万六千名妃嫔中的首位。因此才这样说:巴利
Iti sā vare gahetvā tato cutā maddarañño aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. Jāyamānā ca candanacuṇṇaparikiṇṇena viya sarīrena jātā. Tenassā nāmaggahaṇadivase ‘‘phussatī’’tveva nāmaṃ kariṃsu. Sā mahantena parivārena vaḍḍhitvā soḷasavassakāle uttamarūpadharā ahosi. Atha naṃ sivimahārājā puttassa sañjayakumārassa atthāya ānetvā tassa chattaṃ ussāpetvā soḷasannaṃ itthisahassānaṃ jeṭṭhikaṃ katvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Tena vuttaṃ –
Phussatī从那里死后,投生到了刹帝利族中。
在杰图塔拉城里,她与珊阇耶结合了。巴利
‘‘Tato cutā sā phussatī, chattiye upapajjatha; Jetuttaramhi nagare, sañjayena samāgamī’’ti.
她成了珊阇耶心爱、中意的王后。那时,帝释天观察后心想:“我赐给弗沙提的九个愿望都已经实现了,但求子这一个愿望还没实现,我要让它实现。”当时,大士住在三十三天,寿命已经快尽了。帝释天知道后,就来到他面前说:“君,你该去人界了,该投生到尸毗国王正宫王后的胎中。”说完,得到了大士和其他六万同样寿命将尽的天子的同意后,帝释天就回到了自己的住处。大士从那里死后,就投生到了那里,其余六万天子也分别投生到六万大臣的家中。大士入胎后,弗沙提生起了胎欲,她在四座城门、城中央和王宫门口这六个地方建了六座布施堂,每天施舍六十万财物,想要行大布施。巴利
Sā sañjayassa piyā manāpā ahosi. Atha naṃ sakko āvajjamāno ‘‘mayā phussatiyā dinnavaresu nava varā samiddhā’’ti disvā ‘‘eko pana puttavaro na tāva samijjhati, tampissā samijjhāpessāmī’’ti cintesi. Tadā mahāsatto tāvatiṃsadevaloke vasati, āyu cassa parikkhīṇaṃ ahosi. Taṃ ñatvā sakko tassa santikaṃ gantvā ‘‘mārisa, tayā manussalokaṃ gantuṃ vaṭṭati, tattha sivirañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā tassa ceva aññesañca cavanadhammānaṃ saṭṭhisahassānaṃ devaputtānaṃ paṭiññaṃ gahetvā sakaṭṭhānameva gato. Mahāsattopi tato cavitvā tatthupapanno, sesadevaputtāpi saṭṭhisahassānaṃ amaccānaṃ gehesu nibbattiṃsu. Mahāsatte kucchigate phussatī dohaḷinī hutvā catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe rājanivesanadvāre cāti chasu ṭhānesu cha dānasālāyo kārāpetvā devasikaṃ cha satasahassāni vissajjetvā mahādānaṃ dātukāmā ahosi.
国王听说了她的胎欲后,就把看相的婆罗门召来询问。那些看相的说:“大王,王后胎中投生了一位乐于布施的众生,他布施起来永远不会满足。”国王听了这话,满心欢喜,命人建了六座布施堂,开始按前面所说的那样大行布施。从菩萨入胎那一刻起,国王的收入就没有了限度。靠着菩萨福德的威力,整个赡部洲的国王们都送来了贡礼。王后在大批随从的簇拥下怀着胎儿,满十个月时,想去看看都城,便禀告了国王。国王把都城装饰得像天宫一样,让王后坐上最好的车,绕城右行巡游。当她的车来到吠舍街中央时,业力所生的风开始发动。于是大臣们禀告了国王。国王听说后,就在吠舍街那里为她建了产房,让她住下。她就在那里生下了儿子。因此才这样说:巴利
Rājā tassā dohaḷaṃ sutvā nemittake brāhmaṇe pakkosāpetvā pucchi. Nemittakā – ‘‘mahārāja, deviyā kucchimhi dānābhirato satto uppanno, dānena tittiṃ na gamissatī’’ti vadiṃsu. Taṃ sutvā rājā tuṭṭhamānaso hutvā cha dānasālāyo kārāpetvā vuttappakāraṃ dānaṃ paṭṭhapesi. Bodhisattassa paṭisandhiggahaṇakālato paṭṭhāya rañño āyassa pamāṇaṃ nāma nāhosi. Tassa puññānubhāvena sakalajambudīparājāno paṇṇākāraṃ pahiṇiṃsu. Devī mahantena parivārena gabbhaṃ dhārentī dasamāse paripuṇṇe nagaraṃ daṭṭhukāmā hutvā rañño ārocesi. Rājā nagaraṃ devanagaraṃ viya alaṅkārāpetvā deviṃ rathavaraṃ āropetvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ kāresi. Tassā vessānaṃ vīthiyā vemajjhaṃ sampattakāle kammajavātā caliṃsu. Atha amaccā rañño ārocesuṃ. Taṃ sutvā vessavīthiyaṃyeva tassā sūtigharaṃ kārāpetvā vāsaṃ gaṇhāpesi. Sā tattha puttaṃ vijāyi. Tena vuttaṃ –
怀胎满十个月后,她右绕全城。
在吠舍街的正中间,普萨提生下了我。巴利
‘‘Dasa māse dhārayitvāna, karontī puraṃ padakkhiṇaṃ; Vessānaṃ vīthiyā majjhe, janesi phussatī mama’’nti. (cariyā. 1.76);
大士刚从母亲肚子里出来,就清清楚楚地睁开双眼,从胎中出来了。刚一出来,他就朝母亲伸出手,说:“妈妈,我要布施,您有什么财物吗?”母亲说:“孩子,随你的心意去布施吧。”说完就把一个装着一千枚金币的钱袋,放在他伸出的手上。大士在《隧道本生》、这一本生以及最后生这三世中,都是一出生就跟母亲说话。到了命名那天,因为他出生在吠舍街,就给他取名叫“须大拏”。巴利
Mahāsatto mātu kucchito nikkhantoyeva visado hutvā akkhīni ummīletvā nikkhami. Nikkhantoyeva ca mātu hatthaṃ pasāretvā ‘‘amma, dānaṃ dassāmi, atthi kiñci te dhana’’nti āha. Athassa mātā ‘‘tāta, yathāajjhāsayena dānaṃ dehī’’ti pasāritahatthe sahassatthavikaṃ ṭhapesi. Mahāsatto hi umaṅgajātake imasmiṃ jātake pacchimattabhāveti tīsu ṭhānesu jātamatteyeva mātarā saddhiṃ kathesi. Athassa nāmaggahaṇadivase vessavīthiyaṃ jātattā ‘‘vessantaro’’ti nāmaṃ kariṃsu.
我的名字不是来自母系,也不是从父系而生;
我出生在吠舍城,因此就成了须大拏。巴利
‘‘Na mayhaṃ mattikaṃ nāmaṃ, napi pettikasambhavaṃ; Jātomhi vessavīthiyaṃ, tasmā vessantaro ahu’’nti. (cariyā. 1.77);
就在他出生的当天,有一头能在空中飞行的母象,带来一头被大家公认为最吉祥、全身纯白的小象,把它安放在吉祥象的位置上,然后就离开了。因为这头小象是依靠大士的福德才出生的,所以大家就给它取名叫“缘”。同一天,大臣们的家里也诞生了六万名男孩。国王为了避免过长、过短等缺陷,为菩萨安排了六十四位乳房不下垂、乳汁甘甜的乳母,又为与菩萨同日出生的六万名男孩每人安排了一位乳母。菩萨就和这六万名男孩一起,在庞大的随从队伍中长大。后来,国王为他打造了价值十万的王子饰物。他到了四五岁时,就把饰物解下来送给乳母们;乳母们再还给他,他就不肯接受了。乳母们把这件事禀告国王。国王听了说:“既然是我儿子布施出去的,那就当作梵施物吧。”于是又为他做了一件。王子还是照样布施出去。就这样,在童年时期,他先后九次把饰物布施给了乳母们。巴利
Jātadivaseyeva panassa ekā ākāsacārinī kareṇukā abhimaṅgalasammataṃ sabbasetaṃ hatthipotakaṃ ānetvā maṅgalahatthiṭṭhāne ṭhapetvā pakkāmi. Tassa mahāsattaṃ paccayaṃ katvā uppannattā ‘‘paccayo’’tveva nāmaṃ kariṃsu. Taṃ divasameva amaccagehesu saṭṭhisahassakumārakā jāyiṃsu. Rājā mahāsattassa atidīghādidose vivajjetvā alambathaniyo madhurakhīrāyo catusaṭṭhi dhātiyo upaṭṭhāpesi. Tena saddhiṃ jātānañca saṭṭhidārakasahassānaṃ ekekā dhātiyo upaṭṭhāpesi. So saṭṭhisahassehi dārakehi saddhiṃ mahantena parivārena vaḍḍhati. Athassa rājā satasahassagghanakaṃ kumārapiḷandhanaṃ kārāpesi. So catuppañcavassikakāle taṃ omuñcitvā dhātīnaṃ datvā puna tāhi dīyamānampi na gaṇhi. Tā rañño ārocayiṃsu. Rājā taṃ sutvā ‘‘mama puttena dinnaṃ brahmadeyyameva hotū’’ti aparampi kāresi. Kumāro tampi adāsiyeva. Iti dārakakāleyeva dhātīnaṃ nava vāre piḷandhanaṃ adāsi.
八岁那年,他登上那座最殊胜的宫殿,坐在吉祥的卧榻上,就这样想:“我一直只布施身外之物,那并不能让我满足。我现在想布施自己身上的东西。如果有人向我要头,我就砍下头给他;如果有人向我要心脏,我就剖开胸膛,取出心脏给他;如果有人向我要眼睛,我就把眼睛剜出来给他;如果有人向我要身上的肉,我就从全身割下肉来给他;如果有人向我要血,我就取血给他。或者有人对我说‘做我的奴隶吧’,我就自己答应下来,做他的奴隶,把自己交给他。”当他这样从本性深处思惟时,厚达二十四万由旬的大地,像一头醉象王那样怒吼、震动。须弥山王像被蒸软的嫩竹芽一样弯下身来,面朝镇都统那城而立。大地发出巨响,天人们吼声震动,降下骤雨,非时闪电迸发,大海翻腾。帝释天王弹指,大梵天赞叹善哉。从地表一直到梵天界,全都一片喧嚣。巴利
Aṭṭhavassikakāle pana pāsādavaragato sirisayanapiṭṭhe nisinnova cintesi ‘‘ahaṃ bāhirakadānameva demi, taṃ maṃ na paritoseti, ajjhattikadānaṃ dātukāmomhi, sace maṃ koci sīsaṃ yāceyya, sīsaṃ chinditvā tassa dadeyyaṃ. Sacepi maṃ koci hadayaṃ yāceyya, uraṃ bhinditvā hadayaṃ nīharitvā dadeyyaṃ. Sace akkhīni yāceyya, akkhīni uppāṭetvā dadeyyaṃ. Sace sarīramaṃsaṃ yāceyya, sakalasarīrato maṃsaṃ chinditvā dadeyyaṃ. Sacepi maṃ koci rudhiraṃ yāceyya, rudhiraṃ gahetvā dadeyyaṃ. Atha vāpi koci ‘dāso me hohī’ti vadeyya, attānamassa sāvetvā dāsaṃ katvā dadeyya’’nti. Tassevaṃ sabhāvaṃ cintentassa catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā ayaṃ mahāpathavī mattavaravāraṇo viya gajjamānā kampi. Sinerupabbatarājā suseditavettaṅkuro viya onamitvā jetuttaranagarābhimukho aṭṭhāsi. Pathavisaddena devā gajjanto khaṇikavassaṃ vassi, akālavijjulatā nicchariṃsu, sāgaro saṅkhubhi. Sakko devarājā apphoṭesi, mahābrahmā sādhukāramadāsi. Pathavitalato paṭṭhāya yāva brahmalokā ekakolāhalaṃ ahosi.
这话也是这么说的:巴利
Vuttampi cetaṃ –
当我还是个孩子,才八岁大的时候;
那时我坐在宫殿里,想着要行布施。
我可以把心脏、眼睛,甚至肉和血都布施出去;
如果有人向我乞求,我就先让人知道我的身体,然后再布施给他。
于思惟自性者,不动摇、未安住。
那时,大地也震动了,仿佛以须弥山作为它的冠冕。巴利
‘‘Yadāhaṃ dārako homi, jātiyā aṭṭhavassiko; Tadā nisajja pāsāde, dānaṃ dātuṃ vicintayiṃ. ‘‘Hadayaṃ dadeyyaṃ cakkhuṃ, maṃsampi rudhirampi ca; Dadeyyaṃ kāyaṃ sāvetvā, yadi koci yācaye mamaṃ. ‘‘Sabhāvaṃ cintayantassa, akampitamasaṇṭhitaṃ; Akampi tattha pathavī, sineruvanavaṭaṃsakā’’ti. (cariyā. 1.78-80);
菩萨在十六岁那年,就已经精通了一切技艺。那时,他的父王想把王位交给他,先和母后商量,然后从摩陀罗王族迎娶了舅父的女儿、名叫摩蒂的公主,把她立为一万六千名妃嫔中的首位正妃,并为菩萨灌顶,让他登上王位。菩萨自从登位以后,每天布施六十万钱,持续举行大布施。后来,摩蒂王后生下一个儿子。人们用金网接住这个婴儿,因此给他取名叫“迦利王子”。这孩子刚能走路的时候,王后又生下一个女儿。人们用黑羊皮接住这个女婴,因此给她取名叫“黑羊皮女”。菩萨每月六次,乘坐装饰华丽的上等象背,巡视六座施堂。那时,迦陵伽国发生旱灾,庄稼没有收成,人们陷入极大的饥荒恐惧。人们无法活下去,就去做偷盗的事。被饥荒逼迫的各地百姓聚集在王宫广场上,指责国王。国王听到后,问道:“诸位,怎么了?”他们就把事情禀告了国王。国王说:“好,诸位,我会祈请天降雨。”说完便遣散了他们。国王自己受持戒律,安住于布萨,却仍然不能使天降雨。他把市民召集起来,问道:“我受持戒律,安住于布萨七日,仍然不能使天降雨,现在该怎么办?”众人说:“大王,如果您不能使天降雨,那么在喜乐城里,有一位珊阇耶王的儿子,名叫须大拏,他乐于布施。据说他有一头全白的吉祥象,他走到哪里,天就在那里降雨。应该派婆罗门去,向他们讨要那头象。请您下令吧。”巴利
Bodhisatto soḷasavassikakāleyeva sabbasippesu nipphattiṃ pāpuṇi. Athassa pitā rajjaṃ dātukāmo mātarā saddhiṃ mantetvā maddarājakulato mātuladhītaraṃ maddiṃ nāma rājakaññaṃ ānetvā soḷasannaṃ itthisahassānaṃ jeṭṭhikaṃ aggamahesiṃ katvā mahāsattaṃ rajje abhisiñci. Mahāsatto rajje patiṭṭhitakālato paṭṭhāya devasikaṃ cha satasahassāni vissajjento mahādānaṃ pavattesi. Aparabhāge maddidevī puttaṃ vijāyi. Taṃ kañcanajālena sampaṭicchiṃsu, tenassa ‘‘jālīkumāro’’tveva nāmaṃ kariṃsu. Tassa padasā gamanakāle dhītaraṃ vijāyi. Taṃ kaṇhājinena sampaṭicchiṃsu, tenassā ‘‘kaṇhājinā’’tveva nāmaṃ kariṃsu. Mahāsatto māsassa chakkhattuṃ alaṅkatahatthikkhandhavaragato cha dānasālāyo olokesi. Tadā kāliṅgaraṭṭhe dubbuṭṭhikā ahosi, sassāni na sampajjiṃsu, manussānaṃ mahantaṃ chātabhayaṃ pavatti. Manussā jīvituṃ asakkontācorakammaṃ karonti. Dubbhikkhapīḷitā jānapadā rājaṅgaṇe sannipatitvā rājānaṃ upakkosiṃsu . Taṃ sutvā raññā ‘‘kiṃ, tātā’’ti vutte tamatthaṃ ārocayiṃsu. Rājā ‘‘sādhu, tātā, devaṃ vassāpessāmī’’ti te uyyojetvā samādinnasīlo uposathavāsaṃ vasantopi devaṃ vassāpetuṃ nāsakkhi. So nāgare sannipātetvā ‘‘ahaṃ samādinnasīlo sattāhaṃ uposathavāsaṃ vasantopi devaṃ vassāpetuṃ nāsakkhiṃ, kiṃ nu kho kātabba’’nti pucchi. Sace, deva, devaṃ vassāpetuṃ na sakkosi, esa jetuttaranagare sañjayassa rañño putto vessantaro nāma dānābhirato. Tassaṃ kira sabbaseto maṅgalahatthī atthi, tassa gatagataṭṭhāne devo vassi. Brāhmaṇe pesetvā taṃ hatthiṃ yācāpetuṃ vaṭṭati, āṇāpethāti.
他说了声“善哉”,表示同意,把婆罗门们召集起来,从他们当中挑选了八位具足德行相貌的人,给了他们路费,派他们去,说:“你们去吧,向须大拏乞讨那头象,然后带回来。”婆罗门们一路辗转来到杰图塔拉城,在布施堂吃过饭,把自己的身体弄得满是尘土、涂上泥垢。到了满月那天,他们想向国王讨象,趁国王来布施堂的时候,去了东门。国王也想“我要去看看布施堂”,一早沐浴,吃了各种上等美味的食物,装扮妥当,骑上装饰华丽的上等象背,来到东门。婆罗门们在那里没找到机会,就转到南门,站在一处高地上。国王在东门看过布施堂,来到南门时,他们伸出手臂,喊了三遍:“愿尊贵的须大拏胜利!”大士看见那些婆罗门,就让大象走到他们站的地方,坐在象背上,说出第一首偈颂:巴利
So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā brāhmaṇe sannipātetvā tesu guṇavaṇṇasampanne aṭṭha jane vicinitvā tesaṃ paribbayaṃ datvā ‘‘gacchatha, tumhe vessantaraṃ hatthiṃ yācitvā ānethā’’ti pesesi. Brāhmaṇā anupubbena jetuttaranagaraṃ gantvā dānagge bhattaṃ paribhuñjitvā attano sarīraṃ rajoparikiṇṇaṃ paṃsumakkhitaṃ katvā puṇṇamadivase rājānaṃ hatthiṃ yācitukāmā hutvā rañño dānaggaṃ āgamanakāle pācīnadvāraṃ agamaṃsu. Rājāpi ‘‘dānaggaṃ olokessāmī’’ti pātova nhatvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā alaṅkaritvā alaṅkatahatthikkhandhavaragato pācīnadvāraṃ agamāsi. Brāhmaṇā tatthokāsaṃ alabhitvā dakkhiṇadvāraṃ gantvā unnatapadese ṭhatvā rañño pācīnadvāre dānaggaṃ oloketvā dakkhiṇadvārāgamanakāle hatthe pasāretvā ‘‘jayatu bhavaṃ vessantaro’’ti tikkhattuṃ āhaṃsu. Mahāsatto te brāhmaṇe disvā hatthiṃ tesaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ pesetvā hatthikkhandhe nisinno paṭhamaṃ gāthamāha –
腋毛、指甲和身上的毛长得又长又密,牙齿上结满牙垢,头上满是灰尘;
婆罗门们举起右臂,是在向我乞求什么?巴利
‘‘Parūḷhakacchanakhalomā , paṅkadantā rajassirā; Paggayha dakkhiṇaṃ bāhuṃ, kiṃ maṃ yācanti brāhmaṇā’’ti.
婆罗门们说道:巴利
Brāhmaṇā āhaṃsu –
大王,我们向您乞求宝物,您是尸毗国族的兴盛者。
请布施那头最殊胜的象,它象牙如犁辕,能负重前行。巴利
‘‘Ratanaṃ deva yācāma, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhana; Dadāhi pavaraṃ nāgaṃ, īsādantaṃ urūḷhava’’nti.
在这里,“堪负重”是指有能力承担、运载重担。巴利
Tattha urūḷhavanti ubbāhanasamatthaṃ.
大士听了这话,心想:“我本来连头颅等内在之物都愿意布施,可这些人却只向我乞求外在的财物。我就满足他们的心愿吧。”这样想过之后,他坐在象背上,说出第三首偈颂:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘ahaṃ sīsaṃ ādiṃ katvā ajjhattikadānaṃ dātukāmomhi, ime pana maṃ bāhirakadānameva yācanti, pūressāmi tesaṃ manoratha’’nti cintetvā hatthikkhandhavaragato tatiyaṃ gāthamāha –
婆罗门向我乞求什么,我就布施,心里毫不迟疑;
一头发情、长着象牙、适合乘骑的象中至尊。巴利
‘‘Dadāmi na vikampāmi, yaṃ maṃ yācanti brāhmaṇā; Pabhinnaṃ kuñjaraṃ dantiṃ, opavayhaṃ gajuttama’’nti.
他承认之后——巴利
Paṭijānitvā ca pana –
国王从象背上下来,心里只想着布施。
他把布施给了婆罗门,是让尸毗国繁荣兴盛的人。巴利
‘‘Hatthikkhandhato oruyha, rājā cāgādhimānaso; Brāhmaṇānaṃ adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano’’ti.
在这里,opavayha 指的是国王的坐骑。cāgādhimānaso 是说国王因为布施而心生增上之意。所谓“向婆罗门施了布施”,就是他为了查看那头大象身上哪里还没有装饰,右绕三圈,结果看不到任何一处没有装饰的地方。于是他拿起一只装满掺有花朵的香水的金瓶,说“从这里过来”,然后握住那像装饰过的银环一样的象鼻,放到婆罗门手中,倒下水,把这头装饰庄严的大象布施给了婆罗门。巴利
Tattha opavayhanti rājavāhanaṃ. Cāgādhimānasoti cāgena adhikamānaso rājā. Brāhmaṇānaṃ adā dānanti so vāraṇassa analaṅkataṭṭhānaṃ olokanatthaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā analaṅkataṭṭhānaṃ adisvā kusumamissakasugandhodakapūritaṃ suvaṇṇabhiṅgāraṃ gahetvā ‘‘ito ethā’’ti vatvā alaṅkatarajatadāmasadisaṃ hatthisoṇḍaṃ gahetvā tesaṃ hatthe ṭhapetvā udakaṃ pātetvā alaṅkatavāraṇaṃ brāhmaṇānaṃ adāsi.
那头象四只脚上的装饰值四十万,两侧的装饰值二十万,肚子下面铺的毛毯值十万,背上的珍珠网、宝石网、金网这三张网值三十万,两只耳朵上的装饰值二十万,背上铺的毛毯值十万,额头装饰值十万,三顶花冠值三十万,耳尖装饰值二十万,两根象牙的装饰值二十万,象鼻上的吉祥纹装饰值十万,尾巴上的装饰值十万,登象的梯子值十万,进食的槽盆值十万。不算那些无价的东西,象身上佩戴的整套庄严具值二十二个十万。这样算来,这些财物总共值二十四个十万。至于伞盖顶上的宝珠、顶髻宝珠、珍珠项链上的宝珠、象钩上的宝珠、绕在象颈上的珍珠链上的宝珠、象额上的宝珠,这六种都是无价之宝,而那头象本身也是无价的。所以连同象一起,共有七种无价之宝。他把这一切全都布施给了婆罗门。同样,他还把服侍那头象的五百户人家,连同驯象人和看象人一起,都布施了出去。就在布施的当下,如前所说,大地震动等异象都出现了。为了说明这件事,世尊说道:巴利
Tassa catūsu pādesu alaṅkāro cattāri satasahassāni agghati, ubhosu passesu alaṅkāro dve satasahassāni, heṭṭhā udare kambalaṃ satasahassaṃ, piṭṭhiyaṃ muttajālaṃ maṇijālaṃ kañcanajālanti tīṇi jālāni tīṇi satasahassāni, ubhosu kaṇṇesu alaṅkāro dve satasahassāni, piṭṭhiyaṃ attharaṇakambalaṃ satasahassaṃ, kumbhālaṅkāro satasahassaṃ, tayo vaṭaṃsakā tīṇi satasahassāni, kaṇṇacūḷālaṅkāro dve satasahassāni, dvinnaṃ dantānaṃ alaṅkāro dve satasahassāni, soṇḍāya sovatthikālaṅkāro satasahassaṃ, naṅguṭṭhālaṅkāro satasahassaṃ, ārohaṇanisseṇi satasahassaṃ, bhuñjanakaṭāhaṃ satasahassaṃ, ṭhapetvā anagghaṃ bhaṇḍaṃ kāyāruḷhapasādhanaṃ dvāvīsati satasahassāni . Evaṃ tāva ettakaṃ dhanaṃ catuvīsatisatasahassāni agghati. Chattapiṇḍiyaṃ pana maṇi, cūḷāmaṇi, muttāhāre maṇi, aṅkuse maṇi, hatthikaṇṭhe veṭhanamuttāhāre maṇi, hatthikumbhe maṇīti imāni cha anagghāni, hatthīpi anagghoyevāti hatthinā saddhiṃ satta anagghānīti sabbāni tāni brāhmaṇānaṃ adāsi. Tathā hatthino paricārakāni pañca kulasatāni hatthimeṇḍahatthigopakehi saddhiṃ adāsi. Saha dānenevassa heṭṭhā vuttanayeneva bhūmikampādayo ahesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那时出现了可怕的景象,那时出现了令人毛骨悚然的一幕;
当那头象王被布施出去时,大地剧烈震动。巴利
‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ; Hatthināge padinnamhi, medanī sampakampatha.
那时出现了令人恐惧的景象,那时出现了令人毛骨悚然的景象。
当象王被赠予时,那座都城顿时骚动起来。巴利
‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ; Hatthināge padinnamhi, khubhittha nagaraṃ tadā.
整座都城乱成一片,巨大的声响传遍四方;
当象王被献给尸毗国、使这个国家兴盛的时候。巴利
‘‘Samākulaṃ puraṃ āsi, ghoso ca vipulo mahā; Hatthināge padinnamhi, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti.
在这里,“那时是”意思就是那时有。“象龙”是指被称为象的龙象。“那时整个城陷入骚动”是指那时杰度达拉城陷入骚动。巴利
Tattha tadāsīti tadā āsi. Hatthināgeti hatthisaṅkhāte nāge. Khubhittha nagaraṃ tadāti tadā jetuttaranagaraṃ saṅkhubhitaṃ ahosi.
据说,那些婆罗门在南门得到大象后,骑上象背,在大批随从簇拥下穿过城中心。大众看见他们,就说:“喂,婆罗门们!你们骑了我们的大象,这象是从哪里得来的?”婆罗门说:“是须大拏大王把象给了我们,你们算什么人?”他们一边用手势等推搡驱赶大众,一边穿过城中心,从北门出去了。城中居民因为天神的鼓动,对菩萨生起愤怒,聚集在王宫门口,发出大声的责骂。因此这样说:巴利
Brāhmaṇā kira dakkhiṇadvāre hatthiṃ labhitvā hatthipiṭṭhe nisīditvā mahājanaparivārā nagaramajjhena pāyiṃsu. Mahājano te disvā ‘‘ambho brāhmaṇā, amhākaṃ hatthiṃ āruḷhā kuto vo hatthī laddhā’’ti āha. Brāhmaṇā ‘‘vessantaramahārājena no hatthī dinno, ke tumhe’’ti mahājanaṃ hatthavikārādīhi ghaṭṭentā nagaramajjhena gantvā uttaradvārena nikkhamiṃsu. Nāgarā devatāvaṭṭanena bodhisattassa kuddhā rājadvāre sannipatitvā mahantaṃ upakkosamakaṃsu. Tena vuttaṃ –
整座城乱成一片,巨大的响声四处回荡。
当那头名为哈提那伽的象被赠予时,就在尸毗国繁荣的国土中,
这时,那里响起一阵声音,喧闹、可怕、巨大;
当那头象王被送出去时,整座都城顿时骚动起来。
这时,这里响起一阵声音,喧闹、可怕又巨大;
当名为“象王”的大象被赠予时,为了尸毗国的繁荣增长。巴利
‘‘Samākulaṃ puraṃ āsi, ghoso ca vipulo mahā; Hatthināge padinnamhi, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane. ‘‘Athettha vattati saddo, tumulo bheravo mahā; Hatthināge padinnamhi, khubhittha nagaraṃ tadā. ‘‘Athettha vattati saddo, tumulo bheravo mahā; Hatthināge padinnamhi, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti.
在这里,喧声就是叫喊的声音,因为它传播得很广,所以叫广大;因为它向上传扬,所以叫大。所谓尸毗国的增长,就是能让尸毗国繁荣兴盛的意思。巴利
Tattha ghosoti upakkosanasaddo patthaṭattā vipulo, uddhaṃ gatattā mahā. Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhaneti siviraṭṭhassa vuddhikare.
那时,城里居民因为他的布施而内心震动,就把这件事禀报给了国王。因此才这样说:巴利
Athassa dānena saṅkhubhitacittā hutvā nagaravāsino rañño ārocesuṃ. Tena vuttaṃ –
郁伽们、王子们,还有吠舍和婆罗门们;
骑象的、列阵的,车兵、步兵。巴利
‘‘Uggā ca rājaputtā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā.
整个城镇的人,还有尸毗族的民众,都聚集到了一起。
他们看见那头象被牵走,就向国王报告了。巴利
‘‘Kevalo cāpi nigamo, sivayo ca samāgatā; Disvā nāgaṃ nīyamānaṃ, te rañño paṭivedayuṃ.
大王,您的儿子须大拏正在毁掉您的国土。
他怎么能把我们的大象送出去呢?那可是全国都敬奉的龙象啊。巴利
‘‘Vidhamaṃ deva te raṭṭhaṃ, putto vessantaro tava; Kathaṃ no hatthinaṃ dajjā, nāgaṃ raṭṭhassa pūjitaṃ.
他怎么能把我们的大象送出去呢?它象牙像犁辕,身躯高大。
它熟悉一切战阵,全身纯白,是最殊胜的象王。巴利
‘‘Kathaṃ no kuñjaraṃ dajjā, īsādantaṃ urūḷhavaṃ; Khettaññuṃ sabbayuddhānaṃ, sabbasetaṃ gajuttamaṃ.
披着黄色毛毯、狂性发作、能摧伏敌军的象。
一头象,配着马尾拂尘,白得像雪山一样。巴利
‘‘Paṇḍukambalasañchannaṃ, pabhinnaṃ sattumaddanaṃ; Dantiṃ savālabījaniṃ, setaṃ kelāsasādisaṃ.
配有白伞盖、带着装饰、有象医随行、连同象仆。
他把最好的坐骑——能载国王的大象——布施给了婆罗门。巴利
‘‘Sasetacchattaṃ saupādheyyaṃ, sāthabbanaṃ sahatthipaṃ; Aggayānaṃ rājavāhiṃ, brāhmaṇānaṃ adā gaja’’nti.
在这里,“乌伽”是指声名远播、广为人知的人。“市民”是指村里的居民和家主。大王,你的国土正被摧毁——大王,你的国土正在毁灭。“为什么要把我们的象送给他们?”是出于什么理由,要把我们这头被公认吉祥的象,送给迦陵伽国那些婆罗门呢?“熟悉一切战斗”是指这头象有能力判断一切战斗的地形要害。“长牙象”是指长着令人欢喜的象牙。“带着拂尘”是指配有马尾拂尘。“带着垫具”是指配有鞍具。“带着象医”是指有象医随行。“连同象仆”是指有五百户侍象人家,以及象夫、象守卫等,所以叫连同象仆。巴利
Tattha uggāti uggatā paññātā. Nigamoti negamakuṭumbikajano. Vidhamaṃ deva te raṭṭhanti deva, tava raṭṭhaṃ vidhamaṃ. Kathaṃ no hatthinaṃ dajjāti kena kāraṇena amhākaṃ hatthinaṃ abhimaṅgalasammataṃ kāliṅgaraṭṭhavāsīnaṃ brāhmaṇānaṃ dadeyya. Khettaññuṃ sabbayuddhānanti sabbayuddhānaṃ khettabhūmisīsajānanasamatthaṃ. Dantinti manoramadantayuttaṃ. Savālabījaninti sahavālabījaniṃ. Saupādheyyanti saattharaṇaṃ. Sāthabbananti sahatthivejjaṃ. Sahatthipanti hatthiparicārakānaṃ pañcannaṃ kulasatānaṃ hatthimeṇḍahatthigopakānañca vasena sahatthipaṃ.
这样说完之后,他们又说道:巴利
Evañca pana vatvā punapi āhaṃsu –
如果有人布施食物和饮料,还有衣服和坐卧处;
这样的布施才是恰当的,才真正配得上婆罗门。巴利
‘‘Annaṃ pānañca yo dajjā, vatthasenāsanāni ca; Etaṃ kho dānaṃ patirūpaṃ, etaṃ kho brāhmaṇārahaṃ.
这位是你们族系的君王,是让我们的尸毗国国土兴盛的人。
删阇耶啊,须大拏王子为什么要把大象施舍出去呢?巴利
‘‘Ayaṃ te vaṃsarājā no, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano; Kathaṃ vessantaro putto, gajaṃ bhājeti sañjaya.
如果你不照尸毗人的这句话去做,
我想,尸毗人会把你和儿子一起抓在手里。巴利
‘‘Sace tvaṃ na karissasi, sivīnaṃ vacanaṃ idaṃ; Maññe taṃ saha puttena, sivī hatthe karissare’’ti.
在这里,世系王指的是世代相传继承王位的大王。施舍就是给予。尸毗人将把他连同儿子一起抓到自己手里。巴利
Tattha vaṃsarājāti paveṇiyā āgato mahārājā. Bhājetīti deti. Sivī hatthe karissareti siviraṭṭhavāsino saha puttena taṃ attano hatthe karissantīti.
国王听了这话,心想“这些人想杀害须大拏”,便说道:巴利
Taṃ sutvā rājā ‘‘ete vessantaraṃ mārāpetuṃ icchantī’’ti saññāya āha –
就算国土没了,国家也灭亡好了;
我不会因为尸毗人的劝说,就放逐那位无过的王子;
我会把他从自己的国土放逐出去,因为他确实是我的嫡长子。巴利
‘‘Kāmaṃ janapado māsi, raṭṭhañcāpi vinassatu; Nāhaṃ sivīnaṃ vacanā, rājaputtaṃ adūsakaṃ; Pabbājeyyaṃ sakā raṭṭhā, putto hi mama oraso.
就算国土没了,国家也灭亡好了;
我也绝不会因尸毗人的言语,就将无过的王子
我要把他从自己的国土赶出去,因为他确实是我的亲生儿子。巴利
‘‘Kāmaṃ janapado māsi, raṭṭhañcāpi vinassatu; Nāhaṃ sivīnaṃ vacanā, rājaputtaṃ adūsakaṃ; Pabbājeyyaṃ sakā raṭṭhā, putto hi mama atrajo.
我不会对他怀有恶意,因为他确实是持守圣戒的人。
我可能也会没有名声,还会造下许多恶业。
我们怎么能用刀杀死须大拏王子呢?巴利
‘‘Na cāhaṃ tasmiṃ dubbheyyaṃ, ariyasīlavato hi so; Asilokopi me assa, pāpañca pasave bahuṃ; Kathaṃ vessantaraṃ puttaṃ, satthena ghātayāmase’’ti.
在这里,“māsī”就是“mā āsi”,意思是“不要存在、不要成为”。“具足圣戒”是指具足圣者的戒行和圣者的品行成就。“我们将杀害”就是“我们将要杀害”。巴利
Tattha māsīti mā āsi, mā hotūti attho. Ariyasīlavatoti ariyena sīlavatena ariyāya ca ācārasampattiyā samannāgato. Ghātayāmaseti ghātayissāma.
尸毗人听了这话,说道:巴利
Taṃ sutvā sivayo avocuṃ –
别用棍棒或刀剑打他,他确实不是该被绑起来的人。
把他从国境驱逐出去,让他住到崎岖的山里去。巴利
‘‘Mā naṃ daṇḍena satthena, na hi so bandhanāraho; Pabbājehi ca naṃ raṭṭhā, vaṅke vasatu pabbate’’ti.
在这里,“不要用棍棒或刀剑对他”,意思是:大王,你们不要用棍棒或刀剑杀害他。“因为他不是该被捆绑的人”,意思是他根本不是该被捆绑的人。巴利
Tattha mā naṃ daṇḍena satthenāti deva, tumhe taṃ daṇḍena vā satthena vā mā ghātayittha. Na hi so bandhanārahoti so bandhanārahopi na hotiyeva.
如果这真的是尸毗人的愿望,我们就不该去压制这个愿望。
就让他在这里住一夜,尽情享受欲乐吧。巴利
‘‘Eso ce sivīnaṃ chando, chandaṃ na panudāmase; Imaṃ so vasatu rattiṃ, kāme ca paribhuñjatu.
从那时起,夜晚结束、太阳升起时,
尸毗国民众要同心一致,把他从国土里驱逐出去。巴利
‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati; Samaggā sivayo hutvā, raṭṭhā pabbājayantu na’’nti.
在这里,“让他住”的意思是:他在给儿子和妻子教导时,让他住下,并且说“请给他一夜的容身之处”。巴利
Tattha vasatūti puttadārassa ovādaṃ dadamāno vasatu, ekarattiñcassa okāsaṃ dethāti vadati.
他们接受了国王“只住一夜”的命令。然后国王把众人打发走,为了给儿子送信,叫来一个使者,派他到儿子那里去。使者答应说“好的”,就前往须大拏的住处,把这件事禀告了他。导师为了说明这件事的含义,说道:巴利
Te ‘‘ekarattimattaṃ vasatū’’ti rañño vacanaṃ sampaṭicchiṃsu. Atha rājā ne uyyojetvā puttassa sāsanaṃ pesento kattāraṃ āmantetvā tassa santikaṃ pesesi. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā vessantarassa nivesanaṃ gantvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
起来,使者,赶快去,到须大拏那里对他说:
尸毗国的人们对你发怒了,大王,城邑的民众也都聚集起来了。巴利
‘‘Uṭṭhehi katte taramāno, gantvā vessantaraṃ vada; ‘Sivayo deva te kuddhā, negamā ca samāgatā.
郁伽、王子、妓女与婆罗门,
骑象的、马队里的、驾战车的、步兵。
整个城镇的人,还有尸毗国的民众,都一起聚集来了。巴利
‘‘Uggā ca rājaputtā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Kevalo cāpi nigamo, sivayo ca samāgatā.
当这个夜晚结束,太阳升起的时候,
尸毗国的人们和合一致,要把你从国土中驱逐出去。巴利
‘‘Asmā ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati; Samaggā sivayo hutvā, raṭṭhā pabbājayanti taṃ’.
那位执行者被尸毗王派出,自己则匆匆忙忙如同(赶路的人)。
双手戴着臂环手镯,穿着妙衣,用栴檀香打扮得光洁庄严。巴利
‘‘Sa kattā taramānova, sivirājena pesito; Āmuttahatthābharaṇo, suvattho candanabhūsito.
他在水里洗了头,戴着宝石耳环;
他来到了那座令人心旷神怡的城,那是须大拏的住处。巴利
‘‘Sīsaṃ nhāto udake so, āmuttamaṇikuṇḍalo; Upāgami puraṃ rammaṃ, vessantaranivesanaṃ.
在那里,他见到了那位王子,正在自己的乐园中尽情玩耍;
他被大臣们簇拥着,就像帝释天被三十三天的众神围绕一样。巴利
‘‘Tatthaddasa kumāraṃ so, ramamānaṃ sake pure; Parikiṇṇaṃ amaccehi, tidasānaṃva vāsavaṃ.
他快速赶到那里后,作为行为者,对须大拏这样说:
我将让你感受到痛苦,战车之主啊,请你不要对我发怒。巴利
‘‘So tattha gantvā taramāno, kattā vessantaraṃbravi; ‘Dukkhaṃ te vedayissāmi, mā me kujjhi rathesabha’.
他哭着顶礼之后,对国王说道:
大王,您是我的丈夫,能带来一切欲乐的美味。巴利
‘‘Vanditvā rodamāno so, kattā rājānamabravi; Bhattā mesi mahārāja, sabbakāmarasāharo.
我将向你们讲述我的痛苦,请在那里安慰我。
尸毗国的人们对你发怒了,市民们也聚集起来了,天神啊。巴利
‘‘Dukkhaṃ te vedayissāmi, tattha assāsayantu maṃ; Sivayo deva te kuddhā, negamā ca samāgatā.
郁伽、王子、吠舍与婆罗门;
骑象的、马背上的、战车上的和步兵。
整座城镇的人和尸毗国的民众也都聚集到了一起。巴利
‘‘Uggā ca rājaputtā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Kevalo cāpi nigamo, sivayo ca samāgatā.
当这个夜晚结束,太阳升起的时候,
尸毗国的人们会团结起来,把你赶出国境。巴利
‘‘Asmā ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati; Samaggā sivayo hutvā, raṭṭhā pabbājayanti ta’’nti.
这里,“王子”是指因为父母还在世,所以被称为“王子”的国王。“欣然坐着”是指他正讲述自己布施的功德,满心欢喜地坐在那里。“被大臣围绕”是指他被与自己一同出生的六万名大臣围绕,坐在撑开白伞的王座上。“我将告知”就是我要说的意思。这里的“请您安慰我”,意思是:大王,我要讲述那令人痛苦的教诫时,因为难以承受而疲惫不堪,愿您的双足安慰我,请对我说“放心,尽管说吧”,让我能安心讲述——他就是带着这个意思这样说的。巴利
Tattha kumāranti mātāpitūnaṃ atthitāya ‘‘kumāro’’tveva saṅkhaṃ gataṃ rājānaṃ. Ramamānanti attanā dinnadānassa vaṇṇaṃ kathayamānaṃ somanassappattaṃ hutvā nisinnaṃ. Parikiṇṇaṃ amaccehīti attanā sahajātehi saṭṭhisahassehi amaccehi parivutaṃ samussitasetacchatte rājāsane nisinnaṃ. Vedayissāmīti kathayissāmi. Tattha assāsayantu manti tasmiṃ dukkhassāsanārocane kathetuṃ avisahavasena kilantaṃ maṃ, deva, te pādā assāsayantu, vissattho kathehīti maṃ vadathāti adhippāyenevamāha.
我的国民为什么对我发火?我实在看不出自己做了什么错事。
请你为我详细说说,侍臣啊,他们为什么要放逐我。巴利
‘‘Kismiṃ me sivayo kuddhā, nāhaṃ passāmi dukkaṭaṃ; Taṃ me katte viyācikkha, kasmā pabbājayanti ma’’nti.
在这里,“为什么”是指什么原因。“请为我解说”就是详细地讲给我听。巴利
Tattha kisminti katarasmiṃ kāraṇe. Viyācikkhāti vitthārato kathehi.
郁伽王子、王子们,还有娼妓和婆罗门;
骑象的、马军里的、驾战车的、步兵。
他们因为布施大象的事而生气,所以将他赶走。巴利
‘‘Uggā ca rājaputtā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Nāgadānena khiyyanti, tasmā pabbājayanti ta’’nti.
在这里,“恼怒”就是发怒的意思。巴利
Tattha khiyyantīti kujjhanti.
他听了之后,大士心生欢喜,说道:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto somanassappatto hutvā āha –
我连心脏和眼睛都能布施,外在的财物又算得了什么?
金币也好,黄金也好,珍珠、琉璃、宝珠也好。巴利
‘‘Hadayaṃ cakkhumpahaṃ dajjaṃ, kiṃ me bāhirakaṃ dhanaṃ; Hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā, muttā veḷuriyā maṇi.
看到乞讨的人来到面前,我甚至愿意布施自己的右臂。
我愿布施,绝不动摇,我的心乐于布施。巴利
‘‘Dakkhiṇaṃ vāpahaṃ bāhuṃ, disvā yācakamāgate; Dadeyyaṃ na vikampeyyaṃ, dāne me ramate mano.
就算所有尸毗国的人都来赶我走,或者把我杀掉;
就算他们把我砍成七块,我也绝不停止布施。巴利
‘‘Kāmaṃ maṃ sivayo sabbe, pabbājentu hanantu vā; Neva dānā viramissaṃ, kāmaṃ chindantu sattadhā’’ti.
在那里,所谓“乞者来到”,即当乞者们来到时,看见那位乞者。他们不会停止布施,我也不会停止布施。巴利
Tattha yācakamāgateti yācake āgate taṃ yācakaṃ disvā. Neva dānā viramissanti neva dānā viramissāmi.
使者听了这话,既不是国王告诉他的,也不是市民们告诉他的,而是凭自己的智慧,另外讲了一段口信,说道:巴利
Taṃ sutvā kattā neva raññā dinnaṃ na nāgarehi dinnaṃ attano matiyā eva aparaṃ sāsanaṃ kathento āha –
尸毗的人们这样说,市民们也聚集而来:
沿着贡提摩罗河的岸边,正对着吉里摩罗阇罗山。
愿这位净行者沿着出家者所走的路去吧。巴利
‘‘Evaṃ taṃ sivayo āhu, negamā ca samāgatā; Kontimārāya tīrena, girimārañjaraṃ pati; Yena pabbājitā yanti, tena gacchatu subbato’’ti.
在这里,“贡提摩罗岸边”指的是沿着名叫贡提摩罗的河岸。“面朝吉里摩罗阇罗”指的是面朝那座名叫阿罗阇罗的山。“沿着哪条路”指的是沿着那些被从国土放逐的国王们所走的那条路;愿净行者须大拏也走那条路吧——尸毗人就是这样说的。据说,这是他们被天神附体之后才说出来的话。巴利
Tattha kontimārāyāti kontimārāya nāma nadiyā tīrena. Girimārañjaraṃ patīti ārañjaraṃ nāma giriṃ abhimukho hutvā. Yenāti yena maggena raṭṭhā pabbājitā rājāno gacchanti, tena subbato vessantaropi gacchatūti evaṃ sivayo kathentīti āha. Idaṃ kira so devatādhiggahito hutvā kathesi.
菩萨听了这话,说:“善哉!我就沿着那些犯罪者所走的路离开吧。不过,市民们放逐我并不是因为我犯了别的什么过错,只是因为我把那头象布施出去了。即便如此,我还是要行七百种大布施。请市民们给我一天时间来做布施,我明天布施完,后天就走。”说完,他说道:巴利
Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘sādhu dosakārakānaṃ gatamaggena gamissāmi, maṃ kho pana nāgarā na aññena dosena pabbājenti, mayā hatthissa dinnattā pabbājenti. Evaṃ santepi ahaṃ sattasatakaṃ mahādānaṃ dassāmi, nāgarā me ekadivasaṃ dānaṃ dātuṃ okāsaṃ dentu, sve dānaṃ datvā tatiyadivase gamissāmī’’ti vatvā āha –
我要跟着那些破坏者走的路走去。
请你们宽限我一天一夜,等我完成这次布施。巴利
‘‘Sohaṃ tena gamissāmi, yena gacchanti dūsakā; Rattindivaṃ me khamatha, yāva dānaṃ dadāmaha’’nti.
那人听了以后,说道:“好的,大王,我去告诉城里的人们。”说完就离开了。大士把他打发走之后,叫人把摩诃谢那笈多找来,吩咐道:“孩子,我明天要举行名叫‘七百’的大布施。你去准备好七百头象、七百匹马、七百辆车、七百个女子、七百头母牛、七百个男仆、七百个女仆,还有各种各样的食物饮料等等,连酒也算上——凡是该拿来布施的东西,全都备齐。”他这样安排好七百大施之后,把大臣们都打发走了,独自一人来到玛蒂住的地方,坐在吉祥卧榻上,跟她聊了起来。导师为了说明这件事的缘由,说了下面的话:巴利
Taṃ sutvā kattā ‘‘sādhu, deva, nāgarānaṃ vakkhāmī’’ti vatvā pakkāmi. Mahāsatto taṃ uyyojetvā mahāsenaguttaṃ pakkosāpetvā ‘tāta, ahaṃ sve sattasatakaṃ nāma mahādānaṃ dassāmi, satta hatthisatāni, satta assasatāni, satta rathasatāni, satta itthisatāni, satta dhenusatāni, satta dāsasatāni, satta dāsisatāni ca paṭiyādehi, nānappakārāni ca annapānādīni antamaso surampi sabbaṃ dātabbayuttakaṃ upaṭṭhapehī’’ti sattasatakaṃ mahādānaṃ vicāretvā amacce uyyojetvā ekakova maddiyā vasanaṭṭhānaṃ gantvā sirisayanapiṭṭhe nisīditvā tāya saddhiṃ kathaṃ pavattesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
召唤了国王,相貌圆满的玛迪。
凡是我给过你的任何东西,不管是财物还是粮食,只要存在。巴利
‘‘Āmantayittha rājānaṃ, maddiṃ sabbaṅgasobhanaṃ; Yaṃ te kiñci mayā dinnaṃ, dhanaṃ dhaññañca vijjati.
无论是金币还是黄金,还是许多珍珠、琉璃,
这一切,以及你从父亲那里继承的财富,你都应该储藏起来。巴利
‘‘Hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā, muttā veḷuriyā bahū; Sabbaṃ taṃ nidaheyyāsi, yañca te pettikaṃ dhana’’nti.
在这里,“你应该存起来”意思是:把它当作宝藏一样存放好。“父亲的”是指从父亲那里传下来的。巴利
Tattha nidaheyyāsīti nidhiṃ katvā ṭhapeyyāsi. Pettikanti pitito āgataṃ.
他对那位名叫曼坻、全身每一处都长得极美的王女说了这样一句话:
大王,我该把这些埋在哪里?我问您,请您告诉我。巴利
‘‘Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā; Kuhiṃ deva nidahāmi, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.
她心里想:“我丈夫须大拏这么久以来,从没说过‘把财物藏起来’这种话,今天却突然这么说。到底该藏到哪里去呢?我得问问他。”这样想完,她就对须大拏说了。巴利
Tattha tamabravīti ‘‘mayhaṃ sāmikena vessantarena ettakaṃ kālaṃ ‘dhanaṃ nidhehī’ti na vuttapubbaṃ, idāneva vadati, kuhiṃ nu kho nidhetabbaṃ, pucchissāmi na’’nti cintetvā taṃ abravi.
曼坻啊,你应当把财物按适当的方式布施给持戒的人。巴利
‘‘Sīlavantesu dajjāsi, dānaṃ maddi yathārahaṃ;
因为对一切众生来说,确实没有比布施更殊胜的依靠处。巴利
Na hi dānā paraṃ atthi, patiṭṭhā sabbapāṇina’’nti.
在这里,“你应当施与”的意思是:曼坻啊,你不要把财物藏进仓库之类的地方,而要把布施给持戒的人当作一种能跟随你而去的储蓄,这样去布施。因为确实没有什么比布施更殊胜的依止处了。巴利
Tattha dajjāsīti bhadde, maddi koṭṭhādīsu anidahitvā anugāmikanidhiṃ nidahamānā sīlavantesu dadeyyāsi. Na hi dānā paranti dānato uttaritaraṃ patiṭṭhā nāma na hi atthi.
她回答“善哉”,接受了他的话。然后,他进一步教导她说:巴利
Sā ‘‘sādhū’’ti tassa vacanaṃ sampaṭicchi. Atha naṃ uttaripi ovadanto āha –
你要对儿子们心怀慈爱,对婆婆和公公也一样。
凡视彼为夫者,应恭敬侍奉彼。巴利
‘‘Puttesu maddi dayesi, sassuyā sasuramhi ca; Yo ca taṃ bhattā maññeyya, sakkaccaṃ taṃ upaṭṭhahe.
如果你丈夫因为和我分开,就不再把你当作妻子,
你去找另一个丈夫吧,不要因为我不在而憔悴。巴利
‘‘No ce taṃ bhattā maññeyya, mayā vippavasena te; Aññaṃ bhattāraṃ pariyesa, mā kisittho mayā vinā’’ti.
在这里,“你应当慈悯”意思是你要修起慈爱与善意。贤善的女子,如果在我离开后,有人想“我要做你的丈夫”,把你当作妻子,你也应当恭敬地照顾他。如果因为你我分离,没有人想“我要做你的丈夫”,不把你当作妻子,那你就自己去寻找别的丈夫。不要因为离开我而消瘦,意思是离开我之后,你不要变得憔悴,也不要疲惫不堪。巴利
Tattha dayesīti dayaṃ mettaṃ kareyyāsi. Yo ca taṃ bhattā maññeyyāti bhadde, yo ca mayi gate ‘‘ahaṃ te bhattā bhavissāmī’’ti taṃ maññissati, tampi sakkaccaṃ upaṭṭhaheyyāsi. Mayā vippavasena teti mayā saddhiṃ tava vippavāsena sace koci ‘‘ahaṃ te bhattā bhavissāmī’’ti taṃ na maññeyya, atha sayameva aññaṃ bhattāraṃ pariyesa. Mā kisittho mayā vināti mayā vinā hutvā mā kisā bhavi, mā kilamīti attho.
这时,曼坻心想:“这个人为什么对我说这样的话?”于是问道:“大王,您为什么说这种不合宜的话?”大士答道:“贤善的女子,因为我把大象布施出去了,尸毗人生气,要把我驱逐出国。明天我要做价值七百的大布施,第三天就离开城。”巴利
Atha naṃ maddī ‘‘kiṃ nu kho esa evarūpaṃ vacanaṃ maṃ bhaṇatī’’ti cintetvā ‘‘kasmā, deva, imaṃ ayuttaṃ kathaṃ kathesī’’ti pucchi. Mahāsatto ‘‘bhadde, mayā hatthissa dinnattā sivayo kuddhā maṃ raṭṭhā pabbājenti, sve ahaṃ sattasatakaṃ mahādānaṃ datvā tatiyadivase nagarā nikkhamissāmī’’ti vatvā āha –
我要走进那片森林,那里有凶猛的野兽出没。
我对我的生命感到疑虑,我独自一人在这广阔的大林中。巴利
‘‘Ahañhi vanaṃ gacchāmi, ghoraṃ vāḷamigāyutaṃ; Saṃsayo jīvitaṃ mayhaṃ, ekakassa brahāvane’’ti.
在这里,“疑”是指:在这座林子里,有许多敌人,而我一个人娇生惯养地住着,命从哪里来呢?我肯定会死——他就是带着这个意思这样说的。巴利
Tattha saṃsayoti anekapaccatthike ekakassa sukhumālassa mama vane vasato kuto jīvitaṃ, nicchayena marissāmīti adhippāyenevaṃ āha.
那位名叫曼坻、具足一切美好庄严的公主对他说:
你不实地乱说什么呢?你这话说得真恶劣。巴利
‘‘Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā; Abhumme kathaṃ nu bhaṇasi, pāpakaṃ vata bhāsasi.
大王,你一个人独自前往,这是不合法的。
我也跟着你去,刹帝利,你去哪里我就去哪里。巴利
‘‘Nesa dhammo mahārāja, yaṃ tvaṃ gaccheyya ekako; Ahampi tena gacchāmi, yena gacchasi khattiya.
要么与你同死,要么无你而活。
离开你而活着,倒不如死了更好。巴利
‘‘Maraṇaṃ vā tayā saddhiṃ, jīvitaṃ vā tayā vinā; Tadeva maraṇaṃ seyyo, yaṃ ce jīve tayā vinā.
把火点起来,让它聚成一团火焰。
对我来说,与其离开你活着,不如死了更好。巴利
‘‘Aggiṃ ujjālayitvāna, ekajālasamāhitaṃ; Tattha me maraṇaṃ seyyo, yaṃ ce jīve tayā vinā.
就像母象跟随着林中长牙公象,
我已游历过山间险峻难行处,以及平坦和崎岖的地方。巴利
‘‘Yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī; Jessantaṃ giriduggesu, samesu visamesu ca.
我就这样跟着你,带着孩子们从后面一路随行。
我将成为你容易抚养的人,不会成为你的负担。巴利
‘‘Evaṃ taṃ anugacchāmi, putte ādāya pacchato; Subharā te bhavissāmi, na te hessāmi dubbharā’’ti.
在这里,“不真实啊”的意思是:你确实对我讲了不真实的事。“这不是法”是说:这不是事物的本然,不是这个道理。“那正是”是说:和你一起经历的那种死,那才是更好的死。“在那里”是说:在那个成一片烈火的木柴堆里。“游行的”是说:正在四处游荡。巴利
Tattha abhummeti abhūtaṃ vata me katheyyāsi. Nesa dhammoti na eso sabhāvo, netaṃ kāraṇaṃ. Tadevāti tayā saddhiṃ yaṃ maraṇaṃ atthi, tadeva maraṇaṃ seyyo. Tatthāti tasmiṃ ekajālabhūte dārucitake. Jessantanti vicarantaṃ.
她这样说完之后,又像是曾经亲眼见过一样,描述起雪山地区来,说道:巴利
Evañca pana vatvā sā puna diṭṭhapubbaṃ viya himavantappadesaṃ vaṇṇentī āha –
“望着这些孩子,乖巧可爱,言语甜蜜;”
坐在森林的灌木丛里,你就不会惦记王位了。巴利
‘‘Ime kumāre passanto, mañjuke piyabhāṇine; Āsīne vanagumbasmiṃ, na rajjassa sarissasi.
“望着这些孩子,乖巧可爱,言语甜蜜;”
在树林深处嬉戏玩耍时,你就不会再惦记王位了。巴利
‘‘Ime kumāre passanto, mañjuke piyabhāṇine; Kīḷante vanagumbasmiṃ, na rajjassa sarissasi.
“望着这些孩子,乖巧可爱,言语甜蜜;”
在这宜人的净修林中,你将不再思念王位。巴利
‘‘Ime kumāre passanto, mañjuke piyabhāṇine; Assame ramaṇīyamhi, na rajjassa sarissasi.
见到这些童子,美丽的马努卡,他说话温和,
在宜人的修行林里嬉戏玩乐时,你就不会惦记王位了。巴利
‘‘Ime kumāre passanto, mañjuke piyabhāṇine; Kīḷante assame ramme, na rajjassa sarissasi.
看到这些打扮得漂漂亮亮、戴着花环的王子们,
在这宜人的净修林中,你将不再思念王位。巴利
‘‘Ime kumāre passanto, māladhārī alaṅkate; Assame ramaṇīyamhi, na rajjassa sarissasi.
看见这些戴着花环、打扮漂亮的少年,
在宜人的修行林里嬉戏玩乐时,你就不会惦记王位了。巴利
‘‘Ime kumāre passanto, māladhārī alaṅkate; Kīḷante assame ramme, na rajjassa sarissasi.
当你见到那些戴花环的王子们翩翩起舞时,
在宜人的隐修林中,你将不会成为国王。巴利
‘‘Yadā dakkhisi naccante, kumāre māladhārine; Assame ramaṇīyamhi, na rajjassa sarissasi.
当你见到那些戴花环的王子们翩翩起舞时,
在宜人的修行林里嬉戏玩乐时,你就不会惦记王位了。巴利
‘‘Yadā dakkhisi naccante, kumāre māladhārine; Kīḷante assame ramme, na rajjassa sarissasi.
当你看到那头六十岁的大象、那头象王时,
独自在森林里游荡的大象,你不会记得王位。巴利
‘‘Yadā dakkhisi mātaṅgaṃ, kuñjaraṃ saṭṭhihāyanaṃ; Ekaṃ araññe carantaṃ, na rajjassa sarissasi.
当你看到那头六十岁的大象、那头象王时,
你早上晚上都会想起他四处走动。巴利
‘‘Yadā dakkhisi mātaṅgaṃ, kuñjaraṃ saṭṭhihāyanaṃ; Sāyaṃ pāto vicarantaṃ, na rajjassa sarissasi.
当它走在雌象群和象群前面时,
这头六十岁的战象、象王,将要发出象鸣。
听了它的吼声之后,你将不再记得王位。巴利
‘‘Yadā kareṇusaṅghassa, yūthassa purato vajaṃ; Koñcaṃ kāhati mātaṅgo, kuñjaro saṭṭhihāyano; Tassa taṃ nadato sutvā, na rajjassa sarissasi.
当你从两边在林间开阔处看到那能带来欲乐者时,
在野兽出没的森林里,你不会再贪恋王位。巴利
‘‘Dubhato vanavikāse, yadā dakkhisi kāmado; Vane vāḷamigākiṇṇe, na rajjassa sarissasi.
傍晚看见一头鹿,戴着五重花环走来。
紧那罗在跳舞时,你也不会思念王位。巴利
‘‘Migaṃ disvāna sāyanhaṃ, pañcamālinamāgataṃ; Kimpurise ca naccante, na rajjassa sarissasi.
当你听到信度河奔流的声音时,
歌曲和紧那罗的歌声,你不会想起王位。巴利
‘‘Yadā sossasi nigghosaṃ, sandamānāya sindhuyā; Gītaṃ kimpurisānañca, na rajjassa sarissasi.
当你听到住在山洞里的猫头鹰发出的声音,
当猫头鹰鸣叫时,你不会再想着王位了。巴利
‘‘Yadā sossasi nigghosaṃ, girigabbharacārino; Vassamānassulūkassa, na rajjassa sarissasi.
当狮子、老虎、犀牛和野牛
在树林里你会听到猛兽的叫声,不会听到王位的声音。巴利
‘‘Yadā sīhassa byagghassa, khaggassa gavayassa ca; Vane sossasi vāḷānaṃ, na rajjassa sarissasi.
当雌孔雀们围绕着他,他头顶着鹿冠时。
你将会看见一只孔雀在跳舞,那时你就不会再惦记王位了。巴利
‘‘Yadā morīhi parikiṇṇaṃ, barihīnaṃ matthakāsinaṃ; Moraṃ dakkhisi naccantaṃ, na rajjassa sarissasi.
当孔雀被一群雌孔雀环绕时,那卵生、羽色斑斓的鸟儿;
你将会看到一只正在跳舞的孔雀,那时你就不会惦记王位了。巴利
‘‘Yadā morīhi parikiṇṇaṃ, aṇḍajaṃ citrapakkhinaṃ; Moraṃ dakkhisi naccantaṃ, na rajjassa sarissasi.
当你看到被雌孔雀团团围住、有着蓝色脖子和冠羽的孔雀时,
你将会看到孔雀在跳舞,就不会再惦记王位了。巴利
‘‘Yadā morīhi parikiṇṇaṃ, nīlagīvaṃ sikhaṇḍinaṃ; Moraṃ dakkhisi naccantaṃ, na rajjassa sarissasi.
当你在冬季看到大地上树木开花时,
当微风送来阵阵芬芳时,你就不会再惦记王位了。巴利
‘‘Yadā dakkhisi hemante, pupphite dharaṇīruhe; Surabhiṃ sampavāyante, na rajjassa sarissasi.
当冬季的月份里,你看见大地一片翠绿,
当大地被因陀罗的牧羊人覆盖时,你不会再贪恋王位。巴利
‘‘Yadā hemantike māse, haritaṃ dakkhisi medaniṃ; Indagopakasañchannaṃ, na rajjassa sarissasi.
当你在冬季,看见大地上生长的植物开花时,
拘陀花、频婆阇罗树,还有盛开的卢达帕达卡花;
当香风阵阵吹来时,你就不会再惦记王位了。巴利
‘‘Yadā dakkhisi hemante, pupphite dharaṇīruhe; Kuṭajaṃ bimbajālañca, pupphitaṃ loddapaddhakaṃ; Suratiṃ sampavāyante, na rajjassa sarissasi.
当你在冬季的月份里,看到森林繁花盛开的时候,
还有那些垂落的花和落下的花,你不会再惦记王位了。巴利
‘‘Yadā hemantike māse, vanaṃ dakkhisi pupphitaṃ; Opupphāni ca paddhāni, na rajjassa sarissasī’’ti.
在这里,“美言”指甜美的言语。“象群”指象的群体。“群”指走在象群前面的领头象。“两侧”指两边。“林苑花开”指丛林茂盛开花之处。“满欲者”指能满足我一切愿望的。“信度河”指河流。“鸣叫的猫头鹰”指正在鸣叫的猫头鹰鸟。“猛兽”指凶猛的野兽。因为它们在傍晚时分发出的声音会像五种乐器合奏一样,所以他说:听了它们的声音后,你就不会再去想念王位了。“孔雀尾”指被尾屏覆盖的。“山顶居者”指常住在山顶上的。“Mattakāsina”也是一种读法,意思是因欲乐而陶醉安坐的。“赤芽网”指红色嫩芽的树。“垂花”指垂挂的花和已落下的花。巴利
Tattha mañjuketi madhurakathe. Kareṇusaṅghassāti hatthinighaṭāya. Yūthassāti hatthiyūthassa purato vajanto gacchanto. Dubhatoti ubhayapassesu. Vanavikāseti vanaghaṭāyo. Kāmadoti mayhaṃ sabbakāmado. Sindhuyāti nadiyā. Vassamānassulūkassāti ulūkasakuṇassa vassamānassa. Vāḷānanti vāḷamigānaṃ. Tesañhi sāyanhasamaye so saddo pañcaṅgikatūriyasaddo viya bhavissati, tasmā tesaṃ saddaṃ sutvā rajjassa na sarissasīti vadati, barihīnanti kalāpasañchannaṃ . Matthakāsinanti niccaṃ pabbatamatthake nisinnaṃ. ‘‘Mattakāsina’’ntipi pāṭho, kāmamadamattaṃ hutvā āsīnanti attho. Bimbajālanti rattaṅkurarukkhaṃ. Opupphānīti olambakapupphāni patitapupphāni.
就像曼坻身为雪山居民那样,用这几首偈颂赞美了雪山。巴利
Evaṃ maddī himavantavāsinī viya ettakāhi gāthāhi himavantaṃ vaṇṇesīti.
弗沙王后心里也想:“我儿子去接受严厉的教诫了,不知道他现在怎么样?我去看看就明白了。”于是她乘着不起眼的车乘前去,站在庄严寝宫的门口,听到他们的对话后,便悲伤地哭了起来。导师为了说明这件事的含义,说道:巴利
Phussatīpi kho devī ‘‘puttassa me kaṭukasāsanaṃ gataṃ, kiṃ nu kho karoti, gantvā jānissāmī’’ti paṭicchannayoggena gantvā sirigabbhadvāre ṭhitā tesaṃ taṃ sallāpaṃ sutvā kalunaṃ paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
听到他们和儿子、儿媳的哭喊声,
那位有名望的王女悲痛地哭泣哀叹。巴利
‘‘Tesaṃ lālappitaṃ sutvā, puttassa suṇisāya ca; Kalunaṃ paridevesi, rājaputtī yasassinī.
我宁可把毒药吃掉,宁可从悬崖上跳下去;
我宁可被绳子捆死,为什么要把儿子须大拏放逐出去?
他们把没有过错的人赶走。巴利
‘‘Seyyo visaṃ me khāyitaṃ, papātā papateyyahaṃ; Rajjuyā bajjha miyyāhaṃ, kasmā vessantaraṃ puttaṃ; Pabbājenti adūsakaṃ.
精通诵经的施主,有求必应、毫不吝啬;
受到诸王礼敬,声名远扬、享有盛誉;
为什么要把毫无过失的须大拏之子放逐呢?巴利
‘‘Ajjhāyakaṃ dānapatiṃ, yācayogaṃ amacchariṃ; Pūjitaṃ paṭirājūhi, kittimantaṃ yasassinaṃ; Kasmā vessantaraṃ puttaṃ, pabbājenti adūsakaṃ.
奉养父母的人,在家族中敬重长辈的人;
为什么他们要把毫无过失的须大拏王子放逐呢?巴利
‘‘Mātāpettibharaṃ jantuṃ, kule jeṭṭhāpacāyikaṃ; Kasmā vessantaraṃ puttaṃ, pabbājenti adūsakaṃ.
对国王有益,对王后有益,对亲族有益,对朋友有益;
对全国都有利益吗?为什么要把须大拏的儿子……
他们说把一个没有过错的人赶走。巴利
‘‘Rañño hitaṃ devihitaṃ, ñātīnaṃ sakhinaṃ hitaṃ; Hitaṃ sabbassa raṭṭhassa, kasmā vessantaraṃ puttaṃ; Pabbājenti adūsaka’’nti.
这里,“王女”指弗沙提,也就是末地王的女儿。“我将堕下”意思是:我将会堕落下去。“被绳绑而亡”是指用绳子绑住脖子而死。“为何”的意思是:像这样,在我还活着的时候,他们到底因为什么原因,把我那没有过失的儿子从国中流放了呢?“教师”是指通达三部吠陀,并且在各种技艺上达到精通的人。巴利
Tattha rājaputtīti phussatī maddarājadhītā. Papateyyahanti papateyyaṃ ahaṃ. Rajjuyā bajjha miyyāhanti rajjuyā gīvaṃ bandhitvā mareyyaṃ ahaṃ. Kasmāti evaṃ amatāyameva mayi kena kāraṇena mama puttaṃ adūsakaṃ raṭṭhā pabbājenti. Ajjhāyakanti tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṅgataṃ, nānāsippesu ca nipphattiṃ pattaṃ.
她就这样悲泣了一阵,安慰了儿子和儿媳,然后来到国王面前,说道:巴利
Iti sā kalunaṃ paridevitvā puttañca suṇisañca assāsetvā rañño santikaṃ gantvā āha –
就像被夺走的蜂蜜,就像掉在地上的芒果;
这样,你的国土将会是这样,他们让没有过错的人出家。巴利
‘‘Madhūniva palātāni, ambāva patitā chamā; Evaṃ hessati te raṭṭhaṃ, pabbājenti adūsakaṃ.
就像羽毛已经脱落的天鹅,在一片没有水的池塘里;
被大臣们抛弃后,大王,你会独自一人衰败下去。巴利
‘‘Haṃso nikhīṇapattova, pallalasmiṃ anūdake; Apaviddho amaccehi, eko rājā vihiyyasi.
我对你这么说,大王,愿你不要错过利益。
不要因为尸毗人的话,就把他这个没罪的人赶走。巴利
‘‘Taṃ taṃ brūmi mahārāja, attho te mā upaccagā; Mā naṃ sivīnaṃ vacanā, pabbājesi adūsaka’’nti.
在这里,“苍蝇已飞离的蜂蜜”就像苍蝇已飞离的蜂蜜;“像掉在地上的芒果”就像落在地上的熟芒果。这是在说明:我的儿子这样被放逐后,你的国土就会变成所有人都能共用的了。“羽毛流尽”就像羽毛滴漏一样。“被大臣们抛弃”是指被和我儿子一起出生的六万大臣丢弃之后。“你会衰败”是指你会疲惫受苦。“因尸毗人的话”是指因为尸毗人的话——不要放逐我这个没有过错的儿子。巴利
Tattha palātānīti palātamakkhikāni madhūni viya. Ambāva patitā chamāti bhūmiyaṃ patitaambapakkāni viya. Evaṃ mama putte pabbājite tava raṭṭhaṃ sabbasādhāraṇaṃ bhavissatīti dīpeti. Nikhīṇapattovāti paggharitapatto viya. Apaviddho amaccehīti mama puttena sahajātehi saṭṭhisahassehi amaccehi chaḍḍito hutvā. Vihiyyasīti kilamissasi. Sivīnaṃ vacanāti sivīnaṃ vacanena mā naṃ adūsakaṃ mama puttaṃ pabbājesīti.
国王听了这话,说道:巴利
Taṃ sutvā rājā āha –
我将要做法物的堆积,高举尸毗人律法的旗帜;
我要放逐自己的儿子,因为他确实比我的生命还更亲爱。巴利
‘‘Dhammassāpacitiṃ kummi, sivīnaṃ vinayaṃ dhajaṃ; Pabbājemi sakaṃ puttaṃ, pāṇā piyataro hi me’’ti.
它的意思是:贤善的夫人,我训导并放逐这位像尸毗族旗帜一样的维桑塔拉王子,是为了向尸毗国历代先王传承下来的正法表达敬意。所以,即使他比我的生命还珍贵,我仍然要放逐他。巴利
Tassattho – bhadde, ahaṃ sivīnaṃ dhajaṃ vessantaraṃ kumāraṃ vinayanto pabbājento siviraṭṭhe porāṇakarājūnaṃ paveṇidhammassa apacitiṃ kummi karomi, tasmā sacepi me pāṇā piyataro so, tathāpi naṃ pabbājemīti.
她听完之后,一边悲泣哀叹一边说道:巴利
Taṃ sutvā sā paridevamānā āha –
其往昔的幢幡顶端,就像盛开的翅子树花一样。
他出行时,众人跟随而行;今日他却将独自离去。巴利
‘‘Yassa pubbe dhajaggāni, kaṇikārāva pupphitā; Yāyantamanuyāyanti, svajjekova gamissati.
过去,他的旗幡顶饰,就像迦尼迦罗树林一样;
他出行时,众人跟随而行;今日他却将独自离去。巴利
‘‘Yassa pubbe dhajaggāni, kaṇikāravanāniva; Yāyantamanuyāyanti, svajjekova gamissati.
他过去的那些军队,曾像开满花的翅子树一样。
他出行时,众人跟随而行;今日他却将独自离去。巴利
‘‘Yassa pubbe anīkāni, kaṇikārāva pupphitā; Yāyantamanuyāyanti, svajjekova gamissati.
他过去拥有军队,就像迦尼迦罗树林一样;
跟随前行者的人们,今天他将独自一人前去。巴利
‘‘Yassa pubbe anīkāni, kaṇikāravanāniva; Yāyantamanuyāyanti, svajjekova gamissati.
颜色如胭脂虫,犍陀罗的黄色毛毯;
那些跟随正在前行者的人,今天他将独自一人离去。巴利
‘‘Indagopakavaṇṇābhā , gandhārā paṇḍukambalā; Yāyantamanuyāyanti, svajjekova gamissati.
过去他出门时,要么骑大象,要么坐轿子,要么乘马车;
这位须大拏王如今怎么能徒步走路呢?巴利
‘‘Yo pubbe hatthinā yāti, sivikāya rathena ca; Svajja vessantaro rājā, kathaṃ gacchati pattiko.
如何是那以栴檀涂身、由歌舞唤醒的人?
他将带着刀和兽皮、赶畜棍以及篮子。巴利
‘‘Kathaṃ candanalittaṅgo, naccagītappabodhano; Khurājinaṃ pharasuñca, khārikājañca hāhiti.
为什么他们不带来袈裟和兽皮呢?
进入梵天之林的时候,为什么不穿树皮衣呢?巴利
‘‘Kasmā nābhiharissanti, kāsāvā ajināni ca; Pavisantaṃ brahāraññaṃ, kasmā cīraṃ na bajjhare.
那些国王出家后的人,到底是怎么穿着树皮衣的呢?
曼坻将如何披着拘舍草制树皮衣呢?巴利
‘‘Kathaṃ nu cīraṃ dhārenti, rājapabbajitā janā; Kathaṃ kusamayaṃ cīraṃ, maddī paridahissati.
穿着迦尸产的衣料,还有亚麻和俱致婆布;
穿着库沙草衣,曼坻她该怎么过日子呢?巴利
‘‘Kāsiyāni ca dhāretvā, khomakoṭumbarāni ca; Kusacīrāni dhārentī, kathaṃ maddī karissati.
她曾乘坐轿子、肩舆与车乘出行;
她今天为何不抱怨,徒步走在路上。巴利
‘‘Vayhāhi pariyāyitvā, sivikāya rathena ca; Sā kathajja anujjhaṅgī, pathaṃ gacchati pattikā.
那位双手柔软、双足也在安乐中养大的女子,
她怎能不反对,首先徒步走在路上?巴利
‘‘Yassā mudutalā hatthā, caraṇā ca sukhedhitā; Sā kathajja anujjhaṅgī, pathaṃ gacchati pattikā.
她的脚掌柔软,双脚也被安乐地养育着;
她穿着金鞋走路,被金鞋夹挤着。
她如今怎能不再抱怨,赤着脚走在路上。巴利
‘‘Yassā mudutalā pādā, caraṇā ca sukhedhitā; Pādukāhi suvaṇṇāhi, pīḷamānāva gacchati; Sā kathajja anujjhaṅgī, pathaṃ gacchati pattikā.
那位戴着花环的女子,走在千名女子前面;
她今天为什么肢体端正,独自一人走向树林?巴利
‘‘Yāssu itthisahassānaṃ, purato gacchati mālinī; Sā kathajja anujjhaṅgī, vanaṃ gacchati ekikā.
凡有谁听到豺的叫声,便顿时一次惊恐不安;
那个胆小的女人如今怎能毫无怨言地走向树林?巴利
‘‘Yāssu sivāya sutvāna, muhuṃ uttasate pure; Sā kathajja anujjhaṅgī, vanaṃ gacchati bhīrukā.
那只属于因陀罗族的猫头鹰,正在下雨;
听了那叫声就害怕,像喝了酒一样浑身发抖。
那个肢体纤细的胆小女孩今天怎能走向森林。巴利
‘‘Yāssu indasagottassa, ulūkassa pavassato; Sutvāna nadato bhītā, vāruṇīva pavedhati; Sā kathajja anujjhaṅgī, vanaṃ gacchati bhīrukā.
就像一只失去幼雏的母鸟,看见空空的鸟巢一样;
我将长久因痛苦而煎熬,来到这座空城。巴利
‘‘Sakuṇī hataputtāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ; Ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ, suññaṃ āgammimaṃ puraṃ.
就像失去幼雏的母鸟,望着空空的巢一样;
见不到心爱的儿子们,我会变得消瘦又苍白。巴利
‘‘Sakuṇī hataputtāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ; Kisā paṇḍu bhavissāmi, piye putte apassatī.
就像失去孩子的母鸟,望着空空的巢一样;
我就那样一次次四处奔走,却见不到心爱的儿子们。巴利
‘‘Sakuṇī hataputtāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ; Tena tena padhāvissaṃ, piye putte apassatī.
犹如失去幼雏的俱罗利鸟,望着空空的鸟巢;
我将长久地在痛苦中煎熬,来到这座空城。巴利
‘‘Kurarī hatachāpāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ; Ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ, suññaṃ āgammimaṃ puraṃ.
就像一只失去幼鸟的鹬鸟,看见自己的巢空了一样;
见不到心爱的儿子们,我会变得消瘦又苍白。巴利
‘‘Kurarī hatachāpāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ; Kisā paṇḍu bhavissāmi, piye putte apassatī.
就像一只失去幼鸟的鹬鸟,看见自己的巢空了一样;
我到处奔跑,见不到心爱的儿子们。巴利
‘‘Kurarī hatachāpāva, suññaṃ disvā kulāvakaṃ; Tena tena padhāvissaṃ, piye putte apassatī.
她肯定就像一只雌红鸭,待在无水的池塘里。
我将长久地在痛苦中煎熬,来到这座空城。巴利
‘‘Sā nūna cakkavākīva, pallalasmiṃ anūdake; Ciraṃ dukkhena jhāyissaṃ, suññaṃ āgammimaṃ puraṃ.
她一定就像一只雌红鸭,在那没有水的池塘里;
见不到心爱的儿子们,我会变得又瘦又苍白。巴利
‘‘Sā nūna cakkavākīva, pallalasmiṃ anūdake; Kisā paṇḍu bhavissāmi, piye putte apassatī.
她肯定就像一只雌红鸭,在干涸的池塘里;
我到处奔走,见不到心爱的儿子们。巴利
‘‘Sā nūna cakkavākīva, pallalasmiṃ anūdake; Tena tena padhāvissaṃ, piye putte apassatī.
当我这样哭诉的时候,国王把无辜的儿子——
我想,我被从王国放逐到森林里,怕是活不成了。巴利
‘‘Evaṃ me vilapantiyā, rājā puttaṃ adūsakaṃ; Pabbājesi vanaṃ raṭṭhā, maññe hissāmi jīvita’’nti.
其中,“翅子树”是指:因为用黄金饰品和黄金衣物装饰,就像开满花的翅子树一样。“跟随前往的人”是指:为了园林、林苑游玩等事而前往的须大拏,她们跟着去。“他今日将独自”是指:他今天将独自一人前往。“诸军”是指象军等。“犍陀罗的黄色毛毯”是指:出产于犍陀罗国、价值十万、披在军队上的红色毛毯。“将带着”是指:扛在肩上带走。“进入时”是指:对进入的人。“为何迟迟不系缚”是指:懂得系缚的人为何不系缚树皮衣。“王出家者”是指:曾为国王而后出家之人。“科图姆巴拉国的衣服”是指:出产于科图姆巴拉国、科图姆巴拉国的衣服。巴利
Tattha kaṇikārāvāti suvaṇṇābharaṇasuvaṇṇavatthapaṭimaṇḍitattā supupphitā kaṇikārā viya. Yāyantamanuyāyantīti uyyānavanakīḷādīnaṃ atthāya gacchantaṃ vessantaraṃ anugacchanti. Svajjekovāti so ajja ekova hutvā gamissati. Anīkānīti hatthānīkādīni. Gandhārā paṇḍukambalāti gandhāraraṭṭhe uppannā satasahassagghanakā senāya pārutā rattakambalā. Hāhitīti khandhe katvā harissati. Pavisantanti pavisantassa. Kasmā cīraṃ na bajjhareti kasmā bandhituṃ jānantā vākacīraṃ na bandhanti. Rājapabbajitāti rājāno hutvā pabbajitā. Khomakoṭumbarānīti khomaraṭṭhe koṭumbararaṭṭhe uppannāni sāṭakāni.
她今天怎么样了?就是说她今天如何。“四肢无可指责”是指四肢没有可指责的地方。“像被压迫着走”是说她像颤抖着、颤抖着站立那样走。在“那曾为千女之所有”等句中,“assu”是语助词,意思是“那”;也有写本作“那个她”。“母豺”指母豺。“从前”指以前住在城里。“因达萨族”指憍尸迦族。“像酒女一样”指像被天神附体的夜叉女奴。“以苦”指因与儿子分离而忧愁的痛苦。“来到了我这城”指来到我儿子离去后这曾是儿子住所的城。“亲爱的儿子们”乃指维桑达罗与马蒂。“Hatachāpā”指幼崽已丧者。“从王国放逐到山林”:若确实将他从王国放逐至林中。巴利
Sā kathajjāti sā kathaṃ ajja. Anujjhaṅgīti agarahitaaṅgī. Pīḷamānāva gacchatīti kampitvā kampitvā tiṭṭhantī viya gacchati. Yāssu itthisahassānantiādīsu assūti nipāto, yāti attho. ‘‘Yā sā’’tipi pāṭho. Sivāyāti siṅgāliyā. Pureti pubbe nagare vasantī. Indasagottassāti kosiyagottassa. Vāruṇīvāti devatāpaviṭṭhā yakkhadāsī viya. Dukkhenāti puttaviyogasokadukkhena. Āgammi maṃ puranti imaṃ mama putte gate puttanivesanaṃ āgantvā. Piye putteti vessantarañceva maddiñca sandhāyāha. Hatachāpāti hatapotakā. Pabbājesi vanaṃ raṭṭhāti yadi naṃ raṭṭhā pabbājesīti.
苏跋达天后听到哭声后,胜军王那边所有的尸毗族少女都聚拢过来,放声大哭。她们听到那哭声后,大士的住处里也同样大哭起来。就这样,两个王族中有些人无法保持镇定,像被狂风摧倒的娑罗树一样,倒地翻滚,哀泣不止。导师为了说明这件事,说了下面的话:巴利
Deviyā paridevitasaddaṃ sutvā sabbā sañjayassa sivikaññā samāgatā pakkandiṃsu. Tāsaṃ pakkanditasaddaṃ sutvā mahāsattassapi nivesane tatheva pakkandiṃsu. Iti dvīsu rājakulesu keci sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vātavegena pamadditā sālā viya patitvā parivattamānā parideviṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
听了她的哀号悲泣,后宫里所有众多的女子
尸毗族的少女们聚到一起,举起手臂放声痛哭。巴利
‘‘Tassā lālappitaṃ sutvā, sabbā antepure bahū; Bāhā paggayha pakkanduṃ, sivikaññā samāgatā.
就像娑罗树林被狂风猛烈摇撼、摧折压倒,
儿子和妻子们躺在维桑塔拉(须大拏)的住所里。巴利
‘‘Sālāva sampamathitā, mālutena pamadditā; Senti puttā ca dārā ca, vessantaranivesane.
宫女们、王子们、妓女们和婆罗门们;
在须大拏的住处,人们高举双臂,放声痛哭。巴利
‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, vessantaranivesane.
骑象的、列阵的、车兵和步兵,
在须大拏的住处,人们高举双臂,放声痛哭。巴利
‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, vessantaranivesane.
从那时起,在夜晚的赤裸之时,太阳升起之际;
这时,须大拏王前去行布施。巴利
‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati; Atha vessantaro rājā, dānaṃ dātuṃ upāgami.
要给想要衣服的人布施衣服,给嗜酒的人布施酒。
把食物好好布施给需要食物的人。巴利
‘‘Vatthāni vatthakāmānaṃ, soṇḍānaṃ detha vāruṇiṃ; Bhojanaṃ bhojanatthīnaṃ, sammadeva pavecchatha.
不要伤害任何来这里乞讨的人。
用饭食和饮水款待他们,让他们受到礼敬后再上路。巴利
‘‘Mā ca kañci vanibbake, heṭṭhayittha idhāgate; Tappetha annapānena, gacchantu paṭipūjitā.
这时,这里响起一阵嘈杂、可怕、巨大的声音。
他们用布施把它送走,你却再次给了布施。巴利
‘‘Athettha vattatī saddo, tumulo bheravo mahā; Dānena taṃ nīharanti, puna dānaṃ adā tuvaṃ.
那些乞讨者喝醉了,又累得不行,一个个东倒西歪地摔倒在地。
当尸毗国繁荣兴盛时,那位大王启程巴利
‘‘Te su mattā kilantāva, sampatanti vanibbakā; Nikkhamante mahārāje, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
树啊,他们确实把那棵结满各种果实的树砍倒了。
就像他们把无罪的须大拏驱逐出国。巴利
‘‘Acchecchuṃ vata bho rukkhaṃ, nānāphaladharaṃ dumaṃ; Yathā vessantaraṃ raṭṭhā, pabbājenti adūsakaṃ.
贤者们,他们确实砍倒了那棵树,那棵能满足一切愿望的树。
就像他们把没有过错的须大拏从国土中驱逐出去一样。巴利
‘‘Acchecchuṃ vata bho rukkhaṃ, sabbakāmadadaṃ dumaṃ; Yathā vessantaraṃ raṭṭhā, pabbājenti adūsakaṃ.
贤者们啊,他们确实把那棵能带来一切所欲之味的树砍倒了。
就像他们把无罪的须大拏赶出了国土。巴利
‘‘Acchecchuṃ vata bho rukkhaṃ, sabbakāmarasāharaṃ; Yathā vessantaraṃ raṭṭhā, pabbājenti adūsakaṃ.
不论年长者、年少者,还是中年人,
大王出城离去时,他们高举双臂,放声痛哭。
为尸毗国增添荣光的人。巴利
‘‘Ye vuḍḍhā ye ca daharā, ye ca majjhimaporisā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, nikkhamante mahārāje; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
王宫侍卫和国王后宫的女眷们,
大王出城离去时,她们举起双臂,放声痛哭。
为尸毗国带来繁荣兴盛的人。巴利
‘‘Atiyakkhā vassavarā, itthāgārā ca rājino; Bāhā paggayha pakkanduṃ, nikkhamante mahārāje; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
城里的那些女人也在那里放声痛哭。
当那位为尸毗国带来繁荣的大王出城时,巴利
‘‘Thiyopi tattha pakkanduṃ, yā tamhi nagare ahu; Nikkhamante mahārāje, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
不管是婆罗门,还是沙门,或者是其他乞食的人;
他们举起手臂,放声哭喊:“这真是不法啊,诸位贤友!”巴利
‘‘Ye brāhmaṇā ye ca samaṇā, aññe vāpi vanibbakā; Bāhā paggayha pakkanduṃ, ‘adhammo kira bho’ iti.
就像吠桑陀罗王在自己的城里举行祭祀布施时,
因尸毗人的话语,他被僧团从王国驱逐出。巴利
‘‘Yathā vessantaro rājā, yajamāno sake pure; Sivīnaṃ vacanatthena, samhā raṭṭhā nirajjati.
布施了七百头大象,全都用各种装饰品装扮得华丽庄严;
那些大象披着金色象衣,配有金鞍。巴利
‘‘Satta hatthisate datvā, sabbālaṅkārabhūsite; Suvaṇṇakacche mātaṅge, hemakappanavāsase;
骑在坐骑上的村长们,手里拿着长矛和象钩,
这位须大拏王,就这样被赶出了自己的国土。巴利
‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, tomaraṅkusapāṇibhi; Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.
布施了七匹马,它们全身披挂着各种装饰。
正是信度马良种所生,迅疾的跑者。巴利
‘‘Satta assasate datvā, sabbālaṅkārabhūsite; Ājānīyeva jātiyā, sindhave sīghavāhane.
骑在坐骑上的村长们,手持弓箭与短矛;
这位须大拏王,就这样被赶出了自己的国土。巴利
‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, illiyācāpadhāribhi; Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.
布施了七百辆车,披挂好铠甲,旗帜高高竖起;
在岛上,还有虎皮(座)上,全都装饰得富丽堂皇。巴利
‘‘Satta rathasate datvā, sannaddhe ussitaddhaje; Dīpe athopi veyagghe, sabbālaṅkārabhūsite.
当首领们登上车乘,手持弓箭,身披铠甲;
这位须大拏王,就这样被赶出了自己的国土。巴利
‘‘Ārūḷhe gāmaṇīyehi, cāpahatthehi vammibhi; Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.
布施了七名女子,让她们一个一个站在战车上;
她们被金绳牢牢系住,用黄金装饰着。巴利
‘‘Satta itthisate datvā, ekamekā rathe ṭhitā; Sannaddhā nikkharajjūhi, suvaṇṇehi alaṅkatā.
她们以黄色为装饰,穿着黄色衣服,佩戴黄色饰品;
她们睫毛修长、面带微笑,容貌端正,腰肢纤细、身材匀称;
这位须大拏王被逐出了自己的国土。巴利
‘‘Pītālaṅkārā pītavasanā, pītābharaṇabhūsitā; Āḷārapamhā hasulā, susaññā tanumajjhimā; Esa vessantarā rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.
布施了七百头母牛,每一头都配有铜制的接乳器。
这位是须大拏王,就这样王国被赶出了。巴利
‘‘Satta dhenusate datvā, sabbā kaṃsupadhāraṇā; Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.
布施了七百个女仆,又布施了七百个男仆;
这位须大拏王,就这样被赶出了自己的国土。巴利
‘‘Satta dāsisate datvā, satta dāsasatāni ca; Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.
把象、马和车乘布施出去,还有打扮得漂漂亮亮的女人;
这位须大拏王,就这样被逐出了自己的国土。巴利
‘‘Hatthī assarathe datvā, nāriyo ca alaṅkatā; Esa vessantaro rājā, samhā raṭṭhā nirajjati.
那时出现了令人恐惧的景象,那时出现了让人毛骨悚然的一幕。
在大布施被献上时,大地震动了起来。巴利
‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ; Mahādāne padinnamhi, medanī sampakampatha.
那时出现了令人恐惧的景象,那时出现了让人毛骨悚然的一幕。
那位国王双手合十恭敬行礼,却被赶出了自己的国土。巴利
‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ; Yaṃ pañjalikato rājā, samhā raṭṭhā nirajjatī’’ti.
比丘们,这里说的“斯维妇女”是指:听到弗沙的哭喊声后,珊阇耶王所在的斯维国所有妇女都聚到一起,放声痛哭。“在须大拏的住所”:在那里,听到妇女们的哭声,须大拏的住所里也同样痛哭起来。两个王族中,有些人无法保持镇定,就像被狂风吹倒的娑罗树一样,倒在地上翻滚着悲泣。比丘们,“接着,天亮之后”:那一夜过去,太阳升起时,负责布施的人向国王禀报:“布施的东西已经准备好了。”于是,须大拏国王一早就沐浴,佩戴好所有装饰,享用完美味殊胜的饮食,在众多民众的围绕下,前往布施堂,准备举行七百大施。巴利
Tattha sivikaññāti bhikkhave, phussatiyā paridevitasaddaṃ sutvā sabbāpi sañjayassa sivirañño itthiyo samāgatā hutvā pakkanduṃ parideviṃsu. Vessantaranivesaneti tattha itthīnaṃ pakkanditasaddaṃ sutvā vessantarassapi nivesane tatheva pakkanditvā dvīsu rājakulesu keci sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontā vātavegena sampamathitā sālā viya patitvā parivattantā parideviṃsu. Tato ratyā vivasāneti bhikkhave, tato tassā rattiyā accayena sūriye uggate dānaveyyāvatikā ‘‘dānaṃ paṭiyādita’’nti rañño ārocayiṃsu. Atha vessantaro rājā pātova nhatvā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍito sādurasabhojanaṃ bhuñjitvā mahājanaparivuto sattasatakaṃ mahādānaṃ dātuṃ dānaggaṃ upāgami.
“你们布施吧!”他到了那里,向六万大臣下令时这样说道。“酒”:他知道“施酒是没有果报的”,即使如此,他还是让人施酒,心想:“别让那些嗜酒的人来到布施场后说:‘我们在须大拏的布施场里竟然没喝到酒。’”“对乞求者”:对乞求者当中的任何一个人,你们都不要伤害。“已受恭敬”:他说,他们已经受到我的恭敬,你们要让他们一边称赞我一边离去。巴利
Dethāti tattha gantvā saṭṭhisahassaamacce āṇāpento evamāha. Vāruṇinti ‘‘majjadānaṃ nāma nipphala’’nti jānāti, evaṃ santepi ‘‘surāsoṇḍā dānaggaṃ patvā ‘vessantarassa dānagge suraṃ na labhimhā’ti vattuṃ mā labhantū’’ti dāpesi. Vanibbaketi vanibbakajanesu kañci ekampi mā viheṭhayittha. Paṭipūjitāti mayā pūjitā hutvā yathā maṃ thomayamānā gacchanti , tathā tumhe karothāti vadati.
就这样,他举行了七百大施:七百头大象,配有金饰、金幢,覆盖着金网;七百匹同样装饰的马;七百辆马车,围以狮皮等,镶满种种宝石,竖立金幢;七百名佩戴一切装饰、容貌最美的刹帝利少女等女子;七百名善加调教、训练有素的男仆;同样还有七百名女仆;七百头牛,其中有上等公牛和老牛、乳汁满桶的母牛;以及无量的饮品和食物。当他这样布施时,杰图答拉城的居民——刹帝利、婆罗门、吠舍、首陀罗等人——都悲叹道:“主人啊,尸毗国的居民因为Vessantara说‘我要布施’就要放逐他,你却反而更加努力地布施了。”因此经中这样说:巴利
Iti so suvaṇṇālaṅkārānaṃ suvaṇṇadhajānaṃ hemajālappaṭicchannānaṃ hatthīnaṃ sattasatāni ca, tathārūpānaññeva assānaṃ sattasatāni ca, sīhacammādīhi parikkhittānaṃ nānāratanavicitrānaṃ suvaṇṇadhajānaṃ rathānaṃ sattasatāni, sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitānaṃ uttamarūpadharānaṃ khattiyakaññādīnaṃ itthīnaṃ sattasatāni, suvinītānaṃ susikkhitānaṃ dāsānaṃ sattasatāni, tathā dāsīnaṃ sattasatāni, varausabhajeṭṭhakānaṃ kuṇḍopadohinīnaṃ dhenūnaṃ sattasatāni, aparimāṇāni pānabhojanānīti sattasatakaṃ mahādānaṃ adāsi. Tasmiṃ evaṃ dānaṃ dadamāne jetuttaranagaravāsino khattiyabrāhmaṇavessasuddādayo ‘‘sāmi, vessantara siviraṭṭhavāsino taṃ ‘dānaṃ detī’ti pabbājenti, tvaṃ puna dānameva desī’’ti parideviṃsu. Tena vuttaṃ –
这里,那里响起了一个声音,喧闹、可怕、巨大。
他们用布施把你打发走,你却还是又布施了。巴利
‘‘Athettha vattatī saddo, tumulo bheravo mahā; Dānena taṃ nīharanti, puna dānaṃ adā tuva’’nti.
那些接受布施的人拿了布施之后,心想:“听说须大拏王现在要把我们弄得无依无靠,自己跑进森林里去。从今以后,我们该去找谁依靠呢?”他们就像被砍断了脚一样,跌倒在地,翻来滚去,大声哭号。导师为了说明这件事,说了下面这段话:巴利
Dānapaṭiggāhakā pana dānaṃ gahetvā ‘‘idāni kira vessantaro rājā amhe anāthe katvā araññaṃ pavisissati, ito paṭṭhāya kassa santikaṃ gamissāmā’’ti chinnapādā viya patantā āvattantā parivattantā mahāsaddena parideviṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那些乞讨者确实醉醺醺的、累坏了,纷纷瘫倒在地。
当那位让尸毗国繁荣兴盛的大王出家离去时。巴利
‘‘Te su mattā kilantāva, sampatanti vanibbakā; Nikkhamante mahārāje, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti.
在这里,“te su mattā”里的“su”只是个语气助词,整句意思是“那些乞讨者”。“Mattā kilantā vā”意思是好像醉了一样,好像累了一样。“Sampatantī”是说他们翻滚着倒在地上。“Acchecchuṃ vatā”中“acchecchuṃ”是砍断的意思,“vatā”只是个语气助词。“Yathā”表示原因。“Atiyakkhā”指通晓未来预言的占卜者。“Vassavarā”指种子已经除去的、看守后宫的人。“Vacanatthenā”指以言语为原因。“Samhā raṭṭhā nirajjatīti”指从自己的国家离去。“Gāmaṇīyehīti”指象师。“Ājānīyevāti”指具足良种者。“Gāmaṇīyehīti”指马师。“Illiyācāpadhāribhī”指那些手持短剑和弓的人。“Dīpe athopi veyyagghe”指以豹皮和虎皮作为围帐装饰。“Ekamekā rathe ṭhitāti”据说他把每一个女宝安置在战车上,令八十八个各色婢女围绕,然后施与。巴利
Tattha te su mattāti su-kāro nipātamatto, te vanibbakāti attho. Mattā kilantāvāti mattā viya kilantā viya ca hutvā. Sampatantīti parivattitvā bhūmiyaṃ patanti. Acchecchuṃ vatāti chindiṃsu, vatāti nipātamattaṃ. Yathāti yena kāraṇena. Atiyakkhāti bhūtavijjā ikkhaṇikāpi. Vassavarāti uddhaṭabījā orodhapālakā. Vacanatthenāti vacanakāraṇena. Samhā raṭṭhā nirajjatīti attano raṭṭhā niggacchati. Gāmaṇīyehīti hatthācariyehi. Ājānīyevāti jātisampanne . Gāmaṇīyehīti assācariyehi. Illiyācāpadhāribhīti illiyañca cāpañca dhārentehi. Dīpe athopi veyyaggheti dīpicammabyagghacammaparikkhitte. Ekamekā rathe ṭhitāti so kira ekamekaṃ itthiratanaṃ rathe ṭhapetvā aṭṭhaaṭṭhavaṇṇadāsīhi parivutaṃ katvā adāsi.
用金线做成的腰带。“Āḷārapamhā”是指眼睛又大又圆、眼窝宽阔。“Hasulā”是指还没开口就先笑的人。“Susaññā”是指臀部长得很好看的女子。“Tanumajjhimā”是指腰身纤细得像手掌一样。“Kaṃsupadhāraṇā”里的“kaṃsa”在这里是银的意思,也就是说,连银制的接乳容器一起给了。“Padinnamhī”是指施物正在被给予的时候。“Sampakampathā”是指由布施的巨大威力令大地震动。“Yaṃ pañjalikato”是指须大拏王行大布施之后,举起合掌的双手,向自己所行的布施礼敬,并发愿:“愿此布施成为我成就一切知智的助缘。”那时也是同样可怖,就在那一刻大地震动,这是其含义。“Nirajjatī”是指如此做后就这样离去,没有人能阻止他,这是其含义。巴利
Nikkharajjūhīti suvaṇṇasuttamayehi pāmaṅgehi. Āḷārapamhāti visālakkhigaṇḍā. Hasulāti mhitapubbaṅgamakathā. Susaññāti sussoṇiyo. Tanumajjhimāti karatalamiva tanumajjhimabhāgā. Tadā pana devatāyo jambudīpatale rājūnaṃ ‘‘vessantaro rājā mahādānaṃ detī’’ti ārocayiṃsu, tasmā te khattiyā devatānubhāvenāgantvā tā gaṇhitvā pakkamiṃsu. Kaṃsupadhāraṇāti idha kaṃsanti rajatassa nāmaṃ, rajatamayena khīrapaṭicchanabhājanena saddhiññeva adāsīti attho. Padinnamhīti dīyamāne. Sampakampathāti dānatejena kampittha. Yaṃ pañjalikatoti yaṃ so vessantaro rājā mahādānaṃ datvā añjaliṃ paggayha attano dānaṃ namassamāno ‘‘sabbaññutaññāṇassa me idaṃ paccayo hotū’’ti pañjalikato ahosi, tadāpi bhīsanakameva ahosi, tasmiṃ khaṇe pathavī kampitthāti attho. Nirajjatīti evaṃ katvā niggacchatiyeva, na koci naṃ nivāretīti attho.
再说,就在他布施的时候,天色已经傍晚了。他回到自己住处,心想:“先向父母礼别,明天再出发。”于是坐上装饰华丽的车,前往父母住的地方。曼坻妃也想:“我要和丈夫一起去,请父母允许。”就和他一起去了。大士向父亲行礼后,说明了自己要离开的事。导师为了阐明这件事,说道:巴利
Apica kho tassa dānaṃ dadantasseva sāyaṃ ahosi. So attano nivesanameva gantvā ‘‘mātāpitaro vanditvā sve gamissāmī’’ti cintetvā alaṅkatarathena mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ gato. Maddīdevīpi ‘‘ahaṃ sāminā saddhiṃ gantvā mātāpitaro anujānāpessāmī’’ti teneva saddhiṃ gatā. Mahāsatto pitaraṃ vanditvā attano gamanabhāvaṃ kathesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
召唤国王,那位具法的殊胜散若耶。
大王,您已将我包围了,我现在要去弯曲山了。巴利
‘‘Āmantayittha rājānaṃ, sañjayaṃ dhamminaṃ varaṃ; Avaruddhasi maṃ deva, vaṅkaṃ gacchāmi pabbataṃ.
大王,凡是已经存在的众生,以及将来会出现的众生,
他们就是对感官享乐永不满足,才走向阎魔的领地。巴利
‘‘Ye hi keci mahārāja, bhūtā ye ca bhavissare; Atittāyeva kāmehi, gacchanti yamasādhanaṃ.
我曾在自己国内主持祭祀,在自己国中做施主,往昔纯洁;
因为尸毗人的一句话,我就抛弃了整个国家。巴利
‘‘Svāhaṃ sake abhissasiṃ, yajamāno sake pure; Sivīnaṃ vacanatthena, samhā raṭṭhā nirajjahaṃ.
我要在猛兽遍布的树林里,承受这份苦;
在犀牛出没的地方,我修积福德;
你们正陷在泥沼里。巴利
‘‘Aghaṃ taṃ paṭisevissaṃ, vane vāḷamigākiṇṇe; Khaggadīpinisevite, ahaṃ puññāni karomi; Tumhe paṅkamhi sīdathā’’ti.
在这里,“法王中最殊胜的”是指在如法的国王们当中最为第一。“被包围的”是指你驱逐了国土。“已存在者”是指过去已生的。“将存在者”是指那些未来将会出现的,以及现在已经出生的。“阎魔的治所”是阎魔王下达命令的地方。“我曾压迫自己城中的居民”:我曾压迫自己城里的居民。是在做什么呢?是在城中行祭祀。不过巴利圣典中写的是“so ahaṃ”。“我已离开”就是我已经出走。“那苦”:住在林中必须承受的苦,我将去承受它。“在泥沼中”:而你们却沉溺在欲乐的泥沼里——他这样说道。巴利
Tattha dhamminaṃ varanti dhammikarājūnaṃ antare uttamaṃ. Avaruddhasīti raṭṭhā nīharasi. Bhūtāti atītā. Bhavissareti ye ca anāgate bhavissanti , paccuppanne ca nibbattā. Yamasādhananti yamarañño āṇāpavattiṭṭhānaṃ. Svāhaṃ sake abhissasinti so ahaṃ attano nagaravāsinoyeva pīḷesiṃ. Kiṃ karonto? Yajamāno sake pureti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘so aha’’nti likhitaṃ. Nirajjahanti nikkhanto ahaṃ. Aghaṃ tanti yaṃ araññe vasantena paṭisevitabbaṃ dukkhaṃ, taṃ paṭisevissāmi. Paṅkamhīti tumhe pana kāmapaṅkamhi sīdathāti vadati.
菩萨用这四首偈颂跟父王谈完之后,就走到母亲面前,行礼之后,请求母亲允许自己出家,这样说道:巴利
Iti mahāsatto imāhi catūhi gāthāhi pitarā saddhiṃ kathetvā mātu santikaṃ gantvā vanditvā pabbajjaṃ anujānāpento evamāha –
妈妈,请允许我出家吧,我喜欢出家。
我曾压迫我的子民,过去世中我也是这样作为施主供奉的。
因为尸毗人的那句话,我舍弃了自己的国土。巴利
‘‘Anujānāhi maṃ amma, pabbajjā mama ruccati; Svāhaṃ sake abhissasiṃ, yajamāno sake pure; Sivīnaṃ vacanatthena, samhā raṭṭhā nirajjahaṃ.
我要在猛兽出没的树林里,承受那份苦;
在犀牛和豹子出没的地方,我修积福德;
你们陷在泥里了。巴利
‘‘Aghaṃ taṃ paṭisevissaṃ, vane vāḷamigākiṇṇe; Khaggadīpinisevite, ahaṃ puññāni karomi; Tumhe paṅkamhi sīdathā’’ti.
弗沙提听了这话,说道:巴利
Taṃ sutvā phussatī āha –
我允许你,儿子,愿你的出家顺利成就。
这位曼坻美丽贤淑,身材匀称,腰身纤细。巴利
‘‘Anujānāmi taṃ putta, pabbajjā te samijjhatu; Ayañca maddī kalyāṇī, susaññā tanumajjhimā;
就让她和孩子们待在这儿吧,到森林里又能做什么呢?巴利
Acchataṃ saha puttehi, kiṃ araññe karissatī’’ti.
在这里,“成就”是指通过禅那而成就。说“让她留下”就是“留下吧”,意思是说“就留在这里”。巴利
Tattha samijjhatūti jhānena samiddhā hotu. Acchatanti acchatu, idheva hotūti vadati.
就算她不愿意,我也狠不下心带女仆去森林。
如果她愿意,就让她跟来;如果她不愿意,就让她留下吧。巴利
‘‘Nāhaṃ akāmā dāsimpi, araññaṃ netumussahe; Sace icchati anvetu, sace nicchati acchatū’’ti.
在这里,“不情愿”的意思是:母亲啊,你这是在说什么?如果人家不愿意,我连一个女仆都不会强行带走。巴利
Tattha akāmāti amma, kiṃ nāmetaṃ kathetha, ahaṃ anicchāya dāsimpi netuṃ na ussahāmīti.
国王听了儿子的话之后,就在早晨开始请求。导师为了说明这件事,说道:巴利
Tato puttassa kathaṃ sutvā rājā suṇhaṃ yācituṃ paṭipajji. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
因此,在日落的时候,大王,您就该去请求了。
勿以像檀香般纯净的行为方式,却任由尘垢沾身。巴利
‘‘Tato suṇhaṃ mahārājā, yācituṃ paṭipajjatha; Mā candanasamācāre, rajojallaṃ adhārayi.
不要穿了迦尸细衣之后再穿吉祥草衣;
住在森林里是苦的,你千万别去征兆那里。巴利
‘‘Mā kāsiyāni dhāretvā, kusacīraṃ adhārayi; Dukkho vāso araññasmiṃ, mā hi tvaṃ lakkhaṇe gamī’’ti.
在这里,比丘们,“他前往”是说:国王听了儿子的话之后,就去恳求儿媳。“行为如红栴檀般的人”是指身体涂满了红栴檀。“具相者,你不要去”是说:具足善妙相好的人,你不要到森林里去。巴利
Tattha paṭipajjathāti bhikkhave, puttassa kathaṃ sutvā rājā suṇhaṃ yācituṃ paṭipajji. Candanasamācāreti lohitacandanena parikiṇṇasarīre. Mā hi tvaṃ lakkhaṇe gamīti subhalakkhaṇena samannāgate mā tvaṃ araññaṃ gamīti.
那位公主曼坻,容貌端正、全身相好庄严,对他这样说道:
没有须大拏在身边,那样的快乐我不想要。巴利
‘‘Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā; Nāhaṃ taṃ sukhamiccheyyaṃ, yaṃ me vessantaraṃ vinā’’ti.
在那里,她对那位公公这样说道:“……”巴利
Tattha tamabravīti taṃ sasuraṃ abravi.
那位让尸毗国繁荣昌盛的大王对她说:
来吧,曼坻,请你听一听,森林里那些让人难以忍受的东西。巴利
‘‘Tamabravi mahārājā, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano; Iṅgha maddi nisāmehi, vane ye honti dussahā.
很多虫子、飞蛾、蚊子和蜜蜂,
他们也会在那里伤害你,那对你来说会更痛苦。巴利
‘‘Bahū kīṭā paṭaṅgā ca, makasā madhumakkhikā; Tepi taṃ tattha hiṃ seyyuṃ, taṃ te dukkhataraṃ siyā.
再看其他那些住在河边、受着煎熬的众生;
那些名叫蟒蛇的蛇,其实没有毒,却力气很大。巴利
‘‘Apare passa santāpe, nadīnupanisevite; Sappā ajagarā nāma, avisā te mahabbalā.
他们人或鹿,即使已经来到跟前,
用身体把他们团团围住,让他们乖乖听自己的话。巴利
‘‘Te manussaṃ migaṃ vāpi, api māsannamāgataṃ; Parikkhipitvā bhogehi, vasamānenti attano.
还有一些黑毛的,名叫acchā nāma aghammigā的人;
他没被那些人看见,爬上树后逃脱。巴利
‘‘Aññepi kaṇhajaṭino, acchā nāma aghammigā; Na tehi puriso diṭṭho, rukkhamāruyha muccati.
用角互相顶撞,尖锐的角猛烈地攻击;
水牛们在这里游荡,朝着梭敦巴河。巴利
‘‘Saṅghaṭṭayantā siṅgāni, tikkhaggātippahārino; Mahiṃsā vicarantettha, nadiṃ sotumbaraṃ pati.
看见鹿群和牛群在树林里走动,
就像母牛舍不得牛犊一样,曼坻,你又能怎么办?巴利
‘‘Disvā migānaṃ yūthānaṃ, gavaṃ sañcarataṃ vane; Dhenuva vacchagiddhāva, kathaṃ maddi karissasi.
看见在房屋中跳跃的、以及在树梢上跳跃的猴子,
曼坻,你不懂得分辨安全的地方,将会遭遇极大的恐怖。巴利
‘‘Disvā sampatite ghore, dumaggesu plavaṅgame; Akhettaññāya te maddi, bhavissate mahabbhayaṃ.
从前你听到豺狼的叫声,就一次次吓得发抖;
你如今落到这条弯路上,曼坻,你该怎么办呢?巴利
‘‘Yā tvaṃ sivāya sutvāna, muhuṃ uttasayī pure; Sā tvaṃ vaṅkamanuppattā, kathaṃ maddi karissasi.
正午炎热时分,鸟儿们聚集停歇着;
大森林发出巨响,你到底想去那里做什么?巴利
‘‘Ṭhite majjhanhike kāle, sannisinnesu pakkhisu; Saṇateva brahāraññaṃ, tattha kiṃ gantumicchasī’’ti.
在那里,他对那个儿媳说。再看看其他那些吓人的景象吧,也就是看其他那些令人恐惧的东西。依止河边,意思是住在河流附近、河岸边。无毒,就是没有毒。又说“已经来到身边”,意思是已经靠近、接触到自己身体了。带来祸害的野兽,就是造成伤害的野兽,意思是带来痛苦的野兽。在名为梭敦巴拉的河边,就是在名叫梭敦巴拉的河岸上。群兽,就是兽群,也有版本就是这样读的。像贪恋牛犊的母牛一样,意思是:你看不到自己的孩子时,就像那头贪恋牛犊的母牛一样,你要怎么办呢?这里的“va”只是语助词。跳跃,就是蹦跳。恐怖,就是可怕、丑陋。猴子,就是猕猴。由于不熟悉林地,就是因为不熟悉森林地带。将会发生,就是将会出现。听到豺狼的声音,就是听到母豺的声音。再三地,就是一次又一次。你害怕,就是你恐惧。发出声响,就是像吼叫一样,像在发出响声一样。巴利
Tattha tamabravīti taṃ suṇhaṃ abravi. Apare passa santāpeti aññepi santāpe bhayajanake pekkha. Nadīnupaniseviteti nadīnaṃ upanisevite āsannaṭṭhāne, nadīkūle vasanteti attho. Avisāti nibbisā. Api māsannanti āsannaṃ attano sarīrasamphassaṃ āgatanti attho. Aghammigāti aghakarā migā, dukkhāvahā migāti attho. Nadiṃ sotumbaraṃ patīti sotumbarāya nāma nadiyā tīre. Yūthānanti yūthāni, ayameva vā pāṭho. Dhenuva vacchagiddhāvāti tava dārake apassantī vacchagiddhā dhenu viya kathaṃ karissasi. Va-kāro panettha nipātamattova. Sampatiteti sampatante. Ghoreti bhīsanake virūpe. Plavaṅgameti makkaṭe. Akhettaññāyāti araññabhūmiakusalatāya. Bhavissateti bhavissati. Sivāya sutvānāti siṅgāliyā saddaṃ sutvā. Muhunti punappunaṃ. Uttasayīti uttasasi. Saṇatevāti nadati viya saṇantaṃ viya bhavissati.
她对王子说道,曼坻全身肢体端美庄严:
你告诉我的那些林中的可怕事物,
我要把这一切都承受克服,就在前行的路上,车中之王啊。巴利
‘‘Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā; Yāni etāni akkhāsi, vane paṭibhayāni me; Sabbāni abhisambhossaṃ, gacchaññeva rathesabha.
茅草、库沙草、波塔基拉草、香根草,还有文殊草和芦苇;
我将用胸膛推开,他不会以恶行对待我。巴利
‘‘Kāsaṃ kusaṃ poṭakilaṃ, usiraṃ muñcapabbajaṃ; Urasā panudahissāmi, nassa hessāmi dunnayā.
少女确实要经过许多修行,才能得到丈夫。
通过收束腹部,以及用牛皮带缠绕身体。巴利
‘‘Bahūhi vata cariyāhi, kumārī vindate patiṃ; Udarassuparodhena, gohanuveṭhanena ca.
为了侍奉火神,以及通过从水中浮出。
在这世间,寡居之苦如此苦涩难当,车中之王啊,你却依然一路前行。巴利
‘‘Aggissa pāricariyāya, udakummujjanena ca; Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.
她还没得到,就连剩饭也吃不上。
如果有人抓住她的手,硬把不情愿的她拖走;
在这世间,寡居之苦是剧苦,车中之王啊,你只管继续前行。巴利
‘‘Apissā hoti appatto, ucchiṭṭhamapi bhuñjituṃ; Yo naṃ hatthe gahetvāna, akāmaṃ parikaḍḍhati; Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.
抓住头发往上提,又在地上摔打;
给了我们之后便离开,许多、不少的痛苦。
世间这寡居之苦,既折磨人又惨烈;车中之雄啊,你就直接去吧。巴利
‘‘Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanā; Datvā ca no pakkamati, bahuṃ dukkhaṃ anappakaṃ; Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.
皮肤白皙、憎恨刺透者的歹徒们,给予之后,就自以为讨喜、自命不凡;
他们强行拖走满心不愿的她,就像乌鸦拖拽猫头鹰一样。
在这世间,寡居是极其惨烈的痛苦;车乘之王啊,你就只管往前走吧。巴利
‘‘Sukkacchavī vedhaverā, datvā subhagamānino; Akāmaṃ parikaḍḍhanti, ulūkaññeva vāyasā; Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.
即使住在亲族众多的家里,周围有铜灯,
不要从兄弟和女性同伴那里得到一句过分的话。
在这世间,寡居之苦真是苦不堪言;车中之王啊,你就这样一直往前走。巴利
‘‘Api ñātikule phīte, kaṃsapajjotane vasaṃ; Nevātivākyaṃ na labhe, bhātūhi sakhinīhipi; Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.
无水的河流是赤裸的,没有国王的国家也是赤裸的;
女人是寡妇也裸露,即使她有十个兄弟。
在这世间,被箭射中真是苦不堪言,车中之王啊,你确实还在继续往前走。巴利
‘‘Naggā nadī anudakā, naggaṃ raṭṭhaṃ arājakaṃ; Itthīpi vidhavā naggā, yassāpi dasa bhātaro; Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.
旌旗是战车的标志,烟是火的标志。
国王是国家的标志,丈夫是女人的标志。
在这世间,被箭射穿是刺痛的;车中之王啊,你就这样一直往前走。巴利
‘‘Dhajo rathassa paññāṇaṃ, dhūmo paññāṇamaggino; Rājā raṭṭhassa paññāṇaṃ, bhattā paññāṇamitthiyā; Vedhabyaṃ kaṭukaṃ loke, gacchaññeva rathesabha.
穷女配穷夫,富女配富夫,有名望之女配有威望之夫。
天人确实会称赞她,因为她做的是很难做到的事。巴利
‘‘Yā daliddī daliddassa, aḍḍhā aḍḍhassa kittimā; Taṃ ve devā pasaṃsanti, dukkarañhi karoti sā.
我会一直穿着袈裟,将跟随丈夫。
就算大地裂开,也比不上残酷女人被箭射穿的剧痛。巴利
‘‘Sāmikaṃ anubandhissaṃ, sadā kāsāyavāsinī; Pathabyāpi abhijjantyā, vedhabyaṃ kaṭukitthiyā.
就算把以四大海为边界、蕴藏无数财宝的大地都给我,
充满了种种珍宝,却唯独没有韦桑塔拉(王子)。巴利
‘‘Api sāgarapariyantaṃ, bahuvittadharaṃ mahiṃ; Nānāratanaparipūraṃ, nicche vessantaraṃ vinā.
这些女人的心到底是怎么回事?女人还真是容易对付啊!
有些女人在丈夫痛苦时,却只顾自己求快乐。巴利
‘‘Kathaṃ nu tāsaṃ hadayaṃ, sukharā vata itthiyo; Yā sāmike dukkhitamhi, sukhamicchanti attano.
当那位使尸毗国国土增长的大王离去时,
我要一直跟着他,因为他确实会满足我的一切愿望。巴利
‘‘Nikkhamante mahārāje, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane; Tamahaṃ anubandhissaṃ, sabbakāmadado hi me’’ti.
在这里,“她那样说”是指:比丘们,曼坻听了国王的话以后,对那位国王这样说。“我将忍受”是指:我能承受,我能忍耐。“Poṭakila”是指一种叫 poṭakila 的草。“我将驱除”是指:分成两半后,走在须大拏的前面。“因为腹部受阻”是指:因为断食、忍受饥饿。“以及用牛筋缠绕”是指:女人们认为臀部宽大、侧腹低垂的就能得到丈夫,所以用牛筋敲打臀板,再通过缠绕让侧腹向下弯,这样少女就能得到丈夫。“苦涩”是指不悦意。“一定会走”就是:我一定会走。巴利
Tattha tamabravīti bhikkhave, maddī rañño vacanaṃ sutvā taṃ rājānaṃ abravi. Abhisambhossanti sahissāmi adhivāsessāmi. Poṭakilanti poṭakilatiṇaṃ. Panudahissāmīti dvedhā katvā vessantarassa purato gamissāmi. Udarassuparodhenāti upavāsena khudādhivāsena. Gohanuveṭhanena cāti visālakaṭiyo onatapassā ca itthiyo sāmikaṃ labhantīti katvā gohanunā kaṭiphalakaṃ koṭṭāpetvā veṭhanena ca passāni onāmetvā kumārikā patiṃ labhati. Kaṭukanti asātaṃ. Gacchaññevāti gamissāmiyeva.
她连残羹剩饭都不配吃,对那个寡妇来说就是这样。所谓“Yo naṃ”,是说有个低种姓的人,根本不管那寡妇愿不愿意,就抓住她的手硬把她拖走。抓头发、往上提、又摔到地上,是说对一个没有丈夫的女人,揪住她的头发,把她提起来,再摔到地上——他们就是用这些方式来轻贱她。所谓“Datvā”,是说那个男人给了这个无主女人这么多、这么重的痛苦之后,还是不离开,毫无顾忌地站在那里盯着她看。巴利
Apissā hoti appattoti tassā vidhavāya ucchiṭṭhakampi bhuñjituṃ ananucchavikova. Yo nanti yo nīcajacco taṃ vidhavaṃ anicchamānaññeva hatthe gahetvā kaḍḍhati. Kesaggahaṇamukkhepā, bhūmyā ca parisumbhanāti asāmikaṃ itthiṃ hatthapādehi kesaggahaṇaṃ, ukkhepā, bhūmiyaṃ pātananti etāni avamaññanāni katvā atikkamanti. Datvā cāti asāmikāya itthiyā evarūpaṃ bahuṃ anappakaṃ dukkhaṃ parapuriso datvā ca no pakkamati nirāsaṅko olokentova tiṭṭhati.
肤色明净,是指用沐浴粉洗过之后皮肤呈现出的色泽。贪恋寡妇的男人,是指那些对寡妇有淫欲之心的男人。给了之后,是指给了那么一点点微不足道的财物之后。自以为有福,是指自认为“我们是有福之人”。不情愿,是指那位没有丈夫的寡妇并不愿意。像乌鸦拖猫头鹰一样,是说乌鸦们像拖猫头鹰那样把她拖走。在金器光辉中,是指在金器般的光辉照耀之下。住,是说即使住在这样的亲戚家里。也不会遭到恶语,是说兄弟们和女伴们说“这个女人没有丈夫,一辈子都是我们的负担”之类的话来指责她时,她也不会遭到这种严厉的责骂。标识,是指让她显露出来的原因。巴利
Sukkacchavīti nhānīyacuṇṇena uṭṭhāpitacchavivaṇṇā. Vedhaverāti vidhavitthikāmā purisā. Datvāti kiñcideva appamattakaṃ dhanaṃ datvā. Subhagamāninoti mayaṃ subhagāti maññamānā. Akāmanti taṃ vidhavaṃ asāmikaṃ akāmaṃ. Ulūkaññeva vāyasāti kākā viyaulūkaṃ parikaḍḍhanti. Kaṃsapajjotaneti suvaṇṇabhājanābhāya pajjotante. Vasanti evarūpepi ñātikule vasamānā. Nevātivākyaṃ na labheti ‘‘ayaṃ itthī nissāmikā, yāvajīvaṃ amhākaññeva bhāro jāto’’tiādīni vacanāni vadantehi bhātūhipi sakhinīhipi ativākyaṃ garahavacanaṃ neva na labhati. Paññāṇanti pākaṭabhāvakāraṇaṃ.
大王,所谓“Yādaliddī daliddassa”,意思是:有名声的女子,在自己丈夫贫穷、受苦的时候,即使她自己也很穷,也只是一味地痛苦;而当丈夫富有时,她就和丈夫一起富足、快乐。这样的女子,天神们确实会称赞。“Abhijjantyā”就是“abhijjantiyā”(贪求着)的意思。即使整个大地不因为这个女子而裂开,她成了整个大地的主宰,她仍然还是吝啬刻薄,这就是这里的意思。“Sukharā vata itthiyo”是说女人确实非常苛刻,也就是说女性实在是非常严厉难相处。巴利
Yādaliddī daliddassāti deva, kittisampannā yā itthī attano sāmikassa daliddassa dukkhappattakāle sayampi daliddī samānā dukkhāva hoti, tassa aḍḍhakāle teneva saddhiṃ aḍḍhā sukhappattā hoti, taṃ ve devā pasaṃsanti. Abhijjantyāti abhijjantiyā. Sacepi hi itthiyā sakalapathavī na bhijjati, tāya sakalāya pathaviyā sāva issarā hoti, tathāpi vedhabyaṃ kaṭukamevāti attho. Sukharā vata itthiyoti suṭṭhu kharā vata itthiyo.
大王对拥有完美身相的玛蒂这样说道:
这是你的两个年幼的儿子:黑肤的贾利和俊白的黑皮。
放下有吉祥相的孩子,你走吧,我们来抚养他们。巴利
‘‘Tamabravi mahārājā, maddiṃ sabbaṅgasobhanaṃ; Ime te daharā puttā, jālī kaṇhājinā cubho; Nikkhippa lakkhaṇe gaccha, mayaṃ te posayāmase’’ti.
在这里,贾利和黑皮公主,就是贾利与黑皮公主两者吗?放下,就是放下这两个人,然后走吧。巴利
Tattha jālī kaṇhājinā cubhoti jālī ca kaṇhājinā cāti ubho. Nikkhippāti ime nikkhipitvā gacchāhīti.
曼迪公主容貌具足一切美好,她这样说道:
大王,我的孩子们很可爱——贾利和迦那吉那。
你和我将在那里感到喜悦,在森林中,那些活着带着悲伤的人那里。巴利
‘‘Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā; Piyā me puttakā deva, jālī kaṇhājinā cubho; Tyamhaṃ tattha ramessanti, araññe jīvasokina’’nti.
在这里,“tyamhaṃ”指的是那些孩子,也就是“我们的”,在那片森林里。“jīvasokinan”的意思是:他们能让那些忧伤还未离去的人内心感到欢喜。巴利
Tattha tyamhanti te dārakā amhākaṃ tattha araññe. Jīvasokinanti avigatasokānaṃ hadayaṃ ramayissantīti attho.
尸毗国那位使国土繁荣的大王这样说道:
吃了粳米饭,还喝了干净的肉汤。
吃着树果的男孩们,该怎么办呢?巴利
‘‘Tamabravi mahārājā, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano; Sālīnaṃ odanaṃ bhutvā, suciṃ maṃsūpasecanaṃ; Rukkhaphalāni bhuñjantā, kathaṃ kāhanti dārakā.
用过一个重一百帕拉的青铜钵、钵上镶着上百条金纹,吃完饭之后,
那些在树叶上吃东西的小男孩,会怎么做呢?巴利
‘‘Bhutvā satapale kaṃse, sovaṇṇe satarājike; Rukkhapattesu bhuñjantā, kathaṃ kāhanti dārakā.
穿上迦尸出产的细布,还有亚麻和拘昙婆罗布;
穿着库沙草衣的男孩子们,该怎么办呢?巴利
‘‘Kāsiyāni ca dhāretvā, khomakoṭumbarāni ca; Kusacīrāni dhārentā, kathaṃ kāhanti dārakā.
她曾乘坐轿子、肩舆与车乘出行;
那些徒步奔跑的孩子们,该怎么办呢?巴利
‘‘Vayhāhi pariyāyitvā, sivikāya rathena ca; Pattikā paridhāvantā, kathaṃ kāhanti dārakā.
在尖顶楼阁里躺下,门窗紧闭、风吹不进来;
孩子们睡在树根下,该怎么办呢?巴利
‘‘Kūṭāgāre sayitvāna, nivāte phusitaggaḷe; Sayantā rukkhamūlasmiṃ, kathaṃ kāhanti dārakā.
躺在坐榻上,铺着杂色长毛毯。
睡在草铺上的孩子们,会怎么做呢?巴利
‘‘Pallaṅkesu sayitvāna, gonake cittasanthate; Sayantā tiṇasanthāre, kathaṃ kāhanti dārakā.
涂上香膏,还有沉香和檀香之后;
满身沾着尘土和污垢的孩子们,该怎么办呢?巴利
‘‘Gandhakena vilimpitvā, agarucandanena ca; Rajojallāni dhārentā, kathaṃ kāhanti dārakā.
被拂尘和孔雀羽扇扇着身体,在安乐中被养育长大;
被牛虻和蚊子叮咬的孩子们,该怎么办呢?巴利
‘‘Cāmaramorahatthehi, bījitaṅgā sukhedhitā; Phuṭṭhā ḍaṃsehi makasehi, kathaṃ kāhanti dārakā’’ti.
在这其中,所谓“百帕拉重的金钵”,就是用一百帕拉黄金打造的金钵。所谓“铺着黑毛毯和彩饰垫褥”,是指在大靠背床上铺着黑毛毯和彩色花纹的垫褥。所谓“用拂尘和孔雀羽扇”,是指用拂尘和孔雀羽扇给他扇风。巴利
Tattha palasate kaṃseti palasatena katāya kañcanapātiyā. Gonake cittasanthateti mahāpiṭṭhiyaṃ kāḷakojave ceva vicittake santhare ca. Cāmaramorahatthehīti cāmarehi ceva morahatthehi ca bījitaṅgā.
他们这样交谈着,那一夜就过去了,太阳升起来了。人们把一辆套着四匹骏马、装饰华丽的车乘牵来,停在王宫门前。曼坻也向公婆行礼告别,又向其余的女眷辞别,然后带着两个孩子,比须大拏先一步走到车前,站在车上等候。导师为了说明这件事,说道:巴利
Evaṃ tesaṃ sallapantānaññeva ratti vibhāyi, sūriyo uggañchi. Mahāsattassa catusindhavayuttaṃ alaṅkatarathaṃ ānetvā rājadvāre ṭhapayiṃsu. Maddīpi sassusasure vanditvā sesitthiyo apaloketvā dve putte ādāya vessantarato paṭhamataraṃ gantvā rathe aṭṭhāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那位公主,声音柔和,全身美丽,对那个人说了这样一句话:
大王,请不要哭泣,也不要心生忧愁。
就像我们将来会成为什么样,这些孩子也会成为那样。巴利
‘‘Tamabravi rājaputtī, maddī sabbaṅgasobhanā; Mā deva paridevesi, mā ca tvaṃ vimano ahu; Yathā mayaṃ bhavissāma, tathā hessanti dārakā.
说完这话,容貌具足一切美好的曼坻就离开了。
她带着孩子们,沿着尸毗之路去寻找,那些相。巴利
‘‘Idaṃ vatvāna pakkāmi, maddī sabbaṅgasobhanā; Sivimaggena anvesi, putte ādāya lakkhaṇā’’ti.
在这里,沿着尸毗的道路,指的是尸毗王应当走的那条路。去追寻,意思是她去了他那里,也就是从高楼下来,登上车。巴利
Tattha sivimaggenāti sivirañño gantabbamaggena. Anvesīti taṃ agamāsi, pāsādā otaritvā rathaṃ abhiruhīti attho.
那时,须大拏王,这位刹帝利,行布施已;
向父亲和母亲行礼,然后右绕他们。巴利
‘‘Tato vessantaro rājā, dānaṃ datvāna khattiyo; Pitu mātu ca vanditvā, katvā ca naṃ padakkhiṇaṃ.
登上由四匹骏马所拉的迅捷马车,
带着妻子儿女,向弯山出发了。巴利
‘‘Catuvāhiṃ rathaṃ yuttaṃ, sīghamāruyha sandanaṃ; Ādāya puttadārañca, vaṅkaṃ pāyāsi pabbata’’nti.
比丘们,“那时”是指曼坻登上车、站在车上的时候。“布施之后”是指昨天做了布施之后。“并右绕”是指右绕之后。“naṃ”只是一个没有实义的小品词。巴利
Tattha tatoti bhikkhave, tassā maddiyā rathaṃ abhiruhitvā ṭhitakāle. Datvāti hiyyo dānaṃ datvā. Katvā ca naṃ padakkhiṇanti padakkhiṇañca katvā. Nanti nipātamattaṃ.
从那以后,须大拏王去到人群聚集的地方。
我们向你们告辞了,愿亲友们无病无患。巴利
‘‘Tato vessantaro rājā, yenāsi bahuko jano; Āmanta kho taṃ gacchāma, arogā hontu ñātayo’’ti.
这段话的意思是:比丘们,那时,须大拏王派人把车赶到众人聚集等候的地方——大家在那里站着,是想“我们要见须大拏王”——他向大众告辞说:“我们要走了,愿亲友们无病安康。”这里的“taṃ”只是个语气助词,没有实际意义。比丘们,随后须大拏王对亲友们说:“我们向你们告辞之后就出发了,愿你们快乐、没有痛苦。”巴利
Tassattho – bhikkhave, tato vessantaro rājā yattha ‘‘vessantaraṃ rājānaṃ passissāmā’’ti bahuko jano ṭhito āsi, tattha rathaṃ pesetvā mahājanaṃ āpucchanto ‘‘āmanta kho taṃ gacchāma, arogā hontu ñātayo’’ti āha. Tattha tanti nipātamattaṃ. Bhikkhave, tato vessantaro rājā ñātake āha – ‘‘tumhe āmantetvā mayaṃ gacchāma, tumhe sukhitā hotha nidukkhā’’ti.
大士这样向大众告别,劝导他们说:“你们不要放逸,要勤修布施等福德。”这样教导他们之后,就离开了。菩萨往前走的时候,母亲心想:“我儿子是个喜欢布施的人,让他去布施吧。”于是派人把装满七宝、配着饰物的车子,送到道路两边。菩萨也把身上佩戴的饰物解下来,遇到来乞讨的人,前后布施了十八次,剩下的也全都给了出去。他出城之后,又想回头看一眼,就在他动念的那一刻,在车身那么宽的地方,大地裂开,像陶轮一样旋转,把车子转向了城市。他因此望见了父母住的地方。由于这个原因,大地发生了震动。因此这样说——巴利
Evaṃ mahāsatto mahājanaṃ āmantetvā ‘‘appamattā hotha, dānādīni puññāni karothā’’ti tesaṃ ovaditvā pakkāmi. Gacchante pana bodhisatte mātā ‘‘putto me dānavittako dānaṃ detū’’ti ābharaṇehi saddhiṃ sattaratanapūrāni sakaṭāni ubhosu passesu pesesi. Sopi attano kāyāruḷhameva ābharaṇabhaṇḍaṃ omuñcitvā sampattayācakānaṃ aṭṭhārasa vāre datvā avasesaṃ sabbaṃ adāsi. So nagarā nikkhamitvā ca nivattitvā oloketukāmo ahosi. Athassa manaṃ paṭicca rathappamāṇaṭṭhāne mahāpathavī bhijjitvā kulālacakkaṃ viya parivattitvā rathaṃ nagarābhimukhaṃ akāsi. So mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ olokesi. Tena kāraṇena pathavīkampo ahosi. Tena vuttaṃ –
出了城之后,又转过身来回头张望。
那时以须弥山林为花冠的大地也震动了。巴利
‘‘Nikkhamitvāna nagarā, nivattitvā vilokite; Tadāpi pathavī kampi, sineruvanavaṭaṃsakā’’ti. (cariyā. 1.93);
他自己看过之后,为了让玛蒂也能看一看,就说了一首偈颂:巴利
Sayaṃ pana oloketvā maddimpi olokāpetuṃ gāthamāha –
来吧,曼坻,你察看吧,这看起来就像一幅美丽的画卷。
这是尸毗族最胜者的住处,是我父亲传下来的家。巴利
‘‘Iṅgha maddi nisāmehi, rammarūpaṃva dissati; Āvāsaṃ siviseṭṭhassa, pettikaṃ bhavanaṃ mamā’’ti.
在这里,“你要好好观察”就是“你要仔细听”的意思。巴利
Tattha nisāmehīti olokehi.
于是,大士让同日出生的六万大臣和其他随从都回去,自己驾着马车,对曼坻说:“贤善的女子,如果后面有乞讨的人追来,你要留意。”她也坐下来,回头张望。那时,有四位婆罗门因为没能赶上他那七百次大布施,就进城问:“须大拏王在哪里?”听说“他布施完就走了”,又问:“他走的时候带了什么?”听说“是坐马车走的”,就说:“那我们就去向他讨那几匹马。”于是追了上来。这时曼坻看见他们追来,就禀报说:“大王,有乞讨的人追来了。”大士停下车。那几位婆罗门走到跟前,开口讨马。大士就把马布施给了他们。为了说明这件事的经过,导师说道——巴利
Atha mahāsatto sahajāte saṭṭhisahassaamacce ca sesajanañca nivattāpetvā rathaṃ pājento maddiṃ āha – ‘‘bhadde, sace pacchato yācakā āgacchanti, upadhāreyyāsī’’ti. Sāpi olokentī nisīdi. Athassa sattasatakaṃ mahādānaṃ sampāpuṇituṃ asakkontā cattāro brāhmaṇā nagaraṃ āgantvā ‘‘kuhiṃ vessantaro rājā’’ti pucchitvā ‘‘dānaṃ datvā gato’’ti vutte ‘‘kiñci gahetvā gato’’ti pucchitvā ‘‘rathena gato’’ti sutvā ‘‘asse naṃ yācissāmā’’ti anubandhiṃsu. Atha maddī te āgacchante disvā ‘‘yācakā āgacchanti, devā’’ti ārocesi. Mahāsatto rathaṃ ṭhapesi. Te āgantvā asse yāciṃsu. Mahāsatto asse adāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那些婆罗门一路跟着他,向他讨要那些马。
被乞求后,他把四匹马分别送给了那四位。巴利
‘‘Taṃ brāhmaṇā anvagamuṃ, te naṃ asse ayācisuṃ; Yācito paṭipādesi, catunnaṃ caturo haye’’ti.
马匹布施出去之后,车辕就停在半空中。那些婆罗门刚一离开,四位天子就化作金色鹿的样子赶来,接住车辕后离去。大士知道他们是天子,便说出这首偈颂——巴利
Assesu pana dinnesu rathadhuraṃ ākāseyeva aṭṭhāsi. Atha brāhmaṇesu gatamattesuyeva cattāro devaputtā rohiccamigavaṇṇena āgantvā rathadhuraṃ sampaṭicchitvā agamaṃsu. Mahāsatto tesaṃ devaputtabhāvaṃ ñatvā imaṃ gāthamāha –
来吧,曼坻,请你仔细听,这看起来就像一幅美丽的画。
毛色像鹿又像金色鹿的骏马,正拉着我向右前行。巴利
‘‘Iṅgha maddi nisāmehi, cittarūpaṃva dissati; Migarohiccavaṇṇena, dakkhiṇassā vahanti ma’’nti.
在这里,所谓“驯良之马”,即像训练有素的马一样载着我前行。巴利
Tattha dakkhiṇassāti susikkhitā assā viya maṃ vahanti.
这时,当他这样往前走的时候,另一位婆罗门走过来,向他讨要那辆车。大士就让妻儿下车,把车给了他。可是车一布施出去,那些天子就消失了。导师为了说明车已经布施出去,说道:巴利
Atha naṃ evaṃ gacchantaṃ aparo brāhmaṇo āgantvā rathaṃ yāci. Mahāsatto puttadāraṃ otāretvā tassa rathaṃ adāsi. Rathe pana dinne devaputtā antaradhāyiṃsu. Rathassa dinnabhāvaṃ pakāsento satthā āha –
这时第五位也来了,他向你索求那辆车;
他求什么,你就给了什么,他的心也没有被苦恼所触及。巴利
‘‘Athettha pañcamo āgā, so taṃ rathamayācatha; Tassa taṃ yācitodāsi, na cassupahato mano.
此后,须大拏王让自己的随从们下了车;
他让那个想得到钱财的婆罗门满意,把车交给了他。巴利
‘‘Tato vessantaro rājā, oropetvā sakaṃ janaṃ; Assāsayi assarathaṃ, brāhmaṇassa dhanesino’’ti.
在那里,也就是在那片树林里。“他的心没有被击垮”,意思是他的心没有消沉下去。“使他安心”意思是给予安慰、让他感到满意之后,就交托了。巴利
Tattha athetthāti atha tasmiṃ vane. Na cassupahato manoti na cassa mano olīno. Assāsayīti paritosento niyyādesi.
从那时起,他们所有人也都改成步行了。于是,大士对曼坻说:巴利
Tato paṭṭhāya pana te sabbepi pattikāva ahesuṃ. Atha mahāsatto maddiṃ avoca –
曼坻,你抓住迦那,这小丫头轻。
我来带走遮梨,因为他是哥哥,沉重。巴利
‘‘Tvaṃ maddi kaṇhaṃ gaṇhāhi, lahu esā kaniṭṭhikā; Ahaṃ jāliṃ gahessāmi, garuko bhātiko hi so’’ti.
这样说完之后,两位刹帝利都把两个孩子抱在怀里,就离开了。导师为了说明这件事,说道:巴利
Evañca pana vatvā ubhopi khattiyā dve dārake aṅkenādāya pakkamiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
国王带着王子,公主带着小女孩;
他们彼此说着亲爱的话,欢欢喜喜地离开了。巴利
‘‘Rājā kumāramādāya, rājaputtī ca dārikaṃ; Sammodamānā pakkāmuṃ, aññamaññaṃ piyaṃvadā’’ti.
他们看见迎面走来的人,就问:“弯山在哪里?”那些人说:“很远。”因此说:巴利
Te paṭipathaṃ āgacchante manusse disvā ‘‘kuhiṃ vaṅkapabbato’’ti pucchanti. Manussā ‘‘dūre’’ti vadanti. Tena vuttaṃ –
如果有些人沿着小路、迎着道路走来;
我们向你问路:弯山在哪里?巴利
‘‘Yadi keci manujā enti, anumagge paṭipathe; Maggaṃ te paṭipucchāma, ‘kuhiṃ vaṅkatapabbato’.
他们看见我们在那里,就悲伤地哀哭;
他们向你诉说着痛苦:弯山还很远呢。巴利
‘‘Te tattha amhe passitvā, kalunaṃ paridevayuṃ; Dukkhaṃ te paṭivedenti, dūre vaṅkatapabbato’’ti.
孩子们看见道路两旁那些结着各种果实的树,就哭了起来。靠着大士的威神力,那些结果的树弯下枝条,来到手能碰到的地方。于是大士摘下熟透和未熟的果子,递给他们。曼坻看到这一幕,感到十分惊奇。因此说道:巴利
Maggassa ubhosu passesu vividhaphaladhārino rukkhe disvā dārakā kandanti. Mahāsattassānubhāvena phaladhārino rukkhā onamitvā hatthasamphassaṃ āgacchanti. Tato supakkaphalāphalāni uccinitvā tesaṃ deti. Taṃ disvā maddī acchariyaṃ pavedesi. Tena vuttaṃ –
如果孩子们在森林里看见结满果实的树,
孩子们因为那些果实而哭闹起来。巴利
‘‘Yadi passanti pavane, dārakā phaline dume; Tesaṃ phalānaṃ hetumhi, uparodanti dārakā.
看见孩子们在哭泣,那些高耸粗壮的大树……
它们自己就弯下身子,走近孩子们。巴利
‘‘Rodante dārake disvā, ubbiddhā vipulā dumā; Sayamevonamitvāna, upagacchanti dārake.
看到这稀有、奇妙、令人毛发直竖的景象,
曼坻全身端庄美丽,发出了赞叹之声。巴利
‘‘Idaṃ accherakaṃ disvā, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ; Sādhukāraṃ pavattesi, maddī sabbaṅgasobhanā.
“在这世间,真是奇妙啊,不可思议,令人毛发竖立;
凭须大拏的威德力,树木自己就弯下腰来。巴利
‘‘Accheraṃ vata lokasmiṃ, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ; Vessantarassa tejena, sayamevonatā dumā’’ti.
从喜乐城到金萨山是五由旬,从那里到康提玛拉河是五由旬,从那里到安遮罗山是五由旬,从那里到难住婆罗门村是五由旬,从那里到舅父城是十由旬。这样一来,从喜乐城到那里的路程一共是三十由旬。天神们把这条路缩短了,他们一天之内就到了舅父城。因此这样说道:巴利
Jetuttaranagarato suvaṇṇagiritālo nāma pabbato pañca yojanāni, tato kontimārā nāma nadī pañca yojanāni, tato añcaragiri nāma pabbato pañca yojanāni, tato dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmo nāma pañca yojanāni, tato mātulanagaraṃ dasa yojanāni. Iti taṃ maggaṃ jetuttaranagarato tiṃsayojanaṃ hoti. Devatā taṃ maggaṃ saṃkhipiṃsu. Te ekadivaseneva mātulanagaraṃ pāpuṇiṃsu. Tena vuttaṃ –
夜叉们因为心疼这些孩子,就把路缩短了;
就在出发的当天,他们就到了支提国。巴利
‘‘Saṅkhipiṃsu pathaṃ yakkhā, anukampāya dārake; Nikkhantadivaseneva, cetaraṭṭhaṃ upāgamu’’nti.
那些前往的人,在早餐时分从喜乐城出发,傍晚时就到了支提国的舅父城。导师为了说明这件事,说道:巴利
Upagacchantā ca pana jetuttaranagarato pātarāsasamaye nikkhamitvā sāyanhasamaye cetaraṭṭhe mātulanagaraṃ pattā. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他们走了很远的路,来到了支提国。
这是一个物产丰饶、繁荣富庶的地方,盛产肉、酒和米饭。巴利
‘‘Te gantvā dīghamaddhānaṃ, cetaraṭṭhaṃ upāgamuṃ; Iddhaṃ phītaṃ janapadaṃ, bahumaṃsasurodana’’nti.
那时,在舅父的都城里住着六万名刹帝利。菩萨没有进入内城,就坐在城门旁的厅堂里。这时,曼坻擦去菩萨脚上的尘土,按摩他的双脚,心想:“我要让人知道须大拏回来了。”于是她从厅堂出来,站在厅堂门口、菩萨看得见的地方。城里进进出出的女人们看见她,都围了过来。导师为了说明这件事,说道——巴利
Tadā mātulanagare saṭṭhi khattiyasahassāni vasanti. Mahāsatto antonagaraṃ apavisitvā nagaradvāreyeva sālāyaṃ nisīdi. Athassa maddī bodhisattassa pādesu rajaṃ puñchitvā pāde sambāhitvā ‘‘vessantarassa āgatabhāvaṃ jānāpessāmī’’ti sālāto nikkhamitvā tassa cakkhupathe sālādvāre aṭṭhāsi. Nagaraṃ pavisantiyo ca nikkhamantiyo ca itthiyo taṃ disvā parivāresuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
象群围拢过来,看见这位具足相好的人到来;
这位尊者真是娇生惯养,如今却光着脚到处跑。巴利
‘‘Cetiyo parivāriṃsu, disvā lakkhaṇamāgataṃ; Sukhumālī vata ayyā, pattikā paridhāvati.
她曾乘坐轿子、肩舆与车乘出行;
如今曼坻在林中徒步奔走。巴利
‘‘Vayhāhi pariyāyitvā, sivikāya rathena ca; Sājja maddī araññasmiṃ, pattikā paridhāvatī’’ti.
其中,“具足相好而来”是指具备圆满相好的摩帝来了。“徒步奔走”是说她原本这样娇生惯养,如今却只能靠双脚行走。“游历过”是指在杰多塔拉城里游历过。“金轿”是指黄金做的轿子。巴利
Tattha lakkhaṇamāgatanti lakkhaṇasampannaṃ maddiṃ āgataṃ. Paridhāvatīti evaṃ sukhumālī hutvā pattikāva vicarati. Pariyāyitvāti jetuttaranagare vicaritvā. Sivikāyāti suvaṇṇasivikāya.
大众看到曼坻、须大拏和他们的两个儿子无依无靠地回来,就前去禀告各位国王。六万名国王哭着、哀叹着来到他面前。导师为了说明这件事,说道:巴利
Mahājano maddiñca vessantarañca dve putte cassa anāthāgamanena āgate disvā gantvā rājūnaṃ ācikkhi. Saṭṭhisahassā rājāno rodantā paridevantā tassa santikaṃ āgamaṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那些看见她的支提国首领们,哭着走上前来。
大王,您还好吗?您没有病痛吧?
您的父亲是否无病安康?尸毗国的人们也都平安无事吗?巴利
‘‘Taṃ disvā cetapāmokkhā, rodamānā upāgamuṃ; Kacci nu deva kusalaṃ, kacci deva anāmayaṃ; Kacci pitā arogo te, sivīnañca anāmayaṃ.
大王,你的兵力是什么?你的战车队伍又是什么?
你没有马匹也没有车乘,走了很远的路才来到这里。
我被敌人所害,才到达了这个地方。巴利
‘‘Ko te balaṃ mahārāja, ko nu te rathamaṇḍalaṃ; Anassako arathako, dīghamaddhānamāgato; Kaccāmittehi pakato, anuppattosimaṃ disa’’nti.
在这里,“看见”是指从远处就看到了。“支提国诸王”是指支提国的国王们。“走上前来”是指他们靠近了。“健康”是指身体安好。“无病”是指没有痛苦。“你的军队在哪里”是指你的兵力在什么地方?“车乘”是问:你是坐什么车来的,那车又在哪里?“无马”是指没有马。“无车”是指没有车乘。“长途跋涉而来”是指走了很远的路才来到这里。“被征服”是指被打败了。巴利
Tattha disvāti dūratova passitvā. Cetapāmokkhāti cetarājāno. Upāgamunti upasaṅkamiṃsu. Kusalanti ārogyaṃ. Anāmayanti niddukkhabhāvaṃ. Ko te balanti kuhiṃ tava balakāyo. Rathamaṇḍalanti yenāsi rathena āgato, so kuhinti pucchanti. Anassakoti assavirahito. Arathakoti ayānako. Dīghamaddhānamāgatoti dīghamaggaṃ āgato. Pakatoti abhibhūto.
于是,大士把自己前来的原因讲给他们听,说道:巴利
Atha nesaṃ mahāsatto attano āgatakāraṇaṃ kathento āha –
我确实安好,也确实没有病痛;
还有,我的父亲无病,尸毗国的人也平安无恙。巴利
‘‘Kusalañceva me sammā, atho sammā anāmayaṃ; Atho pitā arogo me, sivīnañca anāmayaṃ.
我曾布施了一头大象,象牙像犁辕一样弯曲,身躯高大雄壮;
它熟悉一切战阵,全身纯白,是最殊胜的象王。巴利
‘‘Ahañhi kuñjaraṃ dajjaṃ, īsādantaṃ urūḷhavaṃ; Khettaññuṃ sabbayuddhānaṃ, sabbasetaṃ gajuttamaṃ.
披着黄色毛毯,狂暴发情,能击溃敌军。
一头长着象牙、带着牛尾拂尘的白象,洁白得像雪山一样。巴利
‘‘Paṇḍukambalasañchannaṃ, pabhinnaṃ sattumaddanaṃ; Dantiṃ savālabījaniṃ, setaṃ kelāsasādisaṃ.
带着白伞、带着随从,带着象夫和阿闼婆祭司。
我把最上等的、由国王驾驭的车乘,布施给了婆罗门们。巴利
‘‘Sasetacchattaṃ saupādheyyaṃ, sāthabbanaṃ sahatthipaṃ; Aggayānaṃ rājavāhiṃ, brāhmaṇānaṃ adāsahaṃ.
因为这件事,尸毗国的臣民对我发怒,父王也心怀怨恨;
大王,您已将我放逐,我将前往弯迦山;
你们要好好知道时机,就是我们将在林中居住的地方。巴利
‘‘Tasmiṃ me sivayo kuddhā, pitā cupahatomano; Avaruddhasi maṃ rājā, vaṅkaṃ gacchāmi pabbataṃ; Okāsaṃ sammā jānātha, vane yattha vasāmase’’ti.
在那里,因为那件事,我的尸毗国臣民对我发怒了。“心受损害”是指心被伤害、正处在愤怒中的人,他把我从国土中驱逐了出去。“哪里”是指:我们应该住在哪片树林里,你们要知道那里的住处。巴利
Tattha tasmiṃ meti tasmiṃ kāraṇe mayhaṃ sivayo kuddhā. Upahatomanoti upahatacitto kuddhova maṃ raṭṭhā pabbājesi. Yatthāti yasmiṃ vane mayaṃ vaseyyāma, tattha vasanokāsaṃ jānāthāti.
那些国王说道:巴利
Te rājāno āhaṃsu –
欢迎你,大王;你的到来是好事,不是坏事。
你是自在者,已经来到这里;凡这里所有的,请宣说。巴利
‘‘Svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ; Issarosi anuppatto, yaṃ idhatthi pavedaya.
蔬菜、莲藕、蜂蜜、肉,还有纯净的香稻米饭;
大王,请享用吧,您是客人,已经来到我们这里了。巴利
‘‘Sākaṃ bhisaṃ madhuṃ maṃsaṃ, suddhaṃ sālīnamodanaṃ; Paribhuñja mahārāja, pāhuno nosi āgato’’ti.
在那里,“请告知”就是“请说吧,我们把一切都准备好之后会供养给您”。“藕根”就是藕的根,或者任何一种块茎类植物。巴利
Tattha pavedayāti kathehi, sabbaṃ paṭiyādetvā dassāma. Bhisanti bhisamūlaṃ, yaṃkiñci kandajātaṃ vā.
凡是接受下来的布施,对一切众生已行了礼敬;
大王,您已将我放逐,我将前往弯迦山;
请允许并正确知道,我们将在林中住哪里。巴利
‘‘Paṭiggahitaṃ yaṃ dinnaṃ, sabbassa agghiyaṃ kataṃ; Avaruddhasi maṃ rājā, vaṅkaṃ gacchāmi pabbataṃ; Okāsaṃ sammā jānātha, vane yattha vasāmase’’ti.
在这里,“已领受”的意思是:你们布施的一切,我都已经领受了,愿这一切都归于你们;你们也已经把一切物品的价值向我说明了。可是国王把我监禁并逐出了国境,所以我要往那弯曲的地方去,请你们告知我在那片树林里居住的地方。巴利
Tattha paṭiggahitanti sabbametaṃ tumhehi dinnaṃ mayā ca paṭiggahitameva hotu, sabbassa tumhehi mayhaṃ agghiyaṃ nivedanaṃ kataṃ. Rājā pana maṃ avaruddhasi raṭṭhā pabbājesi, tasmā vaṅkameva gamissāmi, tasmiṃ me araññe vasanaṭṭhānaṃ jānāthāti.
那些国王说:巴利
Te rājāno āhaṃsu –
车乘之主啊,请您就先留在这支提国吧。
直到这些cetā去国王那里乞求。巴利
‘‘Idheva tāva acchassu, cetaraṭṭhe rathesabha; Yāva cetā gamissanti, rañño santika yācituṃ.
为了让大王明白尸毗国的繁荣昌盛;
将那些心置于前面,满心欢喜,因为已经得到了依靠。
他们围绕着他一同前往,刹帝利啊,你要这样知道。巴利
‘‘Nijjhāpetuṃ mahārājaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhanaṃ; Taṃ taṃ cetā purakkhatvā, patītā laddhapaccayā; Parivāretvāna gacchanti, evaṃ jānāhi khattiyā’’ti.
在那里,为了到国王跟前去乞求,他们将会前往。Nijjhāpetun(使确信)的意思是使你们知道你们没有过失。得到依托,就是获得了立足之处。Gacchanti(去)的意思是他们将会去。巴利
Tattha rañño santika yācitunti rañño santikaṃ yācanatthāya gamissanti. Nijjhāpetunti tumhākaṃ niddosabhāvaṃ jānāpetuṃ. Laddhapaccayāti laddhapatiṭṭhā. Gacchantīti gamissanti.
你们不要想着去国王那里乞求。
想说服大王,可国王在那件事上也做不了主。巴利
‘‘Mā vo ruccittha gamanaṃ, rañño santika yācituṃ; Nijjhāpetuṃ mahārājaṃ, rājāpi tattha nissaro.
尸毗人已经过度挺进,市镇里的人也处于军队的最前面。
他们想为了我的缘故推翻国王。巴利
‘‘Accuggatā hi sivayo, balaggā negamā ca ye; Te vidhaṃsetumicchanti, rājānaṃ mama kāraṇā’’ti.
在这里,所谓“在此处”,是指在审察我清白无罪这件事上,连国王也做不了主。“极度高涨”就是极度愤怒。“军队之首”指武装队伍。“摧毁”是指把国王赶下王位。“国王”则包括国王本人。巴利
Tattha tatthāti tasmiṃ mama niddosabhāvaṃ nijjhāpane rājāpi anissaro. Accuggatāti atikuddhā. Balaggāti balakāyā. Vidhaṃsetunti rajjato nīharituṃ. Rājānanti rājānampi.
那些国王说:巴利
Te rājāno āhaṃsu –
如果这件事真在这国中发生,国家繁荣者啊,
就在这儿治理王国吧,被这些人围绕着。巴利
‘‘Sace esā pavattettha, raṭṭhasmiṃ raṭṭhavaḍḍhana; Idheva rajjaṃ kārehi, cetehi parivārito.
这个国家富足又繁荣,这片国土广大又昌盛。
大王,请您下定决心治理国家吧。巴利
‘‘Iddhaṃ phītañcidaṃ raṭṭhaṃ, iddho janapado mahā; Matiṃ karohi tvaṃ deva, rajjassa manusāsitu’’nti.
在这里,如果“这件事发生”是说:假如这件事发生在这片国土里。“统治王位”则是说:治理国家;或者,正确的读法本来就是这一种。巴利
Tattha sace esā pavattetthāti sace etasmiṃ raṭṭhe esā pavatti. Rajjassa manusāsitunti rajjaṃ samanusāsituṃ, ayameva vā pāṭho.
我对统治王国既没有欲望,也没有心思。
被逐出国土的我,车提族的人们,请听我说。巴利
‘‘Na me chando mati atthi, rajjassa anusāsituṃ; Pabbājitassa raṭṭhasmā, cetaputtā suṇātha me.
尸毗国的人们和以力为首的随从们,都心怀不满。
被逐出国土的人,支提人为他灌顶立为国王。巴利
‘‘Atuṭṭhā sivayo āsuṃ, balaggā negamā ca ye; Pabbājitassa raṭṭhasmā, cetā rajjebhisecayuṃ.
就算你们彼此不和睦,那也完全是因为我的缘故。
就算和尸毗人争吵、起冲突,我也一点都不喜欢。巴利
‘‘Asammodiyampi vo assa, accantaṃ mama kāraṇā; Sivīhi bhaṇḍanaṃ cāpi, viggaho me na ruccati.
若是那样,将会发生可怕的争吵,打斗也接连不断;
因为一个人的缘故,很多人会伤害我。巴利
‘‘Athassa bhaṇḍanaṃ ghoraṃ, sampahāro anappako; Ekassa kāraṇā mayhaṃ, hiṃseyya bahuko jano.
凡是接受下来的布施,都被做成对一切人有价值之物;
你,国王,把我囚禁了,我要去往那座弯曲的山。
请你们正确理解这个情况,我们要住在哪片林子里。巴利
‘‘Paṭiggahitaṃ yaṃ dinnaṃ, sabbassa agghiyaṃ kataṃ; Avaruddhasi maṃ rājā, vaṅkaṃ gacchāmi pabbataṃ; Okāsaṃ sammā jānātha, vane yattha vasāmase’’ti.
在这里,所谓“cetā rajjebhisecayuṃ”是说:据说,那些住在支提国的人曾为须大拏灌顶立为王,所以他们也成了令你们不满的人。“Asammodiyaṃ”的意思是不和睦。“Assa”的意思是可能会有。“Athassa”的意思是:那么,因为我一人的缘故,你们之间将会发生争吵。巴利
Tattha cetā rajjebhisecayunti cetaraṭṭhavāsino kira vessantaraṃ rajje abhisiñciṃsūti tumhākampi te atuṭṭhā āsuṃ. Asammodiyanti asāmaggiyaṃ. Assāti bhaveyya. Athassāti atha mayhaṃ ekassa kāraṇā tumhākaṃ bhaṇḍanaṃ bhavissatīti.
就这样,虽然那些国王用种种方式再三请求,大士仍然不肯接受王位。于是那些国王就对他表达了极大的敬意。他还是不愿意进城。他们就把那座厅堂装饰好,用布幔围起来,铺设好大床,并安排了一切守卫。他在那些人的护卫下,在厅堂里睡了一夜。第二天清晨,他沐浴之后,吃了各种美味食物,便在众人的围绕下出发了。六万刹帝利和他一起走了十五由旬的路,然后停在森林入口处,向他说明前方十五由旬的路程,这样说道:巴利
Evaṃ mahāsatto anekapariyāyena yācitopi rajjaṃ na icchi. Athassa te cetarājāno mahantaṃ sakkāraṃ kariṃsu. So nagaraṃ pavisituṃ na icchi. Atha naṃ sālameva alaṅkaritvā sāṇiyā parikkhepaṃ katvā mahāsayanaṃ paññāpetvā sabbe ārakkhaṃ kariṃsu. So ekarattiṃ tehi saṅgahitārakkho sālāyaṃ sayitvā punadivase pātova nhatvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā tehi parivuto nikkhami. Saṭṭhisahassā khattiyā tena saddhiṃ pannarasayojanamaggaṃ gantvā vanadvāre ṭhatvā purato pannarasayojanamaggaṃ ācikkhantā āhaṃsu –
我们确实要对你说明,就像善巧者那样;
在那里,诸王仙与持火祭者、心得定者皆得寂止。巴利
‘‘Taggha te mayamakkhāma, yathāpi kusalā tathā; Rājisī yattha sammanti, āhutaggī samāhitā.
大王,这座山就是香醉山;
你将会和儿子们、妻子一起住在那里。巴利
‘‘Esa selo mahārāja, pabbato gandhamādano; Yattha tvaṃ saha puttehi, saha bhariyāya cacchasi.
这些比丘尼眼里流着泪、满脸哭泣地这样劝告他:
大王,从这里径直朝北走吧。巴利
‘‘Taṃ cetā anusāsiṃsu, assunettā rudaṃmukhā; Ito gaccha mahārāja, ujuṃ yenuttarāmukho.
尊者,那时您将会看到一座名叫毗富罗的山;
各种树木丛生,清凉的树荫令人心生愉悦。巴利
‘‘Atha dakkhisi bhaddante, vepullaṃ nāma pabbataṃ; Nānādumagaṇākiṇṇaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ.
尊者,越过它之后,您就会看见一条河。
有一条河名叫坚陀末底,它又深又幽,位于山中的洞窟。巴利
‘‘Tamatikkamma bhaddante, atha dakkhisi āpagaṃ; Nadiṃ ketumatiṃ nāma, gambhīraṃ girigabbharaṃ.
各种宽鳞鱼群聚、有良好渡口、水量丰沛的大水域;
在那里洗过澡、喝过水,又抚慰了孩子们。巴利
‘‘Puthulomamacchākiṇṇaṃ, supatitthaṃ mahodakaṃ; Tattha nhatvā pivitvā ca, assāsetvā saputtake.
那么,尊者,你将会看到一棵结蜜果的孟加拉榕树;
生长在然玛卡山顶,清凉的树荫让人心生欢喜。巴利
‘‘Atha dakkhisi bhaddante, nigrodhaṃ madhupipphalaṃ; Rammake sikhare jātaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ.
那时你会看见,尊者,一座名叫那利迦的山。
各种鸟群聚满的、与紧那罗为伴的岩石山。巴利
‘‘Atha dakkhisi bhaddante, nāḷikaṃ nāma pabbataṃ; Nānādijagaṇākiṇṇaṃ, selaṃ kimpurisāyutaṃ.
在它的东北方,有一个湖叫目支邻陀。
被白莲花和白素馨花覆盖着。巴利
‘‘Tassa uttarapubbena, mucalindo nāma so saro; Puṇḍarīkehi sañchanno, setasogandhikehi ca.
那片森林像云一样,恒常翠绿,绿草如茵;
就像狮子盯着肉一样,一头扎进密林深处;
开花的树与结果的树遍覆其间,二者兼备。巴利
‘‘So vanaṃ meghasaṅkāsaṃ, dhuvaṃ haritasaddalaṃ; Sīhovāmisapekkhīva, vanasaṇḍaṃ vigāhaya; Puppharukkhehi sañchannaṃ, phalarukkhehi cūbhayaṃ.
在那里,有许多叫声悦耳、羽色各异的鸟儿;
鸟儿在应季开满花的树上互相鸣叫应和。巴利
‘‘Tattha bindussarā vaggū, nānāvaṇṇā bahū dijā; Kūjantamupakūjanti, utusaṃpupphite dume.
去了群山险峻的地方和河流的源头之后,
他将看见一座池塘,四周环绕着迦兰遮树和迦拘陀树。巴利
‘‘Gantvā girividuggānaṃ, nadīnaṃ pabhavāni ca; So dakkhisi pokkharaṇiṃ, karañjakakudhāyutaṃ.
到处是宽鳞大鱼,渡口好走,水面宽阔。
平坦方正,味道甘美,没有异味。巴利
‘‘Puthulomamacchākiṇṇaṃ , supatitthaṃ mahodakaṃ; Samañca caturaṃsañca, sāduṃ appaṭigandhiyaṃ.
在它的东北方,让人搭一间茅草屋;
搭好树叶屋之后,你们就靠乞食过活,努力修行吧。巴利
‘‘Tassā uttarapubbena, paṇṇasālaṃ amāpaya; Paṇṇasālaṃ amāpetvā, uñchācariyāya īhathā’’ti.
这里,“王仙”是指原本是国王、后来出家的人。“具等持”是指心专一。“Esā”是说:举起右手,告诉他们“你们从这山脚走吧”。“Acchasī”意思是“你将住下”。“Āpagā”是指带水流的河湾漩涡。“Girigabbhara”是指从山腹中流出的。“Madhupipphala”是指甘甜的果实。“Rammake”是指在可爱悦意的地方。“Kimpurisāyuta”是指被紧那罗围绕、遍布。“Setasogandhīkehi ca”是指被种种白睡莲与香睡莲覆盖。“Sīhovāmisapekkhīvā”是指如同伺求猎物的狮子一般。巴利
Tattha rājisīti rājāno hutvā pabbajitā. Samāhitāti ekaggacittā. Esāti dakkhiṇahatthaṃ ukkhipitvā iminā pabbatapādena gacchathāti ācikkhantā vadanti. Acchasīti vasissasi. Āpaganti udakavāhanadiāvaṭṭaṃ. Girigabbharanti girīnaṃ kucchito pavattaṃ. Madhupipphalanti madhuraphalaṃ. Rammaketi ramaṇīye. Kimpurisāyutanti kimpurisehi āyutaṃ parikiṇṇaṃ. Setasogandhīkehi cāti nānappakārehi setuppalehi ceva sogandhikehi ca sañchanno. Sīhovāmisapekkhīvāti āmisaṃ pekkhanto sīho viya.
声音圆润,是指声音浑厚聚合。婉转,是指声音甜美悦耳。先鸣后和,是指先有一只鸟在鸣叫,随后其他鸟跟着应和。在应季开花的树上,是指到了季节,树木开花时,鸟儿栖在树上鸣唱,其他鸟也跟着应和。你将看见,意思就是你会看到。苦楝树与迦拘陀环绕,是指周围长满了苦楝树和迦拘陀。没有难闻的气味,是指没有令人厌恶的气味,四周环绕着甘甜的水,覆盖着种种莲花、青莲花等。应当建造叶屋,意思是应当盖一座叶屋。建造之后,就是盖好以后。以捡拾落穗为生而安住,意思是:大王,你们以捡拾落穗的方式维持生活,不放逸,安住下来,发起精进。巴利
Bindussarāti sampiṇḍitassarā. Vaggūti madhurassarā. Kūjantamupakūjantīti paṭhamaṃ kūjamānaṃ pakkhiṃ pacchā upakūjanti. Utusaṃpupphite dumeti utusamaye pupphite dume nilīyitvā kūjantaṃ upakūjanti. So dakkhisīti so tvaṃ passissasīti attho. Karañjakakudhāyutanti karañjarukkhehi ca kakudharukkhehi ca samparikiṇṇaṃ. Appaṭigandhiyanti paṭikūlagandhavirahitaṃ madhurodakaparikiṇṇaṃnānappakārapadumuppalādīhi sañchannaṃ. Paṇṇasālaṃ amāpayāti paṇṇasālaṃ māpeyyāsi. Amāpetvāti māpetvā. Uñchācariyāya īhathāti atha tumhe, deva, uñchācariyāya yāpentā appamattā īhatha, āraddhavīriyā hutvā vihareyyāthāti attho.
那些国王给他讲明了通往那里的十五由旬路程,把他送走之后,为了消除须大拏对途中危险的恐惧,心想“绝不能让任何敌人的后代有可乘之机”,就叫来一个熟练且受过良好训练的随从之子,吩咐他说:“来往的人,你都要仔细盯着。”把他安顿在林门口守护,然后众王各自回城去了。须大拏带着妻儿到了香醉山,那天就在那里住下,然后朝北走,沿着广博山山脚前行,在一条叫胜幢河的河边坐下来,吃了林中过客给的蜜和肉,回赠那人一根金针,在那里沐浴饮水,疲劳消除后从河里上来,在一座山峰顶上孟加拉榕树的树荫下稍坐了一会儿,吃了些榕树果,起身继续走,到了那利迦山。绕过这座山,来到目支邻陀湖,沿着湖岸走到东北角,从一条只容一人通过的小路进入密林,穿过密林,在山谷和河流源头前面,到达了一处四方形的池塘。巴利
Evaṃ te rājāno tassa pannarasayojanamaggaṃ ācikkhitvā taṃ uyyojetvā vessantarassa antarāyabhayassa vinodanatthaṃ ‘‘mā kocideva paccāmitto okāsaṃ labheyyā’’ti cintetvā ekaṃ byattaṃ susikkhitaṃ cetaputtaṃ āmantetvā ‘‘tvaṃ gacchante ca āgacchante ca pariggaṇhāhī’’ti vanadvāre ārakkhaṇatthāya ṭhapetvā sakanagaraṃ gamiṃsu. Vessantaropi saputtadāro gandhamādanapabbataṃ patvā, taṃ divasaṃ tattha vasitvā tato uttarābhimukho vepullapabbatapādena gantvā, ketumatiyā nāma nadiyā tīre nisīditvā vanacarakena dinnaṃ madhumaṃsaṃ khāditvā tassa suvaṇṇasūciṃ datvā tattha nhatvā pivitvā paṭippassaddhadaratho nadito uttaritvā sānupabbatasikhare ṭhitassa nigrodhassa mūle thokaṃ nisīditvā nigrodhaphalāni khāditvā uṭṭhāya gacchanto nāḷikaṃ nāma pabbataṃ patvā taṃ pariharanto mucalindasaraṃ gantvā sarassa tīrena pubbuttarakaṇṇaṃ patvā, ekapadikamaggena vanaghaṭaṃ pavisitvā taṃ atikkamma girividuggānaṃ nadippabhavānaṃ purato caturaṃsapokkharaṇiṃ pāpuṇi.
那时,帝释天在一刹那间观察,知道“大士已经进入雪山”,心想“应该为他弄到一个住处”,于是把毗首羯磨叫来,派他去,说:“去吧,孩子,你在弯山山腹一处宜人的地方建一座修行茅舍,然后回来。”他回答“好的,天王”,就从天界下来,在那里建了两座叶屋、两条经行道,以及夜间住处和白天住处,又在经行道尽头各处变出结满各种果实的树和芭蕉林,把所有出家用具都准备好,写上“凡是想出家的人,都可以拿这些”,然后让非人和会发出恐怖声音的野兽飞禽都退开,就回到自己的地方去了。巴利
Tasmiṃ khaṇe sakko āvajjento ‘‘mahāsatto himavantaṃ paviṭṭho’’ti ñatvā ‘‘tassa vasanaṭṭhānaṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā vissakammaṃ pakkosāpetvā ‘‘gaccha, tāta, tvaṃ vaṅkapabbatakujhacchimhi ramaṇīye ṭhāne assamapadaṃ māpetvā ehī’’ti pesesi. So ‘‘sādhu, devā’’ti devalokato otaritvā tattha dve paṇṇasālāyo dve caṅkame rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni ca māpetvā caṅkamakoṭiyaṃ tesu tesu ṭhānesu nānāphaladhare rukkhe ca kadalivanāni ca dassetvā sabbe pabbajitaparikkhāre paṭiyādetvā ‘‘ye keci pabbajitukāmā, te ime gaṇhantū’’ti akkharāni likhitvā amanusse ca bheravasadde migapakkhino ca paṭikkamāpetvā sakaṭṭhānameva gato.
大士看见一条只容一人走的小路,心想:“这应该是出家修行人住的地方。”于是把曼坻和两个孩子留在隐修处门口,自己走进隐修处,看到那些刻写的文字,知道“我被帝释天发现了”。他走进叶屋,卸下剑和弓,脱掉身上的衣服,换上染红的树皮衣,把羚羊皮搭在肩上,束起发髻,扮成仙人的样子,拿起手杖,从叶屋出来。他洋溢着出家的庄严,发出感叹:“啊,真安乐!啊,真安乐!我已经得到了出家。”然后他登上经行处,来来回回地经行,带着像独觉佛一样寂静安详的神态,回到妻子儿女身边。曼坻也扑倒在大士脚下哭泣,然后和他一起走进隐修处,回到自己的叶屋,也扮成仙人的样子。后来两个孩子也被做成小沙弥童子。四位刹帝利就住在弯山的山腹里。那时,曼坻向大士请求一个恩惠:“殿下,您不要为了采果实亲自进森林,带着孩子们留在这里就好,我去采果实回来。”从那时起,她就从森林里采回各种果实,照顾这三个人。巴利
Mahāsatto ekapadikamaggaṃ disvā ‘‘pabbajitānaṃ vasanaṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti maddiñca putte ca assamapadadvāre ṭhapetvā assamapadaṃ pavisitvā akkharāni oloketvā ‘‘sakkenamhi diṭṭho’’ti ñatvā paṇṇasālaṃ pavisitvā khaggañca dhanuñca apanetvā sāṭake omuñcitvā rattavākacīraṃ nivāsetvā ajinacammaṃ aṃse katvā jaṭāmaṇḍalaṃ bandhitvā isivesaṃ gahetvā kattaradaṇḍaṃ ādāya paṇṇasālato nikkhamitvā pabbajitasiriṃ samubbahanto ‘‘aho sukhaṃ, aho sukhaṃ, pabbajjā me adhigatā’’ti udānaṃ udānetvā caṅkamaṃ āruyha aparāparaṃ caṅkamitvā paccekabuddhasadisena upasamena puttadārānaṃ santikaṃ agamāsi. Maddīpi mahāsattassa pādesu patitvā roditvā teneva saddhiṃ assamapadaṃ pavisitvā attano paṇṇasālaṃ gantvā isivesaṃ gaṇhi. Pacchā puttepi tāpasakumārake kariṃsu. Cattāro khattiyā vaṅkapabbatakucchimhi vasiṃsu. Atha maddī mahāsattaṃ varaṃ yāci ‘‘deva, tumhe phalāphalatthāya vanaṃ agantvā putte gahetvā idheva hotha, ahaṃ phalāphalaṃ āharissāmī’’ti. Tato paṭṭhāya sā araññato phalāphalāni āharitvā tayo jane paṭijaggati.
菩萨也向她请求一个承诺:“曼坻,从今以后我们就算是出家修行的人了。女人是清净修行生活的污垢。从今以后,不是合适的时候,不要到我身边来。”她答应说:“好的。”由于大士慈心的力量,周围三由旬之内所有的畜生也都彼此生起了慈心。曼坻夫人清早起来,准备好饮用水和洗漱用水,端来洗脸水,递上齿木,打扫了修行处,把两个儿子放在父亲身边,自己手里拿着篮子、尖锄和钩杖走进森林,采集树根和果实,装满篮子。傍晚时分,她从森林里回来,把果实放在叶屋里,自己沐浴后也给孩子们洗了澡。然后四个人坐在叶屋门口,一起吃果实。吃完后,曼坻带着两个孩子进了自己的叶屋。就这样,他们在山腹中住了七个月。巴利
Bodhisattopi taṃ varaṃ yāci ‘‘bhadde, maddi mayaṃ ito paṭṭhāya pabbajitā nāma, itthī ca nāma brahmacariyassa malaṃ, ito paṭṭhāya akāle mama santikaṃ mā āgacchāhī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Mahāsattassa mettānubhāvena samantā tiyojane sabbe tiracchānāpi aññamaññaṃ mettacittaṃ paṭilabhiṃsu. Maddīdevīpi pātova uṭṭhāya pānīyaparibhojanīyaṃ upaṭṭhāpetvā mukhodakaṃ āharitvā dantakaṭṭhaṃ datvā assamapadaṃ sammajjitvā dve putte pitu santike ṭhapetvā pacchikhaṇittiaṅkusahatthā araññaṃ pavisitvā vanamūlaphalāphalāni ādāya pacchiṃ pūretvā sāyanhasamaye araññato āgantvā paṇṇasālāya phalāphalaṃ ṭhapetvā nhatvā putte nhāpesi. Atha cattāropi janā paṇṇasālādvāre nisīditvā phalāphalaṃ paribhuñjanti. Tato maddī putte gahetvā attano paṇṇasālaṃ pāvisi. Iminā niyāmena te pabbatakucchimhi satta māse vasiṃsūti.
珠贾卡品的注释巴利
Jūjakapabbavaṇṇanā
那时,在迦陵伽国一个叫敦尼维塔的婆罗门村里,住着一个名叫珠贾卡的婆罗门。他靠乞食得到了一百个咖哈巴那,存放在一户婆罗门人家里,然后又为了寻找财富而出门去了。他在外面耽搁了很久,那户婆罗门人家就把那一百个咖哈巴那花掉了。后来他回来讨要,那家人还不出钱,就把自己的女儿——名叫折敌——给了他。他带着她,回到迦陵伽国那个敦尼维塔婆罗门村住了下来。折敌对这位婆罗门照顾得很周到。那时,别的年轻婆罗门看到她的品行举止,就各自骂自己的妻子说:“这个女人把那年老的婆罗门照顾得那么好,你们为什么对我们这么不上心?”那些妻子就商量说:“我们要把这个折敌从这村子里赶走!”于是她们聚在河边台阶等地方,辱骂她。导师为了说明这件事,说道:巴利
Tadā kāliṅgaraṭṭhe dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmavāsī jūjako nāma brāhmaṇo bhikkhācariyāya kahāpaṇasataṃ labhitvā ekasmiṃ brāhmaṇakule ṭhapetvā puna dhanapariyesanatthāya gato. Tasmiṃ cirāyante brāhmaṇakulā kahāpaṇasataṃ valañjetvā pacchā itarena āgantvā codiyamānā kahāpaṇe dātuṃ asakkontā amittatāpanaṃ nāma dhītaraṃ tassa adaṃsu. So taṃ ādāya kāliṅgaraṭṭhe dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmaṃ gantvā vasi. Amittatāpanā sammā brāhmaṇaṃ paricarati. Atha aññe taruṇabrāhmaṇā tassā ācārasampattiṃ disvā ‘‘ayaṃ mahallakabrāhmaṇaṃ sammā paṭijaggati, tumhe pana amhesu kiṃ pamajjathā’’ti attano attano bhariyāyo tajjenti. Tā ‘‘imaṃ amittatāpanaṃ imamhā gāmā palāpessāmā’’ti nadītitthādīsu sannipatitvā taṃ paribhāsiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
在迦陵伽国,曾住着一位名叫珠贾卡的婆罗门。
他有一个年轻的妻子,名叫阿蜜达塔帕娜。巴利
‘‘Ahu vāsī kaliṅgesu, jūjako nāma brāhmaṇo; Tassāsi daharā bhariyā, nāmenāmittatāpanā.
那些去河边打水的女人到了那里,就对她说:
女人们因为好奇,聚到一起辱骂她。巴利
‘‘Tā naṃ tattha gatāvocuṃ, nadiṃ udakahāriyā; Thiyo naṃ paribhāsiṃsu, samāgantvā kutūhalā.
你的母亲想必是你的仇敌,你的父亲想必也是你的仇敌;
那些把你这么年轻就嫁给一个老头的人,巴利
‘‘Amittā nūna te mātā, amitto nūna te pitā; Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ satiṃ.
你的亲族们真是没安好心,私下里商量着要坑你。
那些把你这个年轻姑娘,交给一个老头子的人。巴利
‘‘Ahitaṃ vata te ñātī, mantayiṃsu rahogatā; Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ satiṃ.
你的亲族其实是敌人,他们私下聚在一起商量:
那些将如此年轻的她交给衰老者的人。巴利
‘‘Amittā vata te ñātī, mantayiṃsu rahogatā; Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ satiṃ.
你的亲族们私下聚在一起商量,真是做了件坏事。
那些把你置于年老之人足下、如此年轻者之念的人。巴利
‘‘Dukkaṭaṃ vata te ñātī, mantayiṃsu rahogatā; Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ satiṃ.
你的亲族们真是坏透了,竟然背地里商量出这种主意。
那些人在你年老时把你交出去,就像这样,在你还年轻貌美的时候。巴利
‘‘Pāpakaṃ vata te ñātī, mantayiṃsu rahogatā; Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ satiṃ.
你的亲戚们私下商量的事,对你来说确实很不中听。
那些把你这样年轻的人,交给一个衰老之人的家伙们。巴利
‘‘Amanāpaṃ vata te ñātī, mantayiṃsu rahogatā; Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ satiṃ.
你和一个衰老的丈夫住在一起,过着不称心的生活;
你和一个衰老的丈夫住在一起,对你来说,死了比活着更好。巴利
‘‘Amanāpavāsaṃ vasi, jiṇṇena patinā saha; Yā tvaṃ vasasi jiṇṇassa, mataṃ te jīvitā varaṃ.
善女子啊,美丽的人,看来你的父亲和母亲确实没有;
他们给你另找了一个丈夫,就是那些把你许配给那个老家伙的人。
就这样,对年轻女子的忆念。巴利
‘‘Na hi nūna tuyhaṃ kalyāṇi, pitā mātā ca sobhane; Aññaṃ bhattāraṃ vindiṃsu, ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu; Evaṃ dahariyaṃ satiṃ.
你于第九日祭祀不善,火供未作;
那些把那位衰老者的脚给了你这样年轻之人的家伙们,如此年轻地存在着。巴利
‘‘Duyiṭṭhaṃ te navamiyaṃ, akataṃ aggihuttakaṃ; Ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ satiṃ.
那些以梵行为最终归宿的沙门和婆罗门,
你却在世间辱骂那些持戒、多闻的人;
你这样一个年轻女子,竟然和衰老的人住在一起。巴利
‘‘Samaṇe brāhmaṇe nūna, brahmacariyaparāyaṇe; Sā tvaṃ loke abhisapi, sīlavante bahussute; Yā tvaṃ vasasi jiṇṇassa, evaṃ dahariyā satī.
被蛇咬不算苦,被矛刺死也不算苦;
看到年老的丈夫,那才是剧烈的苦。巴利
‘‘Na dukkhaṃ ahinā daṭṭhaṃ, na dukkhaṃ sattiyā hataṃ; Tañca dukkhañca tibbañca, yaṃ passe jiṇṇakaṃ patiṃ.
跟年老力衰的丈夫在一起,既没有嬉戏,也没有欢愉。
没有交谈,连笑一笑也不好看。巴利
‘‘Natthi khiḍḍā natthi rati, jiṇṇena patinā saha; Natthi ālāpasallāpo, jagghitampi na sobhati.
当年轻男子和年轻女子独自待在隐蔽处交谈时,
所有那些藏在心里的忧愁,无论是什么,都会消失。巴利
‘‘Yadā ca daharo daharā, mantayanti rahogatā; Sabbesaṃ sokā nassanti, ye keci hadayassitā.
你年轻貌美,被男人们所渴求;
去亲戚家住吧,老家伙,你能从中得到什么快乐?巴利
‘‘Daharā tvaṃ rūpavatī, purisānaṃbhipatthitā; Gaccha ñātikule accha, kiṃ jiṇṇo ramayissatī’’ti.
这里,“有”就是“发生了”。“住在迦陵伽的人”,就是住在迦陵伽国一个难以亲近的婆罗门村里的人。“那些女人到了那里,对她说”,是说那个村子里那些到河边打水的女人到了那里,对她说。“女人们骂了她”,是说那些女人别的什么都没说,只是骂了她。“出于好奇”,就是好像忽然生起了好奇心。“聚拢过来”,就是从四周围住她。“当她年轻貌美时”,是指她还是个年轻、容貌正好的女子的时候。“在老人那里”,是在那个衰老老人的家里。“你的第九日供养被恶看了”,是说你的第九日供养将被恶看,你那一团粥将被一只大乌鸦先取走。“你的第九日供养被恶看了”也是一种文本,意思是第九日供养被你恶看了。“火供未作”,就是火供也没有被你完成。“诅咒”,就是骂沙门或婆罗门,或已止息恶或已舍离恶的人。正是怀着“你这种恶业的果报就是这个”的意图,他们才说了那些话。“笑也不好看”,是说露出断齿而笑的老人的笑也不好看。“一切人的愁都消失”,是说这一切人的愁都消失。“为何老”,是说这个老人怎么能以五种欲乐来享受呢。巴利
Tattha ahūti ahosi. Vāsī kaliṅgesūti kāliṅgaraṭṭhesu dunniviṭṭhabrāhmaṇagāmavāsī. Tā naṃ tattha gatāvocunti tattha gāme tā itthiyo nadītitthe udakahārikā hutvā gatā naṃ avocuṃ. Thiyo naṃ paribhāsiṃsūti itthiyo na aññaṃ kiñci avocuṃ, atha kho naṃ paribhāsiṃsu. Kutūhalāti kotūhalajātā viya hutvā. Samāgantvāti samantā parikkhipitvā. Dahariyaṃ satinti dahariṃ taruṇiṃ sobhaggappattaṃ samānaṃ. Jiṇṇassāti jarājiṇṇassa gehe. Duyiṭṭhaṃ te navamiyanti tava navamiyaṃ yāgaṃ duyiṭṭhaṃ bhavissati, so te yāgapiṇḍo paṭhamaṃ mahallakakākena gahito bhavissati. ‘‘Duyiṭṭhā te navamiyā’’tipi pāṭho, navamiyā tayā duyiṭṭhā bhavissatīti attho. Akataṃ aggihuttakanti aggijuhanampi tayā akataṃ bhavissati. Abhisapīti samaṇabrāhmaṇe samitapāpe vā bāhitapāpe vā akkosi. Tassa te pāpassa idaṃ phalanti adhippāyeneva āhaṃsu. Jagghitampi na sobhatīti khaṇḍadante vivaritvā hasantassa mahallakassa hasitampi na sobhati. Sabbesaṃ sokā nassantīti sabbe etesaṃ sokā vinassanti. Kiṃ jiṇṇoti ayaṃ jiṇṇo taṃ pañcahi kāmaguṇehi kathaṃ ramayissatīti.
她从那些女人那里挨了一顿骂,提起水罐,一路哭着回到家。婆罗门问她:“夫人,你哭什么?”她就把事情告诉他,说了下面这首偈颂:巴利
Sā tāsaṃ santikā paribhāsaṃ labhitvā udakaghaṭaṃ ādāya rodamānā gharaṃ gantvā ‘‘kiṃ bhoti rodasī’’ti brāhmaṇena puṭṭhā tassa ārocentī imaṃ gāthamāha –
婆罗门,我不会去给你打水了。
婆罗门,那些女人骂我,都是因为你老成这样了。巴利
‘‘Na te brāhmaṇa gacchāmi, nadiṃ udakahāriyā; Thiyo maṃ paribhāsanti, tayā jiṇṇena brāhmaṇā’’ti.
这句话的意思是:婆罗门,就因为你已经老迈,那些女人才辱骂我。所以从今往后,我不再给你打水,也不再去河边了。巴利
Tassattho – brāhmaṇa, tayā jiṇṇena maṃ itthiyo paribhāsanti, tasmā ito paṭṭhāya tava udakahārikā hutvā nadiṃ na gacchāmīti.
你别替我做事,也别替我打水;
我要去取水,女士,请您别生气。巴利
‘‘Mā me tvaṃ akarā kammaṃ, mā me udakamāhari; Ahaṃ udakamāhissaṃ, mā bhoti kupitā ahū’’ti.
在那里,女士,他们会说“我去取水”。巴利
Tattha udakamāhissanti bhoti ahaṃ udakaṃ āharissāmi.
我不是出生在那种家里,会让你去取水。
婆罗门,你要知道,我不会住在你家里。巴利
‘‘Nāhaṃ tamhi kule jātā, yaṃ tvaṃ udakamāhare; Evaṃ brāhmaṇa jānāhi, na te vacchāmahaṃ ghare.
婆罗门,你若不给我带来奴仆或婢女,
婆罗门,你要这样知道:我不会留在你身边。巴利
‘‘Sace me dāsaṃ dāsiṃ vā, nānayissasi brāhmaṇa; Evaṃ brāhmaṇa jānāhi, na te vacchāmi santike’’ti.
其中,“nāhaṃ”的意思是:婆罗门,在那种由丈夫亲自干活的家庭里,我不是出生在那里的。“yaṃ tvaṃ”的意思是:所以,你将去打来的水,对我来说没有用。巴利
Tattha nāhanti brāhmaṇa, yamhi kule sāmiko kammaṃ karoti, nāhaṃ tattha jātā. Yaṃ tvanti tasmā yaṃ udakaṃ tvaṃ āharissasi, na mayhaṃ tena attho.
我没有手艺,也没有钱财和粮食,婆罗门女;
我该从哪里给夫人您弄来男仆或女婢呢?
我会亲自侍奉您,女士,请您不要生气。巴利
‘‘Natthi me sippaṭhānaṃ vā, dhanaṃ dhaññañca brāhmaṇi; Kutohaṃ dāsaṃ dāsiṃ vā, ānayissāmi bhotiyā; Ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ, mā bhoti kupitā ahū’’ti.
来吧,我讲给你听,就像我所听到的那样。
这位须大拏王,就住在弯折的山里。巴利
‘‘Ehi te ahamakkhissaṃ, yathā me vacanaṃ sutaṃ; Esa vessantaro rājā, vaṅke vasati pabbate.
婆罗门,你去到那里之后,就向他讨要男奴和女奴;
那位刹帝利被乞求时,就会给你男奴和女奴。巴利
‘‘Taṃ tvaṃ gantvāna yācassu, dāsaṃ dāsiñca brāhmaṇa; So te dassati yācito, dāsaṃ dāsiñca khattiyo’’ti.
在那里,“来吧,我告诉你”的意思就是“我会告诉你”。她(婆罗门女)被天神附体之后说了这句话。巴利
Tattha ehi te ahamakkhissanti ahaṃ te ācikkhissāmi. Idaṃ sā devatādhiggahitā hutvā āha.
我已经老了,身体虚弱,这条路又长又难走;
女士,请不要悲伤哭泣,也不要心生忧愁。
我会侍奉您,请您不要生气。巴利
‘‘Jiṇṇohamasmi dubbalo, dīgho caddhā suduggamo; Mā bhoti paridevesi, mā ca tvaṃ vimanā ahu; Ahaṃ bhotiṃ upaṭṭhissaṃ, mā bhoti kupitā ahū’’ti.
其中,“我已年老,贤女”,即“我老了,怎么去呢?”巴利
Tattha jiṇṇohamasmīti bhadde, ahaṃ jiṇṇo amhi, kathaṃ gamissāmīti.
就像没上战场,没打就输了;
婆罗门,你刚一来到就被打败了。巴利
‘‘Yathā agantvā saṅgāmaṃ, ayuddhova parājito; Evameva tuvaṃ brahme, agantvāva parājito.
婆罗门,你若为我带走奴仆或婢女,
婆罗门,你要知道,我不会住在你家里。
我会做让你不高兴的事,那对你来说就是痛苦。巴利
‘‘Sace me dāsaṃ dāsiṃ vā, nānayissasi brāhmaṇa; Evaṃ brāhmaṇa jānāhi, na te vacchāmahaṃ ghare; Amanāpaṃ te karissāmi, taṃ te dukkhaṃ bhavissati.
在星宿与诸季节之初时,当你将看见我妆饰之时,
和别人一起玩乐,那对你来说会是苦。巴利
‘‘Nakkhatte utupubbesu, yadā maṃ dakkhisilaṅkataṃ; Aññehi saddhiṃ ramamānaṃ, taṃ te dukkhaṃ bhavissati.
因为见不到我,年老而悲泣的你;
婆罗门啊,驼背和白发会越来越多。巴利
‘‘Adassanena mayhaṃ te, jiṇṇassa paridevato; Bhiyyo vaṅkā ca palitā, bahū hessanti brāhmaṇā’’ti.
在这里,“令你不悦的”是指:你到须大拏那里去,却没带男奴或女奴回来,对这样的你,我要做令你不高兴的事。“星宿季初”是指按星宿会合举行的节庆,或者按六季中每一季刚开始时举行的节庆。巴利
Tattha amanāpaṃ teti vessantarassa santikaṃ gantvā dāsaṃ vā dāsiṃ vā anāharantassa tava aruccanakaṃ kammaṃ karissāmi. Nakkhatte utupubbesūti nakkhattayogavasena vā channaṃ utūnaṃ tassa tassa pubbavasena vā pavattesu chaṇesu.
婆罗门听了这话,心里害怕起来。导师为了说明这件事,就说道:巴利
Taṃ sutvā brāhmaṇo bhīto ahosi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
从那以后,那个婆罗门因为害怕,就顺从了那个婆罗门女。
被欲贪折磨着,他对那位婆罗门女这样说道。巴利
‘‘Tato so brāhmaṇo bhīto, brāhmaṇiyā vasānugo; Aṭṭito kāmarāgena, brāhmaṇiṃ etadabravi.
请你为我准备路上的干粮,还有炒米和糖团。
还有做好的蜜丸,以及炒粮,婆罗门女啊。巴利
‘‘Pātheyyaṃ me karohi tvaṃ, saṃkulyā saguḷāni ca; Madhupiṇḍikā ca sukatāyo, sattubhattañca brāhmaṇi.
我会带两个相匹配的奴童来。
他们会日夜不停地侍奉你。巴利
‘‘Ānayissaṃ methunake, ubho dāsakumārake; Te taṃ paricarissanti, rattindivamatanditā’’ti.
其中,“aṭṭito”是指被逼迫、被恼害。“Saguḷāni”是指saguḷa糕饼。“Sattubhatta”是指捆扎的炒面粉和布包饭。“Methunake”是指在种姓、族姓、家族和地域方面都相似的人。“Dāsakumārake”是指那些为了给你当奴仆而准备的男孩。巴利
Tattha aṭṭitoti upadduto pīḷito. Saguḷāni cāti saguḷapūve ca. Sattubhattanti baddhasattuabaddhasattuñceva puṭabhattañca. Methunaketi jātigottakulapadesehi sadise. Dāsakumāraketi tava dāsatthāya kumārake.
她很快准备好了路上的干粮,然后告诉了那位婆罗门。婆罗门把家里不结实的地方加固好,修整了门户,从阿兰若里捡来柴火,用罐子打来水,把家里所有的器皿都装满。就在那里,他换上苦行者的装束,叮嘱她说:“贤妻,从今往后,不要在非时外出,在我回来之前,你要保持不放逸。”说完,他穿上鞋子,把干粮袋挎在肩上,右绕妻子阿弥陀陀波娜,满眼含泪地哭着离开了。为了说明这件事的含义,导师说道:巴利
Sā khippaṃ pātheyyaṃ paṭiyādetvā brāhmaṇassa ārocesi. So gehe dubbalaṭṭhānaṃ thiraṃ katvā dvāraṃ saṅkharitvā araññā dārūni āharitvā ghaṭena udakaṃ āharitvā gehe sabbabhājanāni pūretvā tattheva tāpasavesaṃ gahetvā ‘‘bhadde, ito paṭṭhāya vikāle mā nikkhami, yāva mamāgamanā appamattā hohī’’ti ovaditvā upāhanaṃ āruyha pātheyyapasibbakaṃ aṃse laggetvā amittatāpanaṃ padakkhiṇaṃ katvā assupuṇṇehi nettehi roditvā pakkāmi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
说完这话,梵天的亲属就穿上了凉鞋;
于是他商议后,娶了妻子,右绕而行。巴利
‘‘Idaṃ vatvā brahmabandhu, paṭimuñci upāhanā; Tato so mantayitvāna, bhariyaṃ katvā padakkhiṇaṃ.
那位婆罗门泪流满面,守着誓愿,离开了。
他们前往尸毗国那座繁荣富庶的都城,一路寻找奴仆。巴利
‘‘Pakkāmi so ruṇṇamukho, brāhmaṇo sahitabbato; Sivīnaṃ nagaraṃ phītaṃ, dāsapariyesanaṃ cara’’nti.
在这里,“ruṇṇamukho”就是满脸泪痕的意思。“Sahitabbato”是说已经受持了誓愿,也就是穿上苦行衣的意思。“Caranti”是说为了寻找奴仆而四处游走,朝着尸毗国的都城出发了。巴利
Tattha ruṇṇamukhoti rudaṃmukho. Sahitabbatoti samādinnavato, gahitatāpasavesoti attho. Caranti dāsapariyesanaṃ caranto sivīnaṃ nagaraṃ ārabbha pakkāmi.
他到了那座城后,向聚集在那里的人群问道:“须大拏在哪里?”导师为了说明这件事,开示道:巴利
So taṃ nagaraṃ gantvā sannipatitaṃ janaṃ ‘‘vessantaro kuhi’’nti pucchati. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他到了那里以后,就对聚集在那儿的人们说:
须大拏王在哪里?我们去哪儿才能见到那位刹帝利?巴利
‘‘So tattha gantvā avaca, ye tatthāsuṃ samāgatā; Kuhiṃ vessantaro rājā, kattha passemu khattiyaṃ.
那些聚集在那里的人对他说:
婆罗门啊,那位刹帝利正是因过度布施而被你们弄得落魄。
他从自己的国土出家,住在凡迦山中。巴利
‘‘Te janā taṃ avaciṃsu, ye tatthāsuṃ samāgatā; Tumhehi brahme pakato, atidānena khattiyo; Pabbājito sakā raṭṭhā, vaṅke vasati pabbate.
婆罗门啊,这位刹帝利分明是你用极大的布施造就的;
他带着妻儿,住在弯山里。巴利
‘‘Tumhehi brahme pakato, atidānena khattiyo; Ādāya puttadārañca, vaṅke vasati pabbate’’ti.
其中,“pakatoti”的意思是:他受到逼迫折磨,没法在自己的城里住下去,如今就住在弯山上。巴利
Tattha pakatoti upadduto pīḷito attano nagare vasituṃ alabhitvā idāni vaṅkapabbate vasati.
那些婆罗门手持土块、棍棒等东西,一边追着那个婆罗门,一边喊道:“你们把我们的国王赶走,现在又回来了,还站在这里!”那个婆罗门被天神附了身,就只走弯山那条路。导师为了说明这件事,说道:巴利
Evaṃ ‘‘tumhe amhākaṃ rājānaṃ nāsetvā punapi āgatā idha tiṭṭhathā’’ti te leḍḍudaṇḍādihatthā brāhmaṇaṃ anubandhiṃsu. So devatādhiggahito hutvā vaṅkapabbatamaggameva gaṇhi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那个婆罗门被婆罗门女这么一催,还是贪恋着欲乐。
你在野兽出没的林中,陷入了罪苦。
在犀牛与豹子出没的地方。巴利
‘‘So codito brāhmaṇiyā, brāhmaṇo kāmagiddhimā; Aghaṃ taṃ paṭisevittha, vane vāḷamigākiṇṇe; Khaggadīpinisevite.
拿起木苹果杖、火供勺和水壶;
他走进了梵林,在那里听说了爱欲的施与者。巴利
‘‘Ādāya beḷuvaṃ daṇḍaṃ, aggihuttaṃ kamaṇḍaluṃ; So pāvisi brahāraññaṃ, yattha assosi kāmadaṃ.
他进入了那片大森林,豺狼群把他团团围住。
他哭喊着,迷失了方向,远远地离开了道路。巴利
‘‘Taṃ paviṭṭhaṃ brahāraññaṃ, kokā naṃ parivārayuṃ; Vikkandi so vippanaṭṭho, dūre panthā apakkami.
从那以后,那个婆罗门就去了,贪图财物,毫无节制。
在弯山的行走道路上迷失时,他说出了这些偈颂。巴利
‘‘Tato so brāhmaṇo gantvā, bhogaluddho asaññato; Vaṅkassorohaṇe naṭṭhe, imā gāthā abhāsathā’’ti.
这里,“苦”指的是被大众追随的苦,以及深入山林的苦。“火供”指的是用来注火的小勺。“野狗围住了他”:他进入山林后,不知道通往弯山村的路,迷了路,在林中游荡。那时,为了守护他而坐在那里的猎人之子,狗群围住了他。“他大声嚎叫”:他爬上一棵树,用很大的声音嚎叫。“迷失了”:道路不见了。“路途遥远”:远离了通往弯山的路。“贪着资具”:贪恋受用之物。“不自律”:破戒。“在弯山下坡处迷失”:在弯山的行走道路上迷失时。巴利
Tattha aghaṃ tanti taṃ mahājanena anubandhanadukkhañceva vanapariyogāhanadukkhañca. Aggihuttanti aggijuhanakaṭacchuṃ. Kokā naṃ parivārayunti so hi araññaṃ pavisitvā vaṅkapabbatagāmimaggaṃ ajānanto maggamūḷho hutvā araññe vicari. Atha naṃ ārakkhaṇatthāya nisinnassa cetaputtassa sunakhā parivārayiṃsūti attho. Vikkandi soti so ekarukkhaṃ āruyha mahantena ravena kandi. Vippanaṭṭhoti vinaṭṭhamaggo. Dūre panthāti vaṅkapabbatagāmipanthato dūre pakkāmi. Bhogaluddhoti bhogaratto. Asaññatoti dussīlo. Vaṅkassorohaṇe naṭṭheti vaṅkapabbatassa gamanamagge vinaṭṭhe.
他被一群狗围着,坐在树上,说了这些偈颂:巴利
So sunakhehi parivārito rukkhe nisinnova imā gāthā abhāsatha –
谁是那位像牛王一样尊贵、常胜不败的王子?
在危难中给人安稳的布施者,谁能让我知道那位须大拏?巴利
‘‘Ko rājaputtaṃ nisabhaṃ, jayantamaparājitaṃ; Bhaye khemassa dātāraṃ, ko me vessantaraṃ vidū.
他成了乞求者的依靠,就像大地承载着众生一样;
像大地一样的大王啊,谁知道我就是须大拏?巴利
‘‘Yo yācataṃ patiṭṭhāsi, bhūtānaṃ dharaṇīriva; Dharaṇūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.
他成为乞求者的归宿,就像大海是一切河流的归处。
那位像大海一样的大王,谁能知道我的须大拏?巴利
‘‘Yo yācataṃ gatī āsi, savantīnaṃva sāgaro; Sāgarūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.
有一个美好的渡口,水很清净,清凉宜人,让人心里舒服。
被白莲花铺满,还点缀着金粉;
谁能为我辨认出那位如湖泊般的大王须大拏?巴利
‘‘Kalyāṇatitthaṃ sucimaṃ, sītūdakaṃ manoramaṃ; Puṇḍarīkehi sañchannaṃ, yuttaṃ kiñjakkhareṇunā; Rahadūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.
就像长在路边的菩提树,树荫清凉,让人心生欢喜。
使散乱者得调伏者,是疲倦者的依靠。
谁能了解我那与此相类的大王须大拏呢?巴利
‘‘Assatthaṃva pathe jātaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ; Santānaṃ visametāraṃ, kilantānaṃ paṭiggahaṃ; Tathūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.
就像路边长起来的一棵榕树,树荫清凉,让人心生欢喜;
令疲惫者得平息,是困乏者的依皈;
如此譬喻的大王,谁是我的须大拏的知者?巴利
‘‘Nigrodhaṃva pathe jātaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ; Santānaṃ visametāraṃ, kilantānaṃ paṭiggahaṃ; Tathūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.
就像长在路边的芒果树,树荫清凉,让人心生欢喜;
是意识之流的渡越者,是困乏者的依止处。
大王啊,就像那样,有谁知道我的须大拏呢?巴利
‘‘Ambaṃ iva pathe jātaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ; Santānaṃ visametāraṃ, kilantānaṃ paṭiggahaṃ; Tathūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.
就像长在路边的沙罗树,树荫清凉,令人心生欢喜;
心相续的调伏者,是困乏者的依止处。
大王啊,像这样的譬喻,谁能了解我的须大拏?巴利
‘‘Sālaṃ iva pathe jātaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ; Santānaṃ visametāraṃ, kilantānaṃ paṭiggahaṃ; Tathūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.
就像长在路旁的一棵树,树荫清凉,让人心生欢喜;
使寂静相续平息者,是劳累者的依止处。
有谁能真正了解我这位像那譬喻一样的大王须大拏呢?巴利
‘‘Dumaṃ iva pathe jātaṃ, sītacchāyaṃ manoramaṃ; Santānaṃ visametāraṃ, kilantānaṃ paṭiggahaṃ; Tathūpamaṃ mahārājaṃ, ko me vessantaraṃ vidū.
我就这样悲叹着,走进了广阔的森林;
我认识那个发誓的人,那个人就会让我生起欢喜。巴利
‘‘Evañca me vilapato, paviṭṭhassa brahāvane; Ahaṃ jānanti yo vajjā, nandiṃ so janaye mama.
当我这样悲叹着,走进那片广阔的森林时,
只要有人仅凭那一句话就说“我知道”,
能生出许多福德。巴利
‘‘Evañca me vilapato, paviṭṭhassa brahāvane; Ahaṃ jānanti yo vajjā, tāya so ekavācāya; Pasave puññaṃ anappaka’’nti.
在这里,“胜”指的是战胜吝啬之心。“谁能告诉我须大拏”意思是:谁能为我讲说须大拏?“成为依靠”就是成了倚靠。“疲惫之人”指筋疲力尽的人。“旅途劳累之人”指因赶路而疲惫的人。“接纳者”指接受者,也就是成为依靠处。“我知道”意思是:若有人会说“我知道须大拏居住的地方”。巴利
Tattha jayantanti maccheracittaṃ vijayantaṃ. Ko me vessantaraṃ vidūti ko mayhaṃ vessantaraṃ ācikkheyyāti vadati. Patiṭṭhāsīti patiṭṭhā āsi. Santānanti parissantānaṃ. Kilantānanti maggakilantānaṃ. Paṭiggahanti paṭiggāhakaṃ patiṭṭhābhūtaṃ. Ahaṃ jānanti yo vajjāti ahaṃ vessantarassa vasanaṭṭhānaṃ jānāmīti yo vadeyyāti attho.
负责守护的质多之子听到他的悲叹声后,为了守护(须大拏),便化作猎鹿人,在林中游荡。他心想:“这个婆罗门是为了须大拏的住处而悲叹,可他并不是依法而来的,他一定会来讨要曼坻或孩子们,我就在这里把他杀掉。”于是,他走到婆罗门跟前,搭上弓,拉满弓弦,威胁道:“婆罗门,我不会让你活着!”导师为了阐明这个意思,说道:巴利
Tassa taṃ paridevasaddaṃ sutvā ārakkhaṇatthāya ṭhapito cetaputto migaluddako hutvā araññe vicaranto ‘‘ayaṃ brāhmaṇo vessantarassa vasanaṭṭhānatthāya paridevati, na kho panesa dhammatāya āgato, maddiṃ vā dārake vā yācissati, idheva naṃ māressāmī’’ti tassa santikaṃ gantvā ‘‘brāhmaṇa, na te jīvitaṃ dassāmī’’ti dhanuṃ āropetvā ākaḍḍhitvā tajjesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他的心回应了,在林中游荡的猎人;
婆罗门啊,这位刹帝利正是因为布施得太过,才被你们所害。
他被流放离开自己的国土,住在弯折的山中。巴利
‘‘Tassa ceto paṭissosi, araññe luddako caraṃ; Tumhehi brahme pakato, atidānena khattiyo; Pabbājito sakā raṭṭhā, vaṅke vasati pabbate.
婆罗门啊,刹帝利因过度布施而被你们所害。
“他带着妻子儿女,栖身于弯山之中。”巴利
‘‘Tumhehi brahme pakato, atidānena khattiyo; Ādāya puttadārañca, vaṅke vasati pabbate.
愚笨的人总做不该做的事,从国中来到了林野;
寻找王子,就像水里的鹭鸶在找鱼一样。巴利
‘‘Akiccakārī dummedho, raṭṭhā pavanamāgato; Rājaputtaṃ gavesanto, bako macchamivodake.
婆罗门,我不会在这里饶你的命。
这支箭是我为你射出的,它要喝你的血。巴利
‘‘Tassa tyāhaṃ na dassāmi, jīvitaṃ idha brāhmaṇa; Ayañhi te mayā nunno, saro pissati lohitaṃ.
砍下你的头,割开你那连同束缚的心脏;
婆罗门,我要用你的肉来祭路鸟。巴利
‘‘Siro te vajjhayitvāna, hadayaṃ chetvā sabandhanaṃ; Panthasakuṇaṃ yajissāmi, tuyhaṃ maṃsena brāhmaṇa.
婆罗门,以你的肉、你的脂肪,还有你的头;
我要切开你的心脏,把它献作供养。巴利
‘‘Tuyhaṃ maṃsena medena, matthakena ca brāhmaṇa; Āhutiṃ paggahessāmi, chetvāna hadayaṃ tava.
婆罗门,这供养和献祭对我来说是善献、善祀,是用你的肉。
你也不会把王子的妻子和儿女带走。巴利
‘‘Taṃ me suyiṭṭhaṃ suhutaṃ, tuyhaṃ maṃsena brāhmaṇa; Na ca tvaṃ rājaputtassa, bhariyaṃ putte ca nessasī’’ti.
在这里,你这个做不该做的事的人,就是做了不该做的事。愚痴者,就是没有智慧的人。从国土来到森林,就是从国土来到大森林。这支箭将要喝血,意思是这支箭将要喝你的血。杀死之后,意思是把他杀死后,等你从树上掉下来,就像摘棕榈果一样把你的头拔掉,连同筋腱一起切下心脏的肉,献给道路天神,作名为“路鸟”的祭祀。而你也带不走,意思是:这样一来,你就不能带走王子的妻子或儿女了。巴利
Tattha akiccakārīti tvaṃ akiccakārako. Dummedhoti nippañño. Raṭṭhā pavanamāgatoti raṭṭhato mahāraññaṃ āgato. Saro pissatīti ayaṃ saro tava lohitaṃ pivissati. Vajjhayitvānāti taṃ māretvā rukkhā patitassa te sīsaṃ tālaphalaṃ viya luñcitvā sabandhanaṃ hadayamaṃsaṃ chinditvā panthadevatāya panthasakuṇaṃ nāma yajissāmi. Na ca tvanti evaṃ sante na tvaṃ rājaputtassa bhariyaṃ vā putte vā nessasīti.
他听了那番话,被死亡的恐惧所逼迫,于是说着妄语道:巴利
So tassa vacanaṃ sutvā maraṇabhayatajjito musāvādaṃ kathento āha –
婆罗门使者不可杀害,彻塔之子,你听我说:
所以,确实不该杀害使者,这是自古以来的法。巴利
‘‘Avajjho brāhmaṇo dūto, cetaputta suṇohi me; Tasmā hi dūtaṃ na hanti, esa dhammo sanantano.
所有尸毗人都已平息怒气,父亲想见他。
他的母亲也很虚弱,她的双眼不久就会衰坏。巴利
‘‘Nijjhattā sivayo sabbe, pitā naṃ daṭṭhumicchati; Mātā ca dubbalā tassa, acirā cakkhūni jīyare.
我是他们派来的使者,支提之子,请听我说:
我会把王子带走,你要是知道,就告诉我。巴利
‘‘Tesāhaṃ pahito dūto, cetaputta suṇohi me; Rājaputtaṃ nayissāmi, yadi jānāsi saṃsa me’’ti.
在这里,“被说服”就是“被劝服”。“不久眼睛将衰坏”意思是:因为不停地哭泣,用不了多久眼睛就会衰坏。巴利
Tattha nijjhattāti saññattā. Acirā cakkhūni jīyareti niccarodanena na cirasseva cakkhūni jīyissanti.
那时,车达之子听说“须大拏好像是被接来了”,心中生起欢喜,把狗拴好,让婆罗门从树上下来,请他坐在枝叶铺成的座上,供养食物之后,说了这首偈颂:巴利
Tadā cetaputto ‘‘vessantaraṃ kira ānetuṃ āgato’’ti somanassappatto hutvā sunakhe bandhitvā ṭhapetvā brāhmaṇaṃ otāretvā sākhāsanthare nisīdāpetvā bhojanaṃ datvā imaṃ gāthamāha –
我所爱的使者是亲爱的,我把这满钵的赠礼送给你。
这一罐蜂蜜,婆罗门,还有这块鹿腿肉;
我也要告诉你,那个能满足欲望者所安住的地方。巴利
‘‘Piyassa me piyo dūto, puṇṇapattaṃ dadāmi te; Imañca madhuno tumbaṃ, migasatthiñca brāhmaṇa; Tañca te desamakkhissaṃ, yattha sammati kāmado’’ti.
在这里,“对我所爱者”的意思是:对我所爱的须大拏来说,你就是那位可爱的使者。“满钵”的意思是:我送给你这满满一钵,来满足你心中的愿望。巴利
Tattha piyassa meti mama piyassa vessantarassa tvaṃ piyo dūto. Puṇṇapattanti tava ajjhāsayapūraṇaṃ puṇṇapattaṃ dadāmīti.
《小森林篇》的注释巴利
Cūḷavanavaṇṇanā
猎人儿子这样款待了那位婆罗门之后,把一罐蜂蜜和一根鹿腿肉交给他,作为路上吃的干粮,然后站在路上,举起右手,告诉他大士住的地方,说道:巴利
Evaṃ cetaputto brāhmaṇaṃ bhojetvā pātheyyatthāya tassa madhuno tumbañceva pakkamigasatthiñca datvā magge ṭhatvā dakkhiṇahatthaṃ ukkhipitvā mahāsattassa vasanokāsaṃ ācikkhanto āha –
大婆罗门,这座山就是香山。
在那里,须大拏王与子女们一同安住。巴利
‘‘Esa selo mahābrahme, pabbato gandhamādano; Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.
他保持着婆罗门的模样,拿着座具和祭勺,头上盘着发髻;
穿兽皮衣的人躺在地上,向火神致敬。巴利
‘‘Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṃ, āsadañca masaṃ jaṭaṃ; Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassati.
这些树呈现青色,结着各种不同的果实。
高高耸立,如云之峰,青蓝如眼药之山。巴利
‘‘Ete nīlā padissanti, nānāphaladharā dumā; Uggatā abbhakūṭāva, nīlā añjanapabbatā.
陀瓦萨卡纳树、佉陀罗树、婆罗树、颤动树和蔓藤,
它们为风所动,一同战栗,犹如刚饮过酒的年轻人。巴利
‘‘Dhavassakaṇṇā khadirā, sālā phandanamāluvā; Sampavedhanti vātena, sakiṃ pītāva māṇavā.
在高处的树丛间,也只听得见合唱之声;
从南方,一群杜鹃鸟,从一棵树飞到另一棵树。巴利
‘‘Upari dumapariyāyesu, saṅgītiyova suyyare; Najjuhā kokilasaṅghā, sampatanti dumā dumaṃ.
树木枝叶随风摇动,仿佛一路呼唤着那离去的人。
当来客到来时,它们会喜悦地迎接,使住在这里的人感到喜悦。
须大拏王和子女们一起安住的地方。巴利
‘‘Avhayanteva gacchantaṃ, sākhāpattasamīritā; Ramayanteva āgantaṃ, modayanti nivāsinaṃ; Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.
戴着婆罗门种姓的标记,拿着钩子、勺子和发髻;
身着皮衣,卧于地上,礼敬火神。巴利
‘‘Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṃ, āsadañca masaṃ jaṭaṃ; Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassatī’’ti.
其中,香山就是这座香山。沿着它的山脚朝北走,就能到达帝释天赐予的修行处,须大拏王和妻子儿女一起住在那里,你会看到那个地方——这就是这句话的意思。婆罗门的外表,指的是最胜者出家时的装扮。带着钩子、勺子和发髻,是说为了把果子拉下来摘取,带着钩子、拨火用的勺子,还盘着发髻。穿皮衣,就是披着兽皮。躺在地上,就是铺着树叶睡在地上。dhavassakaṇṇā khadirā,指的是dhavā树、assakaṇṇā树和khadirā树。Sakiṃ pītāva māṇavā,指的是像酒鬼一样只喝一次。Upari dumapariyāyesū,指的是在树枝上。Saṅgītiyova suyyare,指的是各种鸟鸣叫的声音,听起来像天界的音乐。Najjuhā,指的是najjuhā鸟。Sampatantī,指的是鸣叫着四处游走。Sākhāpattasamīritā,指的是鸟被枝叶触碰而鸣叫,或者被风吹动的枝叶本身。Āgantanti,指的是前来的人。Yatthā,指的是须大拏所住的隐修处,到了那里之后,你便会见到这隐修处的殊胜。巴利
Tattha gandhamādanoti esa gandhamādanapabbato, etassa pādena uttarābhimukho gacchanto yattha sakkadattiye assamapade vessantaro rājā saha puttadārehi vasati, taṃ passissasīti attho. Brāhmaṇavaṇṇanti seṭṭhapabbajitavesaṃ. Āsadañca masaṃ jaṭanti ākaḍḍhitvā phalānaṃ gahaṇatthaṃ aṅkusañca aggijuhanakaṭacchuñca jaṭāmaṇḍalañca dhārento. Cammavāsīti ajinacammadharo. Chamā setīti pathaviyaṃ paṇṇasanthare sayati. Dhavassakaṇṇā khadirāti dhavā ca assakaṇṇā ca khadirā ca. Sakiṃ pītāva māṇavāti ekavārameva pītā surāsoṇḍā viya. Upari dumapariyāyesūti rukkhasākhāsu. Saṅgītiyova suyyareti nānāsakuṇānaṃ vassantānaṃ saddā dibbasaṅgītiyo viya suyyare. Najjuhāti najjuhasakuṇā. Sampatantīti vikūjantā vicaranti. Sākhāpattasamīritāti sākhānaṃ pattehi saṅghaṭṭitā hutvā vikūjantā sakuṇā, vātena samīritā pattasākhāyeva vā. Āgantanti āgacchantaṃ janaṃ. Yatthāti yasmiṃ assame vessantaro vasati, tattha gantvā imaṃ assamapadasampattiṃ passissasīti.
接着,又进一步称赞那座隐修处,他说道:巴利
Tato uttaripi assamapadaṃ vaṇṇento āha –
芒果、木苹果、菠萝蜜、娑罗树、阎浮树、毗醯勒树;
诃子、余甘子、菩提树,还有酸枣。巴利
‘‘Ambā kapitthā panasā, sālā jambū vibhītakā; Harītakī āmalakā, assatthā badarāni ca.
这里还有可爱的廷婆楼树、榕树和迦毗他树;
蜜糖树滴着蜜,低处的无花果也熟了。巴利
‘‘Cārutimbarukkhā cettha, nigrodhā ca kapitthanā; Madhumadhukā thevanti, nīce pakkā cudumbarā.
有石榴和葡萄,还有蜜枣;
在那里,它们各自取来没有蝇粪等杂质的蜂蜜来吃。巴利
‘‘Pārevatā bhaveyyā ca, muddikā ca madhutthikā; Madhuṃ anelakaṃ tattha, sakamādāya bhuñjare.
有些芒果树在别处开了花,另一些则无果地立在那里。
还有一些芒果,有生的也有熟的,这两种都像青蛙的颜色。巴利
‘‘Aññettha pupphitā ambā, aññe tiṭṭhanti dovilā; Aññe āmā ca pakkā ca, bhekavaṇṇā tadūbhayaṃ.
这里,下面有个男人正在摘成熟的芒果;
这些既是生的也是熟的,颜色、香气和味道都最为上等。巴利
‘‘Athettha heṭṭhā puriso, ambapakkāni gaṇhati; Āmāni ceva pakkāni, vaṇṇagandharasuttame.
这对我来说实在太奇妙了,那“hīṅ”的声音在我心中浮现。
就像天神的住处,美得像欢喜园一样。巴利
‘‘Ateva me acchariyaṃ, hīṅkāro paṭibhāti maṃ; Devānamiva āvāso, sobhati nandanūpamo.
容易裂开的椰子树,椰枣树在婆罗门森林;
就像编好的花环一样立在那里,又像旗杆顶端那样显眼。
就像用各种颜色的花装饰天空,仿佛繁星点缀的夜空。巴利
‘‘Vibhedikā nāḷikerā, khajjurīnaṃ brahāvane; Mālāva ganthitā ṭhanti, dhajaggāneva dissare; Nānāvaṇṇehi pupphehi, nabhaṃ tārācitāmiva.
拘那迦树、拘执树与陀罗树,还有波吒厘树,都开花了;
普那伽树、山普那伽树,还有黑檀树,都开满了花。巴利
‘‘Kuṭajī kuṭṭhatagarā, pāṭaliyo ca pupphitā; Punnāgā giripunnāgā, koviḷārā ca pupphitā.
伍答拉咖树、索摩罗树,还有许多沉香树。
普塔吉瓦树、迦拘陀和阿萨那树,在这里也都开花了。巴利
‘‘Uddālakā somarukkhā, agaruphalliyā bahū; Puttajīvā ca kakudhā, asanā cettha pupphitā.
库塔迦树、萨拉拉树、尼帕树、憍赏弥树、面包果树和达婆树。
那里的沙罗树也开满了花,看上去就像一堆稻草。巴利
‘‘Kuṭajā salaḷā nīpā, kosambā labujā dhavā; Sālā ca pupphitā tattha, palālakhalasannibhā.
离那里不远处,在令人心生欢喜的地面上,有一方莲池。
覆满红莲与青莲,犹如天界的欢喜园。巴利
‘‘Tassāvidūre pokkharaṇī, bhūmibhāge manorame; Padumuppalasañchannā, devānamiva nandane.
这时,杜鹃鸟陶醉在花蜜的滋味中,发出悦耳的鸣叫;
他们使树林回响,在应季盛开的树上。巴利
‘‘Athettha puppharasamattā, kokilā mañjubhāṇikā; Abhinādenti pavanaṃ, utusampupphite dume.
蜜以花蜜在每一朵莲花上滴落。
这里,南风和西风吹了起来;
这座修行处到处散落着莲花的花粉。巴利
‘‘Bhassanti makarandehi, pokkhare pokkhare madhū; Athettha vātā vāyanti, dakkhiṇā atha pacchimā; Padumakiñjakkhareṇūhi, okiṇṇo hoti assamo.
这里也有粗大的菱角,令人沮丧,也令人欢喜;
鱼和鳖在这里交错混杂,还有许多模仿鸟;
蜂蜜从莲茎里流出,乳汁、酥油从莲藕间流出。巴利
‘‘Thūlā siṅghāṭakā cettha, saṃsādiyā pasādiyā; Macchakacchapabyāviddhā, bahū cettha mupayānakā; Madhuṃ bhisehi savati, khīrasappi muḷālibhi.
那片树林香气怡人,吹送着各种芬芳和合之香;
整片树林被花香熏得醉人,枝头开满了花。
蜜蜂被花香吸引,从四面八方嗡嗡飞来。巴利
‘‘Surabhī taṃ vanaṃ vāti, nānāgandhasamoditaṃ; Sammaddateva gandhena, pupphasākhāhi taṃ vanaṃ; Bhamarā pupphagandhena, samantā mabhināditā.
这里还有许多飞禽,种类不同、颜色各异。
它们和各自的妻子一起欢快地互相鸣叫应和。巴利
‘‘Athettha sakuṇā santi, nānāvaṇṇā bahū dijā; Modanti saha bhariyāhi, aññamaññaṃ pakūjino.
难陀鸟和命子鸟,命子鸟是我们所珍爱的;
可爱的儿子们,可爱的喜悦者们,以莲池为家的鸟儿。巴利
‘‘Nandikā jīvaputtā ca, jīvaputtā piyā ca no; Piyā puttā piyā nandā, dijā pokkharaṇīgharā.
它们像编好的花环一样竖立着,看起来就像旗帜的顶端一样。
用各种颜色的花,善巧地编缀得整整齐齐;
在那里,须大拏王与子女们一同安住。巴利
‘‘Mālāva ganthitā ṭhanti, dhajaggāneva dissare; Nānāvaṇṇehi pupphehi, kusaleheva suganthitā; Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.
保持着婆罗门的模样,拿着杵、黑羚羊皮和发髻。
身着皮衣,卧于地上,礼敬火神。巴利
‘‘Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṃ, āsadañca masaṃ jaṭaṃ; Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassatī’’ti.
在这里,cārutimbarukkhā 是指金色的阎浮树。Madhumadhukā 是指味道甘甜的蜜树。Thevanti 是指闪闪发光。Pārevatā 是指形状像鸽足的树。Bhaveyyā 是指结长形果实的芭蕉树。Madhutthikā 是指不断滴下蜜汁的树,或者因为甘甜而像蜜滴一样。Sakamādāyā 是指自己亲手摘来享用。Dovilā 是指花和叶已经掉落、正在结果的树。Bhekavaṇṇā tadūbhaya 是指那些生的和熟的果实,颜色都像青蛙的背一样。Athettha heṭṭhā puriso 是指在这里的精舍中,人站在芒果树下就能摘到芒果,不需要爬上去。Vaṇṇagandharasuttame 是指这些树在颜色、香气、味道等方面都是最上等的。巴利
Tattha cārutimbarukkhāti suvaṇṇatimbarukkhā. Madhumadhukāti madhurasā madhukā. Thevantīti virocanti. Pārevatāti pārevatapādasadisā rukkhā. Bhaveyyāti dīghaphalā kadaliyo. Madhutthikāti madhuttheve paggharantiyo, madhuratāya vā madhutthevasadisā. Sakamādāyāti taṃ sayameva gahetvā paribhuñjanti. Dovilāti patitapupphapattā sañjāyamānaphalā. Bhekavaṇṇā tadūbhayanti te ubhopi āmā ca pakkā ca maṇḍūkapiṭṭhivaṇṇāyeva. Athettha heṭṭhā purisoti atha ettha assame tesaṃ ambānaṃ heṭṭhā ṭhitakova puriso ambaphalāni gaṇhāti, ārohaṇakiccaṃ natthi. Vaṇṇagandharasuttameti etehi vaṇṇādīhi uttamāni.
我这边实在太奇妙了,对我来说极其稀有。“Hiṅkāro”就是发出“hin”的声音。“Vibhedikā”就是棕榈树。“Mālāva ganthitā”是说,在开满花的树上,花朵就像编好的花环一样挂在上头。“Dhajaggāneva dissare”是说,那些树看起来就像装饰过的幢顶。“Kuṭajī kuṭṭhatagarā”是指一种叫kuṭajī的树,以及kuṭṭha灌木和tagara灌木。“Giripunnāgā”是指大punnāga树。“Koviḷārā”是指一种叫koviḷāra的树。“Uddālakā”是指uddāla树。“Somarukkhā”是指开黄花的王树。“Phalliyā”是指一种叫phalliya的树。“Puttajīvā”是指大榕树。“Labujā”是指一种叫labuja的树。“Palālakhalasannibhā”是说,树下落下的成堆花朵,看起来就像稻草堆一样。巴利
Ateva me acchariyanti ativiya me acchariyaṃ. Hiṅkāroti hinti karaṇaṃ. Vibhedikāti tālā. Mālāva ganthitāti supupphitarukkhānaṃ upari ganthitā mālā viya pupphāni tiṭṭhanti. Dhajaggāneva dissareti tāni rukkhāni alaṅkatadhajaggāni viya dissanti. Kuṭajī kuṭṭhatagarāti kuṭaji nāmekā rukkhajāti kuṭṭhagacchā ca tagaragacchā ca. Giripunnāgāti mahāpunnāgā. Koviḷārāti koviḷārarukkhā nāma. Uddālakāti uddālarukkhā. Somarukkhāti pītapupphavaṇṇā rājarukkhā. Phalliyāti phalliyarukkhā nāma. Puttajīvāti mahānigrodhā. Labujāti labujarukkhā nāma. Palālakhalasannibhāti tesaṃ heṭṭhā paggharitapupphapuñjā palālakhalasannibhāti vadati.
池塘指四方形的池塘。欢喜指像欢喜园里的欢喜池那样。被花香陶醉指被花香醉得摇来摇去。花蕊指花粉。每一片莲叶上指每一片红莲叶上。因为在那些莲叶上,花粉从花蕊散落下来,就成了所谓的莲蜜。南风以及西风到这里,就已经把一切方向和四隅的风都显示出来了。大菱角指大号的菱角。自然稻指自然生长的稻谷,也叫鹦鹉稻。落地稻指那些掉在地上的稻谷。成行游动指在清澈的水中成行游动、清晰可见,也就是在清水中成行排列、游动可见的景象。螃蟹指蟹类。蜜指藕节破裂时流出的汁液,形似蜂蜜。乳酥藕管指从藕管中流出的汁液宛如掺了乳的熟酥/生酥。巴利
Pokkharaṇīti caturassapokkharaṇī. Nandaneti nandanavane nandāpokkharaṇī viya. Puppharasamattāti puppharasena mattā calitā. Makarandehīti kiñjakkhehi. Pokkharepokkhareti paduminipaṇṇe paduminipaṇṇe. Tesu hi kiñjakkhato reṇu bhassitvā pokkharamadhu nāma hoti. Dakkhiṇā atha pacchimāti ettāvatā sabbā disā vidisāpi vātā dassitā honti. Thūlāsiṅghāṭakāti mahantā siṅghāṭakā ca. Saṃsādiyāti sayaṃ jātasālī, sukasālītipi vuccanti. Pasādiyāti teyeva bhūmiyaṃ patitā. Byāviddhāti pasanne udake byāviddhā paṭipāṭiyā gacchantā dissanti. Mupayānakāti kakkaṭakā. Madhaunti bhisakoṭiyā bhinnāya paggharaṇaraso madhusadiso hoti. Khīrasappi muḷālibhīti muḷālehi paggharaṇaraso khīramissakanavanītasappi viya hoti.
“Sammaddateva”是说,仿佛让聚集而来的人们都陶醉了。“Samantā mabhināditā”是说,它们从四面八方鸣叫着,四处游走。“Nandikā”等就是它们的名字。其中,第一只说:“主人须大拏,你住在这片林子里,应当欢喜。”第二只说:“愿你安乐地活着,你的孩子们也安乐。”第三只说:“愿你活着,你亲爱的孩子们也活着。”第四只说:“愿你欢喜,你可爱的孩子们也欢喜。”它们就是由此得名的。“Pokkharaṇīgharā”是说,居于池塘中的众生。巴利
Sammaddatevāti sampattajanaṃ madayati viya. Samantā mabhināditāti samantā abhinadantā vicaranti. ‘‘Nandikā’’tiādīni tesaṃ nāmāni. Tesu hi paṭhamā ‘‘sāmi vessantara, imasmiṃ vane vasanto nandā’’ti vadanti. Dutiyā ‘‘tvañca sukhena jīva, puttā ca te’’ti vadanti. Tatiyā ‘‘tvañca jīva, piyā puttā ca te’’ti vadanti. Catutthā ‘‘tvañca nanda, piyā puttā ca te’’ti vadanti. Tena tesaṃ etāneva nāmāni ahesuṃ. Pokkharaṇīgharāti pokkharaṇivāsino.
车夫之子这样讲完须大拏住的地方之后,究迦很满意,就上前招呼他,说了这首偈子:巴利
Evaṃ cetaputtena vessantarassa vasanaṭṭhāne akkhāte jūjako tussitvā paṭisanthāraṃ karonto imaṃ gāthamāha –
这个是我的麨粮,跟蜂蜜混在一起;
蜜团和炒面,我把炒面粥给你。巴利
‘‘Idañca me sattubhattaṃ, madhunā paṭisaṃyutaṃ; Madhupiṇḍikā ca sukatāyo, sattubhattaṃ dadāmi te’’ti.
这里,“sattubhatta”指的是像熟蜜一样、被称为 sattu 的食物。这句话的意思是:这是我的,我给你,你拿去吧。巴利
Tattha sattubhattanti pakkamadhusannibhaṃ sattusaṅkhātaṃ bhattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – idaṃ mama atthi, taṃ te dammi, gaṇhāhi nanti.
他听了之后,支提之子说道:巴利
Taṃ sutvā cetaputto āha –
你自己的资具就留着吧,我不想要资具。
就算这样,婆罗门啊,你也拿去吧;婆罗门啊,你随意去吧。巴利
‘‘Tuyheva sambalaṃ hotu, nāhaṃ icchāmi sambalaṃ; Itopi brahme gaṇhāhi, gaccha brahme yathāsukhaṃ.
有一条只能一个人走的小路,笔直地通向那座修行静修处;
阿朱多仙人也在那里,牙齿沾满泥垢,头上满是尘土。
保持着婆罗门的模样,还带着须发和发髻。巴利
‘‘Ayaṃ ekapadī eti, ujuṃ gacchati assamaṃ; Isīpi accuto tattha, paṅkadanto rajassiro; Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṃ, āsadañca masaṃ jaṭaṃ.
穿兽皮衣的人躺在地上,礼拜火神;
你去到他那里,向他请教,他会告诉你那条路。巴利
‘‘Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassati; Taṃ tvaṃ gantvāna pucchassu, so te maggaṃ pavakkhatī’’ti.
在这里,“sambala”指的是路上的干粮。“eti”的意思是:那条朝我们迎面而来的独行小道,笔直地通向那座修行居所。“accuta”:有一位名叫阿俱陀的仙人就住在那里。巴利
Tattha sambalanti pātheyyaṃ. Etīti yo ekapadikamaggo amhākaṃ abhimukho eti, esa assamaṃ ujuṃ gacchati. Accutoti evaṃnāmako isi tattha vasati.
听了这话,婆罗门对支提行了右绕礼,
他满心欢喜地离开了,前往阿朱多仙人所在之处。巴利
‘‘Idaṃ sutvā brahmabandhu, cetaṃ katvā padakkhiṇaṃ; Udaggacitto pakkāmi, yenāsi accuto isī’’ti.
在那里,yenāsīti(“yena”即“他曾在何处”)中,那位名为阿库托的仙人在什么地方,他就去了那个地方。巴利
Tattha yenāsīti yasmiṃ ṭhāne accuto isi ahosi, tattha gatoti.
跋勒德瓦哲正走着路,看见了阿朱多仙人。
跋勒德瓦哲见到他之后,就和那位圣者互相欢喜地问候。巴利
‘‘Gacchanto so bhāradvājo, addassa accutaṃ isiṃ; Disvāna taṃ bhāradvājo, sammodi isinā saha.
尊者,您还好吗?您没有病痛吧?
你靠捡拾落穗过日子吗?树根和野果够多吗?巴利
‘‘Kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmayaṃ; Kacci uñchena yāpesi, kacci mūlaphalā bahū.
牛虻和蚊子是不是很少,爬虫是不是也几乎没有?
在这猛兽遍布的森林里,难道就没有伤害吗?巴利
‘‘Kacci ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṃsā na vijjatī’’ti.
这里,“婆罗堕阇”是指究迦。“appameva”就是极少的意思。“hiṃsā”是指他们那些蚊虻之类对你们造成的伤害。巴利
Tattha bhāradvājoti jūjako. Appamevāti appāyeva. Hiṃsāti tesaṃ vasena tumhākaṃ vihiṃsā.
婆罗门啊,我既清净无过,也无病痛;
我靠捡拾落穗过活,而且根茎果实也很丰足。巴利
‘‘Kusalañceva me brahme, atho brahme anāmayaṃ; Atho uñchena yāpemi, atho mūlaphalā bahū.
还有牛虻和蚊子,以及各种爬虫,其实也都很稀少。
在野兽出没的树林里,我没有遭受伤害。巴利
‘‘Atho ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṃsā mayhaṃ na vijjati.
我在茅舍里住了很多年,
我不记得曾经生起过什么让人不舒服的病。巴利
‘‘Bahūni vassapūgāni, assame vasato mama; Nābhijānāmi uppannaṃ, ābādhaṃ amanoramaṃ.
大梵天,欢迎你来,而且你来得正是时候。
尊者,请进来,洗洗你的脚吧。巴利
‘‘Svāgataṃ te mahābrahme, atho te adurāgataṃ; Anto pavisa bhaddante, pāde pakkhālayassu te.
紫矿果、紫矿果、麻兜果、伽苏玛利果,
梵天啊,请享用那些细小殊胜的果子,一次又一次地享用吧。巴利
‘‘Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo; Phalāni khuddakappāni, bhuñja brahme varaṃ varaṃ.
这水也是清凉的,是从山洞里取来的。
大婆罗门,如果你愿意的话,就从这水中喝吧。巴利
‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā; Tato piva mahābrahme, sace tvaṃ abhikaṅkhasī’’ti.
凡是接受下来的布施,对这一切都作了尊奉之礼;
桑阇耶自己的儿子,被尸毗人赶出了家乡;
我为了见他而来到这里,你要是知道,就告诉我。巴利
‘‘Paṭiggahitaṃ yaṃ dinnaṃ, sabbassa agghiyaṃ kataṃ; Sañjayassa sakaṃ puttaṃ, sivīhi vippavāsitaṃ; Tamahaṃ dassanamāgato, yadi jānāsi saṃsa me’’ti.
在那里,我为了见他而来。苦行者说:巴利
Tattha tamahaṃ dassanamāgatoti taṃ ahaṃ dassanāya āgato. Tāpaso āha –
您不是为了福德才来到尸毗王面前的。
我想,您想要的是国王那位忠贞的妻子吧;
我想,你是想要女奴迦诃耆那和男奴阇利吧。巴利
‘‘Na bhavaṃ eti puññatthaṃ, sivirājassa dassanaṃ; Maññe bhavaṃ patthayati, rañño bhariyaṃ patibbataṃ; Maññe kaṇhājinaṃ dāsiṃ, jāliṃ dāsañca icchasi.
或者,是为了把母子三人从阿兰若带出来才来的?
婆罗门啊,他没有财富,也没有财物和谷物。巴利
‘‘Atha vā tayo mātāputte, araññā netumāgato; Na tassa bhogā vijjanti, dhanaṃ dhaññañca brāhmaṇā’’ti.
在这里,“他没有财富”的意思是:婆罗门啊,那位住在森林里的须大拏,根本没有财富可得,也没有钱财和粮食,他过着穷困的日子。你到他跟前去,又能做什么呢?巴利
Tattha na tassa bhogāti bho brāhmaṇa, tassa vessantarassa araññe viharantassa neva bhogā vijjanti, dhanadhaññañca na vijjati, duggato hutvā vasati, tassa santikaṃ gantvā kiṃ karissasīti?
听了这话,久迦说道:巴利
Taṃ sutvā jūjako āha –
我没有对尊者发怒,也不是来乞求的;
见到圣者们是好事,和他们相处总是快乐的。巴利
‘‘Akuddharūpohaṃ bhoto, nāhaṃ yācitumāgato; Sādhu dassanamariyānaṃ, sannivāso sadā sukho.
我从没见过那位被尸毗人赶出家园的尸毗王;
我正是为了见他而来,你要是知道他在哪儿,就告诉我吧。巴利
‘‘Adiṭṭhapubbo sivirājā, sivīhi vippavāsito; Tamahaṃ dassanamāgato, yadi jānāsi saṃsa me’’ti.
它的意思是:贤者啊,我不是容易发怒的人,到此为止就够了。而且我来这里,并不是要向须大拏乞求什么。能见到诸圣者是好事,和他们相处也很快乐。我是他的老师,那位婆罗门。自从他被尸毗人放逐以后,我就再没见过他,所以我是为了见他而来的。如果你知道他的住处,就告诉我吧。巴利
Tassattho – ahaṃ, bho tāpasa, akuddharūpo, alaṃ ettāvatā, ahaṃ pana na kiñci vessantaraṃ yācitumāgato, ariyānaṃ pana dassanaṃ sādhu, sannivāso ca tehi saddhiṃ sukho. Ahaṃ tassa ācariyabrāhmaṇo, mayā ca so yato sivīhi vippavāsito, tato paṭṭhāya adiṭṭhapubbo, tenāhaṃ taṃ dassanatthāya āgato. Yadi tassa vasanaṭṭhānaṃ jānāsi, saṃsa meti.
他听了那番话,相信了,就说:“好吧,明天我再告诉你,今天你先在这里住下。”他用各种果子让他吃饱,第二天为他指路时,伸出右手指着说——巴利
So tassa vacanaṃ sutvā saddahitvā ‘‘hotu sve saṃsissāmi te, ajja tāva idheva vasāhī’’ti taṃ phalāphalehi santappetvā punadivase maggaṃ dassento dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā āha –
大婆罗门啊,这就是那座香醉山;
在那里,须大拏王与子女们一同安住。巴利
‘‘Esa selo mahābrahme, pabbato gandhamādano; Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.
保持着婆罗门的模样,带着坐具和祭杓,结着发髻;
穿兽皮衣的人躺在地上,向火神致敬。巴利
‘‘Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṃ, āsadañca masaṃ jaṭaṃ; Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassati.
这些树呈现青色,结着各种不同的果实。
高高耸起,犹如云峰,青蓝色如同眼药山。巴利
‘‘Ete nīlā padissanti, nānāphaladharā dumā; Uggatā abbhakūṭāva, nīlā añjanapabbatā.
达瓦萨卡那树、佉陀罗树、婆罗双树、颤动藤;
它们为风所动,一同战栗,犹如刚饮过酒的年轻人。巴利
‘‘Dhavassakaṇṇā khadirā, sālā phandanamāluvā; Sampavedhanti vātena, sakiṃ pītāva māṇavā.
在树冠上方,传来的正是如同合唱一样的声音;
从树上,一群杜鹃鸟飞到一棵又一棵树。巴利
‘‘Upari dumapariyāyesu, saṃgītiyova suyyare; Najjuhā kokilasaṅghā, sampatanti dumā dumaṃ.
枝叶被风吹动,像是在向行走的人招手。
它们让到来的人感到愉悦,让居住的人感到快乐;
在那里,须大拏王与子女们一同安住。巴利
‘‘Avhayanteva gacchantaṃ, sākhāpattasamīritā; Ramayanteva āgantaṃ, modayanti nivāsinaṃ; Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.
他保持着婆罗门的外表,穿着蚁垤色的衣服,留着发髻;
穿兽皮的人躺在地上,向火神行礼。巴利
‘‘Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṃ, āsadañca masaṃ jaṭaṃ; Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassati.
在令人心生欢喜的地面上,迦利利花环铺展开来。
地面像嫩绿的草一样青翠,那里不会扬起尘土。巴利
‘‘Karerimālā vitatā, bhūmibhāge manorame; Saddalāharitā bhūmi, na tatthuddhaṃsate rajo.
颜色像孔雀的脖子,摸起来像棉花一样柔软。
草长得不高,四周只有四指高。巴利
‘‘Mayūragīvasaṅkāsā, tūlaphassasamūpamā; Tiṇāni nātivattanti, samantā caturaṅgulā.
芒果、阎浮果、木苹果,还有低处成熟的优昙跋罗果;
那些树木可以享用,让这片树林成为喜乐增长的地方。巴利
‘‘Ambā jambū kapitthā ca, nīce pakkā cudumbarā; Paribhogehi rukkhehi, vanaṃ taṃ rativaḍḍhanaṃ.
像琉璃一样的颜色,鱼群聚集、在其中游动;
清澈芬芳的水,在那里也流淌着。巴利
‘‘Veḷuriyavaṇṇasannibhaṃ, macchagumbanisevitaṃ; Suciṃ sugandhaṃ salilaṃ, āpo tatthapi sandati.
离它不远处有一方莲池,坐落在一片令人心生欢喜的地上。
覆满红莲与青莲,犹如天界的欢喜园。巴利
‘‘Tassāvidūre pokkharaṇī, bhūmibhāge manorame; Padumuppalasañchannā, devānamiva nandane.
婆罗门,在那池塘里有三种青莲;
有的青色,有的白色,有的红色,五彩缤纷。巴利
‘‘Tīṇi uppalajātāni, tasmiṃ sarasi brāhmaṇa; Vicittaṃ nīlānekāni, setā lohitakāni cā’’ti.
它的意思和前面说的完全一样。“Karerimālā vitatā”是说用迦罗利花铺满。“Saddalāharitā”是说因为一直湿润而呈现绿色。“Na tatthuddhaṃsate rajo”是说在那片树林里,连一点点灰尘都不会扬起来。“Tūlaphassasamūpamā”是说触感柔软,像棉花一样。“Tiṇāni nātivattanti”是说那片地上的草颜色像孔雀脖子,只长到四指高,就不再往上长了。“Ambā jambū kapitthā ca”就是芒果树、阎浮树和木苹果树。“Paribhogehī”是指各种开花结果的受用树木。“Sandati”是说在那片林丛的弯曲山中,水顺着小河流下来,也就是流淌的意思。“Vicittaṃ nīlānekāni, setā lohitakāni ca”是说有些是青色的,有些是白色的,有些是红色的——因为有了这三种优钵罗类莲花,那个池塘变得色彩斑斓,看起来就像精心装饰过的花篮一样美丽。巴利
Tassattho heṭṭhā vuttasadisoyeva. Karerimālā vitatāti kareripupphehi vitatā. Saddalāharitāti dhuvasaddalena haritā. Na tatthuddhaṃsate rajoti tasmiṃ vane appamattakopi rajo na uddhaṃsate. Tūlaphassasamūpamāti mudusamphassatāya tūlaphassasadisā. Tiṇāni nātivattantīti tāni tassā bhūmiyā mayūragīvavaṇṇāni tiṇāni samantato caturaṅgulappamāṇāneva vattanti, tato pana uttari na vaḍḍhanti. Ambā jambū kapitthā cāti ambā ca jambū ca kapitthā ca. Paribhogehīti nānāvidhehi pupphūpagaphalūpagehi paribhogarukkhehi. Sandatīti tasmiṃ vanasaṇḍe vaṅkapabbate kunnadīhi otarantaṃ udakaṃ sandati, pavattatīti attho. Vicittaṃ nīlānekāni, setā lohitakāni cāti ekāni nīlāni, ekāni setāni, ekāni lohitakānīti imehi tīhi uppalajātehi taṃ saraṃ vicittaṃ. Susajjitapupphacaṅkoṭakaṃ viya sobhatīti dasseti.
这样描述完方形池塘之后,接着描述目支邻陀池,他说道:巴利
Evaṃ caturassapokkharaṇiṃ vaṇṇetvā puna mucalindasaraṃ vaṇṇento āha –
那里的红莲花,还有白香莲,都像亚麻布一样。
迦蓝巴迦花覆盖着的那座湖,名叫目支邻陀。巴利
‘‘Khomāva tattha padumā, setasogandhikehi ca; Kalambakehi sañchanno, mucalindo nāma so saro.
在那里,莲花盛开,看上去一望无际。
热季和冬季开的花,高到膝盖,铺展开来。巴利
‘‘Athettha padumā phullā, apariyantāva dissare; Gimhā hemantikā phullā, jaṇṇutagghā upattharā.
各种芬芳的香气四处飘散,地上铺满了五彩缤纷的花朵。
蜜蜂被花香吸引,从四面八方嗡嗡作响。巴利
‘‘Surabhī sampavāyanti, vicittapupphasanthatā; Bhamarā pupphagandhena, samantā mabhināditā’’ti.
在那里,像亚麻布一样洁白。被白睡莲、香睡莲和迦蓝巴迦花覆盖着,那个湖(就这样被花覆盖了)。看起来无边无际,就像没有限量一样。夏季和冬季的(莲花),是指在夏季和冬季都开花的莲花。齐膝深的,是说它们在齐膝深的水里铺展开来盛开,看起来就像铺开的垫子一样。色彩缤纷、铺满花朵,是说它们色彩斑斓,被花朵铺满,常年散发着芳香。巴利
Tattha khomāvāti khomamayā viya paṇḍarā. Setasogandhikehi cāti setuppalehi ca sogandhikehi ca kalambakehi ca so saro sañchanno. Apariyantāva dissareti aparimāṇā viya dissanti. Gimhā hemantikāti gimhe ca hemantike ca pupphitapadumā. Jaṇṇutagghā upattharāti jaṇṇupamāṇe udake upattharā phullā honti, santhatā viya khāyanti. Vicittapupphasanthatāti vicittā hutvā pupphehi santhatā sadā surabhī sampavāyanti.
婆罗门啊,就在那水岸边,树木挺立着;
咖丹巴树和喇叭花树都开满了花,黑檀树也开花了。巴利
‘‘Athettha udakantasmiṃ, rukkhā tiṭṭhanti brāhmaṇa; Kadambā pāṭalī phullā, koviḷārā ca pupphitā.
安古罗树、迦支迦罗树,还有波利质多树,都开花了;
瓦拉纳树和瓦亚那树等树木,散布在目支邻陀湖的两岸。巴利
‘‘Aṅkolā kacchikārā ca, pārijaññā ca pupphitā; Vāraṇā vayanā rukkhā, mucalindamubhato saraṃ.
白花围绕的阔荚合欢树,芬芳的鸡冠花随风飘送。
尼衮迪树、西利尼衮迪树,还有阿萨那树,都在这里开花了。巴利
‘‘Sirīsā setapārisā, sādhu vāyanti paddhakā; Nigguṇḍī sirīnigguṇḍī, asanā cettha pupphitā.
潘古拉树很多,谢喇树很多,还有索班佳那树也开花了;
鸡檀迦树、翅子树和咖那韦拉树都开花了。巴利
‘‘Paṅgurā bahulā selā, sobhañjanā ca pupphitā; Ketakā kaṇikārā ca, kaṇaverā ca pupphitā.
阿朱那树、阿朱迦那树和摩诃男树都开满了花。
紧叔迦树繁花满枝,挺立着,仿佛在燃烧。巴利
‘‘Ajjunā ajjukaṇṇā ca, mahānāmā ca pupphitā; Supupphitaggā tiṭṭhanti, pajjalanteva kiṃsukā.
白叶树、七叶树,芭蕉树和红花树;
弓匠花以花(制成),以及覆盖头部的头巾。巴利
‘‘Setapaṇṇī sattapaṇṇā, kadaliyo kusumbharā; Dhanutakkārī pupphehi, sīsapāvaraṇāni ca.
阿奇瓦树、萨拉瓦树,还有开满花的萨拉吉亚树;
白沉香、多伽罗香,还有曼西库塔、库拉瓦拉。巴利
‘‘Acchivā sallavā rukkhā, sallakiyo ca pupphitā; Setageru ca tagarā, maṃsikuṭṭhā kulāvarā.
这里的树,无论幼小还是老迈,都笔直不弯,还开着花。
他们站在隐修处的两边,也站在火屋的四周。巴利
‘‘Daharā rukkhā ca vuddhā ca, akuṭilā cettha pupphitā; Assamaṃ ubhato ṭhanti, agyāgāraṃ samantato’’ti.
在那里,“站立”的意思是环绕湖泊站着。“咖丹巴”就是咖丹巴树。“迦奇卡勒”等等也是同名的树。“巴利坚那”是红色的花环。“瓦拉那、瓦亚那”就是瓦拉那树和瓦亚那树。“目支邻陀两侧”就是目支邻陀湖的两边。“白巴利萨”是白色丛树。据说那些树树干是白色的,叶子很大,花像金合欢树的花。“尼贡迪、西利尼贡迪”就是普通的尼贡迪和黑色的尼贡迪。“班古拉”是班古拉树。“库孙巴勒”是一丛一丛长的树。“以弓树和塔卡里树之花”由弓树和塔卡里树之花庄严。“西斯巴瓦拉那”由西斯巴树和瓦拉那树庄严。“阿奇瓦”等也是树。“白格鲁与达格勒”就是白格鲁和达格勒。“曼西库塔、库拉瓦拉”就是曼西树、库塔树和库拉瓦拉树。“不弯曲”是正直的。“火屋四周”是环绕火屋而立。巴利
Tattha tiṭṭhantīti saraṃ parikkhipitvā tiṭṭhanti. Kadambāti kadambarukkhā. Kacchikārā cāti evaṃnāmakā rukkhā. Pārijaññāti rattamālā. Vāraṇā vayanāti vāraṇarukkhā ca vayanarukkhā ca. Mucalindamubhato saranti mucalindassa sarassa ubhayapassesu. Setapārisāti setagaccharukkhā . Te kira setakkhandhā mahāpaṇṇā kaṇikārasadisapupphā honti. Nigguṇḍī sirīnigguṇḍīti pakatinigguṇḍī ceva kāḷanigguṇḍī ca. Paṅgurāti paṅgurarukkhā. Kusumbharāti ekagacchā. Dhanutakkārī pupphehīti dhanūnañca takkārīnañca pupphehi sobhitā. Sīsapāvaraṇāni cāti sīsapehi ca varaṇehi ca sobhitā. Acchivātiādayopi rukkhāyeva. Setageru ca tagarāti setageru ca tagarā ca. Maṃsikuṭṭhā kulāvarāti maṃsigacchā ca kuṭṭhagacchā ca kulāvarā ca. Akuṭilāti ujukā. Agyāgāraṃ samantatoti agyāgāraṃ parikkhipitvā ṭhitāti attho.
在这里的水岸边,有一丛繁茂的罗勒;
绿豆草、卡勒提草和苔藓头,长着很多。巴利
‘‘Athettha udakantasmiṃ, bahujāto phaṇijjako; Muggatiyo karatiyo, sevālasīsakā bahū.
堤岸翻腾涌动,一片混乱翻滚;苍蝇像阿魏胶网一样密密麻麻。
这里还有达西马坎贾卡,以及许多低矮的卡拉姆巴卡。巴利
‘‘Uddāpavattaṃ ulluḷitaṃ, makkhikā hiṅgujālikā; Dāsimakañjako cettha, bahū nīcekalambakā.
婆罗门啊,被艾拉姆弗拉卡覆盖的树木立着。
这些花佩戴整整七天,它们的香气也不会消失。巴利
‘‘Elamphurakasañchannā, rukkhā tiṭṭhanti brāhmaṇa; Sattāhaṃ dhāriyamānānaṃ, gandho tesaṃ na chijjati.
穆伽邻陀湖的两边,美丽的花朵盛开挺立;
青莲花覆盖着那片树林,显得格外美丽。巴利
‘‘Ubhato saraṃ mucalindaṃ, pupphā tiṭṭhanti sobhanā; Indīvarehi sañchannaṃ, vanaṃ taṃ upasobhati.
佩戴了半个月,它们的香气也不会消失;
蓝花、白水藤,开满花的山耳花;
那片树林被迦勒树和突拉西树覆盖着。巴利
‘‘Aḍḍhamāsaṃ dhāriyamānānaṃ, gandho tesaṃ na chijjati; Nīlapupphī setavārī, pupphitā girikaṇṇikā; Kalerukkhehi sañchannaṃ, vanaṃ taṃ tulasīhi ca.
花枝用香气彻底薰香了那片树林。
蜜蜂被花香吸引,从四面八方嗡嗡鸣叫着。巴利
‘‘Sammaddateva gandhena, pupphasākhāhi taṃ vanaṃ; Bhamarā pupphagandhena, samantā mabhināditā.
婆罗门,那个湖里有三种瓜;
有些大得像水罐,那两个大得像鼓。巴利
‘‘Tīṇi kakkārujātāni, tasmiṃ sarasi brāhmaṇa; Kumbhamattāni cekāni, murajamattāni tā ubho’’ti.
这里,phaṇijjaka 就是 bhūtanaka。muggatiyo 是一种绿豆。karatiyo 是王豆。sevālasīsakā 这些也只是树丛,不过 sīsaka 指的是红栴檀。uddāpavattaṃ ulluḷitaṃ 的意思是:那片水被堤岸的边界围住,被风吹得翻涌起来,就那样停在那里。makkhikā hiṅgujālikā 的意思是:在叫做 hiṅgujāla、开满花的树丛中,五颜六色的蜜蜂发出甜美的声音鸣叫着,在那里飞来飞去。dāsimakañjako 这两种树也在这里。nīcekalambakā 就是低矮的 kalambaka。elamphurakasañchannā 就是被一种叫 elamphuraka 的藤蔓覆盖着。tesaṃ 指的是那藤蔓的花,或者所有这些 dāsimakañjaka 等的花,它们的香气七天都不会消失。这些花就这样香气充盈,各处地面铺满了像银片一样的细沙。gandho tesaṃ 指的是那些青莲花等的香气,半个月都不会消失。nīlapupphī 等是花藤。tulasīhi 就是连同罗勒树丛一起。kakkārujātāni 就是藤果。其中,一条藤的果实大如水罐,两条藤的果实大如鼓。因此说“那两个大如鼓”。巴利
Tattha phaṇijjakoti bhūtanako. Muggatiyoti ekā muggajāti. Karatiyoti rājamāso. Sevālasīsakāti imepi gacchāyeva, api ca sīsakāti rattacandanaṃ vuttaṃ. Uddāpavattaṃ ulluḷitanti taṃ udakaṃ tīramariyādabandhaṃ vātāpahataṃ ulluḷitaṃ hutvā tiṭṭhati. Makkhikā hiṅgujālikāti hiṅgujālasaṅkhāte vikasitapupphagacche pañcavaṇṇā madhumakkhikā madhurassarena viravantiyo tattha vicarantīti attho. Dāsimakañjako cetthāti imāni dve rukkhajātiyo ca ettha. Nīcekalambakāti nīcakalambakā. Elamphurakasañchannāti evaṃnāmikāya valliyā sañchannā. Tesanti tesaṃ tassā valliyā pupphānaṃ sabbesampi vā etesaṃ dāsimakañjakādīnaṃ pupphānaṃ sattāhaṃ gandho na chijjati. Evaṃ gandhasampannāni pupphāni, rajatapaṭṭasadisavālukapuṇṇā bhūmibhāgā. Gandho tesanti tesaṃ indīvarapupphādīnaṃ gandho aḍḍhamāsaṃ na chijjati. Nīlapupphītiādikā pupphavalliyo. Tulasīhi cāti tulasigacchehi ca. Kakkārujātānīti valliphalāni. Tattha ekissā valliyā phalāni mahāghaṭamattāni, dvinnaṃ mudiṅgamattāni. Tena vuttaṃ ‘‘murajamattāni tā ubho’’ti.
这里有很多芥菜,还有青翠的河流;
八十棵棕榈树挺立着,还有许多被切断的青莲花。巴利
‘‘Athettha sāsapo bahuko, nādiyo haritāyuto; Asī tālāva tiṭṭhanti, chejjā indīvarā bahū.
有阿波他藤和太阳藤,还有那蜜香的迦利藤;
无忧树和欢喜藤,还有瓦利波与小花藤。巴利
‘‘Apphoṭā sūriyavallī ca, kāḷīyā madhugandhiyā; Asokā mudayantī ca, vallibho khuddapupphiyo.
拘兰达迦树、阿诺迦树,还有开满花的龙茉莉。
爬上树站着的,是开满花的紧叔迦藤。巴利
‘‘Koraṇḍakā anojā ca, pupphitā nāgamallikā; Rukkhamāruyha tiṭṭhanti, phullā kiṃsukavalliyo.
卡特鲁哈花与盛开的花,郁地花与蜜香花;
尼利耶、须摩那花和班迪,巴突穆多罗光彩照人。巴利
‘‘Kaṭeruhā ca vāsantī, yūthikā madhugandhiyā; Niliyā sumanā bhaṇḍī, sobhati padumuttaro.
喇叭花、海棉花,还有盛开的翅子树花;
它们看起来像金色的网,又像美丽火焰的尖端。巴利
‘‘Pāṭalī samuddakappāsī, kaṇikārā ca pupphitā; Hemajālāva dissanti, ruciraggi sikhūpamā.
那些陆地上生的花,还有水里生的花,
在那里,这一切都能看见,这大海就是这样的令人欢喜。巴利
‘‘Yāni tāni ca pupphāni, thalajānudakāni ca; Sabbāni tattha dissanti, evaṃ rammo mahodadhī’’ti.
这里,“芥子”指的是悉达多树。“众多”就是很多。“为绿叶所饰的河流”指被绿色环绕的河流。这两种也是蒜的品种,那里这种蒜也很多,这就是这句话的意思。“八十棵棕榈树挺立着”,意思是那些名叫“八十”的树,长在湿润的土地上,像棕榈树一样挺立着。“水边有许多可折取的蓝睡莲”,意思是水边有许多金色的蓝睡莲,长得茂密,可以一把一把地折下来。“阿波他”指阿波他藤。“瓦利波”和“小花”指瓦利波藤和小花藤。“那伽茉莉”指藤那伽与茉莉。“青须摩那”指青须摩那、普通须摩那与班提。“青须摩那藤”指有香叶的藤类。“迦提鲁哈”和“婆桑提”指这两种花丛。“蜜香”指与蜜相同的气味。“青藤须摩那、普通须摩那与班提”指青藤须摩那、普通须摩那与班提。“钵头摩多罗”指如此名称的树。“迦尼迦罗”指藤迦尼迦罗与树迦尼迦罗。“金网”指看起来像铺开的金网。“大海洋”指作为大水聚处之依止的目支邻陀池。巴利
Tattha sāsapoti siddhatthako. Bahukoti bahu. Nādiyo haritāyutoti haritena āyuto nādiyo. Imā dvepi lasuṇajātiyo, sopi lasuṇo tattha bahukoti attho. Asī tālāva tiṭṭhantīti asīti evaṃnāmakā rukkhā siniddhāya bhūmiyā ṭhitā tālā viya tiṭṭhanti. Chejjā indīvarā bahūti udakapariyante bahū suvaṇṇaindīvarā muṭṭhinā chinditabbā hutvā ṭhitā. Apphoṭāti apphoṭavalliyo. Vallibho khuddapupphiyoti vallibho ca khuddapupphiyo ca. Nāgamallikāti vallināgā ca mallikā ca. Kiṃsukavalliyoti sugandhapattā vallijātī. Kaṭeruhā ca vāsantīti ime ca dve pupphagacchā. Madhugandhiyāti madhusamānagandhā. Niliyā sumanā bhaṇḍīti nīlavallisumanā ca pakatisumanā ca bhaṇḍī ca. Padumuttaroti evaṃnāmako rukkho. Kaṇikārāti vallikaṇikārā rukkhakaṇikārā. Hemajālāvāti pasāritahemajālā viya dissanti. Mahodadhīti mahato udakakkhandhassa ādhārabhūto mucalindasaroti.
那时,在这座池塘里,有许多以水为家的生物;
罗希塔鱼、纳拉皮鱼、辛古鱼,鳄鱼、摩伽罗鱼和苏苏鱼。巴利
‘‘Athassā pokkharaṇiyā, bahukā vārigocarā; Rohitā naḷapī siṅgū, kumbhilā makarā susū.
蜜及蜜蜡、塔利沙树和毗耶迦树,
拘檀陀花、跋陀牟多,还有白花与洛卢巴。巴利
‘‘Madhu ca madhulaṭṭhi ca, tālisā ca piyaṅgukā; Kuṭandajā bhaddamuttā, setapupphā ca lolupā.
还有香树和多伽罗树,以及许多高梗树;
鸡冠树、那罗陀、麻风树,还有焦木和哈雷努迦豆。巴利
‘‘Surabhī ca rukkhā tagarā, bahukā tuṅgavaṇṭakā; Paddhakā naradā kuṭṭhā, jhāmakā ca hareṇukā.
姜黄、香石、希利吠罗和古古脂,
破风木、胡荽子、闭鞘姜、樟脑,还有卡陵迦香。巴利
‘‘Haliddakā gandhasilā, hiriverā ca guggulā; Vibhedikā corakā kuṭṭhā, kappūrā ca kaliṅgukā’’ti.
在这里,因为那片湖和池塘相似,所以就把这片湖说成是池塘。“Rohita”等名称,是那些水生动物的名字。“madhu ca”就是没有苍蝇的蜜。“madhulaṭṭhi ca”就是甘草藤。“tālisā ca”等,则是所有香料类。巴利
Tattha athassā pokkharaṇiyāti idha pokkharaṇisadisatāya sarameva pokkharaṇīti vadati. Rohitātiādīni tesaṃ vārigocarānaṃ nāmāni. Madhu cāti nimmakkhikamadhu ca. Madhulaṭṭhi cāti laṭṭhimadhukañca. Tālisā cātiādikā sabbā gandhajātiyo.
这里还有狮子、老虎、食人者和象。
羚羊、羚羊鹿,以及罗希迦鹿、娑罗跋鹿这些鹿类。巴利
‘‘Athettha sīhabyagghā ca, purisālū ca hatthiyo; Eṇeyyā pasadā ceva, rohiccā sarabhā migā.
有库塔狗,也有狗,还有像芦苇一样的陀利耶。
牦牛、摇摆者、跳跃者、被烧尽的、猕猴、棉絮。巴利
‘‘Koṭṭhasuṇā suṇopi ca, tuliyā naḷasannibhā; Cāmarī calanī laṅghī, jhāpitā makkaṭā picu.
螃蟹、卡塔玛雅鸟、伊迦鸟,还有许许多多的牛头鸟。
犀牛、野猪、猫鼬,这里还有许多黑色的动物。巴利
‘‘Kakkaṭā kaṭamāyā ca, ikkā goṇasirā bahū; Khaggā varāhā nakulā, kāḷakettha bahūtaso.
水牛、金豺,还有庞帕卡兽,四周到处都是。
蜥蜴、象额鹿,还有花斑鹿和豹。巴利
‘‘Mahiṃsā soṇasiṅgālā, pampakā ca samantato; Ākucchā pacalākā ca, citrakā cāpi dīpiyo.
鹈鹕和食腐者,狮子,还有捕食牛群的野兽;
八足蜘蛛、孔雀,还有光泽鸟和雉鸡。巴利
‘‘Pelakā ca vighāsādā, sīhā gogaṇisādakā; Aṭṭhapādā ca morā ca, bhassarā ca kukutthakā.
鹧鸪鸟、鸡和龙,彼此互相鸣叫着;
婆迦鸟、白鹭、najjuhā鸟、dindibhā鸟,还有kuñjavājitā鸟。巴利
‘‘Caṅkorā kukkuṭā nāgā, aññamaññaṃ pakūjino; Bakā balākā najjuhā, dindibhā kuñjavājitā.
虎齿鸟、铜背鸟、螺蛳鸟,还有命命鸟;
迦频阇罗鸟、鹧鸪鸟、拘罗鸟,还有波提瞿陀迦鸟。巴利
‘‘Byagghinasā lohapiṭṭhā, pampakā jīvajīvakā; Kapiñjarā tittirāyo, kulā ca paṭikutthakā.
曼达拉卡鸟、赛拉凯度鸟,还有名叫班度提提拉的那些鸟;
还有白鹭鸟和赤鹭鸟,以及果达咖鸟和身因鸟。巴利
‘‘Mandālakā celakeṭu, bhaṇḍutittiranāmakā; Celāvakā piṅgalāyo, goṭakā aṅgahetukā.
迦陵频伽鸟、沙鸡鸟,还有乌浑迦罗鸟和鸮鸟;
到处挤满了各种鸟群,到处是各种鸟鸣声交织在一起。巴利
‘‘Karaviyā ca saggā ca, uhuṅkārā ca kukkuhā; Nānādijagaṇākiṇṇaṃ, nānāsaranikūjita’’nti.
其中,purisālū 指母骡面女夜叉。Rohiccā 和 sarabha 鹿,指红鹿和獐子鹿。Koṭṭhasukā 指豺狼,也写作 Kotthusuṇā。Suṇopi 等则属于小型鹿类。Tuliyā 指猫头鹰。Naḷasannibhā 指毛色像芦苇花的树狗。Cāmarī、calanī、laṅghī 分别指拂尘鹿、移动鹿和跳跃鹿。Jhāpitā 猴指两种猴类。Pici 指一种在箭竹丛边活动觅食的猴子。Kakkaṭā 和 kaṭamāyā 是两种大鹿。Ikkā 指熊。Goṇasirā 指林中野牛。这里说的黑鹿,就是名为黑鹿的,这一类很多。Soṇasiṅgālā 指树狗和豺狼。Pampakā 指围着精舍栖息的大竹。Ākucchā 指蜥蜴。Pacalākā 指象额鹿。Citrakā 和 dīpiyo 指花斑鹿和豹子。巴利
Tattha purisālūti vaḷavāmukhayakkhiniyo. Rohiccā sarabhā migāti rohitā ceva sarabhā migā ca. Koṭṭhasukāti siṅgālasunakhā. ‘‘Kotthusuṇā’’tipi pāṭho. Suṇopi cāti esāpekā khuddakamigajāti. Tuliyāti pakkhibiḷārā. Naḷasannibhāti naḷapupphavaṇṇā rukkhasunakhā. Cāmarī calanī laṅghīti cāmarīmigā ca calanīmigā ca laṅghīmigā ca. Jhāpitā makkaṭāti dve makkaṭajātiyova. Picūti sarapariyante gocaraggāhī eko makkaṭo. Kakkaṭā kaṭamāyā cāti dve mahāmigā. Ikkāti acchā. Goṇasirāti araññagoṇā. Kāḷakettha bahūtasoti kāḷamigā nāmettha bahūtaso. Soṇasiṅgālāti rukkhasunakhā ca siṅgālā ca. Pampakāti assamapadaṃ parikkhipitvā ṭhitā mahāveḷupampakā. Ākucchāti godhā. Pacalākā cāti gajakumbhamigā. Citrakā cāpi dīpiyoti citrakamigā ca dīpimigā ca.
Pelakā 就是兔子。Vighāsādā 是秃鹫这类鸟。Sīhā 是鬃狮。Gogaṇisādakā 是那些习性凶恶、专门扑食牛群的野兽。Aṭṭhapādā 是八足鹿。Bhassarā 是白天鹅。Kukutthakā 是雉鸡。Caṅkorā 是昌科拉鸟。Kukkuṭā 是林鸡。Dindibhā、kuñja、vājitā 这三种也都是鸟。Byagghinasā 是隼。Lohapiṭṭhā 是红色羽毛的鸟。Pampakā 是蓬帕卡鸟。Kapiñjarā 和 tittirā 就是迦频阇罗鸟和鹧鸪。Kulā 和 paṭikutthakā 这两种也是鸟。Mandālakā 和 celakeṭu 就是曼达拉卡鸟和赛拉凯度鸟。Bhaṇḍū 和 tittirā 这类名为 Bhaṇḍutittira。Celāvakā 和 piṅgalā 是两种鸟,同样,goṭakā 和 aṅgahetukā 也是鸟。Saggā 是沙鸡。Uhuṅkārā 是猫头鹰。巴利
Pelakā cāti sasā. Vighāsādāti ete gijjhā sakuṇā. Sīhāti kesarasīhā. Gogaṇisādakāti gogaṇe gahetvā khādanasīlā duṭṭhamigā. Aṭṭhapādāti sarabhā migā. Bhassarāti setahaṃsā. Kukutthakāti kukutthakasakuṇā. Caṅkorāti caṅkorasakuṇā. Kukkuṭāti vanakukkuṭā. Dindibhā kuñjavājitāti ime tayopi sakuṇāyeva. Byagghinasāti senā. Lohapiṭṭhāti lohitavaṇṇasakuṇā. Pampakāti pampaṭakā. Kapiñjarā tittirāyoti kapiñjarā ca tittirā ca. Kulā ca paṭikutthakāti imepi dve sakuṇā. Mandālakā celakeṭūti mandālakā ceva celakeṭu ca. Bhaṇḍutittiranāmakāti bhaṇḍū ca tittirā ca nāmakā ca. Celāvakāpiṅgalāyoti dve sakuṇajātiyo ca, tathā goṭakā aṅgahetukā. Saggāti cātakasakuṇā. Uhuṅkārāti ulūkā.
这里还有一些鸟,羽毛是青色的,叫声悦耳动听;
它们和妻子们一起欢快地嬉戏,互相叽叽喳喳地叫着。巴利
‘‘Athettha sakuṇā santi, nīlakā mañjubhāṇakā; Modanti saha bhariyāhi, aññamaññaṃ pakūjino.
这里还有一些鸟,是卵生的,叫声悦耳,羽毛洁白。
白顶鸟,善眼鸟,卵生,足部色彩斑斓。巴利
‘‘Athettha sakuṇā santi, dijā mañjussarā sitā; Setacchikūṭā bhadrakkhā, aṇḍajā citrapekhuṇā.
这里那里有一些鸟,是卵生的,叫声悦耳,羽毛洁白。
青颈孔雀们互相啼叫着。巴利
‘‘Athettha sakuṇā santi, dijā mañjussarā sitā; Sikhaṇḍī nīlagīvāhi, aññamaññaṃ pakūjino.
库库塔卡鸟、库利拉卡鸟、科特哈鸟,还有莲池鸟。
咖拉梅亚鸟、巴利亚卡鸟,咖丹巴鸟和苏瓦萨利卡鸟。巴利
‘‘Kukutthakā kuḷīrakā, koṭṭhā pokkharasātakā; Kālāmeyyā balīyakkhā, kadambā suvasāḷikā.
黄色的、红色的、白色的,这里还有许多芦苇。
瓦拉纳的蜂鸟王,以及咖丹巴树和善歌的杜鹃。巴利
‘‘Haliddā lohitā setā, athettha nalakā bahū; Vāraṇā bhiṅgarājā ca, kadambā suvakokilā.
鹫鸟、鱼鹰、天鹅,还有哀鸣的阿吒鸟。
帕卡鹅非常强壮,雉鸡和命命鸟。巴利
‘‘Ukkusā kurarā haṃsā, āṭā parivadentikā; Pākahaṃsā atibalā, najjuhā jīvajīvakā.
鸽子、日雁、鸳鸯,还有在河里活动的鸟;
可爱宜人的大象吼叫之地,还有两种按时啼鸣的鸟。它们适时发出啼唱——这两种鸟都按时鸣唱。巴利
‘‘Pārevatā ravihaṃsā, cakkavākā nadīcarā; Vāraṇābhirudā rammā, ubho kālūpakūjino.
这里有许多鸟,各种颜色,数量众多。
它们和各自的妻子一起欢喜,互相鸣叫应和。巴利
‘‘Athettha sakuṇā santi, nānāvaṇṇā bahū dijā; Modanti saha bhariyāhi, aññamaññaṃ pakūjino.
这里有许多鸟,种种颜色,各种各样的飞禽,数量众多。
所有悦耳的鸟都在鸣唱,目支邻陀湖的两岸都是如此。巴利
‘‘Athettha sakuṇā santi, nānāvaṇṇā bahū dijā; Sabbe mañjū nikūjanti, mucalindamubhato saraṃ.
这里也有一些鸟,它们叫做迦罗毗伽鸟。
它们和雌鸟一起欢享快乐,彼此相互鸣叫。巴利
‘‘Athettha sakuṇā santi, karaviyā nāma te dijā; Modanti saha bhariyāhi, aññamaññaṃ pakūjino.
这里有一些鸟,那些飞禽名叫迦罗毗伽。(“此处”指这片林园,“诸鸟”指众多飞禽,“那些名为迦罗毗伽的诸鸟”意为名为迦罗毗伽的鸟类。)巴利
‘‘Athettha sakuṇā santi, karaviyā nāma te dijā;
所有声音悦耳的鸟都一起鸣唱,在目支邻陀湖的两岸。巴利
Sabbe mañjū nikūjanti, mucalindamubhato saraṃ.
羚羊群栖息的、大象常来的森林;
被各种藤蔓密密覆盖,是鹿群常出入芭蕉林的地方。巴利
‘‘Eṇeyyapasadākiṇṇaṃ, nāgasaṃsevitaṃ vanaṃ; Nānālatāhi sañchannaṃ, kadalīmigasevitaṃ.
这里芥子很多,野稻和稗子也很多;
那里还有不种自熟的稻米,甘蔗也多得数不清。巴利
‘‘Athettha sāsapo bahuko, nīvāro varako bahu; Sāli akaṭṭhapāko ca, ucchu tattha anappako.
这条路只能一个人走,笔直地通向那座修行处;
到了那里的人,不会遇到饥饿、口渴和不乐。
在那里,须大拏王与子女们一同安住。巴利
‘‘Ayaṃ ekapadī eti, ujuṃ gacchati assamaṃ; Khudaṃ pipāsaṃ aratiṃ, tattha patto na vindati; Yattha vessantaro rājā, saha puttehi sammati.
戴着婆罗门的模样,拿着手杖、肉和发髻。
身着皮衣,卧于地上,礼敬火神。巴利
‘‘Dhārento brāhmaṇavaṇṇaṃ, āsadañca masaṃ jaṭaṃ; Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassatī’’ti.
在这其中,“青色者”是指有彩色条纹羽毛的鸟。“音声柔美、白色者”是指叫声始终甜美悦耳的鸟。“有白色眼峰、目光美好者”是指两侧都有白色眼峰、眼睛美丽的鸟。“有彩色羽毛者”是指羽毛色彩斑斓的鸟。“蟹形者”是指螃蟹。“库塔”等就是鸟类。“瓦拉纳”是指具有象形特征的鸟。“迦丹巴”是指大迦丹巴鸟,这里取此义。“苏瓦果基拉”是指与杜鹃一起活动的鹦鹉和杜鹃。“乌库萨”是黑鹞。“库拉拉”是白鹞。“汉萨”是鸟类中的天鹅。“阿陀”是指嘴形如勺的鸟。“帕里瓦登提卡”是一种鸟。“被瓦拉纳鸣响的可爱者”是指被可爱的瓦拉纳鸣响,或者可爱的瓦拉纳鸣响。“两者于晨暮鸣叫”是指它们在傍晚与清晨时分,在山脚下共同发出同一种鸣响而鸣叫。“散布着羚羊与花鹿”是指遍布着羚羊与花鹿。在这其中,到达却不获得者——婆罗门啊,到达了须大拏仙居处的人,在那里仙居中,无论是饥饿,还是口渴想喝水,或是厌倦,都不会得到。巴利
Tattha nīlakāti citrarājipattā. Mañjūssarā sitāti nibaddhamadhurassarā. Setacchikūṭā bhadrakkhāti ubhayapassesu setehi akkhikūṭehi samannāgatā sundarakkhā. Citrapekhuṇāti vicitrapattā. Kuḷīrakāti kakkaṭakā. Koṭṭhātiādayo sakuṇāva. Vāraṇāti hatthiliṅgasakuṇā. Kadambāti mahākadambā gahitā. Suvakokilāti kokilehi saddhiṃ vicaraṇasuvakā ceva kokilā ca. Ukkusāti kāḷakurarā. Kurarāti setakurarā. Haṃsāti sakuṇahaṃsā. Āṭāti dabbisaṇṭhānamukhasakuṇā. Parivadentikāti ekā sakuṇajāti. Vāraṇābhirudā rammāti rammābhirudā vāraṇā. Ubho kālūpakūjinoti sāyaṃ pāto pabbatapādaṃ ekaninnādaṃ karontā nikūjanti. Eṇeyyapasadākiṇṇanti eṇeyyamigehi ca pasadamigehi ca ākiṇṇaṃ. Tattha patto na vindatīti brāhmaṇa, vessantarassa assamapadaṃ patto puriso tattha assame chātakaṃ vā pānīyapipāsaṃ vā ukkaṇṭhitaṃ vā na paṭilabhati.
听了这话,那位梵志右绕仙人,以示敬意,
他满心欢喜地离开了,前往须大拏曾经所在的地方。巴利
‘‘Idaṃ sutvā brahmabandhu, isiṃ katvā padakkhiṇaṃ; Udaggacitto pakkāmi, yattha vessantaro ahū’’ti.
在这里,“须大拏曾经在哪里”意思是:他去了须大拏曾经所在的那个地方。巴利
Tattha yattha vessantaro ahūti yasmiṃ ṭhāne vessantaro ahosi, taṃ ṭhānaṃ gatoti.
男童品的解说巴利
Dārakapabbavaṇṇanā
朱迦库也沿着阿楚答苦行者所说的路线往前走,到了四方莲池边,心里盘算:“今天天色已经很晚了,曼坻这会儿该从树林里回来了。女人确实是布施的障碍。明天等她去树林的时候,我就去隐修处,到须大拏跟前,向他讨要那两个孩子,趁她还没回来,带着孩子就走。”于是他爬到不远处一座平顶山上,找了个舒服的地方躺下来。那天夜里快到天亮的时候,曼坻做了一个梦。梦是这样的:一个黑人男子,身上穿着两件袈裟,两只耳朵上戴着红花环,手里拿着武器,气势汹汹地闯进草庐,抓住曼坻的发髻,把她拖倒在地,让她仰面朝天,在她大声哭喊的时候,挖出她的双眼,砍断她的双臂,剖开她的胸膛,取走那滴着血的心头肉,然后扬长而去。她惊醒过来,又惊又怕,心想:“我做了个恶梦。可是能跟须大拏相比的解梦人,这里根本没有,我去问问他吧。”于是她走到草庐,敲了大士的门。大士问:“是谁?”她说:“是我,曼坻,尊长。”大士说:“善女人,你为什么不守约定,在这不该来的时候来了?”她说:“尊长,我不是因为烦恼才来的,只是我做了个恶梦。”大士说:“那你说吧,曼坻。”她就把自己看到的梦境原原本本说了出来。巴利
Jūjakopi accutatāpasena kathitamaggena gacchanto caturassapokkharaṇiṃ patvā cintesi ‘‘ajja atisāyanho, idāni maddī araññato āgamissati. Mātugāmo hi nāma dānassa antarāyakaro hoti, sve tassā araññaṃ gatakāle assamaṃ gantvā vessantaraṃ upasaṅkamitvā dārake yācitvā tāya anāgatāya te gahetvā pakkamissāmī’’ti. Athassa avidūre ekaṃ sānupabbataṃ āruyha ekasmiṃ phāsukaṭṭhāne nipajji. Taṃ pana rattiṃ paccūsakāle maddī supinaṃ addasa. Evarūpo supino ahosi – eko puriso kaṇho dve kāsāyāni paridahitvā dvīsu kaṇṇesu rattamālaṃ piḷandhitvā āvudhahattho tajjento āgantvā paṇṇasālaṃ pavisitvā maddiṃ jaṭāsu gahetvā ākaḍḍhitvā bhūmiyaṃ uttānakaṃ pātetvā viravantiyā tassā dve akkhīni uppāṭetvā bāhāni chinditvā uraṃ bhinditvā paggharantalohitabinduṃ hadayamaṃsaṃ ādāya pakkāmīti. Sā pabujjhitvā bhītatasitā ‘‘pāpako supino me diṭṭho, supinapāṭhako pana vessantarena sadiso nāma natthi, pucchissāmi na’’nti cintetvā paṇṇasālaṃ gantvā mahāsattassa paṇṇasāladvāraṃ ākoṭesi. Mahāsatto ‘‘ko eso’’ti āha. ‘‘Ahaṃ deva, maddī’’ti. ‘‘Bhadde, amhākaṃ katikavattaṃ bhinditvā kasmā akāle āgatāsī’’ti. ‘‘Deva, nāhaṃ kilesavasena āgacchāmi, apica kho pana me pāpako supino diṭṭho’’ti. ‘‘Tena hi kathehi, maddī’’ti. Sā attanā diṭṭhaniyāmeneva kathesi.
大士也解了这个梦,心想:“我的布施波罗蜜就要圆满了。明天会有乞求者来向我讨要孩子。我先安抚曼坻,让她安心,再打发她走。”于是他对曼坻说:“曼坻,你因为睡处不好、食物难吃,心里会不安稳,别害怕。”这样哄慰她、让她安心之后,就打发她走了。天亮后,曼坻做完了所有该做的事,拥抱两个儿子,亲吻他们的头顶,嘱咐道:“孩子们,今天我做了个恶梦,你们要警醒些。”又把孩子托付给大士说:“尊长,请您对这两个孩子多加留心。”然后她拿起篮子、小刀等物,擦着眼泪,进入森林去取根和果实。那时,朱迦库心想:“现在曼坻应该已经进森林了。”便从山坡上下来,沿着一条小路朝隐修处走去。大士也从草庐出来,坐在草庐门口的石板上,像一尊金像一般,心里想着:“现在乞求者该来了。”就像口渴的酒鬼盼着酒来一样,他一直望着乞求者要来的那条路。他的两个儿子就在他脚边玩耍。他望着那条路,看见一个婆罗门走来,仿佛把搁置了七个月的布施重担重新提起,满心欢喜,便对迦利王子说:“来吧,婆罗门先生。”说了这首偈颂——巴利
Mahāsattopi supinaṃ pariggaṇhitvā ‘‘mayhaṃ dānapāramī pūrissati, sve maṃ yācako āgantvā putte yācissati, maddiṃ assāsetvā uyyojessāmī’’ti cintetvā ‘‘maddi, tava dussayanadubbhojanehi cittaṃ āluḷitaṃ bhavissati, mā bhāyī’’ti saṃmohetvā assāsetvā uyyojesi. Sā vibhātāya rattiyā sabbaṃ kattabbakiccaṃ katvā dve putte āliṅgitvā sīse cumbitvā ‘‘tātā, ajja me dussupino diṭṭho, appamattā bhaveyyāthā’’ti ovaditvā ‘‘deva, tumhe dvīsu kumāresu appamattā hothā’’ti mahāsattaṃ putte paṭicchāpetvā pacchikhaṇittiādīni ādāya assūni puñchantī mūlaphalāphalatthāya vanaṃ pāvisi. Tadā jūjakopi ‘‘idāni maddī araññaṃ gatā bhavissatī’’ti sānupabbatā oruyha ekapadikamaggena assamābhimukho pāyāsi. Mahāsattopi paṇṇasālato nikkhamitvā paṇṇasāladvāre pāsāṇaphalake suvaṇṇapaṭimā viya nisinno ‘‘idāni yācako āgamissatī’’ti pipāsito viya surāsoṇḍo tassāgamanamaggaṃ olokentova nisīdi. Puttāpissa pādamūle kīḷanti. So maggaṃ olokento brāhmaṇaṃ āgacchantaṃ disvā satta māse nikkhittaṃ dānadhuraṃ ukkhipanto viya ‘ehi, tvaṃ bho brāhmaṇā’’ti somanassajāto jālikumāraṃ āmantento imaṃ gāthamāha –
起来吧,阇利,站稳了,看起来就像从前一样;
我视之如婆罗门,愿喜悦勿涌来。巴利
‘‘Uṭṭhehi jāli patiṭṭha, porāṇaṃ viya dissati; Brāhmaṇaṃ viya passāmi, nandiyo mābhikīrare’’ti.
在这里,“就像往昔所见到的那样”:从前在捷图塔拉城里,乞丐们从四面八方前来;今天乞丐们的到来,看起来也是这样。“南迪耶,请不要冷漠!”:自从见到这位婆罗门那一刻起,喜悦就不断涌向我,就像一个被暑热烤得难受的人,头顶正被上千瓶凉水浇灌一样。巴利
Tattha porāṇaṃ viya dissatīti pubbe jetuttaranagare nānādisāhi yācakānaṃ āgamanaṃ viya ajja yācakānaṃ āgamanaṃ dissati. Nandiyo mābhikīrareti etassa brāhmaṇassa diṭṭhakālato paṭṭhāya maṃ somanassāni abhikīranti, ghammābhitattassa purisassa sīse sītūdakaghaṭasahassehi abhisecanakālo viya jātoti.
王子听了这话,说道:巴利
Taṃ sutvā kumāro āha –
父亲,我也看见了,那个看起来就像梵天一样的人。
就像赶路的人来到这里,他会成为我们的客人。巴利
‘‘Ahampi tāta passāmi, yo so brahmāva dissati; Addhiko viya āyāti, atithī no bhavissatī’’ti.
王子说完之后,为了向大士表达敬意,便从座位上起身,上前迎接那位婆罗门,并问他是否需要帮忙拿东西。婆罗门打量着他,心想:“这就是须大拏的儿子,名叫耶利王子,我要从一开始就对他说粗恶的话。”于是喊道:“走开,走开!”同时弹了一个响指。王子退到一旁,心想:“这个婆罗门实在太粗暴了,到底是怎么回事?”他仔细观察婆罗门的身体,看到了十八种男子身上的缺陷。婆罗门也走近菩萨,寒暄问候之后说道:巴利
Vatvā ca pana kumāro mahāsattassa apacitiṃ karonto uṭṭhāyāsanā brāhmaṇaṃ paccuggantvā parikkhāraggahaṇaṃ āpucchi. Brāhmaṇo taṃ olokento ‘‘ayaṃ vessantarassa putto jālikumāro nāma bhavissati, ādito paṭṭhāyeva pharusavacanaṃ kathessāmī’’ti cintetvā ‘‘apehi apehī’’ti accharaṃ pahari. Kumāro apagantvā ‘‘ayaṃ brāhmaṇo atipharuso, kiṃ nu kho’’ti tassa sarīraṃ olokento aṭṭhārasa purisadose passi. Brāhmaṇopi bodhisattaṃ upasaṅkamitvā paṭisanthāraṃ karonto āha –
尊者,您还好吗?您没有病痛吧?
你们靠乞食过活吗?树根和果实够多吗?巴利
‘‘Kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmayaṃ; Kacci uñchena yāpetha, kacci mūlaphalā bahū.
牛虻和蚊子是不是很少,爬虫是不是也不多?
在野兽出没的树林里,真的不会有伤害吗?巴利
‘‘Kacci ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṃsā na vijjatī’’ti.
菩萨也和他互相问候,说道:巴利
Bodhisattopi tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto āha –
梵天啊,我们既平安,梵天啊,又无病痛。
我们靠捡拾落穗过活,还有许多根茎和果实。巴利
‘‘Kusalañceva no brahme, atho brahme anāmayaṃ; Atho uñchena yāpema, atho mūlaphalā bahū.
还有牛虻和蚊子,以及各种爬虫,也都很少。
在林子里,野兽成群出没,我们却没有受到伤害。巴利
‘‘Atho ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsavā; Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṃsā amhaṃ na vijjati.
我们在森林里住了七个月,靠乞食为生。
我们这还是第一次见到这位容貌像天神一样的婆罗门。
他拿起竹杖、火供器具和水壶。巴利
‘‘Satta no māse vasataṃ, araññe jīvasokinaṃ; Imampi paṭhamaṃ passāma, brāhmaṇaṃ devavaṇṇinaṃ; Ādāya veḷuvaṃ daṇḍaṃ, aggihuttaṃ kamaṇḍaluṃ.
大婆罗门,欢迎你来,你也来得及时。
尊者,请进来,洗洗你的脚吧。巴利
‘‘Svāgataṃ te mahābrahme, atho te adurāgataṃ; Anto pavisa bhaddante, pāde pakkhālayassu te.
帝恩杜迦果、毕耶罗果、摩杜迦果、迦苏摩利果,
梵天啊,请享用那些微小而稀少的果实,最上等的,最上等的。巴利
‘‘Tiṇḍukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo; Phalāni khuddakappāni, bhuñja brahme varaṃ varaṃ.
这清凉的饮水也是从山洞里取来的。
大梵天啊,那么如果你愿意,就从那里喝吧。巴利
‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā; Tato piva mahābrahme, sace tvaṃ abhikaṅkhasī’’ti.
大士这样说完之后,心里想:“这位婆罗门不会无缘无故来到这片大森林,我不绕弯子,直接问他。”于是说出这首偈颂:巴利
Evañca pana vatvā mahāsatto ‘‘ayaṃ brāhmaṇo na akāraṇena imaṃ brahāraññaṃ āgato, āgamanakāraṇaṃ papañcaṃ akatvā pucchissāmi na’’nti cintetvā imaṃ gāthamāha –
那么,你是以什么相貌特征,或者又以什么原因,
我已到达大森林,我被问到,请你告诉我吧。巴利
‘‘Atha tvaṃ kena vaṇṇena, kena vā pana hetunā; Anuppatto brahāraññaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti.
在这里,“以容貌”是指以原因,“以因”是指以缘。巴利
Tattha vaṇṇenāti kāraṇena. Hetunāti paccayena.
就像一条满水的河流,任何时候都不会枯竭;
我这样为乞求而来,被乞求的人啊,请把你的儿子给我。巴利
‘‘Yathā vārivaho pūro, sabbakālaṃ na khīyati; Evaṃ taṃ yācitāgacchiṃ, putte me dehi yācito’’ti.
在这里,“水流”说的是五大河里的水。“不枯竭”是说,口渴的人走来,用手或用容器舀起来喝,它也不会枯竭。同样,“我来乞求你”,是我想:你也因为信心具足,正是这样的人,所以我才来向你乞求。“我乞求你,把儿子给我”,意思是我乞求你之后,请把你的儿子给我当奴仆。巴利
Tattha vārivahoti pañcasu mahānadīsu udakavāho. Na khīyatīti pipāsitehi āgantvā hatthehipi bhājanehipi ussiñcitvā piviyamāno na khīyati. Evaṃ taṃ yācitāgacchinti tvampi saddhāya pūritattā evarūpoyevāti maññamāno ahaṃ taṃ yācituṃ āgacchiṃ. Putte me dehi yācitoti mayā yācito tava putte mayhaṃ dāsatthāya dehīti.
大士听完这话,心里生起欢喜,就像伸出手要放下千钱袋一样,让山脚都响起了回声,说出下面这些偈颂:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto somanassajāto pasāritahatthe sahassatthavikaṃ ṭhapento viya pabbatapādaṃ unnādento imā gāthā āha –
我布施,我不动摇,我是主人,请带路吧,婆罗门。
公主早上出门,傍晚会从乞食处回来。巴利
‘‘Dadāmi na vikampāmi, issaro naya brāhmaṇa; Pāto gatā rājaputtī, sāyaṃ uñchāto ehiti.
你住过一夜后,天亮就去,婆罗门;
她沐浴、受伤害之后,接着他们便给戴花环者(送上了花环)。巴利
‘‘Ekarattiṃ vasitvāna, pāto gacchasi brāhmaṇa; Tassā nhāte upaghāte, atha ne māladhārine.
你住上一夜后,天一亮就要走了,婆罗门;
被种种鲜花覆盖,被种种香气装点;
去吧,婆罗门,去享用那散布着种种根果的地方。巴利
‘‘Ekarattiṃ vasitvāna, pāto gacchasi brāhmaṇa; Nānāpupphehi sañchanne, nānāgandhehi bhūsite; Nānāmūlaphalākiṇṇe, gaccha svādāya brāhmaṇā’’ti.
这里,“主人”的意思是:你成为我孩子们的主人、拥有者之后,就把他们带走吧。不过,还有一个原因。这些孩子的母亲是王女,她为了采各种果实,一大早就出门了,傍晚才会从树林里回来。你吃她带回来的甜美果实,就在这里住一晚,第二天一早再带上孩子们走吧。“她沐浴后”是指被她洗过之后。“在头上嗅闻”是指在头上嗅闻。“然后他们佩戴花环”是指他们被各种花环装饰着,佩戴着那花环。不过在巴利文本里写的是“然后他们佩戴花环者”,这个意思没有被审察。“散布种种根果”是指在路上散布着作为路粮而给的种种根果。巴利
Tattha issaroti tvaṃ mama puttānaṃ issaro sāmiko hutvā ete naya, apica kho panekaṃ kāraṇaṃ atthi. Etesaṃ mātā rājaputtī phalāphalatthāya pāto gatā sāyaṃ araññato āgamissati, tāya ānītāni madhuraphalāphalāni bhuñjitvā idheva ṭhāne ajjekarattiṃ vasitvā pātova dārake gahetvā gamissasi. Tassā nhāteti tāya nhāpite. Upaghāteti sīsamhi upasiṅghite. Atha ne māladhārineti atha ne vicitrāya mālāya alaṅkate taṃ mālaṃ vahamāne. Pāḷipotthakesu pana ‘‘atha ne māladhārino’’ti likhitaṃ, tassattho na vicārito. Nānāmūlaphalākiṇṇeti magge pātheyyatthāya dinnehi nānāmūlaphalāphalehi ākiṇṇe.
我不喜欢一直待在一个地方,我就想上路出发。
就算我有障碍,车乘之雄杰啊,我也照样往前走。巴利
‘‘Na vāsamabhirocāmi, gamanaṃ mayha ruccati; Antarāyopi me assa, gacchaññeva rathesabha.
这些女人不是能被祈求的对象,她们只会制造障碍。
女人们懂咒语,她们从左边抓住一切。巴利
‘‘Na hetā yācayogī naṃ, antarāyassa kāriyā; Itthiyo mantaṃ jānanti, sabbaṃ gaṇhanti vāmato.
怀着信心布施者,一个月看见了母亲。
即使她会制造障碍,车中之王啊,你也要去。巴利
‘‘Saddhāya dānaṃ dadato, māsaṃ adakkhi mātaraṃ; Antarāyampi sā kayirā, gacchaññeva rathesabha.
你当招呼你的儿子们,莫让他们见到母亲。
以信心行布施的人,福德就会这样增长。巴利
‘‘Āmantayassu te putte, mā te mātaramaddasuṃ; Saddhāya dānaṃ dadato, evaṃ puññaṃ pavaḍḍhati.
你当招呼你的儿子们,莫让他们见到母亲。
把财物布施给像我这样的人之后,大王,你就会生到天界。巴利
‘‘Āmantayassu te putte, mā te mātaramaddasuṃ; Mādisassa dhanaṃ datvā, rāja saggaṃ gamissasī’’ti.
这里,“na hetā yācayogī na”中的“na”只是个虚词。这段话的意思是:大王,这些女人并不适合去乞求,她们跟乞求这件事不相应,只会制造障碍——对施主,障碍他们的福德;对乞求者,障碍他们的所得。“Itthiyo manta”:女人懂得所谓的女人幻术。“Vāmatoti”:她们全都从左边拿,不从右边。“Saddhāya dānaṃ dadato”:指相信业与果报而布施的人。“māsa”:不要让他们见到母亲。“Kayirāti”:做。“Āmantayassū”:告知,即他说“请与我一同遣出”。巴利
Tattha na hetā yācayogī nanti ettha nanti nipātamattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, etā itthiyo ca nāma na hi yācayogī, na yācanāya anucchavikā honti, kevalaṃ antarāyassa kāriyā dāyakānaṃ puññantarāyaṃ, yācakānañca lābhantarāyaṃ karontīti. Itthiyo mantanti itthī māyaṃ nāma jānanti. Vāmatoti sabbaṃ vāmato gaṇhanti, na dakkhiṇato. Saddhāya dānaṃ dadatoti kammañca phalañca saddahitvā dānaṃ dadato. Māsanti mā etesaṃ mātaraṃ adakkhi. Kayirāti kareyya. Āmantayassūti jānāpehi, mayā saddhiṃ pesehīti vadati. Dadatoti dadantassa.
如果你不想见我那位顺从丈夫心意的妻子,
也让祖父见见阇利和黑鹿皮衣者吧。巴利
‘‘Sace tvaṃ nicchase daṭṭhuṃ, mama bhariyaṃ patibbataṃ; Ayyakassapi dassehi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
看到这些可爱、说话讨人喜欢的孩子们,
他满心欢喜、心情愉快,会给你很多财富。巴利
‘‘Ime kumāre disvāna, mañjuke piyabhāṇine; Patīto sumano vitto, bahuṃ dassati te dhana’’nti.
这里说的“祖父”,是指我的父亲善见大王,也就是那两位王子的祖父。“他将赐你财富”,意思是那位国王会给你很多财富。巴利
Tattha ayyakassāti mayhaṃ pituno sañjayamahārājassa dvinnaṃ kumārānaṃ ayyakassa. Dassati te dhananti so rājā tuyhaṃ bahuṃ dhanaṃ dassati.
王子啊,请听我说,我害怕那不可切割者;
国王可以用刑罚处置我,把我卖掉,或者杀掉;
就算我失去了财富和奴仆,我也会被人骂作是丢了婆罗门脸的败家子。巴利
‘‘Acchedanassa bhāyāmi, rājaputta suṇohi me; Rājadaṇḍāya maṃ dajjā, vikkiṇeyya haneyya vā; Jino dhanañca dāse ca, gārayhassa brahmabandhuyā’’ti.
在这里,害怕被抢夺是指:我害怕东西被人抢走。国王会为了惩罚而把我交给大臣,是指国王会为了处罚我而把我交给大臣们,说:这个婆罗门是偷小孩的贼,请给他惩罚。成为受人谴责的婆罗门妇,是指:仅仅因为我是婆罗门妇,我就会成为被人指责的对象。巴利
Tattha acchedanassāti acchinditvā gahaṇassa bhāyāmi. Rājadaṇḍāya maṃ dajjāti ‘‘ayaṃ brāhmaṇo dārakacoro, daṇḍamassa dethā’’ti evaṃ daṇḍatthāya maṃ amaccānaṃ dadeyya. Gārayhassa brahmabandhuyāti kevalaṃ brāhmaṇiyāva garahitabbo bhavissāmīti.
须大拏王子说:巴利
Vessantaro āha –
看见这些童子,模样可爱,说话又讨人喜欢;
大王安住于法,是尸毗国的繁荣者。
他得到喜悦和满足后,会给你很多财富。巴利
‘‘Ime kumāre disvāna, mañjuke piyabhāṇine; Dhamme ṭhito mahārājā, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano; Laddhā pītisomanassaṃ, bahuṃ dassati te dhana’’nti.
你教我的那件事,我不会去做。
我要把这两个男孩带走,去给那位婆罗门女当侍奉的人。巴利
‘‘Nāhaṃ tampi karissāmi, yaṃ maṃ tvaṃ anusāsasi; Dārakeva ahaṃ nessaṃ, brāhmaṇyā paricārake’’ti.
在这里,“只要这些孩子”的意思是:我不需要别的财物,我只要把这些孩子带去给我自己的婆罗门女当侍奉者。巴利
Tattha dārakevāti alaṃ mayhaṃ aññena dhanena, ahaṃ ime dārakeva attano brāhmaṇiyā paricārake nessāmīti.
那些男孩听到他这句粗恶的话,心里害怕,就逃走了。他们先跑到后面的草舍,又从那里逃出来,躲进密林草丛里。可就算到了那里,他们还是觉得好像被那个尤迦卡追上抓住了一样,浑身发抖,怎么也没法在任何地方安顿下来,于是东奔西跑,最后来到四方池塘的岸边。他们紧紧裹好树皮衣,下到水里,把荷叶顶在头上,用水把自己遮住,就那样站着。导师为了说明这件事,说了下面的话:巴利
Taṃ tassa pharusavacanaṃ sutvā dārakā bhītā palāyitvā piṭṭhipaṇṇasālaṃ gantvā tatopi palāyitvā gumbagahane nilīyitvā tatrāpi jūjakenāgantvā gahitā viya attānaṃ sampassamānā kampantā katthaci ṭhātuṃ asamatthā ito cito ca dhāvitvā caturassapokkharaṇitīraṃ gantvā daḷhaṃ vākacīraṃ nivāsetvā udakaṃ oruyha pokkharapattaṃ sīse ṭhapetvā udakena paṭicchannā hutvā aṭṭhaṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
听了那个凶残家伙的话,那些童子从此惊恐战栗。
他们朝各个方向逃走了,阇利和迦那金娜两人。巴利
‘‘Tato kumārā byathitā, sutvā luddassa bhāsitaṃ; Tena tena padhāviṃsu, jālī kaṇhājinā cubho’’ti.
究迦没找到两个孩子,就责备菩萨说:“须大拏啊,刚才你把孩子交给我,我明明说了‘我不去胜幢北城,要把孩子带去给我的婆罗门女当仆人’,你却使了个眼色,让孩子们逃跑了,自己还装作不知道一样坐在那里。我看这世上恐怕没有比你更会打妄语的人了。”
大士听了这话,心里大为震动,心想:“孩子们一定是逃走了。”于是说:“婆罗门,别担心,我会把孩子们给你带回来。”他起身走到后面的草舍,知道他们已经钻进了密林,便顺着脚印一路追到池塘边,看见水里有脚印,明白“孩子们一定是下了水,正站在水里”,于是喊道:“孩子,阇利!”接着说出下面这两首偈颂:巴利
Jūjakopi kumāre adisvā bodhisattaṃ apasādesi ‘‘bho vessantara, idāneva tvaṃ mayhaṃ dārake datvā mayā ‘nāhaṃ jetuttaranagaraṃ gamissāmi, dārake mama brāhmaṇiyā paricārake nessāmī’ti vutte iṅghitasaññaṃ datvā putte palāpetvā ajānanto viya nisinno, natthi maññe lokasmiṃ tayā sadiso musāvādī’’ti. Taṃ sutvā mahāsatto pakampitacitto hutvā ‘‘dārakā palātā bhavissantī’’ti cintetvā ‘‘bho brāhmaṇa, mā cintayi, ānessāmi te kumāre’’ti uṭṭhāya piṭṭhipaṇṇasālaṃ gantvā tesaṃ vanagahanaṃ paviṭṭhabhāvaṃ ñatvā padavalañjānusārena pokkharaṇitīraṃ gantvā udake otiṇṇapadaṃ disvā ‘‘kumārā udakaṃ oruyha ṭhitā bhavissantī’’ti ñatvā ‘‘tāta, jālī’’ti pakkosanto imaṃ gāthādvayamāha –
来吧,亲爱的孩子,我的爱子,请为我圆满波罗蜜。
请你们把心倾注给我,听从我的话。巴利
‘‘Ehi tāta piyaputta, pūretha mama pāramiṃ; Hadayaṃ mebhisiñcetha, karotha vacanaṃ mama.
愿你们成为我的车乘和船筏,在这生死大海中坚固不动摇;
我将渡过生的彼岸,也要救度连同诸天在内的一切众生。巴利
‘‘Yānā nāvā ca me hotha, acalā bhavasāgare; Jātipāraṃ tarissāmi, santāressaṃ sadevaka’’nti.
王子听了父亲的话,心想:“就让那个婆罗门随他的意思处置我吧,我绝不再跟父亲说第二句话。”于是他把头探出水面,拨开莲叶,从水里上来,扑倒在大士的右脚上,紧紧抓住他的脚踝,大哭起来。这时大士问他:“孩子,你姐姐在哪儿?”王子说:“父亲,这些众生一旦遇到危险,就只顾保护自己。”大士明白孩子们事先有过约定,便喊道:“来吧,黑女!”接着说了两首偈颂——巴利
Kumāro pitu vacanaṃ sutvā ‘‘brāhmaṇo maṃ yathāruci karotu, pitarā saddhiṃ dve kathā na kathessāmī’’ti sīsaṃ nīharitvā pokkharapattāni viyūhitvā udakā uttaritvā mahāsattassa dakkhiṇapāde nipatitvā gopphakasandhiṃ daḷhaṃ gahetvā parodi. Atha naṃ mahāsatto āha ‘‘tāta, bhaginī te kuhi’’nti. ‘‘Tāta, ime sattā nāma bhaye uppanne attānameva rakkhantī’’ti. Atha mahāsatto ‘‘puttehi me katikā katā bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘ehi amma kaṇhe’’ti pakkosanto gāthādvayamāha –
来吧,亲爱的母亲,请为我圆满波罗蜜。
请你们浇灌我的心,听我的话。巴利
‘‘Ehi amma piyadhīti, pūretha mama pāramiṃ; Hadayaṃ mebhisiñcetha, karotha vacanaṃ mama.
愿你们成为我不动摇的车乘和船筏,在生死大海中;
我将渡过生的彼岸,并救度含天神的众生。巴利
‘‘Yānā nāvā ca me hotha, acalā bhavasāgare; Jātipāraṃ tarissāmi, uddharissaṃ sadevaka’’nti.
她也想:“我不会再跟父亲说第二句话。”于是同样从水里出来,扑倒在大士的左脚上,紧紧抓住他的脚踝,放声大哭。他们的眼泪落在大士如盛开的莲花般颜色的脚背上,大士的眼泪则落在他们如金板般的背上。这时,大士扶起王子们,安慰他们,说道:“孩子阇利,难道你不知道我乐于布施吗?孩子,你就成全我的心愿吧。”说完,他就像在给人估牛价一样,当场为王子们估了价。据说他叫来儿子,说道:“孩子阇利,你想获得自由的话,就给婆罗门一千金币,这样就能得到自由。可是你的妹妹容貌最殊胜,如果有哪个低贱种姓的人给婆罗门一点财物,把她赎为自由身,就会造成种姓混杂。除了国王,没有人能布施所有百数之物。所以,如果你的妹妹想获得自由,就给婆罗门一百个男奴、一百个女奴、一百头象、一百匹马、一百头公牛、一百枚金币——这样以一切百数来赎身,她就能获得自由。”他就这样为王子们估了价,安慰了他们,然后回到净修林,用净瓶取了水,呼唤道:“来吧,婆罗门尊者们。”又发愿:“愿这成为一切知智的助缘。”他把水倒出,高声震动大地,说道:“喂,婆罗门,对我来说,一切知智比儿子们珍贵百倍、千倍、十万倍。”就这样,他把心爱的儿子们布施给了婆罗门。为了阐明这个道理,导师说道——巴利
Sāpi ‘‘pitarā saddhiṃ dve kathā na kathessāmī’’ti tatheva udakā uttaritvā mahāsattassa vāmapāde nipatitvā gopphakasandhiṃ daḷhaṃ gahetvā parodi. Tesaṃ assūni mahāsattassa phullapadumavaṇṇe pādapiṭṭhe patanti. Tassa assūni tesaṃ suvaṇṇaphalakasadisāya piṭṭhiyā patanti. Atha mahāsatto kumāre uṭṭhāpetvā assāsetvā ‘‘tāta, jāli kiṃ tvaṃ mama dānavittakabhāvaṃ na jānāsi, ajjhāsayaṃ me, tāta, matthakaṃ pāpehī’’ti vatvā goṇe agghāpento viya tattheva ṭhito kumāre agghāpesi. So kira puttaṃ āmantetvā āha ‘‘tāta, jāli tvaṃ bhujisso hotukāmo brāhmaṇassa nikkhasahassaṃ datvā bhujisso bhaveyyāsi, bhaginī kho pana te uttamarūpadharā, koci nīcajātiko brāhmaṇassa kiñcideva dhanaṃ datvā tava bhaginiṃ bhujissaṃ katvā jātisambhedaṃ kareyya, aññatraraññā sabbasatadāyako nāma natthi, tasmā bhaginī te bhujissā hotukāmā brāhmaṇassa dāsasataṃ dāsīsataṃ hatthisataṃ assasataṃ usabhasataṃ nikkhasatanti evaṃ sabbasatāni datvā bhujissā hotū’’ti evaṃ kumāre agghāpetvā samassāsetvā assamapadaṃ gantvā kamaṇḍalunā udakaṃ gahetvā ‘‘ehi vata, bho brāhmaṇā’’ti āmantetvā sabbaññutaññāṇassa paccayo hotūti patthanaṃ katvā udakaṃ pātetvā ‘‘ambho brāhmaṇa, puttehi me sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇameva piyatara’’nti pathaviṃ unnādento brāhmaṇassa piyaputtadānaṃ adāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
然后他带上两个孩子,阇利和迦那吉那。
他向婆罗门布施了财物,这位尸毗国的增荣者。巴利
‘‘Tato kumāre ādāya, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho; Brāhmaṇassa adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano.
然后他带上两个孩子,阇利和迦那吉那。
他满心欢喜,将孩子们作为最殊胜的布施给予了那位婆罗门。巴利
‘‘Tato kumāre ādāya, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho; Brāhmaṇassa adā vitto, puttake dānamuttamaṃ.
那时出现了令人恐惧的景象,那时出现了令人毛骨悚然的一幕;
当这些少年被布施的时候,大地震动了。巴利
‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ; Yaṃ kumāre padinnamhi, medanī sampakampatha.
那时出现了令人恐惧的景象,那时出现了让人毛骨悚然的一幕。
国王合掌恭敬,凡在安乐中养育的王子们,
他给了婆罗门一份布施,他是让尸毗国兴旺的人。巴利
‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ; Yaṃ pañjalikato rājā, kumāre sukhavacchite; Brāhmaṇassa adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano’’ti.
在这里,“喜悦”指的是因为生起喜与满足而欢喜。那时,凭借布施的威力,厚达二十四万由旬的大地发出巨响,像发情的大象一样吼叫着震动,大海也翻腾起来。须弥山王像被充分煮软的藤芽一样弯下身来,朝着弯曲山的方向立着。天王帝释拍手,大梵天发出“善哉”的赞叹。直到梵天世界,都响起一片巨大的喧哗。随着大地的响声,天在轰鸣中降下骤雨,不合时节的闪电纷纷闪出。住在雪山的狮子等,让整座雪山发出同一个吼声——当时就是这样的恐怖景象。不过在圣典里,只说了“大地震动”这一句。“yaṃ”就是“当……的时候”。“sukhavacchite”指在安乐中居住、在快乐中养育长大。“他给予布施”:啊,婆罗门!对我来说,一切知智比儿子们可爱百倍、千倍、十万倍;正是为了这个,他才给予了布施。巴利
Tattha vittoti pītisomanassajāto hutvā. Tadāsi yaṃ bhiṃsanakanti tadā dānatejena unnadantī mahāpathavī catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā mattavāraṇo viya gajjamānā kampi, sāgaro saṅkhubhi. Sinerupabbatarājā suseditavettaṅkuro viya onamitvā vaṅkapabbatābhimukho aṭṭhāsi. Sakko devarājā apphoṭesi, mahābrahmā sādhukāramadāsi. Yāva brahmalokā ekakolāhalaṃ ahosi. Pathavisaddena devo gajjanto khaṇikavassaṃ vassi, akālavijjulatā nicchariṃsu. Himavantavāsino sīhādayo sakalahimavantaṃ ekaninnādaṃ kariṃsūti evarūpaṃ bhiṃsanakaṃ ahosi. Pāḷiyaṃ pana ‘‘medanī sampakampathā’’ti ettakameva vuttaṃ . Yanti yadā. Sukhavacchiteti sukhavasite sukhasaṃvaḍḍhite. Adā dānanti ambho brāhmaṇa, puttehi me sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇameva piyataranti tassatthāya adāsi.
大士布施之后,心里想:“我这次的布施真是布施得好啊!”由此生起喜悦,就站在那里,一直注视着两个孩子。究迦则钻进树林里,用牙齿咬断藤蔓,拿着它把男孩的右手和女孩的左手绑在一起,然后抓住那根藤蔓的末端,一边拖拽一边离去。导师为了说明这件事,说道:巴利
Mahāsatto dānaṃ datvā ‘‘sudinnaṃ vata me dāna’’nti pītiṃ uppādetvā kumāre olokentova aṭṭhāsi. Jūjakopi vanagumbaṃ pavisitvā valliṃ dantehi chinditvā ādāya kumārassa dakkhiṇahatthaṃ kumārikāya vāmahatthena saddhiṃ ekato bandhitvā tameva vallikoṭiṃ gahetvā pothayamāno pāyāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
于是那个凶残的婆罗门,用牙齿把藤蔓咬断了;
用藤蔓绑住手后,又用藤蔓来回揉搓。巴利
‘‘Tato so brāhmaṇo luddo, lataṃ dantehi chindiya; Latāya hatthe bandhitvā, latāya anumajjatha.
于是,那位婆罗门拿起绳索,又拿起棍杖;
他一边打,一边把他们带走,尸毗王正看着这一幕。巴利
‘‘Tato so rajjumādāya, daṇḍañcādāya brāhmaṇo; Ākoṭayanto te neti, sivirājassa pekkhato’’ti.
这里说的“尸毗王”,指的就是须大拏太子。巴利
Tattha sivirājassāti vessantarassa.
他们被打到的地方,皮破了,血流出来。挨打的时候,他们互相把背转向对方。后来在一处高低不平的地方,婆罗门踉跄了一下,摔倒了。因为孩子们的手又软又嫩,绑着的藤蔓滑脱了。他们哭着逃开,跑到大士跟前。导师为了说明这件事,说道:巴利
Tesaṃ pahaṭapahaṭaṭṭhāne chavi chijjati, lohitaṃ paggharati. Paharaṇakāle aññamaññassa piṭṭhiṃ dadanti. Athekasmiṃ visamaṭṭhāne brāhmaṇo pakkhalitvā pati. Kumārānaṃ muduhatthehi baddhavalli gaḷitvā gatā. Te rodamānā palāyitvā mahāsattassa santikaṃ āgamaṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
于是,那些童子挣脱了婆罗门,离开了。
他眼里满是泪水,望着父亲。巴利
‘‘Tato kumārā pakkāmuṃ, brāhmaṇassa pamuñciya; Assupuṇṇehi nettehi, pitaraṃ so udikkhati.
就像阿萨特陀树叶那样颤抖着,他顶礼父亲的双足。
他顶礼父亲的双足后,说了这番话。巴利
‘‘Vedhamassatthapattaṃva, pitu pādāni vandati; Pitu pādāni vanditvā, idaṃ vacanamabravi.
母亲已经走了,父亲啊,你却要把我们送人;
至少让我们见母亲一面,到那时,父亲您再把我们送人吧。巴利
‘‘Ammā ca tāta nikkhantā, tvañca no tāta dassasi; Yāva ammampi passemu, atha no tāta dassasi.
母亲已经走了,父亲啊,您却要把我们送人;
亲爱的父亲,请您先不要把我们送人,等母亲也回来再说;
那时,这个婆罗门就可以随他的意,把我们卖掉,或者杀掉。巴利
‘‘Ammā ca tāta nikkhantā, tvañca no tāta dassasi; Mā no tvaṃ tāta adadā, yāva ammāpi etu no; Tadāyaṃ brāhmaṇo kāmaṃ, vikkiṇātu hanātu vā.
双脚弯曲,脚趾甲灰暗,小腿还肿得像团面。
上唇长,举止轻浮急躁,牙齿外突,鼻子塌陷。巴利
‘‘Balaṅkapādo andhanakho, atho ovaddhapiṇḍiko; Dīghuttaroṭṭho capalo, kaḷāro bhagganāsako.
肚子像水瓮,背脊弯曲,两只眼睛还歪斜不平;
他的胡须是铜色的,头发是绿色的,身上布满皱纹,还带着胡麻一样的斑点。巴利
‘‘Kumbhodaro bhaggapiṭṭhi, atho visamacakkhuko; Lohamassu haritakeso, valīnaṃ tilakāhato.
宾伽罗、弯背、畸形,还有高大粗犷;
他披着兽皮,还全副武装,是个令人害怕的非人。巴利
‘‘Piṅgalo ca vinato ca, vikaṭo ca brahā kharo; Ajināni ca sannaddho, amanusso bhayānako.
他是人,还是吃血肉的亚卡?
从村落来到森林后,兄弟,他前来索求那财富。巴利
‘‘Manusso udāhu yakkho, maṃsalohitabhojano; Gāmā araññamāgamma, dhanaṃ taṃ tāta yācati.
亲爱的啊,你被毕舍遮拖走的时候,到底在看什么?
你的心的确是石头做的、铁打的、被牢牢绑住的。巴利
‘‘Nīyamāne pisācena, kiṃ nu tāta udikkhasi; Asmā nūna te hadayaṃ, āyasaṃ daḷhabandhanaṃ.
你难道不知道,我们已经被那个贪求财富的婆罗门绑住了吗?
那个凶暴的急脾气家伙,像赶牛一样把我们甩来甩去。巴利
‘‘Yo no baddhe na jānāsi, brāhmaṇena dhanesinā; Accāyikena luddena, yo no gāvova sumbhati.
就让这黑女留在这里吧,她什么也不懂。
就像一头乳汁饱满的母鹿,被鹿群抛弃而哀鸣。巴利
‘‘Idheva acchataṃ kaṇhā, na sā jānāti kismiñci; Migīva khirasammattā, yūthā hīnā pakandatī’’ti.
这里,“张望”是说:他走到父亲跟前,浑身发抖地注视着。“颤抖”就是发抖。“而你,父亲啊,你会给”是说:你竟然要在母亲还没回来的时候就把我们交给那个婆罗门。别这样做,你先忍一忍。等我们见到母亲,见过她之后,你再把我们交出去。“任他卖掉或杀掉”是说:父亲啊,等母亲来了以后,那人想卖掉我们也好,想杀掉我们也好,随他高兴怎么做就怎么做。再说,这人粗暴凶恶,具有十八种人的缺陷,因此就讲了这十八种缺陷。巴利
Tattha udikkhatīti so pitu santikaṃ gantvā kampamāno oloketi. Vedhanti vedhamāno. Tvañca no tāta, dassasīti tvañca amhe tāya anāgatāya eva brāhmaṇassa dadāsi, evaṃ mā kari, adhivāsehi tvaṃ tāva. Yāva ammaṃ passemu, atha no tāya diṭṭhakāle tvaṃ puna dassasi. Vikkiṇātu hanātu vāti tāta, ammāya āgatakāle esa amhe vikkiṇātu vā hanatu vā. Yaṃ icchati, taṃ karotu. Apica kho panesa kakkhaḷo pharuso, aṭṭhārasahi purisadosehi samannāgatoti aṭṭhārasa purisadose kathesi.
在这其中,平足者指脚掌宽大。腐甲者指指甲腐烂。腿肚垂者指小腿肚肌肉往下坠。长上唇者指闭嘴站着时,上唇很长,把嘴盖住。流涎者指口水往下淌。獠牙者指牙齿像野猪獠牙一样突出来。塌鼻者指鼻子塌陷、歪斜不正。铜须者指胡须是红铜色。金发者指头发金色而且长得茂密。皱纹者指全身皮肤都起了皱。黑痣者指身上到处是黑痣。黄眼者指眼睛深黄偏褐,像猫眼一样。驼背者指腰、背、肩三处都弯。畸足者指脚畸形,也叫做关节不连,就是关节会发出咔嚓咔嚓的响声。高大者指身材高大。非人指不是人,而是以人的样子到处走动的亚卡。怖畏者指极其吓人。巴利
Tattha balaṅkapādoti patthaṭapādo. Andhanakhoti pūtinakho. Ovaddhapiṇḍikoti heṭṭhāgalitapiṇḍikamaṃso. Dīghuttaroṭṭhoti mukhaṃ pidahitvā ṭhitena dīghena uttaroṭṭhena samannāgato. Capaloti paggharitalālo. Kaḷāroti sūkaradāṭhāhi viya nikkhantadantehi samannāgato . Bhagganāsakoti bhaggāya visamāya nāsāya samannāgato. Lohamassūti tambalohavaṇṇamassu. Haritakesoti suvaṇṇavaṇṇavirūḷhakeso. Valīnanti sarīracammamassa valiggahitaṃ. Tilakāhatoti kāḷatilakehi parikiṇṇo. Piṅgaloti nibbiddhapiṅgalo biḷārakkhisadisehi akkhīhi samannāgato. Vinatoti kaṭiyaṃ piṭṭhiyaṃ khandheti tīsu ṭhānesu vaṅko. Vikaṭoti vikaṭapādo. ‘‘Abaddhasandhī’’tipi vuttaṃ, ‘‘kaṭakaṭā’’ti viravantehi aṭṭhisandhīhi samannāgato. Brahāti dīgho. Amanussoti na manusso, manussavesena vicarantopi yakkho esa. Bhayānakoti ativiya bhiṃsanako.
如果有人看见这个婆罗门,这样问:“这个婆罗门是人,还是夜叉?”那就应该回答:“他不是人,而是吃人肉喝人血的夜叉。”父亲啊,说“他讨要财物”,意思是:这个人想吃我们的肉,他向你们讨要孩子这份财产。“你视而不见”,就是袖手旁观。父亲啊,说“想必你的心是石头”:父母对儿女的心,本来就是柔软的,受不了儿女受苦;你却好像不知道一样待着。我猜你的心就像石头,或者像铁打的坚固绑缚。因此,我们遇到这样的痛苦,它也不觉得痛。巴利
Manusso udāhu yakkhoti tāta, sace koci imaṃ brāhmaṇaṃ disvā evaṃ puccheyya ‘‘manussoyaṃ brāhmaṇo, udāhu yakkho’’ti. ‘‘Na manusso, atha kho maṃsalohitabhojano yakkho’’ti vattuṃ yuttaṃ. Dhanaṃ taṃ tāta yācatīti tāta, esa amhākaṃ maṃsaṃ khāditukāmo tumhe puttadhanaṃ yācati. Udikkhasīti ajjhupekkhasi. Asmā nūna te hadayanti tāta, mātāpitūnaṃ hadayaṃ nāma puttesu mudukaṃ hoti, puttānaṃ dukkhaṃ na sahati, tvaṃ ajānanto viya acchasi, tava pana hadayaṃ pāsāṇo viya maññe, atha vā āyasaṃ daḷhabandhanaṃ. Tena amhākaṃ evarūpe dukkhe uppanne na rujati.
“你不知道”意思是:你就像不知道一样待着。“极度残忍的人”是指那个极其残忍、超出常理的婆罗门。那个婆罗门把我们这些幼小的兄弟捆起来、绑起来,而你竟然不知道。“殴打”就是击打。“就待在这里吧”,父亲啊,因为这个黑皮公主一点苦都不知道。就像喝饱了奶的小鹿离开鹿群,看不到母亲,为了要奶而啼哭;同样,她看不到母亲,哭过之后会干枯而死。所以,你就把我交给那个婆罗门吧,我去,让这个黑皮公主留在这里。巴利
Na jānāsīti ajānanto viya acchasi. Accāyikena luddenāti ativiya luddena pamāṇātikkantena. Yo noti brāhmaṇena no amhe kaniṭṭhabhātike baddhe bandhite yo tvaṃ na jānāsi. Sumbhatīti potheti. Idheva acchatanti tāta, ayaṃ kaṇhājinā kiñci dukkhaṃ na jānāti. Yathā nāma khīrasammattā migapotikā yūthā parihīnā mātaraṃ apassantī khīratthāya kandati, evaṃ ammaṃ apassantī kanditvā sussitvā marissati, tasmā maṃyeva brāhmaṇassa dehi, ahaṃ gamissāmi, ayaṃ kaṇhājinā idheva hotūti.
听了这些话,大士还是一句话都不说。于是,王子想到父母,哭诉道:巴利
Evaṃ vuttepi mahāsatto na kiñci katheti. Tato kumāro mātāpitaro ārabbha paridevanto āha –
这痛苦对我来说并非那样,因为人确实能承受它;
然而,见不到母亲,那比此更令我痛苦。巴利
‘‘Na me idaṃ tathā dukkhaṃ, labbhā hi pumunā idaṃ; Yañca ammaṃ na passāmi, taṃ me dukkhataraṃ ito.
这痛苦对我来说并非如此,因为这可由人获得。
我见不到你,这才比那更让我痛苦。巴利
‘‘Na me idaṃ tathā dukkhaṃ, labbhā hi pumunā idaṃ; Yañca tātaṃ na passāmi, taṃ me dukkhataraṃ ito.
那位可怜的母亲,想必会在漫漫长夜里一直悲伤难过。
看不见黑公主,也看不见那位容貌美丽的少女。巴利
‘‘Sā nūna kapaṇā ammā, cirarattāya rucchati; Kaṇhājinaṃ apassantī, kumāriṃ cārudassaniṃ.
那位可怜的父亲,想必会长久地欢喜。
没看见黑羚皮衣,也没看见那位容貌美丽的少女。巴利
‘‘So nūna kapaṇo tāto, cirarattāya rucchati; Kaṇhājinaṃ apassanto, kumāriṃ cārudassaniṃ.
那位可怜的母亲,一定会在修行林里长久地悲叹。
看不见黑羚皮衣,也看不见那位容貌美丽的少女。巴利
‘‘Sā nūna kapaṇā ammā, ciraṃ rucchati assame; Kaṇhājinaṃ apassantī, kumāriṃ cārudassaniṃ.
那位可怜的父亲,肯定要在修行林里长久地住下去了。
没看见黑羚皮女那位容貌可爱的少女。巴利
‘‘So nūna kapaṇo tāto, ciraṃ rucchati assame; Kaṇhājinaṃ apassanto, kumāriṃ cārudassaniṃ.
这位可怜的母亲,想必长久以来一直在悲伤哭泣;
半夜里或深夜时,就像河流一样干涸。巴利
‘‘Sā nūna kapaṇā ammā, cirarattāya rucchati; Aḍḍharatte va ratte vā, nadīva avasucchati.
2141 第2141段没有可翻译的巴利文内容。巴利
2141.
那位可怜的父亲,怕是希望它能长久持续下去。
半夜里也好,深夜也好,就像河水一样渐渐干涸。巴利
‘‘So nūna kapaṇo tāto, cirarattāya rucchati; Aḍḍharatte va ratte vā, nadīva avasucchati.
这些是你的阎浮树、维地萨树、辛杜瓦拉卡树;
各种各样的树木,我们今天全都要舍弃了。巴利
‘‘Ime te jambukā rukkhā, vedisā sinduvārakā; Vividhāni rukkhajātāni, tāni ajja jahāmase.
这些是阿说他树、波罗蜜树,还有榕树和迦毗陀树;
各种各样的果实,我们今天全都舍弃。巴利
‘‘Assatthā panasā ceme, nigrodhā ca kapitthanā; Vividhāni phalajātāni, tāni ajja jahāmase.
这些园林还立在那里,这条河的水还是那么清凉;
以前我们一起玩耍的地方,今天都要舍弃了。巴利
‘‘Ime tiṭṭhanti ārāmā, ayaṃ sītūdakā nadī; Yatthassu pubbe kīḷāma, tāni ajja jahāmase.
在这座山顶上,有各种各样的花。
过去我们一直记着的那些,今天全都舍弃了。巴利
‘‘Vividhāni pupphajātāni, asmiṃ uparipabbate; Yānassu pubbe dhārema, tāni ajja jahāmase.
在这座高山之上,有各种各样的果实。
过去我们吃过的那些,今天都要放下了。巴利
‘‘Vividhāni phalajātāni, asmiṃ uparipabbate; Yānassu pubbe bhuñjāma, tāni ajja jahāmase.
这些是我们的象、马,这些也是我们的牛;
那些我们从前玩耍的东西,今天我们全都舍弃了。巴利
‘‘Ime no hatthikā assā, balibaddā ca no ime; Yehissu pubbe kīḷāma, tāni ajja jahāmase’’ti.
其中,“pumunā”指的是在轮回中流转的男子。“labbhā”指的是应当得到的东西。“vedisā”指的是垂下的枝条。“hatthikā”指的是父亲为我们游戏所造的那些玩具象。“对我来说那比这更苦”:我见不到母亲所生的痛苦,比被这样击打的痛苦还要苦上百倍、千倍、十万倍。“rucchatī”指的是会哭泣。“半夜或夜里”:在半夜或整整一夜,想起我们之后,她会哭很久。“avasucchatī”指的是缺水的浅河会干涸。就像那条河很快就干涸一样,到了黎明升起时,她就会干涸而死——就是带着这个意思而这样说。“vedisā”指的是垂下的枝条。“tāni”指的是那些我们抓着根、花、果玩了很久的(玩具),今天我和你两人都把它们舍弃了。“hatthikā”指的是父亲为我们游戏所造的那些玩具象。巴利
Tattha pumunāti bhave vicarantena purisena. Labbhāti labhitabbaṃ. Taṃ me dukkhataraṃ itoti yaṃ me ammaṃ passituṃ alabhantassa dukkhaṃ, taṃ ito pothanadukkhato sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena dukkhataraṃ. Rucchatīti rodissati. Aḍḍharatte va ratte vāti aḍḍharatte vā sakalaratte vā amhe saritvā ciraṃ rodissati. Avasucchatīti appodakā kunnadī avasussati. Yathā sā khippameva sussati, evaṃ aruṇe uggacchanteyeva sussitvā marissatīti adhippāyenevamāha. Vedisāti olambanasākhā. Tānīti yesaṃ no mūlapupphaphalāni gaṇhantehi ciraṃ kīḷitaṃ, tāni ajja ubhopi mayaṃ jahāma. Hatthikāti tātena amhākaṃ kīḷanatthāya katā hatthikā.
他们正这样悲叹的时候,究迦来了,把他们打了一顿,然后连妹妹一起带走。导师为了说明这件事,就说了下面的话:巴利
Taṃ evaṃ paridevamānameva saddhiṃ bhaginiyā jūjako āgantvā pothento gahetvā pakkāmi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那些被带走的童子们,对父亲这样说道:
请代向母亲问安,父亲啊,也愿您安乐。巴利
‘‘Nīyamānā kumārā te, pitaraṃ etadabravuṃ; Ammaṃ ārogyaṃ vajjāsi, tvañca tāta sukhī bhava.
这些是我们的象和马,这些也是我们的牛。
把它们交给母亲吧,这样就能消除她的忧愁。巴利
‘‘Ime no hatthikā assā, balibaddā ca no ime; Tāni ammāya dajjesi, sokaṃ tehi vinessati.
这些是我们的象,这些是我们的马,这些是我们的公牛;
母亲看着它们,忧愁就会消失。巴利
‘‘Ime no hatthikā assā, balibaddā ca no ime; Tāni ammā udikkhantī, sokaṃ paṭivinessatī’’ti.
那时,菩萨因为想到儿子,生起了强烈的悲伤,心脏的肉都发烫了。就像被雄狮抓住的大象,又像落入罗睺口中的月亮,他颤抖着,无法以本来的状态稳住自己,双眼满是泪水,走进叶屋,悲切地哀号。导师为了阐明这件事的含义,说道:巴利
Tadā bodhisattassa putte ārabbha balavasoko uppajji, hadayamaṃsaṃ uṇhaṃ ahosi. So kesarasīhena gahitamattavāraṇo viya rāhumukhaṃ paviṭṭhacando viya ca kampamāno sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkonto assupuṇṇehi nettehi paṇṇasālaṃ pavisitvā kalunaṃ paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那时,须大拏王,这位刹帝利,行布施已;
走进树叶搭的茅屋后,他悲伤地哀叹。巴利
‘‘Tato vessantaro rājā, dānaṃ datvāna khattiyo; Paṇṇasālaṃ pavisitvā, kalunaṃ paridevayī’’ti.
从那以后,大士的悲叹偈颂就是这些——巴利
Tato parā mahāsattassa vilāpagāthā honti –
今天又饿又渴的孩子们,在向谁哭求呢?
傍晚该睡觉的时候,谁来给他们饭吃呢?巴利
‘‘Kaṃ nvajja chātā tasitā, uparucchanti dārakā; Sāyaṃ saṃvesanākāle, ko ne dassati bhojanaṃ.
今天又饿又渴的孩子们,在向谁哭求呢?
傍晚睡觉的时候,“妈妈,我们饿了,给我们点吃的吧。”巴利
‘‘Kaṃ nvajja chātā tasitā, uparucchanti dārakā; Sāyaṃ saṃvesanākāle, ‘ammā chātamha detha no’.
僧侣们到底是穿着凉鞋还是赤脚在路上行走呢?
疲惫者以肿胀的双脚,谁会来握住他的手呢?巴利
‘‘Kathaṃ nu pathaṃ gacchanti, pattikā anupāhanā; Santā sūnehi pādehi, ko ne hatthe gahessati.
他怎么能当着我的面打我,还一点都不觉得羞耻呢?
对无辜的孩子们,这婆罗门真是无惭啊。巴利
‘‘Kathaṃ nu so na lajjeyya, sammukhā paharaṃ mama; Adūsakānaṃ puttānaṃ, alajjī vata brāhmaṇo.
就算是对我的奴婢、仆从,或者其他任何被我差遣办事的人,
就算他已经彻底落魄了,一个有惭耻心的人谁会去打他呢?巴利
‘‘Yopi me dāsidāsassa, añño vā pana pesiyo; Tassāpi suvihīnassa, ko lajjī paharissati.
就像鱼被困在捕鱼笼的口里,而身处其中的我。
他辱骂、殴打,不见心爱儿子的人。巴利
‘‘Vārijasseva me sato, baddhassa kumināmukhe; Akkosati paharati, piye putte apassato’’ti.
在那里,“今天谁”就是“今天是谁”。“会去哭喊”是说走了六十由旬的路之后,会哭喊起来。“在分发食物的时候”是说在大众分饭的时候。“谁会给他们”是说谁会给他们食物。“他们怎么走这条路”是说他们怎么能走完六十由旬的路。“步行者”是指没有象车等交通工具的人。“没有鞋子”是指连一双鞋子都没有,双脚娇嫩。“会来搀扶”是说为了消除疲劳,谁会来扶他们?“女奴的男奴”是指女奴所生的男奴。“或者别的仆人的仆人”是说即使做他的仆人的仆人,乃至一连串的奴仆的奴仆,于是知道:“他是我第四级的差遣役使者,对于如此极度卑微的、这位须大拏王的奴仆的奴仆来说,哪个具足惭愧心的人会出手打他?心想:对于那个无耻之徒,他打我的儿子难道合理吗?就像困在捕鱼笼口的鱼一样,对我来说,当我还活着的时候,他既骂我亲爱的儿子又打他,唉呀,真是残忍啊!巴利
Tattha kaṃ nvajjāti kaṃ nu ajja. Uparucchantīti saṭṭhiyojanamaggaṃ gantvā uparodissanti. Saṃvesanākāleti mahājanassa parivesanākāle. Kone dassatīti ko nesaṃ bhojanaṃ dassati. Kathaṃ nu pathaṃ gacchantīti kathaṃ nu saṭṭhiyojanamaggaṃ gamissanti. Pattikāti hatthiyānādīhi virahitā. Anupāhanāti upāhanamattenapi viyuttā sukhumālapādā. Gahessatīti kilamathavinodanatthāya ko gaṇhissati. Dāsidāsassāti dāsiyā dāso assa. Añño vā pana pesiyoti tassapi dāso, tassapi dāsoti evaṃ dāsapatidāsaparamparāya ‘‘yo mayhaṃ catuttho pesiyo pesanakārako assa, tassa evaṃ suvihīnassapi ayaṃ vessantarassa dāsapatidāso’’ti ñatvā. Ko lajjīti ko lajjāsampanno pahareyya, yuttaṃ nu kho tassa nillajjassa mama putte paharitunti. Vārijassevāti kumināmukhe baddhassa macchasseva sato mama. Apassatoti a-kāro nipātamatto, passantasseva piyaputte akkosati ceva paharati ca, aho vata dāruṇoti.
那时,他因为对王子们的疼爱,心里生起了这样的念头:“这个婆罗门实在太折磨我的儿子了,我实在忍不住这份悲伤。我要跟着这个婆罗门,把他弄死,然后把我的王子们带回来。”接着他又想:“这是不可能的。王子们受的苦太深了。布施之后又后悔,这不是善人的做法。”为了说明这个意思,就有了下面这两首叫作“思虑偈”的偈颂——巴利
Athassa kumāresu sinehena evaṃ parivitakko udapādi ‘‘ayaṃ brāhmaṇo mama putte ativiya viheṭheti, sokaṃ sandhāretuṃ na sakkomi, brāhmaṇaṃ anubandhitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā ānessāmi te kumāre’’ti . Tato ‘‘aṭṭhānametaṃ kumārānaṃ pīḷanaṃ atidukkhanti dānaṃ datvā pacchānutappaṃ nāma sataṃ dhammo na hotī’’ti cintesi. Tadatthajotanā imā dve parivitakkagāthā nāma honti –
或者,拿起弓,把剑系在左边;
我会把自己的儿子们带回来,因为杀害儿子实在痛苦。巴利
‘‘Adu cāpaṃ gahetvāna, khaggaṃ bandhiya vāmato; Ānessāmi sake putte, puttānañhi vadho dukho.
在此八事中,这是苦的形态,即童子们所遭受的。
了解了善士们的法之后,谁还会在布施之后感到后悔呢?巴利
‘‘Aṭṭhānametaṃ dukkharūpaṃ, yaṃ kumārā vihaññare; Satañca dhammamaññāya, ko datvā anutappatī’’ti.
在这里,“善士的”指的是过去诸菩萨一脉相承的法。巴利
Tattha satanti pubbabodhisattānaṃ paveṇidhammaṃ.
据说,他在那一刻回忆起了诸菩萨的世代传承。于是他想:“一切菩萨如果不曾舍弃这五种大布施——舍财、舍肢体、舍儿女、舍妻子、舍性命,而能成佛,那是从来没有过的事。我也是他们当中的一员,如果我不把自己心爱的儿女送出去,也不可能成佛。”这样想过之后,他又责备自己:“须大拏啊,你难道不知道,把儿女送给别人当奴隶,他们会遭受怎样的痛苦吗?你居然生起‘我要跟着那个婆罗门走,让他们丧命’的念头。布施之后又后悔,这可不是你该有的样子。”接着他下定决心:“就算那个婆罗门把孩子们杀了,从布施出去的那一刻起,就跟我没有关系了。”于是他走出叶庵,坐在叶庵门口的石板上,像一尊金像一样。鸠迦当着菩萨的面殴打孩子们,要把他们带走。这时,那个孩子哭着说道——巴利
So kira tasmiṃ khaṇe bodhisattānaṃ paveṇiṃ anussari. Tato ‘‘sabbabodhisattānaṃ dhanapariccāgaṃ , aṅgapariccāgaṃ , puttapariccāgaṃ, bhariyapariccāgaṃ, jīvitapariccāganti ime pañca mahāpariccāge apariccajitvā buddhabhūtapubbo nāma natthi. Ahampi tesaṃ abbhantaro homi, mayāpi piyaputtadhītaro adatvā na sakkā buddhena bhavitu’’nti cintetvā ‘‘kiṃ tvaṃ vessantara paresaṃ dāsatthāya dinnaputtānaṃ dukkhabhāvaṃ na jānāsi, yena brāhmaṇaṃ anubandhitvā jīvitakkhayaṃ pāpessāmīti saññaṃ uppādesi, dānaṃ datvā pacchānutappo nāma tava nānurūpo’’ti evaṃ attānaṃ paribhāsitvā ‘‘sacepi eso kumāre māressati, dinnakālato paṭṭhāya mama na kiñci hotī’’ti daḷhasamādānaṃ adhiṭṭhāya paṇṇasālato nikkhamitvā paṇṇasāladvāre pāsāṇaphalake kañcanapaṭimā viya nisīdi. Jūjakopi bodhisattassa sammukhe kumāre pothetvā neti. Tato kumāro vilapanto āha –
确实,人们这样说:此处有某些人。
对于没有自己母亲的人,情况也正是如此。巴利
‘‘Saccaṃ kirevamāhaṃsu, narā ekacciyā idha; Yassa natthi sakā mātā, yathā natthi tatheva so.
来吧,黑迦,我们一起去死吧,我们的生命已经没有意义了。
大王把我们施舍给了那个贪财的婆罗门。
那个凶狠的人急着要打我们,就像对牛一样甩鞭子。巴利
‘‘Ehi kaṇhe marissāma, natthattho jīvitena no; Dinnamhāti janindena, brāhmaṇassa dhanesino; Accāyikassa luddassa, yo no gāvova sumbhati.
这些是你的阎浮树、维地萨的辛杜瓦拉卡树;
各种各样的树木,那些黑色的我们都要舍弃掉。巴利
‘‘Ime te jambukā rukkhā, vedisā sinduvārakā; Vividhāni rukkhajātāni, tāni kaṇhe jahāmase.
这些是阿说他树、波罗蜜树,还有榕树和迦毗陀树;
各种各样的果实,坎哈啊,我们把它们都舍弃了。巴利
‘‘Assatthā panasā ceme, nigrodhā ca kapitthanā; Vividhāni phalajātāni, tāni kaṇhe jahāmase.
这些园林还在,这条清凉的河水也在;
我们过去嬉戏的地方,那些黑暗的,让我们舍弃。巴利
‘‘Ime tiṭṭhanti ārāmā, ayaṃ sītūdakā nadī; Yatthassu pubbe kīḷāma, tāni kaṇhe jahāmase.
在这座山顶上,有各种各样的花。
凡我们过去所佩戴的,那些我们弃于黑处。巴利
‘‘Vividhāni pupphajātāni, asmiṃ uparipabbate; Yānassu pubbe dhārema, tāni kaṇhe jahāmase.
在这座山顶上,有各种各样的果实。
过去我们享用过的那些,如今在黑暗中舍弃了它们。巴利
‘‘Vividhāni phalajātāni, asmiṃ uparipabbate; Yānassu pubbe bhuñjāma, tāni kaṇhe jahāmase.
这些是我们的象和马,这些是我们的牛;
我们从前以那些玩耍的,如今舍弃诸黑者。巴利
‘‘Ime no hatthikā assā, balibaddā ca no ime; Yehissu pubbe kīḷāma, tāni kaṇhe jahāmase’’ti.
在这里,“他的”是指:谁身边没有自己的母亲,父亲虽然在,却跟没有一样。巴利
Tattha yassāti yassa santike sakā mātā natthi. Pitā atthi, yathā natthiyeva.
后来,那个婆罗门在一处不平整的地方绊了一跤,摔倒了。绑他们的藤蔓从他们手里松开,脱落了。他们像被拍打的鸡一样浑身发抖,逃开之后,一口气跑到了父亲身边。为了说明这件事的含义,导师说:巴利
Puna brāhmaṇo ekasmiṃ visamaṭṭhāne pakkhalitvā pati. Tesaṃ hatthato bandhanavalli muccitvā gatā. Te pahaṭakukkuṭā viya kampantā palāyitvā ekavegeneva pitu santikaṃ āgamiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那些童子被带走时,从婆罗门那里挣脱了;
他们朝着各个方向奔逃——阇利和黑皮公主,是这样说的。巴利
‘‘Nīyamānā kumārā te, brāhmaṇassa pamuñciya; Tena tena padhāviṃsu, jālī kaṇhājinā cubho’’ti.
在这里,“朝各处”的意思是:他们就在挣脱的那一刻,朝着父亲所在的各个方向奔去;奔去之后,就直接来到了父亲身边。这就是这句话的含义。巴利
Tattha tena tenāti tena muttakhaṇena yena disābhāgena tesaṃ pitā atthi, tena padhāviṃsu, padhāvitvā pitu santikaññeva āgamiṃsūti attho.
究迦迅速起身,手里拿着藤杖,像劫末大火一样席卷而来,说道:“你们很会逃啊!”说完就把他们的手绑起来,又带走了。导师为了说明这件事,说道:巴利
Jūjako vegenuṭṭhāya vallidaṇḍahattho kappuṭṭhānaggi viya avattharanto āgantvā ‘‘ativiya palāyituṃ chekā tumhe’’ti hatthe bandhitvā puna nesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
于是,那位婆罗门拿起绳索,又拿起棍杖;
他们当着尸毗王的面,一边打一边把他们带走。巴利
‘‘Tato so rajjumādāya, daṇḍañcādāya brāhmaṇo; Ākoṭayanto te neti, sivirājassa pekkhato’’ti.
当他们这样被带走时,黑皮公主转过身来,望着父亲,和他说话。导师为了阐明这件事,说道:巴利
Evaṃ nīyamānesu kaṇhājinā nivattitvā olokentī pitarā saddhiṃ sallapi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
黑皮公主说道:父亲啊,这个婆罗门对我……
他用棍子打她,就像打家里出生的女奴一样。巴利
‘‘Taṃ taṃ kaṇhājināvoca, ayaṃ maṃ tāta brāhmaṇo; Laṭṭhiyā paṭikoṭeti, ghare jātaṃva dāsiyaṃ.
父亲!此人并非婆罗门,如法的婆罗门才是(真正的婆罗门);
孩子,那个夜叉化成了婆罗门的模样,正把我们带走,是要吃掉我们啊!
父亲,正被毕舍遮带走的时候,您为什么看着呢?巴利
‘‘Na cāyaṃ brāhmaṇo tāta, dhammikā honti brāhmaṇā; Yakkho brāhmaṇavaṇṇena, khādituṃ tāta neti no; Nīyamāne pisācena, kiṃ nu tāta udikkhasī’’ti.
这里,“taṃ”指的是坐在那里看着她的父亲尸毗王。“dāsiyaṃ”指女奴。“khādituṃ”是为了吃掉。婆罗门说:“还没等我们到山门口,我就要用这双流着血滴的眼睛盯着她,把她吃掉。”她又哭着说:“在被带去吃掉或煮掉的时候,你为什么还看着我们?愿你永远快乐!”巴利
Tattha tanti taṃ passamānaṃ nisinnaṃ pitaraṃ sivirājānaṃ. Dāsiyanti dāsikaṃ. Khāditunti khādanatthāya ayaṃ no giridvāraṃ asampatteyeva ubhohi cakkhūhi rattalohitabinduṃ paggharantehi khādissāmīti neti, tvañca khādituṃ vā pacituṃ vā nīyamāne kiṃ amhe udikkhasi, sabbadā sukhito hohīti paridevi.
年幼的女孩一边哭喊一边颤抖着往前走,大士心中生起了强烈的悲伤,心所依处变得灼热。因为鼻子已经不够用,他就用嘴呼出灼热的气息。眼泪变成血滴,从双眼中流出来。他想:“这样的痛苦是由贪爱染着引起的,没有别的原因。不应再有贪爱染着,应当以平等舍心而住。”于是以自己的智慧之力驱除了那样的悲伤,恢复平常坐姿而坐。那女孩还没走到山门,就一边哭喊一边继续走了。巴利
Daharakumārikāya vilapantiyā kampamānāya gacchantiyā mahāsattassa balavasoko uppajji, hadayavatthu uṇhaṃ ahosi. Nāsikāya appahontiyā mukhena uṇhe assāsapassāse vissajjesi. Assūni lohitabindūni hutvā nettehi nikkhamiṃsu. So ‘‘idaṃ evarūpaṃ dukkhaṃ sinehadosena jātaṃ, na aññena kāraṇena. Sinehaṃ akatvā majjhatteneva bhavitabba’’nti tathārūpaṃ sokaṃ attano ñāṇabalena vinodetvā pakatinisinnākāreneva nisīdi. Giridvāraṃ asampattāyeva kumārikā vilapantī agamāsi.
2172 (此段无对应巴利原文内容,无法翻译。)巴利
2172.
我们这些人的脚很痛,前面的路又长又特别难走;
太阳低垂着悬挂,婆罗门也持受着。巴利
‘‘Ime no pādakā dukkhā, dīgho caddhā suduggamo; Nīce colambate sūriyo, brāhmaṇo ca dhāreti no.
我们要向众生、山岳和树林哭喊呼唤。
我们用头顶礼湖泊,也顶礼有美好浅滩的水域。巴利
‘‘Okandāmase bhūtāni, pabbatāni vanāni ca; Sarassa sirasā vandāma, supatitthe ca āpake.
草、藤蔓、药草,还有山岳和树林;
请告诉母亲我平安,这位婆罗门正带着我们走。巴利
‘‘Tiṇalatāni osadhyo, pabbatāni vanāni ca; Ammaṃ ārogyaṃ vajjātha, ayaṃ no neti brāhmaṇo.
尊敬的诸位,请转告我们的母亲曼坻。
如果你想跟上来,就快点跟上我们吧。巴利
‘‘Vajjantu bhonto ammañca, maddiṃ asmāka mātaraṃ; Sace anupatitukāmāsi, khippaṃ anupatiyāsi no.
这一条独行路向前延伸,笔直地通向修行人的住处;
你就跟随他吧,即使你不会很快见到他。巴利
‘‘Ayaṃ ekapadī eti, ujuṃ gacchati assamaṃ; Tamevānupateyyāsi, api passesi ne lahuṃ.
哎呀,结发女啊,你在这林中采根果的!
看见那空无一人的修行处,那对你来说会是痛苦。巴利
‘‘Aho vata re jaṭinī, vanamūlaphalahārike; Suññaṃ disvāna assamaṃ, taṃ te dukkhaṃ bhavissati.
妈妈是不是乞食太久,才讨到这么多?
你难道不知道,我们已经被那个一心求财的婆罗门给绑住了吗?巴利
‘‘Ativelaṃ nu ammāya, uñchā laddho anappako; Yā no baddhe na jānāsi, brāhmaṇena dhanesinā.
那个凶暴急躁的人,就像打牛一样抽打我们;
要是我们今天能见到母亲傍晚乞食归来就好了。巴利
‘‘Accāyikena luddena, yo no gāvova sumbhati; Apajja ammaṃ passemu, sāyaṃ uñchāto āgataṃ.
妈妈应该把混着蜂蜜的果子布施给婆罗门。
那时,这个已饱的土,就不会猛烈地抓住我们。巴利
‘‘Dajjā ammā brāhmaṇassa, phalaṃ khuddena missitaṃ; Tadāyaṃ asito dhāto, na bāḷhaṃ dhārayeyya no.
我们的双脚确实已经麻木了,可那位婆罗门还猛烈地驱赶前行。
那些贪恋母亲的孩子们,就在那里这样哭诉起来。巴利
‘‘Sūnā ca vata no pādā, bāḷhaṃ dhāreti brāhmaṇo; Iti tattha vilapiṃsu, kumārā mātugiddhino’’ti.
在这里,“小脚”说的是小孩子稚嫩的脚。“我们俯身哭喊”是说我们弯下身子哀号,表现出恭敬和卑微的样子,让人知道。“湖”是说这座莲花湖的守护者龙族,我们以头顶礼敬拜他们。“善浅滩与水流”是说住在善浅滩河流中的天神,我们也礼拜他们。“草和藤蔓”指各种草和垂下来的藤蔓。“草药”就是各种药草。这些话都是对着住在各处的天神说的。“如果她也想跟着来”是说,如果她也想跟着我们的脚步走来。“也能轻易看见”是说,也许她跟着一步步走近,就能很快看到孩子们,你们应该这样对她说。“束发者”是就她扎起的发髻而说的,这是孩子们背对着母亲、用呼唤的方式对她说的话。“太过猛烈”是指超出了分寸,做得太过头。“乞食”是指靠乞讨过活。“果子”是指林中根茎果实之类的果子。“掺了少许蜜”是指掺了一点蜂蜜。“已吃过”是指已经坐下来吃过果子,吃了东西。“满足”是指已经吃饱了。“不要猛烈地驱赶我们”是指不要用凶猛的势头赶我们走。“贪恋母亲”是指心里满是对母亲的眷恋,怀着这样强烈的爱,才这样哭喊。巴利
Tattha pādakāti khuddakapādā. Okandāmaseti avakandāma, apacitiṃ nīcavuttiṃ dassentā jānāpema. Sarassāti imassa padumasarassa pariggāhakāneva nāgakulāni sirasā vandāma. Supatitthe ca āpaketi supatitthāya nadiyā adhivatthā devatāpi vandāma. Tiṇalatānīti tiṇāni ca olambakalatāyo ca. Osadhyoti osadhiyo. Sabbattha adhivatthā devatā sandhāyevamāha. Anupatitukāmāsīti sacepi sā amhākaṃ padānupadaṃ āgantukāmāsi. Api passesi ne lahunti api nāma etāya ekapadiyā anupatamānā puttake te lahuṃ passeyyāsīti evaṃ taṃ vadeyyāthāti. Jaṭinīti baddhajaṭaṃ ārabbha mātaraṃ parammukhālapanena ālapantī āha. Ativelanti pamāṇātikkantaṃ katvā. Uñchāti uñchācariyāya . Phalanti vanamūlaphalāphalaṃ. Khuddena missitanti khuddakamadhunā missitaṃ. Asitoti asitāsano paribhuttaphalo. Dhātoti suhito. Na bāḷhaṃ dhārayeyya noti na no bāḷhaṃ vegena nayeyya. Mātugiddhinoti mātari giddhena samannāgatā balavasinehā evaṃ vilaviṃsūti.
《曼坻品》的解释巴利
Maddīpabbavaṇṇanā
当国王让大地轰鸣,又把心爱的孩子们布施给婆罗门时,那喧闹声一直传到梵天世界。住在雪山的天人们因为这件事,心仿佛要碎裂了。他们听到那个婆罗门驱赶孩子们时孩子们的哭喊声,就互相商量说:“如果曼坻天还没黑就回到茅棚,在那里看不到孩子,追问须大拏,听说孩子已经布施给婆罗门之后,因为强烈的母爱,一定会跟着脚印一路跑过去,遭受极大的痛苦。”于是他们命令三位天子:“你们三个变化成狮子、老虎和豹子的样子,堵住天后回来的路。即使她苦苦哀求,在太阳落山之前也不要让路,要让她借着月光才走进茅棚。同时也要周密守护,不让她受到狮子等猛兽的伤害。”为了说明这件事,导师说道——巴利
Yaṃ pana taṃ raññā pathaviṃ unnādetvā brāhmaṇassa piyaputtesu dinnesu yāva brahmalokā ekakolāhalaṃ jātaṃ, tenapi bhijjamānahadayā viya himavantavāsino devā tesaṃ brāhmaṇena niyamānānaṃ taṃ vilāpaṃ sutvā mantayiṃsu ‘‘sace maddī kālasseva assamaṃ āgamissati, tattha puttake adisvā vessantaraṃ pucchitvā brāhmaṇassa dinnabhāvaṃ sutvā balavasinehena padānupadaṃ dhāvitvā mahantaṃ dukkhaṃ anubhaveyyā’’ti. Atha te tayo devaputte ‘‘tumhe sīhabyagghadīpivese nimminitvā deviyā āgamanamaggaṃ sannirumbhitvā yāciyamānāpi yāva sūriyatthaṅgamanā maggaṃ adatvā yathā candālokena assamaṃ pavisissati, evamassā sīhādīnampi aviheṭhanatthāya ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ kareyyāthā’’ti āṇāpesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
2182 第2182段没有可翻译的巴利文内容。巴利
2182.
听到他们的哀叫后,林中的三种猛兽,
狮子、老虎和豹子,说出了这番话。巴利
‘‘Tesaṃ lālappitaṃ sutvā, tayo vāḷā vane migā; Sīho byaggho ca dīpi ca, idaṃ vacanamabravuṃ.
愿我们的公主千万不要傍晚从拾穗处回来;
千万别让我们在这荒野里伤害了林中的野兽。巴利
‘‘Mā heva no rājaputtī, sāyaṃ uñchāto āgamā; Mā hevamhāka nibbhoge, heṭhayittha vane migā.
如果狮子伤害他,老虎和豹也会伤害这位具足相好的人,
既没有扎利王子的黑鹿皮,黑鹿皮又从何而来?
她无论从哪方面来说都会失去丈夫和孩子们,这位具足相好的王后。巴利
‘‘Sīho ce naṃ viheṭheyya, byaggho dīpi ca lakkhaṇaṃ; Neva jālīkumārassa, kuto kaṇhājinā siyā; Ubhayeneva jīyetha, patiṃ putte ca lakkhaṇā’’ti.
在这里,那些天神对三位天子说了这句话:“你们三个变成三种凶猛的林中野兽——狮子、老虎和豹子。”他们说“千万不要”:曼迪王女不要傍晚从觅食处回来,让她借着月光在晚上回来。他们说“愿她不要在我们的无主之地”:在我们的无主领地、这片丛林地带,不要让任何凶猛的野兽伤害她。他们说的是:“不要这样伤害她,你们要这样为她提供守护。”“倘若狮子”:假如没有这样的守护,狮子等野兽中有哪一个伤害了她,那么当她生命终结之后,贾利王子就不复存在了,更何谈黑肤女呢?如此,这位具足相好的王后将在两方面都失去——丈夫和孩子们,也就是说在两个方面都将失去;因此,你们要为她妥善安排好守护。巴利
Tattha idaṃ vacanamabravunti ‘‘tumhe tayo janā sīho ca byaggho ca dīpi cāti evaṃ tayo vāḷā vane migā hothā’’ti idaṃ tā devatā tayo devaputte vacanamabravuṃ. Mā heva noti maddī rājaputtī uñchāto sāyaṃ mā āgami, candālokena sāyaṃ āgacchatūti vadanti. Mā hevamhāka nibbhogeti amhākaṃ nibbhoge vijite vanaghaṭāyaṃ mā naṃ kocipi vane vāḷamigo viheṭhesi. Na yathā viheṭheti, evamassā ārakkhaṃ gaṇhathāti vadanti. Sīho ce nanti sace hi taṃ anārakkhaṃ sīhādīsu koci viheṭheyya, athassā jīvitakkhayaṃ pattāya neva jālikumāro assa, kuto kaṇhājinā siyā. Evaṃ sā lakkhaṇasampannā ubhayeneva jīyetha patiṃ putte cāti dvīhi koṭṭhāsehi jīyetheva, tasmā susaṃvihitamassā ārakkhaṃ karothāti.
这时,那三位天子答应了一声“好的”,听完那些天女的话,就化作狮子、老虎和豹子,来到她回来的路上,一个接一个地趴下。曼坻心想:“今天我做了个噩梦,我得早点去取了根茎和果子,赶回茅庵去。”她一边发抖,一边收拾根茎和果子。这时,锄头从她手里掉了下来,扁担也从肩上滑落,右眼不停地跳。结果的树看起来像不结果,不结果的树看起来像结果,十个方向都看不清了。她想:“这到底是怎么回事?以前从来没发生过这样的事,今天却发生在我身上。会发生什么呢?是我自己要遭难,还是我的孩子们要遭难,或者是须大拏要遭难?”这样想着,她说道——巴利
Atha te tayo devaputtā ‘‘sādhū’’ti tāsaṃ devatānaṃ taṃ vacanaṃ paṭissuṇitvā sīhabyagghadīpino hutvā āgantvā tassā āgamanamagge paṭipāṭiyā nipajjiṃsu. Maddīpi kho ‘‘ajja mayā dussupino diṭṭho, kālasseva mūlaphalāphalaṃ gahetvā assamaṃ gamissāmī’’ti kampamānā mūlaphalāphalāni upadhāresi. Athassā hatthato khaṇitti pati, tathā aṃsato uggīvañca pati, dakkhiṇakkhica phandati, phalino rukkhā aphalā viya aphalā ca phalino viya khāyiṃsu, dasa disā na paññāyiṃsu. Sā ‘‘kiṃ nu kho idaṃ, pubbe abhūtapubbaṃ ajja me hoti, kiṃ bhavissati, mayhaṃ vā antarāyo bhavissati, mama puttānaṃ vā, udāhu vessantarassā’’ti cintetvā āha –
我的小锄头掉落了,右眼也在不停跳动;
不结果的树却像结了果,四面八方都让我晕头转向。巴利
‘‘Khaṇittikaṃ me patitaṃ, dakkhiṇakkhi ca phandati; Aphalā phalino rukkhā, sabbā muyhanti me disā’’ti.
她就这样一边哀叹着,一边离开了。巴利
Evaṃ sā paridevantī pakkāmi.
傍晚时分,她回草庵之时;
太阳落山时,猛兽出现在路上。巴利
‘‘Tassā sāyanhakālasmiṃ, assamāgamanaṃ pati; Atthaṅgatamhi sūriye, vāḷā panthe upaṭṭhahuṃ.
太阳低垂,快要落山了,可这修行的地方还远着呢。
凡他们从这里有的食物,他们都可以食用。巴利
‘‘Nīce colambate sūriyo, dūre ca vata assamo; Yañca nesaṃ ito hassaṃ, taṃ te bhuñjeyyu bhojanaṃ.
那位刹帝利一定独自待在树叶搭的茅屋里。
安抚着饥饿的孩子们,看见我还没回来。巴利
‘‘So nūna khattiyo eko, paṇṇasālāya acchati; Tosento dārake chāte, mamaṃ disvā anāyatiṃ.
想必那些孩子是我的,属于我这个可怜又命苦的女人。
傍晚睡觉的时候,就像喝了奶一样清凉。巴利
‘‘Te nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā; Sāyaṃ saṃvesanākāle, khīrapītāva acchare.
他们确实是我的孩子们,而我却是个可怜又孤苦的寡妇。
傍晚就寝的时候,她们像饮了水的天女一样安住着。巴利
‘‘Te nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā; Sāyaṃ saṃvesanākāle, vāripītāva acchare.
这些确实是我的孩子们啊,对于我这贫苦不幸的可怜女人。巴利
‘‘Te nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā;
他们站在那里迎候我,如同幼小的牛犊迎向母亲。巴利
Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, vacchā bālāva mātaraṃ.
这些确实是我的孩子们啊,可我这可怜又命苦的女人。巴利
‘‘Te nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā;
它们迎上前来,站在我面前,就像天鹅停在莲叶间。巴利
Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, haṃsāvuparipallale.
这些确实是我的孩子们啊,可我这可怜又命苦的女人。巴利
‘‘Te nūna puttakā mayhaṃ, kapaṇāya varākiyā;
他们迎上前来迎接我,从遥远的隐修处站立着。巴利
Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, assamassāvidūrato.
唯一的路,唯一的道,湖泊与深渊,属于见者。
我看不到其他任何路径,只有这条路能让我去寂静处。巴利
‘‘Ekāyano ekapatho, sarā sobbhā ca passato; Aññaṃ maggaṃ na passāmi, yena gaccheyya assamaṃ.
向林中那些有大威力的鹿王们礼敬;
你们要以法为兄弟,我请求你们给我一条路。巴利
‘‘Migā namatthu rājāno, kānanasmiṃ mahabbalā; Dhammena bhātaro hotha, maggaṃ me detha yācitā.
我是那位被阻碍的吉祥王子的妻子。(「avaruddhassa」:被阻碍的/被囚禁的/被排斥的,「rājaputtassa sirīmato」意思是吉祥王子,「bhariyā」即妻子)
我绝不轻视他,那位与悉多同行的罗摩。巴利
‘‘Avaruddhassāhaṃ bhariyā, rājaputtassa sirīmato; Taṃ cāhaṃ nātimaññāmi, rāmaṃ sītāvanubbatā.
你们在傍晚睡觉时,也会看到儿子们。
我也愿见到我的子女——阇利与迦那希那两者。巴利
‘‘Tumhe ca putte passatha, sāyaṃ saṃvesanaṃ pati; Ahañca putte passeyyaṃ, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
这里有好多块根和果实,这食物可真不少。
那我就分一半给你,请你们把路让给我吧。巴利
‘‘Bahuṃ cidaṃ mūlaphalaṃ, bhakkho cāyaṃ anappako; Tato upaḍḍhaṃ dassāmi, maggaṃ me detha yācitā.
我们的母亲是公主,我们的父亲是王子。
请你们如法地做兄弟,我恳求你们,给我让条路。巴利
‘‘Rājaputtī ca no mātā, rājaputto ca no pitā; Dhammena bhātaro hotha, maggaṃ me detha yācitā’’ti.
这里说的“她的”,是指“我的”。“朝着隐修处而来”,是说她因为惦记着隐修处,所以正往那边回来。“站着迎接”,是说起身站着。据说,他们一开始是按顺序躺着的;她来的时候,他们就起身,伸了伸懒腰,然后排成一排横着站,把路挡住了。“以及他们的”,是说:我也会把从这里采来的块根和果子带给他们,就这些食物。须大拏和两个儿子,三个人一起吃,他们没有别的食物。“没有回来”,是说他知道我没有回来,想必正一个人坐着哄孩子们。“到了睡觉的时候”:在别的日子,当他亲自喂孩子们吃喝的时候——“像喝过奶的小鹿”意思是,就像那些喝过奶的小鹿,为了要奶而哭,得不到奶就一直哭着睡着了;我的儿子们也会为了要果子而哭,得不到果子,一定也是哭着睡着的。她这样说。巴利
Tattha tassāti tassā mama. Assamāgamanaṃ patīti assamaṃ paṭicca sandhāya āgacchantiyā. Upaṭṭhahunti uṭṭhāya ṭhitā. Te kira paṭhamaṃ paṭipāṭiyā nipajjitvā tāya āgamanakāle uṭṭhāya vijambhitvā maggaṃ rumbhantā paṭipāṭiyā tiriyaṃ aṭṭhaṃsu. Yañca tesanti ahañca yaṃ ito mūlaphalāphalaṃ tesaṃ harissaṃ, tameva vessantaro ca ubho puttakā cāti te tayopi janā bhuñjeyyuṃ, aññaṃ tesaṃ bhojanaṃ natthi. Anāyatinti anāgacchantiṃ maṃ ñatvā ekakova nūna dārake tosento nisinno. Saṃvesanākāleti aññesu divasesu attano khādāpanapivāpanakāle khīrapītāvāti yathā khīrapītā migapotakā khīratthāya kanditvā taṃ alabhitvā kandantāva niddaṃ okkamanti, evaṃ me puttakā phalāphalatthāya kanditvā taṃ alabhitvā kandantāva niddaṃ upagatā bhavissantīti vadati.
就像口渴的小鹿为了找水喝而啼哭,找不到水,就一边哭一边睡着了;应当按这个道理来理解。“Acchare”就是坐着、停留。“迎接我而站着”,意思是它们上前迎接我,然后站在那里。也有写成“paccuggantunā”的版本,意思是迎接之后。“唯一道”,就是只容一个人走的小路。“唯一路”,是说只有这一条,没有第二条,没法走下去再通过。为什么?因为两边都能看到湖和深坑。“兽群,我向你们致敬”:她看不到别的路,心想“我求求它们,让它们退开吧”,就把头顶的水果篮取下来,合掌行礼,这样说道。“兄弟”:我也是人王的女儿,你们是兽王的儿子,所以按道理你们就是我的兄弟。巴利
Vāripītāvāti yathā pipāsitā migapotakā pānīyatthāya kanditvā taṃ alabhitvā kandantāva niddaṃ okkamantīti imināva nayena attho veditabbo. Acchareti acchanti. Paccuggatā maṃ tiṭṭhantīti maṃ paccuggatā hutvā tiṭṭhanti. ‘‘Paccuggantunā’’tipi pāṭho, paccuggantvāti attho. Ekāyanoti ekasseva ayano ekapadikamaggo. Ekapathoti so ca ekova, dutiyo natthi, okkamitvā gantuṃ na sakkā. Kasmā? Yasmā sarā sobbhā ca passato. Migā namatthūti sā aññaṃ maggaṃ adisvā ‘‘ete yācitvā paṭikkamāpessāmī’’ti phalapacchiṃ sīsato otāretvā añjaliṃ paggayha namassamānā evamāha. Bhātaroti ahampi manussarājaputtī, tumhīpi migarājaputtā, iti me dhammena bhātaro hotha.
“被流放者”指被逐出国土的人。“悉塔随顺罗摩”是说:就像十车王之子罗摩,他的妹妹悉塔天女成为他的正宫王后后,随顺于他,以丈夫为天,毫不放逸地侍奉他;我也同样侍奉须大拏王子,不敢轻视。而你们,请让路给我,傍晚觅食时再去看你们的儿子,这样我也能见到自己的儿子——请把路让给我吧,她这样恳求。巴利
Avaruddhassāti raṭṭhato pabbājitassa. Rāmaṃ sītāvanubbatāti yathā dasaratharājaputtaṃ rāmaṃ tassa kaniṭṭhabhaginī sītādevī tasseva aggamahesī hutvā taṃ anubbatā patidevatā hutvā appamattā upaṭṭhāsi, tathā ahampi vessantaraṃ upaṭṭhahāmi, nātimaññāmīti vadati. Tumhe cāti tumhe ca mayhaṃ maggaṃ datvā sāyaṃ gocaraggahaṇakāle putte passatha, ahañca attano putte passeyyaṃ, detha me magganthi yācati.
这时,那三位天子看了看时辰,知道“现在该让路了”,就起身离开了。导师为了说明这件事的义理,说道:巴利
Atha te tayo devaputtā velaṃ oloketvā ‘‘idānissā maggaṃ dātuṃ velā’’ti ñatvā uṭṭhāya apagacchiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
她正悲泣自语,话语中饱含深切的悲悯;
听了那位无过失者的话,猛兽们就从路上退开了。巴利
‘‘Tassā lālappamānāya, bahuṃ kāruññasañhitaṃ; Sutvā nelapatiṃ vācaṃ, vāḷā panthā apakkamu’’nti.
在这里,“nelapatiṃ”不是指善谈者,而是指远离谈吐、流畅自然、甜美悦耳的话语。巴利
Tattha nelapatinti na elapatiṃ elapātavirahitaṃ visaṭṭhaṃ madhuravācaṃ.
那些猛兽离开之后,她也去了修行的地方。那时正好是满月布萨日。她走到经行道的尽头,以前在哪些地方能见到儿子们,如今在那些地方都见不到了,于是说道:巴利
Sāpi vāḷesu apagatesu assamaṃ agamāsi. Tadā ca puṇṇamuposatho hoti. Sā caṅkamanakoṭiṃ patvā yesu yesu ṭhānesu pubbe putte passati, tesu tesu ṭhānesu apassantī āha –
就在这个地方,我的孩子们满身尘土。
他们站在那里迎候我,如同幼小的牛犊迎向母亲。巴利
‘‘Imamhi naṃ padesamhi, puttakā paṃsukuṇṭhitā; Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, vacchā bālāva mātaraṃ.
就在这片地方,孩子们满身尘土;
它们迎着我站立,就像池中的天鹅。巴利
‘‘Imamhi naṃ padesamhi, puttakā paṃsukuṇṭhitā; Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, haṃsāvuparipallale.
就在这片地方,孩子们满身尘土;
它们迎上前来,站在我面前,从离草庵不远的地方。巴利
‘‘Imamhi naṃ padesamhi, puttakā paṃsukuṇṭhitā; Paccuggatā maṃ tiṭṭhanti, assamassāvidūrato.
就像两只竖起耳朵的鹿,从四面八方向我奔来;
他们欢喜愉悦,如雀跃般颤动。
今天我不见两个儿子阇利与迦那耆那。巴利
‘‘Dve migā viya ukkaṇṇā, samantā mabhidhāvino; Ānandino pamuditā, vaggamānāva kampare; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
就像母山羊舍弃幼崽,就像鸟儿从笼中挣脱;
我丢下儿子们离开了,就像一头贪吃肉的母狮。
如今我看不到儿子们,也就是阇利与黑阇那这两个。巴利
‘‘Chakalīva migī chāpaṃ, pakkhī muttāva pañjarā; Ohāya putte nikkhamiṃ, sīhīvāmisagiddhinī; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
这就是他们的足迹,就像龙在山中的足迹一样。
柴堆散落在四周,离草庵不远。
今天我见不到子女,见不到阇利与黑鹿这两个。巴利
‘‘Idaṃ nesaṃ padakkantaṃ, nāgānamiva pabbate; Citakā parikiṇṇāyo, assamassāvidūrato; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
孩子们身上也撒满了沙粒,小儿子们被尘土弄得脏兮兮的。
他们从四面八方奔跑过来,我却看不到那些孩子。巴利
‘‘Vālikāyapi okiṇṇā, puttakā paṃsukuṇṭhitā; Samantā abhidhāvanti, te na passāmi dārake.
过去,那些在我面前起身迎接我的人,从远方的阿兰若来——
如今我看不到我的两个孩子——迦利和黑鹿。巴利
‘‘Ye maṃ pure paccuṭṭhenti, araññā dūramāyatiṃ; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
就像幼鹿奔向母鹿一样,
那些在远处望着我的孩子们,我却看不到他们。巴利
‘‘Chakaliṃva migiṃ chāpā, paccuggantuna mātaraṃ; Dūre maṃ pavilokenti, te na passāmi dārake.
这就是他们的玩具,一个掉落的淡黄色木苹果。
如今我却看不到我的儿子们——迦利和黑鹿。巴利
‘‘Idaṃ nesaṃ kīḷanakaṃ, patitaṃ paṇḍubeluvaṃ; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
我的双乳胀得满满的,胸口也像要裂开一样。
如今我却看不到我的儿子们——迦利和黑鹿这两个。巴利
‘‘Thanā ca mayhime pūrā, uro ca sampadālati; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
一个在怀里摸索,一个攀着乳房。
今天我却看不到我的两个儿子——迦利和黑鹿。巴利
‘‘Ucchaṅgeko vicināti, thanamekāvalambati; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
其孩子们傍晚时分被尘土沾满,
他们在我怀里翻来滚去,我看不见那些孩子。巴利
‘‘Yassu sāyanhasamayaṃ, puttakā paṃsukuṇṭhitā; Ucchaṅge me vivattanti, te na passāmi dārake.
从前这个修行处,在我眼里就像热闹的集市一样;
今天见不到孩子们,她四处徘徊,茅舍也好像在跟着打转。巴利
‘‘Ayaṃ so assamo pubbe, samajjo paṭibhāti maṃ; Tyajja putte apassantyā, bhamate viya assamo.
此处何以如此寂静?这隐居处令我觉得不寻常;
乌鸦都不叫了,我的孩子们肯定已经死了。巴利
‘‘Kimidaṃ appasaddova, assamo paṭibhāti maṃ; Kākolāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.
此处何以如此寂静?这隐居处令我觉得不寻常;
连飞鸟都不再鸣叫了,我的孩子们一定已经死了。巴利
‘‘Kimidaṃ appasaddova, assamo paṭibhāti maṃ; Sakuṇāpi na vassanti, matā me nūna dārakā’’ti.
这里“na”只是个语气词。“沾满尘土”就是被尘土弄脏了。“前来迎接我”意思是他们迎着我走过来。也有写成“Paccuggantunā”的读法,意思同样是迎接之后。“竖起耳朵”:就像小鹿看见母亲,竖起耳朵,伸长脖子,跑到母亲跟前,欢欢喜喜地从四面奔过来。“蹦蹦跳跳地跑着”,就是那样来回跑动,仿佛要把母亲的心头肉都震动了——以前我的孩子们就是这样。“Tyajja”就是他们说“tyajja”(今天离开),可我今天却见不到他们。“犹如母鹧鸪与母鹿及其雏鸟”:就像母鹧鸪、母鹿以及笼子般的巢穴中脱出的鸟儿,还有贪求肉食的母狮,都舍弃自己的幼崽,前往觅食之处;同样,我也舍弃孩子们,出去觅食——她这样说。“这是他们离去后的足迹”:就像雨季里在喜马拉雅山中的大象的足迹和行迹一样,这是他们在玩耍之处来回奔跑的足迹,清晰可见。“Citakā”就是堆积起来的小沙堆。“Parikiṇṇāyo”就是散落各处的。“Samantā mabhidhāvantī”就是在别的日子里从四面奔来。巴利
Tattha nanti nipātamattaṃ. Paṃsukuṇṭhitāti paṃsumakkhitā. Paccuggatā manti maṃ paccuggatā hutvā. ‘‘Paccuggantunā’’tipi pāṭho, paccuggantvāicceva attho. Ukkaṇṇāti yathā migapotakā mātaraṃ disvā kaṇṇe ukkhipitvā gīvaṃ pasāretvā mātaraṃ upagantvā haṭṭhatuṭṭhā samantā abhidhāvino. Vaggamānāvakamparetivajjamānāyeva mātu hadayamaṃsaṃ kampenti viya evaṃ pubbe mama puttā. Tyajjāti te ajja na passāmi. Chakalīva migī chāpanti yathā chakalī ca migī ca pañjarasaṅkhātā kulāvakā muttā pakkhī ca āmisagiddhinī sīhī ca attano chāpaṃ ohāya gocarāya pakkamanti, tathāhampi ohāya putte gocarāya nikkhaminti vadati. Idaṃ nesaṃ padakkantanti vassāratte sānupabbate nāgānaṃ padavalañjaṃ viya idaṃ nesaṃ kīḷanaṭṭhāne ādhāvanaparidhāvanapadakkantaṃ paññāyati. Citakāti sañcitanicitā kavālukapuñjā. Parikiṇṇāyoti vippakiṇṇāyo. Samantā mabhidhāvantīti aññesu divasesu samantā abhidhāvanti.
站起来就是起身迎上来。从远处来指从远方走来。像母山羊、母鹿的幼崽:是说它们把自己的母亲看成母山羊、母鹿一样。这是它们玩耍的东西:当它们玩着大象形状之类的玩具时,这个金色的木苹果玩具从它们手里滑落,掉在地上。是我的:我这些充满乳汁的乳房是我的。胸口像要裂开:心也像要裂开一样。它们在我怀里翻来滚去:在我怀里滚来滚去、翻来翻去。像集会一样出现在眼前:就像集会的地方一样出现在我眼前。今天它们是你的:它们今天是你。看不见:看不见它们的我。像旋转一样:像陶轮一样旋转。乌鸦:林中的乌鸦。一定死了:想必是死了,或者被谁带走了。鸟:其余的鸟。巴利
Paccuṭṭhentīti paccuggacchanti. Dūramāyatinti dūrato āgacchantiṃ. Chakaliṃva migiṃ chāpāti attano mātaraṃ chakaliṃ viya migiṃ viya ca chāpā. Idaṃ nesaṃ kīḷanakanti hatthirūpakādīhi kīḷantānaṃ idañca tesaṃ hatthato suvaṇṇavaṇṇaṃ kīḷanabeluvaṃ parigaḷitvā patitaṃ. Mayhimeti mayhaṃ ime thanā ca khīrassa pūrā. Uro ca sampadālatīti hadayañca phalati. Ucchaṅge me vivattantīti mama ucchaṅge āvattanti vivattanti. Samajjo paṭibhāti manti samajjaṭṭhānaṃ viya mayhaṃ upaṭṭhāti. Tyajjāti te ajja. Apassantyāti apassantiyā mama. Bhamate viyāti kulālacakkaṃ viya bhamati. Kākolāti vanakākā. Matā nūnāti addhā matā vā kenaci nītā vā bhavissanti. Sakuṇāti avasesasakuṇā.
她就这样哭诉着,走到大士跟前,放下果篮,看见大士默然静坐,又看不到孩子们在他身边,便说道:巴利
Iti sā vilapantī mahāsattassa santikaṃ gantvā phalapacchiṃ otāretvā mahāsattaṃ tuṇhimāsīnaṃ disvā dārake cassa santike apassantī āha –
你这是怎么了,沉默不语?我的心却好像烦躁不安。
乌鸦都不叫了,我的孩子们肯定已经死了。巴利
‘‘Kimidaṃ tuṇhibhūtosi, api ratteva me mano; Kākolāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.
你这是怎么了,竟然一声不吭?即使在夜里,我的心也是如此。
连鸟都不叫了,我的孩子们肯定已经死了。巴利
‘‘Kimidaṃ tuṇhibhūtosi, api ratteva me mano; Sakuṇāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.
我的公子啊,难道是野兽把我的孩子们吃掉了吗?
我的孩子们被谁带到了森林、荆棘林和荒野?巴利
‘‘Kacci nu me ayyaputta, migā khādiṃsu dārake; Araññe iriṇe vivane, kena nītā me dārakā.
是你派去的使者吗?还是那些说甜言蜜语的人睡着了吗?
难道我们的(人)已外出,正热衷于嬉戏玩乐吗?巴利
‘‘Adu te pahitā dūtā, adu suttā piyaṃvadā; Adu bahi no nikkhantā, khiḍḍāsu pasutā nu te.
连头发都看不见了,那网状的手足也(还在);
还有鸟俯冲下来——我的孩子们到底被谁带走了?巴利
‘‘Nevāsaṃ kesā dissanti, hatthapādā ca jālino; Sakuṇānañca opāto, kena nītā me dārakā’’ti.
在这里,即使夜里,我的心,是说:即使在强黎明时,我的心也如同正在做梦者的心一样。野兽,指狮子之类的猛兽。荒地,指没有水草的地方。僻静处,指远离人群的地方。使者,是说:是不是你把他们当作使者,派到捷都塔拉城尸毗王那里去了?睡着,是说进入叶屋后躺下睡了。还是在外面,她是问:还是那些孩子贪玩,跑到外面去了?他们的头发都不见了,须大拏主人啊,他们那像黑眼药一样颜色的头发都看不见了。有网者,是说手脚以金网装饰。还有鸟的俯冲,在雪山地带有一种叫象肢的鸟,它们俯冲下来抓住后就腾空而去。因此我问你:是被那些鸟带走了吗?还是这里其他人也发生了像那些鸟一样的俯冲袭击?请告诉我,我的孩子们被谁带走了?巴利
Tattha api ratteva me manoti api balavapaccūse supinaṃ passantiyā viya me mano. Migāti sīhādayo vāḷamigā. Iriṇeti niroje. Vivaneti vivitte. Dūtāti adu jetuttaranagare sivirañño santikaṃ tayā dūtā katvā pesitā. Suttāti antopaṇṇasālaṃ pavisitvā sayitā. Adu bahi noti adu te dārakā khiḍḍāpasutā hutvā bahi nikkhantāti pucchati. Nevāsaṃ kesā dissantīti sāmi vessantara, neva tesaṃ kāḷañjanavaṇṇā kesā dissanti. Jālinoti kañcanajālavicittā hatthapādā. Sakuṇānañca opātoti himavantapadese hatthiliṅgasakuṇā nāma atthi, te opatitvā ādāya ākāseneva gacchanti. Tena taṃ pucchāmi ‘‘kiṃ tehi sakuṇehi nītā, ito aññesampi kesañci tesaṃ sakuṇānaṃ viya opāto jāto, akkhāhi, kena nītā me dārakā’’ti?
她这样说的时候,大士仍然一句话也没说。于是她对他说:“大王,您为什么不跟我说话?我有什么错?”巴利
Evaṃ vuttepi mahāsatto na kiñci āha. Atha naṃ sā ‘‘deva, kasmā mayā saddhiṃ na kathesi, ko mama doso’’ti vatvā āha –
这比那更苦,就像被箭射中的伤口。
今天我怎么也看不到我的儿子们——迦利和黑阿吉那这两个。巴利
‘‘Idaṃ tato dukkhataraṃ, sallaviddho yathā vaṇo; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
这也是第二支箭,它让我的心震动。
我看不到儿子们,你也不跟我说话。巴利
‘‘Idampi dutiyaṃ sallaṃ, kampeti hadayaṃ mama; Yañca putte na passāmi, tvañca maṃ nābhibhāsasi.
王子啊,就在今天这一夜,这一夜对我来说不会延续。
我想我已经走到生命尽头了,明天一早你就会看到我死去。巴利
‘‘Ajjeva me imaṃ rattiṃ, rājaputta na saṃsati; Maññe okkantasantaṃ maṃ, pāto dakkhisi no mata’’nti.
须大拏主人啊,在这里,跟那相比,这才是更苦的:我被逐出国,住在森林里,又见不到儿子们,这固然是苦;但你不跟我说话,对我来说比那更苦。你以沉默折磨我,就如同给被火烧着的人再添火,如同用棍子打坠下悬崖的人,如同用箭刺他的伤口。因为我这颗心就像被箭射穿的伤口一样,既在颤抖,又在剧痛。也有写成“Sampaviddho”的版本,意思是“被彻底刺穿”。“Okkantasantaṃ”指的是已经失去生命的我。“Dakkhisi no mataṃ”里的“no”只是个语气助词,整句的意思是:你天亮时就会看到我已经死了。巴利
Tattha idaṃ tato dukkhataranti sāmi vessantara, yaṃ mama raṭṭhā pabbājitāya araññe vasantiyā putte ca apassantiyā dukkhaṃ, idaṃ tava mayā saddhiṃ akathanaṃ mayhaṃ tato dukkhataraṃ. Tvañhi maṃ aggidaḍḍhaṃ paṭidahanto viya papātā patitaṃ daṇḍena pothento viya sallena vaṇaṃ vijjhanto viya tuṇhībhāvena kilamesi. Idañhi me hadayaṃ sallaviddho yathā vaṇo tatheva kampati ceva rujati ca. ‘‘Sampaviddho’’tipi pāṭho, sampatividdhoti attho. Okkantasantaṃmanti apagatajīvitaṃ maṃ. Dakkhisi no matanti ettha no-kāro nipātamatto, mataṃ maṃ kālasseva tvaṃ passissasīti attho.
这时,大士心想:“我要用严厉的话让她放下对儿子的悲伤。”于是说了这首偈颂:巴利
Atha mahāsatto ‘‘kakkhaḷakathāya naṃ puttasokaṃ jahāpessāmī’’ti cintetvā imaṃ gāthamāha –
曼坻啊,你确实身材端庄,是位有名望的公主。
你清早出门去捡拾,为什么傍晚才回来?巴利
‘‘Nūna maddī varārohā, rājaputtī yasassinī; Pāto gatāsi uñchāya, kimidaṃ sāyamāgatā’’ti.
这时他问:“为什么傍晚才回来?”接着就责备又哄骗地说:“曼坻,你长得美丽动人、令人悦目,而雪山里确实有许多林居者、苦行者和持明者之类的人到处游走。谁知道会发生什么事,谁知道你做了什么。你一大早就出门,为什么到傍晚才回来?丢下年幼的孩子们,独自跑到山林里去的女人,凡是有丈夫的女人都不会这样。你心里连一点‘我的孩子们怎么样了?我丈夫会怎么想?’的念头都没有。你一大早就出门,直到借着月光才回来,这都是我命苦的过错啊。”巴利
Tattha kimidaṃ sāyamāgatāti ‘‘maddi, tvaṃ abhirūpā pāsādikā, himavante ca nāma bahū vanacarakā tāpasavijjādharādayo vicaranti. Ko jānāti, kiṃ bhavissati, kiñci tayā kataṃ, tvaṃ pātova gantvā kimidaṃ sāyamāgacchasi, daharakumārake ohāya araññagatitthiyo nāma sasāmikitthiyo evarūpā na honti, ‘kā nu kho me dārakānaṃ pavatti, kiṃ vā me sāmiko cintessatī’ti ettakampi te nāhosi. Tvaṃ pātova gantvā candālokena āgacchasi, mama duggatabhāvassevesa doso’’ti tajjetvā vañcetvā kathesi.
她听了他的话之后,说道:巴利
Sā tassa kathaṃ sutvā āha –
你难道没听见那些来喝水的人的声音吗?
狮子吼叫时,老虎也被翻倒。巴利
‘‘Nanu tvaṃ saddamassosi, ye saraṃ pātumāgatā; Sīhassapi nadantassa, byagghassa ca nikujjitaṃ.
我在大林中游走时,曾有过这样的预兆:
我的锄头从手里滑落,挂在肩颈上的采果篮也从肩膀那里掉了下来。巴利
‘‘Ahu pubbanimittaṃ me, vicarantyā brahāvane; Khaṇitto me hatthā patito, uggīvañcāpi aṃsato.
那时我惊恐战栗,向四面八方合掌行礼;
我向一切方向行礼,愿由此得到平安。巴利
‘‘Tadāhaṃ byathitā bhītā, puthu katvāna añjaliṃ; Sabbadisā namassissaṃ, api sotthi ito siyā.
千万别让我们的王子被狮子或豹子伤害了。
或者小男孩们被熊、豺和鬣狗抓住。巴利
‘‘Mā heva no rājaputto, hato sīhena dīpinā; Dārakā vā parāmaṭṭhā, acchakokataracchihi.
狮子、老虎和豹,这三种是林中的猛兽;
它们挡住了我的去路,所以我到傍晚才回来。巴利
‘‘Sīho byaggho ca dīpi ca, tayo vāḷā vane migā; Te maṃ pariyāvaruṃ maggaṃ, tena sāyamhi āgatā’’ti.
在这里,那些“为饮水来到湖边的”,是指那些为了喝水而来到这个湖的人。“老虎的”等等,是在问:难道你没有听到老虎,以及其他大象等四足动物和鸟群的齐声鸣叫吗?不过那声音,是那位大士在布施孩子们的时候发出的。“那是我的预兆”:大王啊,那是为了让我承受这份痛苦而出现的预兆。“伸着脖子”,是指挂在肩上的篮子。“各自”,是指各自分开。“向一切方敬礼”,是指向所有十方敬礼。“但愿不要”:怀着“愿我们的王子不要被狮子等伤害,愿孩子们不要被熊等碰触”的愿望而敬礼。“它们围住了我的路”:须大拏夫君啊,我颤抖着想:“这些可怕又巨大的景象,还有我做的噩梦,今天一定要早点回去。”于是我去采集根和果实,可那时,结果的树在我看来像是不结果,不结果的树却像是结果。我好不容易才采到根和果实,来到山口。这时,那些狮子等看到我,就一个接一个地堵住了路,站在那里。因此我傍晚才回来,请原谅我,夫君。巴利
Tattha ye saraṃ pātumāgatāti ye pānīyaṃ pātuṃ imaṃ saraṃ āgatā. Byagghassa cāti byagghassa ca aññesaṃ hatthiādīnaṃ catuppadānañceva sakuṇasaṅghassa ca nikūjitaṃ ekaninnādasaddaṃ kiṃ tvaṃ na assosīti pucchati. So pana mahāsattena puttānaṃ dinnavelāya saddo ahosi. Ahu pubbanimittaṃ meti deva, imassa me dukkhassa anubhavanatthāya pubbanimittaṃ ahosi. Uggīvanti aṃsakūṭe pacchilagganakaṃ. Puthūti visuṃ visuṃ. Sabbadisā namassissanti sabbā dasa disā namassiṃ. Mā heva noti amhākaṃ rājaputto sīhādīhi hato mā hotu, dārakāpi acchādīhi parāmaṭṭhā mā hontūti patthayantī namassissaṃ. Te maṃ pariyāvaruṃ magganti sāmi vessantara, ahaṃ ‘‘imāni ca bhīsanakāni mahantāni, dussupino ca me diṭṭho, ajja sakālasseva gamissāmī’’ti kampamānā mūlaphalāphalāni upadhāresiṃ, atha me phalitarukkhāpi aphalā viya aphalā ca phalino viya dissanti, kicchena phalāphalāni gahetvā giridvāraṃ sampāpuṇiṃ. Atha te sīhādayo maṃ disvā maggaṃ paṭipāṭiyā rumbhitvā aṭṭhaṃsu. Tena sāyaṃ āgatāmhi, khamāhi me, sāmīti.
大士和她只说了这么几句话,之后直到天亮都没有再说什么。从那时起,曼坻便以种种方式悲泣着说道:巴利
Mahāsatto tāya saddhiṃ ettakameva kathaṃ vatvā yāva aruṇuggamanā na kiñci kathesi. Tato paṭṭhāya maddī nānappakārakaṃ vilapantī āha –
我侍奉丈夫和孩子,就像学生侍奉老师一样;
日夜精勤不懈,结发梵行女。巴利
‘‘Ahaṃ patiñca putte ca, āceramiva māṇavo; Anuṭṭhitā divārattiṃ, jaṭinī brahmacārinī.
披着兽皮衣,在树林里采集树根和果实;
我日夜奔走,都是为了你们的意愿,孩子们。巴利
‘‘Ajināni paridahitvā, vanamūlaphalahāriyā; Vicarāmi divārattiṃ, tumhaṃ kāmā hi puttakā.
我带来了黄金和姜黄,还有带来的淡黄色木苹果;
我带来了树上的果子,孩子们,这些是给你们玩的。巴利
‘‘Ahaṃ suvaṇṇahaliddiṃ, ābhataṃ paṇḍubeluvaṃ; Rukkhapakkāni cāhāsiṃ, ime vo putta kīḷanā.
这个藕根、甘蔗和酸角,
刹帝利啊,你就和儿子们一起吃这些零食吧。巴利
‘‘Imaṃ mūḷālivattakaṃ, sālukaṃ ciñcabhedakaṃ; Bhuñja khuddehi saṃyuttaṃ, saha puttehi khattiya.
把红莲给戴花环的人,把白莲给少女;
玛莉妮,你看那些跳舞的人,去把尸毗的儿子们叫来。巴利
‘‘Padumaṃ jālino dehi, kumudañca kumāriyā; Māline passa naccante, sivi puttāni avhaya.
车王啊,接下来也请你听听黑皮公主女的话。
声音甜美悦耳的她,正走向修行林。巴利
‘‘Tato kaṇhājināyapi, nisāmehi rathesabha; Mañjussarāya vagguyā, assamaṃ upayantiyā.
两人都同甘共苦,被从王国流放驱逐了。
你见到尸毗王的儿子迦利和迦诃支那了吗?巴利
‘‘Samānasukhadukkhamhā, raṭṭhā pabbājitā ubho; Api sivi putte passesi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho.
那些以梵行为最终归宿的沙门和婆罗门,
我曾在这世间辱骂过持戒的人和多闻的人;
如今我再也见不到我的两个孩子——迦利和迦诃支那了。巴利
‘‘Samaṇe brāhmaṇe nūna, brahmacariyaparāyaṇe; Ahaṃ loke abhissapiṃ, sīlavante bahussute; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho’’ti.
在那里,就像学生侍奉老师一样,一个具足行仪的弟子会像照料老师那样照料师父。所谓“已实行”,是指通过服侍侍奉而实行,我不放逸地照料着。“为了你们”:因为对你们的欲求,也就是渴求你们。“孩子们啊!”:她这样呼唤男孩们,悲叹着。“金色姜黄”:孩子们,我为了给你们洗澡,把金色的姜黄磨好带来了。“白色孟加拉苹果”:为了给你们玩耍,我也带来了这颗金色的孟加拉苹果。“树果”:为了给你们玩耍,我还带来了其他悦意的树果。“这些给你们”:孩子们,这些是给你们玩耍的。她这样说着。“莲藕环”:就是莲藕做的环饰。“莲茎”:青莲等的莲茎,我也带来了许多。“ciñcabhedaka”:指甜瓜。“吃吧”:这一切都调了少量蜂蜜,和孩子们一起吃吧!她这样悲叹。“尸毗,把孩子们叫回来吧”:主人尸毗王啊,从他们睡在草屋的地方,快把孩子们叫回来吧。“尸毗,你看见孩子们了吗?”:主人尸毗王啊,你到底看见孩子们了吗?如果看见了,就指给我看,为什么要让我如此疲惫?“诅咒”:这必定是在这样诅咒:愿你们再也见不到自己的儿女。巴利
Tattha āceramiva māṇavoti vattasampanno antevāsiko ācariyaṃ viya paṭijaggati. Anuṭṭhitāti pāricariyānuṭṭhānena anuṭṭhitā appamattā hutvā paṭijaggāmi. Tumhaṃ kāmāti tumhākaṃ kāmena tumhe patthayantī. Puttakāti kumāre ālapantī paridevati. Suvaṇṇahaliddinti puttakā ahaṃ tumhākaṃ nhāpanatthāya suvaṇṇavaṇṇaṃ haliddiṃ ghaṃsitvā ādāya āgatā. Paṇḍubeluvanti kīḷanatthāya ca vo idaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ beluvapakkaṃ mayā ābhataṃ. Rukkhapakkānīti tumhākaṃ kīḷanatthāya aññānipi manāpāni rukkhaphalāni āhāsiṃ. Ime voti puttakā ime vo kīḷanāti vadati. Mūḷālivattakanti mūḷālakuṇḍalakaṃ. Sālukanti idaṃ uppalādisālukampi me bahu ābhataṃ. Ciñcabhedakanti siṅghāṭakaṃ. Bhuñjāti idaṃ sabbaṃ khuddamadhunā saṃyuttaṃ puttehi saddhiṃ bhuñjāhīti paridevati. Sivi puttāni avhayāti sāmi sivirāja, paṇṇasālāya sayāpitaṭṭhānato sīghaṃ puttake pakkosāhi. Api sivi putte passesīti sāmi sivirāja, api putte passasi, sace passasi, mama dassehi, kiṃ maṃ ativiya kilamesi. Abhissapinti tumhākaṃ puttadhītaro mā passitthāti evaṃ nūna akkosinti.
她这样哭诉着,大士却一句话也没对她说。她见他不作声,浑身发抖,借着月光四处寻找孩子们,走到他们从前玩耍过的那些阎浮树等树下,每到一处就哀号着说:巴利
Evaṃ vilapamānāyapi tāya saddhiṃ mahāsatto na kiñci kathesi. Sā tasmiṃ akathente kampamānā candālokena putte vicinantī yesu yesu jamburukkhādīsu pubbe kīḷiṃsu, tāni tāni patvā paridevantī āha –
这些是你的阎浮树、维地萨的辛杜瓦拉卡树;
各种树木虽然品类繁多,却看不到那些童子的身影。巴利
‘‘Ime te jambukā rukkhā, vedisā sinduvārakā; Vividhāni rukkhajātāni, te kumārā na dissare.
这些是阿说他树、波罗蜜树,还有榕树和迦毗陀树;
各种各样的果实都还在,那些男孩却已经看不见了。巴利
‘‘Assatthā panasā ceme, nigrodhā ca kapitthanā; Vividhāni phalajātāni, te kumārā na dissare.
这些园林还立在那里,这条清凉的河水也还在;
往昔他们嬉戏之处,如今那些少年都已不见。巴利
‘‘Ime tiṭṭhanti ārāmā, ayaṃ sītūdakā nadī; Yatthassu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare.
在这座山顶上,有各种各样的花。
那些少年从前戴过它,如今他们已不再可见。巴利
‘‘Vividhāni pupphajātāni, asmiṃ uparipabbate; Yānassu pubbe dhāriṃsu, te kumārā na dissare.
在这座山顶上,有各种各样的果实。
从前在这里吃过果子的那些童子,现在一个也看不到了。巴利
‘‘Vividhāni phalajātāni, asmiṃ uparipabbate; Yānassu pubbe bhuñjiṃsu, te kumārā na dissare.
这些是你的象,这些是你的马,这些是你的公牛。
过去曾一起玩耍的那些孩子,如今都看不见了。巴利
‘‘Ime te hatthikā assā, balibaddā ca te ime; Yehissu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare’’ti.
在那里,她说道:“这些是那些小象。”她没在山顶上看见孩子们,一边悲叹一边从那里下来,又回到苦行处,在那里仔细寻找,看到他们的玩具后,这样说道:巴利
Tattha ime te hatthikāti sā pabbatūpari dārake adisvā paridevamānā tato oruyha puna assamapadaṃ āgantvā tattha te upadhārentī tesaṃ kīḷanabhaṇḍakāni disvā evamāha.
她因为自己的悲叹声和脚步声,鹿群和飞鸟都惊动了。她看到它们,这样说道:巴利
Athassā paridevanasaddena ceva padasaddena ca migapakkhino caliṃsu. Sā te disvā āha –
这些浅褐色的鹿及其幼崽,还有众多的芭蕉鹿;
那些往昔一同嬉戏的少年,如今都看不见了。巴利
‘‘Ime sāmā sasolūkā, bahukā kadalīmigā; Yehissu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare.
这些天鹅、鹭,还有羽色斑斓的孔雀;
从前跟它们一起玩耍的那些孩子,如今都看不见了。巴利
‘‘Ime haṃsā ca koñcā ca, mayūrā citrapekhuṇā; Yehissu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare’’ti.
在这里,“萨玛”是指金色的小鹿;“萨索卢卡”是指兔子和猫头鹰。巴利
Tattha sāmāti khuddakā sāmā suvaṇṇamigā. Sasolūkāti sasā ca ulūkā ca.
她没在修行林里见到心爱的儿子们,就走了出来,走进繁花盛开的树林,四处张望,说道——巴利
Sā assamapade piyaputte adisvā nikkhamitvā pupphitavanaghaṭaṃ pavisitvā taṃ taṃ ṭhānaṃ olokentī āha –
这些林间树丛,一年四季都开着花;
往昔他们嬉戏之处,如今那些少年都已不见。巴利
‘‘Imā tā vanagumbāyo, pupphitā sabbakālikā; Yatthassu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare.
这些莲池真是可爱,回荡着鸳鸯的鸣叫声;
被曼陀罗藤蔓覆盖着,还有红莲和青莲;
从前一起嬉戏的那些男孩,如今再也见不到了。巴利
‘‘Imā tā pokkharaṇī rammā, cakkavākūpakūjitā; Mandālakehi sañchannā, padumuppalakehi ca; Yatthassu pubbe kīḷiṃsu, te kumārā na dissare’’ti.
在这里,“vanagumbāyo”指的是成片的丛林。巴利
Tattha vanagumbāyoti vanaghaṭāyo.
她到处都找不到心爱的儿子,于是又回到大士身边,看见他愁容满面地坐在那里,便说道——巴利
Sā katthaci piyaputte adisvā puna mahāsattassa santikaṃ āgantvā taṃ dummukhaṃ nisinnaṃ disvā āha –
你的柴没有被劈开,你的水也没有被取来;
火也没给你点燃,你怎么像个傻子一样发呆?巴利
‘‘Na te kaṭṭhāni bhinnāni, na te udakamāhaṭaṃ; Aggipi te na hāpito, kiṃ nu mandova jhāyasi.
与所爱之人相聚时,我的劳苦就消除了。
如今我见不到儿子们——佳利和迦腻哈吉那在哭泣。巴利
‘‘Piyo piyena saṅgamma, samo me byapahaññati; Tyajja putte na passāmi, jāliṃ kaṇhājinaṃ cubho’’ti.
这里,“没有点燃”就是没有烧起来。这段话的意思是:“主人啊,以前您会劈柴、打水放好、在炭盆里生火;今天这些事一件都不做,怎么像傻子一样发呆?您这样的做法,我不喜欢。”
“亲爱的人与亲爱的人”:须大拏是我亲爱的人,对我来说没有比他更亲爱的人了。过去,我只要和这位亲爱的人相聚相见,我同等的痛苦就会消除,忧愁就会散去。可是今天,即使我见到他,我的忧愁也不散去,这到底是什么原因呢?
“今日那些”:算了,我见到原因了——今天我见不到儿子们,所以即使见到他,我的忧愁也不散去。巴利
Tattha na hāpitoti na jalito. Idaṃ vuttaṃ hoti – sāmi, tvaṃ pubbe kaṭṭhāni bhindasi, udakaṃ āharitvā ṭhapesi, aṅgārakapalle aggiṃ karosi, ajja tesu ekampi akatvā kiṃ nu mandova jhāyasi, tava kiriyā mayhaṃ na ruccatīti. Piyo piyenāti vessantaro mayhaṃ piyo, ito me piyataro natthi, iminā me piyena saṅgamma samāgantvā pubbe samo me byapahaññati dukkhaṃ vigacchati, ajja pana me imaṃ passantiyāpi soko na vigacchati, kiṃ nu kho kāraṇanti. Tyajjāti hotu, diṭṭhaṃ me kāraṇaṃ, te ajja putte na passāmi, tena me imaṃ passantiyāpi soko na vigacchatīti.
她这样说了以后,大士还是默然坐着。见他不出声,她忧愁缠身,像一只被击打的母鸡那样浑身发抖,又把先前走过的地方重新走了一遍,然后回到大士跟前,说道——巴利
Tāya evaṃ vuttepi mahāsatto tuṇhībhūtova nisīdi. Sā tasmiṃ akathente sokasamappitā pahaṭakukkuṭī viya kampamānā puna paṭhamaṃ vicaritaṭṭhānāni vicaritvā mahāsattassa santikaṃ paccāgantvā āha –
天神啊,我实在不知道他们是被什么杀死而死的。
乌鸦都不叫了,我的孩子们肯定已经死了。巴利
‘‘Na kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā; Kākolāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.
天神啊,我实在看不见他们是被什么杀死而死的。
连鸟儿也不啼叫了,我的孩子们肯定已经死了。巴利
‘‘Na kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā; Sakuṇāpi na vassanti, matā me nūna dārakā’’ti.
这里,“确实没有”的意思是:天神啊,我确实看不到我们的儿子们。“他们被谁带走了”的意思是:他们究竟被谁带走,我甚至不知道他们被带走这件事。她这样说,就是为了表达这个意思。巴利
Tattha na kho noti deva, na kho amhākaṃ putte passāmi. Yena te nīhatāti kenaci tesaṃ nīhatabhāvampi na jānāmīti adhippāyenevamāha.
她这样说时,大士仍然一句话也没回应。她因丧子之痛而受煎熬,心里一直挂念着儿子们,第三次又以疾风之速四处奔走。她一夜之间奔走所经过的地方,算起来大约有十五由旬。后来夜色退去,天亮了。她又走回来,站在大士面前哀叹。为了说明这件事的经过,导师说道:巴利
Evaṃ vuttepi mahāsatto na kiñci kathesiyeva. Sā puttasokena phuṭṭhā putte upadhārentī tatiyampi tāni tāni ṭhānāni vātavegena vicari. Tāya ekarattiṃ vicaritaṭṭhānaṃ pariggayhamānaṃ pannarasayojanamattaṃ ahosi. Atha ratti vibhāsi, aruṇodayo jāto. Sā puna gantvā mahāsattassa santike ṭhitā paridevi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
她在那里为群山和树林悲泣,
然后她又回到住处,在丈夫身边哭泣。巴利
‘‘Sā tattha paridevitvā, pabbatāni vanāni ca; Punadevassamaṃ gantvā, rodi sāmikasantike.
天神啊,我实在看不到那个使你的亲人被带走而死去的原因。
乌鸦都不叫了,我的孩子们肯定已经死了。巴利
‘‘Na kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā; Kākolāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.
天神啊,我看不到他们是以什么方式被带走而死的。
连鸟都不叫了,我的孩子们肯定已经死了。巴利
‘‘Na kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā; Sakuṇāpi na vassanti, matā me nūna dārakā.
天人啊,我是否看见我们的,他们由此被杀害,已经死去。
我四处游走在树根下、山上和洞窟里。巴利
‘‘Nu kho no deva passāmi, yena te nīhatā matā; Vicarantī rukkhamūlesu, pabbatesu guhāsu ca.
就这样,曼坻这位体态优美的王女,名声显赫。
举起双臂痛哭,当场就倒在地上。巴利
‘‘Iti maddī varārohā, rājaputtī yasassinī; Bāhā paggayha kanditvā, tattheva patitā chamā’’ti.
在这里,“在丈夫身边”的意思是:比丘们,那位曼坻在弯曲的山腹和遍布山丘的树林中徘徊悲叹之后,又回到丈夫那里,依着丈夫,站在他身边,为了孩子们而哭泣,说着“我们的孩子确实不在了”等话而悲泣——这就是其含义。至于“体态优美的曼坻”,比丘们,就是说这位容貌最胜、体态优美的曼坻,就这样在树下等处游走,见不到孩子们,心想“他们必定死了”,于是举起双臂悲泣,随即就在须大拏的脚边,像被砍断的金色芭蕉树一样倒在地上。巴利
Tattha sāmikasantiketi bhikkhave, sā maddī tattha vaṅkapabbatakucchiyaṃ sānupabbatāni vanāni ca vicarantī paridevitvā puna gantvā sāmikaṃ nissāya tassa santike ṭhitā puttānaṃ atthāya rodi, ‘‘na kho no’’tiādīni vadantī paridevīti attho. Iti maddī varārohāti bhikkhave, evaṃ sā uttamarūpadharā varārohā maddī rukkhamūlādīsu vicarantī dārake adisvā ‘‘nissaṃsayaṃ matā bhavissantī’’ti bāhā paggayha kanditvā tattheva vessantarassa pādamūle chinnasuvaṇṇakadalī viya chamāyaṃ pati.
这时,大士以为“曼坻死了”,浑身颤抖,心想:“曼坻死在了不该死的地方。如果她是在杰图塔拉城里寿终,那会有盛大的眷属围绕,两个国家都会震动。可我在这荒野里孤身一人,又能怎么办呢?”虽然生起了强烈的悲伤,他还是提起正念,想:“我先弄清楚再说。”于是起身,把手放在她心口,知道还有温热,便用净瓶取来水。虽然此前七个月他从未碰触过她的身体,但此刻被强烈的悲痛所压倒,竟察觉不到自己已是出家人。他双眼满是泪水,托起她的头放在自己大腿上,用水洒在她身上,一边抚摩她的脸和心口,一边坐着。曼坻过了一会儿缓过气来,恢复了正念,生起了惭愧心,便起身向大士行礼,说道:“夫君须大拏,孩子们去哪儿了?”大士答道:“王后啊,我把他们送给一个婆罗门做奴仆了。”导师为了说明这件事,这样说道:巴利
Atha mahāsatto ‘‘matā maddī’’ti saññāya kampamāno ‘‘aṭṭhāne padese matā maddī. Sace hissā jetuttaranagare kālakiriyā abhavissa, mahanto parivāro abhavissa, dve raṭṭhāni caleyyuṃ. Ahaṃ pana araññe ekakova, kiṃ nu kho karissāmī’’ti uppannabalavasokopi satiṃ paccupaṭṭhāpetvā ‘‘jānissāmi tāvā’’ti uṭṭhāya tassā hadaye hatthaṃ ṭhapetvā santāpapavattiṃ ñatvā kamaṇḍalunā udakaṃ āharitvā satta māse kāyasaṃsaggaṃ anāpannapubbopi balavasokena pabbajitabhāvaṃ sallakkhetuṃ asakkonto assupuṇṇehi nettehi tassā sīsaṃ ukkhipitvā ūrūsu ṭhapetvā udakena paripphositvā mukhañca hadayañca parimajjanto nisīdi. Maddīpi kho thokaṃ vītināmetvā satiṃ paṭilabhitvā hirottappaṃ paccupaṭṭhāpetvā uṭṭhāya mahāsattaṃ vanditvā ‘‘sāmi vessantara, dārakā te kuhiṃ gatā’’ti āha. ‘‘Devi, ekassa brāhmaṇassa dāsatthāya dinnā’’ti. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
你们用水洒那位陷入昏迷的公主;
知道它已得安慰,就对它说出了这番话。巴利
‘‘Tamajjhapattaṃ rājaputtiṃ, udakenābhisiñcatha; Assatthaṃ naṃ viditvāna, atha naṃ etadabravī’’ti.
在这里,“来到自己跟前”是指来到自己身边,倒在脚边、失去知觉的意思。“说了这话”是指说出了“为了成为一位婆罗门的奴仆而给予我”这句话。巴利
Tattha ajjhapattanti attano santikaṃ pattaṃ, pādamūle patitvā visaññibhūtanti attho. Etadabravīti etaṃ ‘‘ekassa me brāhmaṇassa dāsatthāya dinnā’’ti vacanaṃ abravi.
这时,她这样说:“天王,你把儿子送给那个婆罗门以后,我整夜悲泣,四处游走,你为什么不告诉我?”被这样说了之后,大士回答道:巴利
Tato tāya ‘‘deva, putte brāhmaṇassa datvā mama sabbarattiṃ paridevitvā vicarantiyā kiṃ nācikkhasī’’ti vutte mahāsatto āha –
即使你接受它,也不要给我,这苦事我不愿宣说。
一个穷困的乞丐,年纪大了,是个婆罗门,来到了家门口。巴利
‘‘Ādiyeneva te maddi, dukkhaṃ nakkhātumicchisaṃ; Daliddo yācako vuḍḍho, brāhmaṇo gharamāgato.
我把儿子们给了他了,曼坻,你别害怕,安心吧——你要平静安稳,不必忧虑。
看着我吧,曼坻,不要为孩子们过度悲伤;
愿我们活着时能得子,且健康无病。巴利
‘‘Tassa dinnā mayā puttā, maddi mā bhāyi assasa; Maṃ passa maddi mā putte, mā bāḷhaṃ paridevasi; Lacchāma putte jīvantā, arogā ca bhavāmase.
孩子、家畜、粮食,以及家里其他的财物;
善人应当布施他所见到的前来乞讨的人。
曼坻,请你随喜我把孩子布施出去这一无上的布施。巴利
‘‘Putte pasuñca dhaññañca, yañca aññaṃ ghare dhanaṃ; Dajjā sappuriso dānaṃ, disvā yācakamāgataṃ; Anumodāhi me maddi, puttake dānamuttama’’nti.
这里“从一开始”就是“从最初就”。这段话的意思是:如果我一开始就把那件事告诉你,你因为承受不住悲伤,心脏会裂开,所以他们从一开始就不想把这苦事说给你听。“回到家里”是指回到我们住的地方。“我们都还算健康”是说:我们无论如何都还活着,就算孩子被婆罗门带走了,也一定能再见到。“其他”是指家里其他有知觉的财物。“善士行布施”是说:善士追求最上利益时,就算剖开胸膛取出心肉,也会拿来布施。巴利
Tattha ādiyenevāti ādikeneva. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace te ahaṃ āditova tamatthaṃ ācikkhissaṃ, tato tava sokaṃ sandhāretuṃ asakkontiyā hadayaṃ phaleyya, tasmā ādikeneva te maddi dukkhaṃ na akkhātuṃ icchissanti. Gharamāgatoti imaṃ amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ āgato. Arogā ca bhavāmaseti yathā tathā mayaṃ arogā homa, jīvamānā avassaṃ putte brāhmaṇena nītepi passissāma. Yañca aññanti yañca aññaṃ ghare saviññāṇakaṃ dhanaṃ. Dajjā sappuriso dānanti sappuriso uttamatthaṃ patthento uraṃ bhinditvā hadayamaṃsampi gahetvā dānaṃ dadeyyāti.
天王,我随喜你布施儿子这无上的布施。
布施之后,要让心清净欢喜;你要继续布施,成为一个常行布施的人。巴利
‘‘Anumodāmi te deva, puttake dānamuttamaṃ; Datvā cittaṃ pasādehi, bhiyyo dānaṃ dado bhava.
人主啊,你身处这些吝啬的人当中,
他布施给婆罗门,是尸毗国的繁荣者。巴利
‘‘Yo tvaṃ maccherabhūtesu, manussesu janādhipa; Brāhmaṇassa adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano’’ti.
在这里,她随喜“我随喜你”这句话:菩萨把儿子布施出去时,她想到自己曾十月怀胎,每天给儿子洗两三次澡,喂奶、喂饭,把他抱在胸前躺卧,悉心养育,于是亲自随喜菩萨布施爱子,这样说道。由此可知:“父亲才是孩子的主人。”大王,你要更多地布施——大王,你还要一次又一次地继续布施,继续做施主,让心清净信解:“我的布施是善妙的布施。”因为你在悭吝的众生当中,布施了自己心爱的儿子。巴利
Tattha anumodāmi teti dasa māse kucchiyā dhāretvā divasassa dvattikkhattuṃ nhāpetvā pāyetvā bhojetvā ure nipajjāpetvā paṭijaggitaputtakesu bodhisattena dinnesu sayaṃ puttadānaṃ anumodantī evamāha. Iminā kāraṇena jānitabbaṃ ‘‘pitāva puttānaṃ sāmiko’’ti. Bhiyyo dānaṃdado bhavāti mahārāja, uttaripi punappunaṃ dānaṃ dāyakova hohi, ‘‘sudinnaṃ me dāna’’nti cittaṃ pasādehi, yo tvaṃ maccherabhūtesu sattesu piyaputte adāsīti.
听她这样说,大士说道:“曼坻,你为什么这样说呢?如果我布施了儿子之后,心却不能变得清净明澈,那么这些稀有之事就不会在我身上出现了。”说完,他讲述了大地轰鸣等所有稀有之事。于是,曼坻称述了那些稀有之事,随喜这项布施,说道:巴利
Evaṃ vutte mahāsatto ‘‘maddi, kinnāmetaṃ kathesi, sace hi mayā putte datvā cittaṃ pasādetuṃ nābhavissa, imāni pana me acchariyāni na pavatteyyu’’nti vatvā sabbāni pathavininnādādīni kathesi. Tato maddī tāni acchariyāni kittetvā dānaṃ anumodantī āha –
大地为你轰鸣,声音传到了天界;
闪电从四面八方涌来,就像群山的回声一样。巴利
‘‘Ninnāditā te pathavī, saddo te tidivaṅgato; Samantā vijjutā āguṃ, girīnaṃva patissutā’’ti.
在那里,闪电出现在雪山一带,不合时节的闪电从四面八方纷纷划出。就像群山的回响一样,各种声音像群山的回声一般纷纷响起。巴利
Tattha vijjutā āgunti akālavijjulatā himavantapadese samantā nicchariṃsu. Girīnaṃva patissutāti girīnaṃ patissutasaddā viya viravā uṭṭhahiṃsu.
那罗陀山和跋跋多山这两座山,都随喜你。
帝释天、梵天、生主、苏摩、阎摩、毗沙门;
所有天神都随喜,三十三天的众神连同帝释天也随喜。巴利
‘‘Tassa te anumodanti, ubho nāradapabbatā; Indo ca brahmā pajāpati, somo yamo vessavaṇo; Sabbe devānumodanti, tāvatiṃsā saindakā.
曼坻公主就这样说道,她美丽端庄,声名远扬:
她随喜须大拏把儿子们作无上布施。巴利
‘‘Iti maddī varārohā, rājaputtī yasassinī; Vessantarassa anumodi, puttake dānamuttama’’nti.
在这里,那两座那罗陀山,指的是这两群天众,他们各自站在自己的天宫门口,就随喜说:“你这份布施真是善施。”包括帝释在内的三十三天众,也就是以帝释为首领的三十三天天人,他们也随喜那份布施。巴利
Tattha ubho nāradapabbatāti imepi dve devanikāyā attano vimānadvāre ṭhitāva ‘‘sudinnaṃ te dāna’’nti anumodanti. Tāvatiṃsā saindakāti indajeṭṭhakā tāvatiṃsāpi devā te dānaṃ anumodantīti.
大士这样称赞自己的布施之后,曼坻也将此事转过来,同样称赞布施说:“大王须大拏,你的布施真是善施。”她这样随喜之后,就坐下了。于是,导师说出这首偈颂:“曼坻是美臀的……”巴利
Evaṃ mahāsattena attano dāne vaṇṇite tamevatthaṃ parivattetvā ‘‘mahārāja vessantara, sudinnaṃ nāma te dāna’’nti maddīpi tatheva dānaṃ vaṇṇayitvā anumodamānā nisīdi. Tena satthā ‘‘iti maddī varārohā’’ti gāthamāha.
《帝释天篇》的注释巴利
Sakkapabbavaṇṇanā
他们这样彼此欢喜地交谈时,帝释天心想:“这位须大拏王昨天为了究迦,让大地震动,把孩子们布施了出去。现在如果有哪个卑劣的人来找他,向他讨要具足一切好相的曼坻,让国王孤身一人,把曼坻带走,那他就会无依无靠,失去一切助缘。我应该化作婆罗门的模样,到他那里去,向他讨要曼坻,让他把布施波罗蜜修到顶点,使曼坻成为谁也不能再夺走的存在,然后再把曼坻还给他本人,之后我再回去。”于是,在太阳升起的时候,他来到须大拏面前。为了说明这件事,导师说道:巴利
Evaṃ tesu aññamaññaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kathentesu sakko cintesi ‘‘ayaṃ vessantaro rājā hiyyo jūjakassa pathaviṃ unnādetvā dārake adāsi, idāni taṃ koci hīnapuriso upasaṅkamitvā sabbalakkhaṇasampannaṃ maddiṃ yācitvā rājānaṃ ekakaṃ katvā maddiṃ gahetvā gaccheyya, tato esa anātho nippaccayo bhaveyya. Ahaṃ brāhmaṇavaṇṇena naṃ upasaṅkamitvā maddiṃ yācitvā pāramikūṭaṃ gāhāpetvā kassaci avissajjiyaṃ katvā puna naṃ tasseva datvā āgamissāmī’’ti. So sūriyuggamanavelāya tassa santikaṃ agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
从那时起,当黑夜结束、太阳即将升起的时候,
帝释天化作婆罗门的模样,清晨出现在他们面前。巴利
‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati; Sakko brāhmaṇavaṇṇena, pāto tesaṃ adissathā’’ti.
在这里,清晨时他出现在他们面前,意思是:就在清晨,他以清晰可见的形象站在那两个人面前;站定之后,他向他们问候,说道:巴利
Tattha pāto tesaṃ adissathāti pātova nesaṃ dvinnampi janānaṃ paññāyamānarūpo purato aṭṭhāsi, ṭhatvā ca pana paṭisanthāraṃ karonto āha –
尊者,您还好吗?尊者,您身体没有病痛吗?
你们靠捡拾落穗过活吗?树根和果实还多吗?巴利
‘‘Kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmayaṃ; Kacci uñchena yāpetha, kacci mūlaphalā bahū.
牛虻和蚊子是不是很少,爬虫是不是也不多?
在野兽出没的树林里,难道就没有伤害吗?巴利
‘‘Kacci ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṃsā na vijjatī’’ti.
我们的梵行是善的,婆罗门啊,也无病痛;
我们靠捡拾落穗过活,树根和果实也很多。巴利
‘‘Kusalañceva no brahme, atho brahme anāmayaṃ; Atho uñchena yāpema, atho mūlaphalā bahū.
还有牛虻和蚊子,以及爬虫也确实很少;
在这野兽遍布的树林里,我不曾受到伤害。巴利
‘‘Atho ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṃsā mayhaṃ na vijjati.
我们这些在森林里生活、为活命而忧愁的人,已经住了七个月。
这是我们第二次见到这位容色如天神的婆罗门。
他拿着竹杖,身上披着兽皮衣。巴利
‘‘Satta no māse vasataṃ, araññe jīvasokinaṃ; Idaṃ dutiyaṃ passāma, brāhmaṇaṃ devavaṇṇinaṃ; Ādāya veḷuvaṃ daṇḍaṃ, dhārentaṃ ajinakkhipaṃ.
大梵天,欢迎你来,你来得真好。
尊者,请进去吧,洗洗你的脚。巴利
‘‘Svāgataṃ te mahābrahme, atho te adurāgataṃ; Anto pavisa bhaddante, pāde pakkhālayassu te.
胭脂木果、波罗树果、蜜果、迦苏摩梨果;
梵天啊,请吃这些小小的果子,最上的一颗又一颗。巴利
‘‘Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo; Phalāni khuddakappāni, bhuñja brahme varaṃ varaṃ.
这水也是清凉的,是从山洞里取来的。
大梵天,如果你愿意,那就从那里喝吧。巴利
‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā; Tato piva mahābrahme, sace tvaṃ abhikaṅkhasī’’ti.
这样和他互相问候之后,大士——巴利
Evaṃ tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā mahāsatto –
那么,你是以什么相貌,或者又以什么原因,
我已到了这大片森林里,你被我问到了,就告诉我吧。巴利
‘‘Atha tvaṃ kena vaṇṇena, kena vā pana hetunā; Anuppatto brahāraññaṃ, taṃ me akkhāhi pucchito’’ti. –
他问起对方来的原因。于是帝释对他说:“大王,我年纪大了,来这里是想向您讨要您的妻子玛迪,请把她给我吧。”说完,就说了这首偈颂:巴利
Āgamanakāraṇaṃ pucchi. Atha naṃ sakko ‘‘mahārāja, ahaṃ mahallako, idhāgacchanto tava bhariyaṃ maddiṃ yācituṃ āgato, taṃ me dehī’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
就像一条涨满水的河流,任何时候都不会干涸;
我这样应你的请求而来,我乞求你把我的妻子给我。巴利
‘‘Yathā vārivaho pūro, sabbakālaṃ na khīyati; Evaṃ taṃ yācitāgacchiṃ, bhariyaṃ me dehi yācito’’ti.
听到这话,大士没有说出口:“昨天我已经把孩子们给了那个婆罗门,如今我一个人在森林里,怎么能把摩提给出去呢?”他像把千枚金币的钱袋放在伸出的手上一样,毫不迟疑、毫不被束缚,内心不退转,发出震动整座山的吼声,说出这首偈颂:巴利
Evaṃ vutte mahāsatto ‘‘hiyyo me brāhmaṇassa dārakā dinnā, araññe ekako hutvā kathaṃ te maddiṃ dassāmī’’ti avatvā pasāritahatthe sahassatthavikaṃ ṭhapento viya asajjitvā abajjhitvā anolīnamānaso hutvā giriṃ unnādento imaṃ gāthamāha –
婆罗门,你向我要什么,我就给什么,绝不犹豫。
我乐于布施,对已有的东西从不藏私。巴利
‘‘Dadāmi na vikampāmi, yaṃ maṃ yācasi brāhmaṇa; Santaṃ nappaṭiguyhāmi, dāne me ramatī mano’’ti.
在这里,“存在的,我不隐藏”意思是:凡是真实存在的,我都不隐瞒。巴利
Tattha santaṃ nappaṭiguyhāmīti saṃvijjamānaṃ na guyhāmi.
他这样说完,立刻用净水壶取来水,把水倒在手上,将自己心爱的妻子交给了那位婆罗门。就在那一刻,前面所说的种种奇迹全都显现了。导师为了阐明这件事的意义,说道:巴利
Evañca pana vatvā sīghameva kamaṇḍalunā udakaṃ āharitvā udakaṃ hatthe pātetvā piyabhariyaṃ brāhmaṇassa adāsi. Taṅkhaṇeyeva heṭṭhā vuttappakārāni sabbāni acchariyāni pāturahesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
牵着玛蒂的手,拿起装水的净瓶;
尸毗国的繁荣者向婆罗门布施了布施。巴利
‘‘Maddiṃ hatthe gahetvāna, udakassa kamaṇḍaluṃ; Brāhmaṇassa adā dānaṃ, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhano.
那时出现了可怕的景象,那时出现了令人毛骨悚然的景象;
当摩帝妃被舍弃时,大地震动了起来。巴利
‘‘Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ; Maddiṃ pariccajantassa, medanī sampakampatha.
其额不皱,不生气,不哭泣;
她只是默默地看着他,心想:他(国王)知道何者是最殊胜的。巴利
‘‘Nevassa maddī bhākuṭi, na sandhīyati na rodati; Pekkhatevassa tuṇhī sā, eso jānāti yaṃ vara’’nti.
在这其中,“他行了布施”的意思是:他这样说完之后便作了布施——“喂,婆罗门啊,对我来说,这比百倍、千倍、十万倍更可爱,甚至比一切知智更可爱。愿我这次布施,成为我通达一切知智的助缘。”此事在经中也有这样的记载:巴利
Tattha adā dānanti ‘‘ambho brāhmaṇa, maddito me sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena sabbaññutaññāṇameva piyataraṃ, idaṃ me dānaṃ sabbaññutaññāṇappaṭivedhassa paccayo hotū’’ti vatvā dānaṃ adāsi vuttampi cetaṃ –
把儿子迦利、穿黑袈裟的女儿,还有忠贞的玛蒂王后,
我舍弃的时候没有思考,只因为要成就觉悟。
我并不讨厌那两个儿子,曼坻王后也不讨厌我;
一切知智是我所珍爱的,所以我把自己所珍爱的布施了出去。巴利
‘‘Jāliṃ kaṇhājinaṃ dhītaṃ, maddiṃ deviṃ patibbataṃ; Cajamāno na cintesiṃ, bodhiyāyeva kāraṇā. ‘‘Na me dessā ubho puttā, maddī devī na dessiyā; Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā piye adāsaha’’nti. (cariyā. 1.118-119);
那时,大地连同水界一起震动。比丘们,在那一刻,曼迪并没有因为心想“国王把我送给一个年老的婆罗门”而以愤怒而皱眉。她既不沮丧,也不哭。她只是安静地站着,心想:“像我这样的女宝,他既然肯布施出去,就不会没有理由。他一定知道什么才是最殊胜的。”她就这样凝视着国王那张宛如盛开莲花般的脸,一直看着。这就是这段话的意思。巴利
Tattha sampakampathāti pathavī udakapariyantaṃ katvā kampittha. Nevassa maddī bhākuṭīti bhikkhave, tasmiṃ khaṇe maddī ‘‘maṃ mahallakassa brāhmaṇassa rājā detī’’ti kodhavasena bhākuṭipi nāhosi. Na sandhīyati na rodatīti neva maṅku ahosi, na akkhīni pūretvā rodati, atha kho tuṇhī sā hutvā ‘‘mādisaṃ itthiratanaṃ dadamāno na nikkāraṇā dassati, eso yaṃ varaṃ, taṃ jānātī’’ti phullapadumavaṇṇaṃ assa mukhaṃ pekkhateva, olokayamānāva ṭhitāti attho.
这时,大士心想:“曼坻怎么样了?”便朝她的脸看去。曼坻也说:“夫君,您为什么看我?”说完,她发出狮子吼,诵出这首偈颂——巴利
Atha mahāsatto ‘‘kīdisā maddī’’ti tassā mukhaṃ olokesi. Sāpi ‘‘sāmi kiṃ maṃ olokesī’’ti vatvā sīhanādaṃ nadantī imaṃ gāthamāha –
我是他年少时娶的妻子,丈夫是我的主人;
他想把我送给谁,就送给谁;想卖掉我,或者杀掉我,都随他的便。巴利
‘‘Komārī yassāhaṃ bhariyā, sāmiko mama issaro; Yassicche tassa maṃ dajjā, vikkiṇeyya haneyya vā’’ti.
在这里,所谓“我年少时是谁的妻子”,意思是:我年纪还小的时候就是你的妻子,而你就是我的主人、我的丈夫。所谓“他想把(我)送给谁”,就是说:既然他是主人,如果他想把我这个婢女送给谁,就可以送给谁。所谓“或者卖掉”,就是说:如果需要钱财,就可以卖掉;如果需要肉,就可以杀掉。所以,你们觉得怎样合适,就怎样做吧,我不会生气。巴利
Tattha komārī yassāhaṃ bhariyāti ahaṃ yassa tava daharikā bhariyā, so tvaññeva mama issaro sāmiko. Yassicche tassāti issaro ca nāma dāsiṃ maṃ yassa dātuṃ iccheyya, tassa dadeyya. Vikkiṇeyya vāti dhanena vā atthe sati vikkiṇeyya, maṃsena vā atthe sati haneyya, tasmā yaṃ vo ruccati, taṃ karotha, nāhaṃ kujjhāmīti.
帝释天知道了他们那殊胜的心意后,便作了称赞。导师为了阐明这件事,说道:巴利
Sakko tesaṃ paṇītajjhāsayataṃ viditvā thutiṃ akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
帝释天明白了他们的想法,就说了这样的话:
所有那些障碍都已被你战胜,无论是天界的还是人间的。巴利
‘‘Tesaṃ saṅkappamaññāya, devindo etadabravi; Sabbe jitā te paccūhā, ye dibbā ye ca mānusā.
你的声音在大地上回响,传到了天界。
闪电从四方涌现,犹如群山间的回响。巴利
‘‘Ninnāditā te pathavī, saddo te tidivaṅgato; Samantā vijjutā āguṃ, girīnaṃva patissutā.
那罗陀与波跋陀两位都随喜你。
因陀罗、梵天、生主、苏摩、阎摩、多闻天王;
所有天神都随喜,因为他做的是很难做到的事。巴利
‘‘Tassa te anumodanti, ubho nāradapabbatā; Indo ca brahmā pajāpati, somo yamo vessavaṇo; Sabbe devānumodanti, dukkarañhi karoti so.
对于布施难舍之物、行难行之业的人,
不善之人不会照着去做,善士的法他们难以追随。巴利
‘‘Duddadaṃ dadamānānaṃ, dukkaraṃ kamma kubbataṃ; Asanto nānukubbanti, sataṃ dhammo durannayo.
因此,善人与不善人,从此生之后的趣向各不相同。
不善的人堕入地狱,善人则往生天界。巴利
‘‘Tasmā satañca asataṃ, nānā hoti ito gati; Asanto nirayaṃ yanti, santo saggaparāyaṇā.
他把儿女布施出去,把妻子也布施出去,自己住在林中。
愿这没有偏离梵乘的布施,在天界中为你成熟果报。巴利
‘‘Yametaṃ kumāre adā, bhariyaṃ adā vane vasaṃ; Brahmayānamanokkamma, sagge te taṃ vipaccatū’’ti.
在这里,“障碍”指敌人。“天界的”指阻碍天界福报的。“人界的”指阻碍人间福报的。那这些又是哪些呢?就是悭吝之法。所有这些,都被那位布施儿女和妻子的大士战胜了。因此说“一切障碍都被战胜了”。“他行难行之事”——那位须大拏王独自住在林中,把妻子布施给婆罗门,这样行持极难行之事——所有天人就是这样随喜赞叹的。他为了随喜功德而说了“那在林住者……”这首偈颂。“在林住者”指住在林中的人。“梵乘”指最殊胜的车乘。因为三类善行法以及这样的布施法,都是圣道的助缘,所以被称为“梵乘”。因此,今天正在布施的这个人所圆满的这梵乘,不堕入恶趣之地,愿它在天界为你成熟,并在异熟终结时,成为给予一切知智之法。巴利
Tattha paccūhāti paccatthikā. Dibbāti dibbasampattipaṭibāhakā. Mānusāti manussasampattipaṭibāhakā. Ke pana teti? Macchariyadhammā. Te sabbe puttadāraṃ dentena mahāsattena jitā. Tenāha ‘‘sabbe jitā te paccūhā’’ti. Dukkarañhi karoti soti so vessantaro rājā ekakova araññe vasanto bhariyaṃ brāhmaṇassa dento dukkaraṃ karotīti evaṃ sabbe devā anumodantīti vadati. ‘‘Yameta’’nti gāthaṃ anumodanaṃ karonto āha. Vane vasanti vane vasanto. Brahmayānanti seṭṭhayānaṃ. Tividho hi sucaritadhammo evarūpo ca dānadhammo ariyamaggassa paccayo hotīti ‘‘brahmayāna’’nti vuccati. Tasmā yaṃ taṃ idaṃ ajja dānaṃ dadatopi nipphannaṃ brahmayānaṃ apāyabhūmiṃ anokkamitvā sagge te taṃ vipaccatu, vipākapariyosāne ca sabbaññutaññāṇadāyakaṃ hotūti.
帝释天这样随喜之后,心想:“现在我不该在这里制造麻烦,应该把她交还给他本人,然后离开。”于是说道:巴利
Evamassa sakko anumodanaṃ katvā ‘‘idāni mayā idha papañcaṃ akatvā imaṃ imasseva datvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā āha –
我把我的妻子——可爱、肢体完美的她,布施给您。
你正好和曼坻相配,曼坻也和丈夫相合。巴利
‘‘Dadāmi bhoto bhariyaṃ, maddiṃ sabbaṅgasobhanaṃ; Tvañceva maddiyā channo, maddī ca patinā saha.
就像牛奶和海螺,两者颜色看起来一样;
同样地,你和曼坻也是心意一致。巴利
‘‘Yathā payo ca saṅkho ca, ubho samānavaṇṇino; Evaṃ tuvañca maddī ca, samānamanacetasā.
你们俩被围困在这片森林中,双方一起在草庵里。
刹帝利出身,血统纯正,父母双方都出身高贵。
你们应当通过布施持续不断地修功德。巴利
‘‘Avaruddhettha araññasmiṃ, ubho sammatha assame; Khattiyā gottasampannā, sujātā mātupettito; Yathā puññāni kayirātha, dadantā aparāpara’’nti.
在这里,“被覆盖”是指相配、合适。“两者颜色相同”是说两人外貌相似,都是清净的。“心意相同”是说他们在行为举止等方面心意一致,具备同等的心。“被放逐在这里”是说他们被逐出国土后,住在这片森林里。“怎样修功德”是说:就像你们在捷图多罗城里做了许多功德,昨天为儿子们布施,今天为妻子布施;不要仅仅因此就满足,从今以后要继续不断地布施,做与你们相称的功德。巴利
Tattha channoti anurūpo. Ubho samānavaṇṇinoti samānavaṇṇā ubhopi parisuddhāyeva. Samānamanacetasāti ācārādīhi kammehi samānena manasaṅkhātena cetasā samannāgatā. Avaruddhetthāti raṭṭhato pabbājitā hutvā ettha araññe vasatha. Yathā puññānīti yathā jetuttaranagare vo bahūni puññāni katāni, hiyyo puttānaṃ ajja bhariyāya dānavasenapi katānīti ettakeneva paritosaṃ akatvā ito uttaripi aparāparaṃ dadantā yathānurūpāni puññāni kareyyāthāti.
帝释天说完这番话,就接受了大士的摩蒂,为了表明自己就是来赐予恩典的人,便说道:巴利
Evañca pana vatvā sakko mahāsattassa maddiṃ paṭicchāpetvā varaṃ dātuṃ attānaṃ ācikkhanto āha –
我是帝释天王,已经来到你面前;
王仙啊,你选一个愿望吧,我给你八个愿望。巴利
‘‘Sakkohamasmi devindo, āgatosmi tavantike; Varaṃ varassu rājisi, vare aṭṭha dadāmi te’’ti.
他正说着话,就以天人之身放出光明,像初升的太阳一样停在虚空中。于是,菩萨接受恩赐,说道:巴利
Kathentoyeva ca dibbattabhāvena jalanto taruṇasūriyo viya ākāse aṭṭhāsi. Tato bodhisatto varaṃ gaṇhanto āha –
帝释天,一切众生之主,如果你能赐我一个恩惠:
愿父亲随喜我,让我从这里回到自己的家。
愿他以座位相邀,愿他首选此愿。巴利
‘‘Varaṃ ce me ado sakka, sabbabhūtānamissara; Pitā maṃ anumodeyya, ito pattaṃ sakaṃ gharaṃ; Āsanena nimanteyya, paṭhametaṃ varaṃ vare.
我不会赞同杀害任何人,哪怕是造下恶业的人;
我愿把该杀的人从杀戮中救出来,这在我的愿望中是第二个更殊胜的愿望。巴利
‘‘Purisassa vadhaṃ na roceyyaṃ, api kibbisakārakaṃ; Vajjhaṃ vadhamhā moceyyaṃ, dutiyetaṃ varaṃ vare.
不论年长者、年少者,还是中年人,
愿他们只依靠我而生活,我选此为第三愿。巴利
‘‘Ye vuḍḍhā ye ca daharā, ye ca majjhimaporisā; Mameva upajīveyyuṃ, tatiyetaṃ varaṃ vare.
不去碰别人的妻子,要始终安守自己的妻子。
我不该受女人们的控制,这是我第四个更殊胜的愿望。巴利
‘‘Paradāraṃ na gaccheyyaṃ, sadārapasuto siyaṃ; Thīnaṃ vasaṃ na gaccheyyaṃ, catutthetaṃ varaṃ vare.
帝释天啊,愿我的儿子出生,愿他长寿。
愿他以如法征服大地,愿他选择这第五个殊胜的誓愿。巴利
‘‘Putto me sakka jāyetha, so ca dīghāyuko siyā; Dhammena jine pathaviṃ, pañcametaṃ varaṃ vare.
从那以后,到了夜里破晓、太阳升起的时候,
愿天界的食物出现在我面前,这是我所有愿望中的第六个。巴利
‘‘Tato ratyā vivasāne, sūriyassuggamanaṃ pati; Dibbā bhakkhā pātubhaveyyuṃ, chaṭṭhametaṃ varaṃ vare.
我布施的时候,财富不要因此耗尽;布施之后,我也不要后悔。
布施时,我愿让心变得清净欢喜,这是殊胜愿望中最殊胜的第七个。巴利
‘‘Dadato me na khīyetha, datvā nānutapeyyahaṃ; Dadaṃ cittaṃ pasādeyyaṃ, sattametaṃ varaṃ vare.
从此处解脱的我,是往生天界的殊胜行者;
愿我从那以后不再退转,这是我殊胜愿望中的第八个。巴利
‘‘Ito vimuccamānāhaṃ, saggagāmī visesagū; Anivatti tato assaṃ, aṭṭhametaṃ varaṃ vare’’ti.
在这里,“应当随喜”的意思是应当接受,不应生气。“从这里到达”是指从这片阿兰若回到自己的家。“以座位”是指国王的座位。他说“请把王位给我”。“即便是造过罪的人”——意思是,成为国王之后,即使有人犯了王法、本该被处死,我也要把他从杀戮中解救出来;对这样的人,我也不喜欢处死他。“他们应当依我而活”——意思是所有这些人都依靠我而生活。“以法征服”——意思是他应当以法征服、以法治理王国。“殊胜行者”——意思是成为殊胜的往生者,我已投生到兜率天,他这样说。“从那里不再退转”——意思是从兜率天死后,来到人间得到人身,在未来生命中不再退转,愿能证得一切知智,他这样说。巴利
Tattha anumodeyyāti sampaṭiccheyya na kujjheyya. Ito pattanti imamhā araññā sakaṃ gharaṃ anuppattaṃ. Āsanenāti rājāsanena. Rajjaṃ me detūti vadati. Api kibbisakārakanti rājā hutvā rājāparādhikampi vajjhaṃ vadhamhā moceyyaṃ, evarūpassapi me vadho nāma na ruccatu. Mameva upajīveyyunti sabbete maññeva nissāya upajīveyyuṃ. Dhammena jineti dhammena jinātu, dhammena rajjaṃ kāretūti attho. Visesagūti visesagamano hutvā tusitapure nibbatto homīti vadati. Anivattitato assanti tusitabhavanato cavitvā manussattaṃ āgato punabhave anivatti assaṃ, sabbaññutaṃ sampāpuṇeyyanti vadati.
听了他的那番话后,天帝释这样说道:
你的父亲不久就会从那里来看你。巴利
‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, devindo etadabravi; ‘Aciraṃ vata te tato, pitā taṃ daṭṭhumessatī’’’ti.
大王,这里“将见”的意思是:您的母亲和父亲不久就会想见到您,他们会来到这里;来了以后,您把白伞盖交给他们,把王位正式托付给他们,然后您就回捷图答罗城。您所有的心愿都会圆满实现。不要忧虑,要保持不放逸,大王。巴利
Tattha daṭṭhumessatīti mahārāja, tava mātā ca pitā ca acireneva taṃ passitukāmo hutvā idhāgamissati, āgantvā ca pana setacchattaṃ datvā rajjaṃ niyyādetvā jetuttaranagarameva nessati, sabbe te manorathā matthakaṃ pāpuṇissanti, mā cintayi, appamatto hohi, mahārājāti.
帝释天这样给了大士教诫之后,就回到了自己的住处。导师为了阐明这件事,说道:巴利
Evaṃ mahāsattassa ovādaṃ datvā sakko sakaṭṭhānameva gato. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
摩伽婆、天王、苏阇之夫说完这番话后,
给了须大拏恩惠之后,就离开,回到了天界。巴利
‘‘Idaṃ vatvāna maghavā, devarājā sujampati; Vessantare varaṃ datvā, saggakāyaṃ apakkamī’’ti.
在这里,“须大拏”指的是须大拏(太子)。“已离去”就是已经走了、确实已到达的意思。巴利
Tattha vessantareti vessantarassa. Apakkamīti gato anuppattoyevāti.
大王篇章的解释巴利
Mahārājapabbavaṇṇanā
菩萨和曼坻和和睦睦地住在帝释天赐给他们的茅屋里。居楼抓住两个孩子,踏上了六十由旬的路程。天神们一路守护着两个孩子。太阳落山时,居楼把两个孩子绑起来,让他们躺在地上,自己因为害怕凶猛的野兽,爬上树,在树枝间睡觉。就在那时,一位天子变成须大拏的样子,一位天女变成曼坻的样子,前来给两个孩子松绑,揉搓他们的手脚,给他们洗澡、打扮,喂他们天界的食物,让他们睡在天界的床铺上。等到天快亮时,又让他们恢复成被绑着的样子躺下,然后消失了。就这样,靠着天神的照顾,两个孩子一路无病无痛地赶路。居楼也被天神控制了心智,一边想着“我要去迦陵伽国”,一边赶路,半个月后到达了胜上城。那天清晨,珊阇耶大王做了一个梦。梦是这样的:大王坐在裁决大厅里审理事务,一个肤色黝黑的人拿来两朵莲花,放在大王手里。大王把莲花戴在两只耳朵上。莲花的花粉散落下来,掉在大王的胸口上。大王醒来后,一大早就去问众婆罗门。他们回答说:“大王,您久别的亲人就要回来了。”于是大王一早洗了头,吃了各种上等美味的食物,穿戴整齐,坐到裁决大厅里。天神们把那个婆罗门连同两个孩子一起带到王宫庭院里,让他们站在那里。就在那时,大王望向道路,看见两个孩子,说道——巴利
Bodhisatto ca maddī ca sammodamānā sakkadattiye assame vasiṃsu. Jūjakopi kumāre gahetvā saṭṭhiyojanamaggaṃ paṭipajji. Devatā kumārānaṃ ārakkhamakaṃsu. Jūjakopi sūriye atthaṅgate kumāre gacche bandhitvā bhūmiyaṃ nipajjāpetvā sayaṃ caṇḍavāḷamigabhayena rukkhaṃ āruyha viṭapantare sayati. Tasmiṃ khaṇe eko devaputto vessantaravaṇṇena, ekā devadhītā maddivaṇṇena āgantvā kumāre mocetvā hatthapāde sambāhitvā nhāpetvā maṇḍetvā dibbabhojanaṃ bhojetvā dibbasayane sayāpetvā aruṇuggamanakāle baddhākāreneva nipajjāpetvā antaradhāyi. Evaṃ te devatāsaṅgahena arogā hutvā gacchanti. Jūjakopi devatādhiggahito hutvā ‘‘kāliṅgaraṭṭhaṃ gacchāmī’’ti gacchanto aḍḍhamāsena jetuttaranagaraṃ patto. Taṃ divasaṃ paccūsakāle sañjayo mahārājā supinaṃ passi. Evarūpo supino ahosi – rañño mahāvinicchaye nisinnassa eko puriso kaṇho dve padumāni āharitvā rañño hatthe ṭhapesi. Rājā tāni dvīsu kaṇṇesu piḷandhi. Tesaṃ reṇu bhassitvā rañño ure patati. So pabujjhitvā pātova brāhmaṇe pucchi. Te ‘‘cirapavutthā vo, deva, bandhavā āgamissantī’’ti byākariṃsu. So pātova sīsaṃ nhāyitvā nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā alaṅkaritvā vinicchaye nisīdi. Devatā brāhmaṇaṃ dvīhi kumārehi saddhiṃ ānetvā rājaṅgaṇe ṭhapayiṃsu. Tasmiṃ khaṇe rājā maggaṃ olokento kumāre disvā āha –
这是谁的面容在放光,像被火炼过的黄金一样?
就像一块从熔炉口取出来、擦得发亮的纯金金锭。巴利
‘‘Kassetaṃ mukhamābhāti, hemaṃ-vuttattamagginā; Nikkhaṃva jātarūpassa, ukkāmukhapahaṃsitaṃ.
两人的肢体相似,两人的相貌也相似;
一个像鱼网,另一个像黑皮公主。巴利
‘‘Ubho sadisapaccaṅgā, ubho sadisalakkhaṇā; Jālissa sadiso eko, ekā kaṇhājinā yathā.
狮子从洞穴里走出来,两者长得一模一样;
这些男孩看起来就像纯金做的一样。巴利
‘‘Sīhā bilāva nikkhantā, ubho sampatirūpakā; Jātarūpamayāyeva, ime dissanti dārakā’’ti.
在这里,“像被火煅烧过的金子”意思是就像被火煅烧过的金子;“像从洞穴里走出来的狮子”意思是就像从金窟里走出来的狮子。巴利
Tattha hemaṃvuttattamaggināti hemaṃ iva uttattaṃ agginā. Sīhā bilāva nikkhantāti kañcanaguhato nikkhantā sīhā viya.
国王用三首偈颂称赞了王子们之后,就命令一位大臣:“去,把那个婆罗门和孩子们一起带来。”那位大臣迅速前去,把婆罗门带来了。于是国王对婆罗门说:巴利
Evaṃ rājā tīhi gāthāhi kumāre vaṇṇetvā ekaṃ amaccaṃ āṇāpesi ‘‘gacchetaṃ brāhmaṇaṃ dārakehi saddhiṃ ānehī’’ti. So vegena gantvā brāhmaṇaṃ ānesi. Atha rājā brāhmaṇaṃ āha –
婆罗堕阇尊者,您到底是从哪里把这些孩子带来的?
今天你已经到了这个国家,婆罗门,你要去哪里呢?巴利
‘‘Kuto nu bhavaṃ bhāradvāja, ime ānesi dārake; Ajja raṭṭhaṃ anuppatto, kuhiṃ gacchasi brāhmaṇā’’ti.
散阇耶大王啊,那些孩子是用钱财给予我的。
到今天,从我得到这些孩子起,已经满十五个夜晚了。巴利
‘‘Mayhaṃ te dārakā deva, dinnā vittena sañjaya; Ajja pannarasā ratti, yato laddhā me dārakā’’ti.
这里,“以欢喜”是指满足、清净。所谓“今天已经是第十五夜”,他是从得到这些孩子的当天算起,说今天已经是第十五夜了。巴利
Tattha vittenāti tuṭṭhena pasannena. Ajja pannarasā rattīti imesaṃ laddhadivasato paṭṭhāya ajja pannarasā rattīti vadati.
到底是被什么样的劝诫话语、什么样的正理说服,才生起信心的?
是谁把最殊胜的布施——自己的孩子——布施给了你?巴利
‘‘Kena vā vācapeyyena, sammāñāyena saddahe; Ko tetaṃ dānamadadā, puttake dānamuttama’’nti.
在这里,“以怎样的爱语”是指:婆罗门,你是靠怎样的爱语,他们被你得到?“以正理让我们相信”是指:你不要说妄语,要以正理为理由让我们信服。“亲爱子”是指你自己的宝贝孩子,你把他们作了最上的布施——是谁给了你这样的布施呢?巴利
Tattha kena vā vācapeyyenāti brāhmaṇa, kena piyavacanena te tayā laddhā. Sammāñāyena saddaheti musāvādaṃ akatvā sammāñāyena kāraṇena amhe saddahāpeyyāsi. Puttaketi attano piyaputtake uttamaṃ dānaṃ katvā ko te etaṃ dānaṃ adadāti.
他像大地之于众生一样,成为乞求者的依靠。
他,须大拏王,在林中居住之时,将自己的孩子施舍给了我。巴利
‘‘Yo yācataṃ patiṭṭhāsi, bhūtānaṃ dharaṇīriva; So me vessantaro rājā, puttedāsi vane vasaṃ.
他成了乞求者的归宿,就像大海是众河流的归宿一样。
那位须大拏王住在林中的时候,把自己的儿女布施给了我。巴利
‘‘Yo yācataṃ gatī āsi, savantīnaṃva sāgaro; So me vessantaro rājā, puttedāsi vane vasa’’nti.
在这里,“patiṭṭhāsi”就是“patiṭṭhā āsi”,意思是“是依止处”。巴利
Tattha patiṭṭhāsīti patiṭṭhā āsi.
大臣们听了这话,就责备须大拏,说道:巴利
Taṃ sutvā amaccā vessantaraṃ garahamānā āhaṃsu –
贤友们,那位有信心的在家国王确实做了恶行。
被困在森林里的人,怎么能把儿女送出去呢?巴利
‘‘Dukkaṭaṃ vata bho raññā, saddhena gharamesinā; Kathaṃ nu puttake dajjā, araññe avaruddhako.
尊敬的各位,请听我说,凡是在这里聚集的人;
须大拏王住在林中时,是怎样把自己的儿女施舍出去的?巴利
‘‘Imaṃ bhonto nisāmetha, yāvantettha samāgatā; Kathaṃ vessantaro rājā, puttedāsi vane vasaṃ.
他可以把女奴和男奴施舍出去,把马、骡子和车乘也施舍出去;
他连大象和象王都能施舍,又怎么会施舍孩子呢?巴利
‘‘Dāsiṃ dāsañca so dajjā, assaṃ cassatarīrathaṃ; Hatthiñca kuñjaraṃ dajjā, kathaṃ so dajja dārake’’ti.
在这里,具备信心、具足信且具念的人,即使是在家居住的国王也会说:这确实是恶行,确实做了不合宜的事。被驱逐出国土、住在山林里的人,叫做“被逐者”。“诸位请听这个”——诸位城里的居民,凡是在这里聚集的,你们都来听、来仔细想想:他怎么能把孩子当作奴隶送出去?究竟是凭什么做出这样的事?他们说这话就是这个意思。“让他给”——让他把奴隶之类的任何财物给出去。“他怎么能把孩子给出去”——他到底是出于什么原因把这些孩子给出去的?巴利
Tattha saddhenāti saddhāya sampannenapi satā gharaṃ āvasantena raññā idaṃ dukkaṭaṃ vata, ayuttaṃ vata kataṃ. Avaruddhakoti raṭṭhā pabbājito araññe vasanto. Imaṃ bhontoti bhonto nagaravāsino yāvanto ettha samāgatā, sabbe imaṃ nisāmetha upadhāretha, kathaṃ nāmeso puttake dāse katvā adāsi, kena nāma evarūpaṃ katapubbanti adhippāyenevamāhaṃsu. Dajjāti dāsādīsu yaṃ kiñci dhanaṃ detu. Kathaṃ so dajja dāraketi ime pana dārake kena kāraṇena adāsīti.
王子听到这话,无法忍受父亲的指责,就像被狂风吹打的须弥山抖动手臂一样,说出了这首偈颂:巴利
Taṃ sutvā kumāro pitu garahaṃ asahanto vātābhihatassa sineruno bāhaṃ oḍḍento viya imaṃ gāthamāha –
他没有奴仆在家里、马和四轮车,
大象、战象和龙象,祖父啊,他能施舍什么呢?巴利
‘‘Yassa nassa ghare dāso, asso cassatarīratho; Hatthī ca kuñjaro nāgo, kiṃ so dajjā pitāmahā’’ti.
孩子们,我们称赞布施,并不责备;
你们布施给那些乞讨者之后,心是怎样的呢?巴利
‘‘Dānamassa pasaṃsāma, na ca nindāma puttakā; Kathaṃ nu hadayaṃ āsi, tumhe datvā vanibbake’’ti.
在这里,“称赞布施”意思是:孩子们,我们称赞你们父亲的布施,不是批评他。巴利
Tattha dānamassa pasaṃsāmāti puttakā mayaṃ tava pitu dānaṃ pasaṃsāma na nindāma.
听了这话,王子说道:巴利
Taṃ sutvā kumāro āha –
那是痛苦的核心,你也看到热;
父亲那双像罗希尼河一样红褐色的眼睛流下了眼泪。巴利
‘‘Dukkhassa hadayaṃ āsi, atho uṇhampi passasi; Rohinīheva tambakkhī, pitā assūni vattayī’’ti.
在那里,听到黑姬所说的这番话——“心是苦的”——之后,祖父啊,他的心就痛苦起来。那时,我的父亲双眼如罗希尼一般呈铜色,以如同红铜色的红眼睛,流下了眼泪。巴利
Tattha dukkhassa hadayaṃ āsīti pitāmaha kaṇhājināya vuttaṃ etaṃ vacanaṃ sutvā tassa hadayaṃ dukkhaṃ āsi. Rohinīheva tambakkhīti tambavaṇṇehi viya rattaakkhīhi mama pitā tasmiṃ khaṇe assūni pavattayi.
现在,为了说明她说的那句话,他这样说道:巴利
Idānissā taṃ vacanaṃ dassento āha –
黑姬曾这样说:父亲,这位婆罗门对我……
他用棍子打她,就像打家里的女奴一样。巴利
‘‘Yaṃ taṃ kaṇhājināvoca, ayaṃ maṃ tāta brāhmaṇo; Laṭṭhiyā paṭikoṭeti, ghare jātaṃva dāsiyaṃ.
亲爱的,这人不是婆罗门;婆罗门都是如法的。
父亲啊,那是个夜叉,以婆罗门的形貌,要把我们带走吃掉。
孩子,你正被毕舍遮拖着,为什么只是看着呢?巴利
‘‘Na cāyaṃ brāhmaṇo tāta, dhammikā honti brāhmaṇā; Yakkho brāhmaṇavaṇṇena, khādituṃ tāta neti no; Nīyamāne pisācena, kiṃ nu tāta udikkhasī’’ti.
这时,国王看见那些孩子不肯放开婆罗门,就说了一首偈颂:巴利
Atha ne kumāre brāhmaṇaṃ amuñcante disvā rājā gāthamāha –
你们的母亲是公主,你们的父亲是王子;
从前你们爬上我的膝头,现在为什么远远地站着?巴利
‘‘Rājaputtī ca vo mātā, rājaputto ca vo pitā; Pubbe me aṅkamāruyha, kiṃ nu tiṭṭhatha ārakā’’ti.
在这里,“从前我”的意思是:你们以前看见我的时候,就赶紧跑过来,爬上我的膝头;现在为什么远远地站着呢?巴利
Tattha pubbe meti tumhe ito pubbe maṃ disvā vegenāgantvā mama aṅkamāruyha, idāni kiṃ nu ārakā tiṭṭhathāti?
我们的母亲是公主,我们的父亲是王子;
我们是婆罗门的奴仆,所以才远远地站着。巴利
‘‘Rājaputtī ca no mātā, rājaputto ca no pitā; Dāsā mayaṃ brāhmaṇassa, tasmā tiṭṭhāma ārakā’’ti.
在这里,“我们是奴仆”的意思是:可是现在我们是婆罗门的奴仆。巴利
Tattha dāsā mayanti idāni pana mayaṃ brāhmaṇassa dāsā bhavāma.
你们别这样说,我的心在燃烧;
我的身体如同在火葬堆上,在座位上得不到安乐。巴利
‘‘Mā sammevaṃ avacuttha, ḍayhate hadayaṃ mama; Citakāyaṃva me kāyo, āsane na sukhaṃ labhe.
你们别这样对我说,那只会让我更加忧愁。
我会用财物把你们赎回来,你们不会再做奴隶了。巴利
‘‘Mā sammevaṃ avacuttha, bhiyyo sokaṃ janetha maṃ; Nikkiṇissāmi dabbena, na vo dāsā bhavissatha.
亲爱的孩子们啊,那婆罗门的父亲付出了什么代价?
请你们如实告诉我,让婆罗门们得到赎回。巴利
‘‘Kimagghiyañhi vo tāta, brāhmaṇassa pitā adā; Yathābhūtaṃ me akkhātha, paṭipādentu brāhmaṇa’’nti.
在这里,“sammā”是亲昵的称呼。“Citakāyaṃva me kāyo”的意思是:现在我的身体就像被放上了火葬的柴堆一样。“Janetha maṃ”就是“janetha me”,也可以这样读。“Nikkiṇissāmi dabbena”的意思是:我用财物赎回。“Kimagghiyanti”是指以什么价钱。“Paṭipādentū”是指让婆罗门们接受财物。巴利
Tattha sammāti piyavacanaṃ. Citakāyaṃva me kāyoti idāni mama kāyo aṅgāracitakāyaṃ āropito viya jāto. Janetha manti janetha me, ayameva vā pāṭho. Nikkiṇissāmi dabbenāti dhanaṃ datvā mocessāmi. Kimagghiyanti kiṃ agghaṃ katvā. Paṭipādentūti dhanaṃ paṭicchāpentu.
亲爱的,父亲把我施舍给那位婆罗门时,是按一千金币来算的。
那时,迦诃吉娜少女以一头象和一百为估价。巴利
‘‘Sahassagghañhi maṃ tāta, brāhmaṇassa pitā adā; Atha kaṇhājinaṃ kaññaṃ, hatthinā ca satena cā’’ti.
大王,当时我父亲把我估价一千个尼卡沙之后,才把我送了出去。然后说到“迦那吉那”:我最小的妹妹就是迦那吉那。说到“象和马各一百”等等:意思是象、马、公牛、尼卡沙,所有这些都以一百计,甚至连床、椅、拖鞋在内的一切物品,也全都按一百来估价。巴利
Tattha sahassagghaṃ hīti deva, maṃ pitā tadā nikkhasahassaṃ agghāpetvā adāsi. Atha kaṇhājinanti kaniṭṭhaṃ pana me kaṇhājinaṃ. Hatthinā ca satena cāti hatthīnañca assānañca usabhānañca nikkhānañcāti sabbesaṃ etesaṃ satena antamaso mañcapīṭhapāduke upādāya sabbasatena agghāpesīti.
国王令人为王子们支付赎金,说道:巴利
Rājā kumārānaṃ nikkayaṃ dāpento āha –
起来吧,能办事的贤友,赶快去给婆罗门备好酬劳;
一百个女奴、一百个男奴,一百头牛、一百头象和公牛;
再给一千黄金,作为赎回儿子们的赎金吧。巴利
‘‘Uṭṭhehi katte taramāno, brāhmaṇassa avākara; Dāsisataṃ dāsasataṃ, gavaṃ hatthusabhaṃ sataṃ; Jātarūpasahassañca, puttānaṃ dehi nikkaya’’nti.
在这里,“avākara”的意思是“给”。巴利
Tattha avākarāti dehi.
于是,那位管事急忙把它交给了婆罗门。
一百个女奴、一百个男奴,一百头牛、一百头象、一百个集会;
他为赎回儿子们,付了一千块黄金作为赎金。巴利
‘‘Tato kattā taramāno, brāhmaṇassa avākari; Dāsisataṃ dāsasataṃ, gavaṃ hatthusabhaṃ sataṃ; Jātarūpasahassañca, puttānaṃdāsi nikkaya’’nti.
在那里,“avākarī”的意思是“给与”。“nikkaya”指价值原本的价钱,也就是赎金。巴利
Tattha avākarīti adāsi. Nikkayanti agghassa mūlaṃ.
就这样,他给婆罗门支付了一百枚金币和一千枚金币作为孩子们的赎金,还有一座七层高的宫殿。这个婆罗门有了很多随从。他把财物收好,登上宫殿,吃了美味的饮食,然后躺在大床上。孩子们洗了头、吃了饭、打扮好之后,祖父把一个抱在膝上,祖母把一个抱在膝上。导师为了说明这件事,说道:巴利
Evaṃ brāhmaṇassa sabbasatañca nikkhasahassañca kumārānaṃ nikkayaṃ adāsi, sattabhūmikañca pāsādaṃ, brāhmaṇassa parivāro mahā ahosi. So dhanaṃ paṭisāmetvā pāsādaṃ abhiruyha sādurasabhojanaṃ bhuñjitvā mahāsayane nipajji. Kumāre sīsaṃ nahāpetvā bhojetvā alaṅkaritvā ekaṃ ayyako, ekaṃ ayyikāti dvepi ucchaṅge upavesesuṃ. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
把孩子们放下,给他们洗澡,再让他们吃饱。
用饰品把他们打扮好,然后让他们坐在怀里。巴利
‘‘Nikkiṇitvā nahāpetvā, bhojayitvāna dārake; Samalaṅkaritvā bhaṇḍena, ucchaṅge upavesayuṃ.
头洗过了,穿着干净的衣服,全身佩戴着各种装饰。
国王把他抱到膝上,祖父便开口询问。巴利
‘‘Sīsaṃ nhāte sucivatthe, sabbābharaṇabhūsite; Rājā aṅke karitvāna, ayyako paripucchatha.
耳环叮当作响,花环垂挂,全身佩戴着一切装饰。
国王把他抱到膝上,说了这番话。巴利
‘‘Kuṇḍale ghusite māle, sabbābharaṇabhūsite; Rājā aṅke karitvāna, idaṃ vacanamabravi.
阇利,你的父母双亲都还好吗?
他们靠捡拾落穗过活吗?树根和果实多不多?巴利
‘‘Kacci ubho arogā te, jāli mātāpitā tava; Kacci uñchena yāpenti, kacci mūlaphalā bahū.
牛虻和蚊子是不是很少,爬虫是不是也不多?
在这猛兽遍布的树林里,难道就没有伤害吗?巴利
‘‘Kacci ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṃsā na vijjatī’’ti.
在那里,kuṇḍala(耳环)是指让人戴上耳环。ghusita(响彻)是指发出悦耳动听的声音。māla(花环)是指让人戴上花环。aṅke karitvāna(抱到膝上)是指让迦离小王子坐到膝上。巴利
Tattha kuṇḍaleti kuṇḍalāni pilandhāpetvā. Ghusiteti ugghosite manoramaṃ ravaṃ ravante. Māleti pupphāni pilandhāpetvā. Aṅke karitvānāti jālikumāraṃ aṅke nisīdāpetvā.
此外,大王,我们双方都无病,我的父母也无病。
他们靠捡拾落穗过活,也吃很多根茎和果实。巴利
‘‘Atho ubho arogā me, deva mātāpitā mama; Atho uñchena yāpenti, atho mūlaphalā bahū.
还有牛虻和蚊子,以及极少的爬虫。
在野兽出没的森林里,他们也不会受到伤害。巴利
‘‘Atho ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṃsā nesaṃ na vijjati.
挖出来的芋头和野芋、根和块茎;
她采来枣子、标记坚果和木苹果,拿来养活我们。巴利
‘‘Khaṇantālukalambāni, bilāni takkalāni ca; Kolaṃ bhallātakaṃ bellaṃ, sā no āhatva posati.
她带回来的那些林中根果,
我们大家聚在一起,只在夜里吃,白天不吃。巴利
‘‘Yañceva sā āharati, vanamūlaphalahāriyā; Taṃ no sabbe samāgantvā, rattiṃ bhuñjāma no divā.
像母亲对待独子般,她消瘦又苍白,正采来树上的果子。
她娇生惯养,被风吹日晒折磨,就像一朵拿在手里的莲花。巴利
‘‘Ammāva no kisā paṇḍu, āharantī dumapphalaṃ; Vātātapena sukhumālī, padumaṃ hatthagatāmiva.
母亲啊,你的头发已经脱落,你在梵界游荡;
在野兽成群、犀牛和豹子出没的树林里。巴利
‘‘Ammāya patanū kesā, vicarantyā brahāvane; Vane vāḷamigākiṇṇe, khaggadīpinisevite.
把头发编成发髻,腋下夹着汗垢;
身着皮衣,卧于地上,礼敬火神。巴利
‘‘Kesesu jaṭaṃ bandhitvā, kacche jallamadhārayi; Cammavāsī chamā seti, jātavedaṃ namassatī’’ti.
这里,“挖块根和甘蓝”是说她挖块根和甘蓝。以此说明父母生活的艰难。“taṃ no”里的“no”只是个没有实义的助词。“像手中的莲花一样”是说,她像被手揉搓过的莲花那样娇弱。“头发脱落”是说:天神啊,我母亲在大林中游走时,她那像蜂翼一样颜色的黑发被树枝等钩扯,变得稀疏。“积存尘垢”是说她用两腋积存垢秽,以污秽的样子四处行走。巴利
Tattha khaṇantālukalambānīti khaṇantī ālūni ca kalambāni ca. Iminā mātāpitūnaṃ kicchajīvikaṃ vaṇṇeti. Taṃ noti ettha noti nipātamattaṃ. Padumaṃ hatthagatāmivāti hatthena parimadditaṃ padumaṃ viya jātā. Patanū kesāti deva, ammāya me mahāvane vicarantiyā te bhamarapattavaṇṇā kāḷakesā rukkhasākhādīhi viluttā patanū jātā. Jallamadhārayīti ubhohi kacchehi jallaṃ dhāreti, kiliṭṭhavesena vicaratīti.
他这样讲了母亲的痛苦之后,又去催促祖父,说出了下面这首偈颂:巴利
So evaṃ mātu dukkhitabhāvaṃ kathetvā ayyakaṃ codento imaṃ gāthamāha –
儿子是世人心中所爱的,他们在这世间出生了;
看来我们的祖父确实没有对儿子们生起慈爱啊。巴利
‘‘Puttā piyā manussānaṃ, lokasmiṃ udapajjisuṃ; Na hi nūnamhākaṃ ayyassa, putte sneho ajāyathā’’ti.
在这里,“生起了”就是“出生了”的意思。巴利
Tattha udapajjisunti uppajjiṃsu.
于是国王坦白了自己的过错,说道:巴利
Tato rājā attano dosaṃ āvikaronto āha –
而且,孩子,我犯了轻过失,我杀害了圣者;
我因为尸毗人的话,放逐了那个无辜的人。巴利
‘‘Dukkaṭañca hi no putta, bhūnahaccaṃ kataṃ mayā; Yohaṃ sivīnaṃ vacanā, pabbājesimadūsakaṃ.
2341 第2341段没有可翻译的巴利文内容。巴利
2341.
我在这里无论有什么,不管是财富还是粮食,只要存在——
愿须大拏王回来,统治尸毗国。巴利
‘‘Yaṃ me kiñci idha atthi, dhanaṃ dhaññañca vijjati; Etu vessantaro rājā, siviraṭṭhe pasāsatū’’ti.
在这里,“孩子”指的是:“孩子阇利,这是我们做的坏事。”“毁灭成长”是指伤害孩子长大的行为。“凡是我所有的”意思是:“孩子,我在这里拥有的一切,全都给你父亲。”“在尸毗国统治”意思是:让他在这座城市里成为国王,治理国家。巴利
Tattha puttāti putta jāli etaṃ amhākaṃ dukkaṭaṃ. Bhūnahaccanti vuḍḍhighātakammaṃ. Yaṃ me kiñcīti tāta, yaṃ me kiñci idha atthi, sabbaṃ te pitu demi. Siviraṭṭhe pasāsatūti imasmiṃ nagare so rājā hutvā pasāsatūti.
大王,不要因我的话而来,尸毗最胜者!
陛下如此亲自去一趟,用财富浇灌您的亲生儿子吧。巴利
‘‘Na deva mayhaṃ vacanā, ehiti sivisuttamo; Sayameva devo gantvā, siñca bhogehi atraja’’nti.
在这里,“尸毗最胜”(sivisuttama)指的是尸毗族中最殊胜的须大拏。“灌洒”(siñca)的意思是,像大云降雨一样,用财富来灌洒。巴利
Tattha sivisuttamoti siviseṭṭho vessantaro. Siñcāti mahāmegho viya vuṭṭhiyā bhogehi abhisiñca.
于是,国王散阇耶对将军这样说道:
让象、马、战车和步兵都武装起来,组成他的军队。
让市镇居民和婆罗门国师都跟从我。巴利
‘‘Tato senāpatiṃ rājā, sañjayo ajjhabhāsatha; Hatthī assā rathā pattī, senā sannāhayantu naṃ; Negamā ca maṃ anventu, brāhmaṇā ca purohitā.
从那以后,六万名容貌俊美的战士,
迅速全副武装而来,以种种色彩庄严其身。巴利
‘‘Tato saṭṭhisahassāni, yodhino cārudassanā; Khippamāyantu sannaddhā, nānāvaṇṇehilaṅkatā.
许多人穿着蓝布衣,另一些人穿着黄衣;
另一些人头裹红巾,还有不少人穿着洁白的衣服。
迅速全副武装而来,以种种色彩庄严其身。巴利
‘‘Nīlavatthadharā neke, pītāneke nivāsitā; Aññe lohitauṇhīsā, suddhāneke nivāsitā; Khippamāyantu sannaddhā, nānāvaṇṇehilaṅkatā.
就像雪山如香遍山,那座山如香气弥漫山;
为种种树木所覆盖,是诸大生灵群聚栖居之处。巴利
‘‘Himavā yathā gandhadharo, pabbato gandhamādano; Nānārukkhehi sañchanno, mahābhūtagaṇālayo.
用天界的药草,让各方闪耀,也飘送芬芳;
让那些披挂整齐的人赶快过来,让各方闪耀,也让各方芬芳。巴利
‘‘Osadhehi ca dibbehi, disā bhāti pavāti ca; Khippamāyantu sannaddhā, disā bhantu pavantu ca.
然后,让一万四千头大象套上配具。
那些金腰带的大象,披着黄金装饰的衣袍。巴利
‘‘Tato nāgasahassāni, yojayantu catuddasa; Suvaṇṇakacchā mātaṅgā, hemakappanavāsasā.
首领们手持长矛和象钩骑乘着。
全副武装的人赶快来,在象背上现身。巴利
‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, tomaraṅkusapāṇibhi; Khippamāyantu sannaddhā, hatthikkhandhehi dassitā.
然后,让他们配上十四千匹马;
良马本就出身高贵,信度马奔驰迅疾。巴利
‘‘Tato assasahassāni, yojayantu catuddasa; Ājānīyāva jātiyā, sindhavā sīghavāhanā.
被村主们骑乘,手持短剑与弓;
让那些全副武装的人,骑着披挂整齐的骏马,赶快到这里来。巴利
‘‘Ārūḷhā gāmaṇīyehi, illiyācāpadhāribhi; Khippamāyantu sannaddhā, assapiṭṭhehīlaṅkatā.
然后,让他们套上那一万四千辆战车;
铁制的轮辋,黄金装饰的轮辐。巴利
‘‘Tato rathasahassāni, yojayantu catuddasa; Ayosukatanemiyo, suvaṇṇacitapakkhare.
把旗帜、皮革和铠甲都挂到那里去;
让坚弦的射手们拉开诸弓,他们是能射中者;
愿已披挂整齐的战车御者迅速来到战车上。巴利
‘‘Āropentu dhaje tattha, cammāni kavacāni ca; Vippālentu ca cāpāni, daḷhadhammā pahārino; Khippamāyantu sannaddhā, rathesu rathajīvino’’ti.
在这里,“令其披挂”就是让他们穿戴好铠甲。“六万”指的是和我儿子同一天出生的六万大臣。“着青衣而来”是说让一些人穿上青衣前来。“大种众的住处”是众多夜叉群的居所。“照耀并吹拂诸方”是说像前面说的那样,用种种璎珞、涂香等装饰,让他们像雪山一样既放光又飘香。“以象肩”是说让那些骑象的首领们用象肩驮着,赶快前来。“示现”就是展示种种庄严装饰。“铁制善作轮辋”是用铁精心包覆而成的轮辋。“黄金镶嵌轮毂”是用黄金镶嵌的轮毂。他说:“像这样的车,一共一万四千辆,都准备好。”“令张设”的意思是让人把弓弦装上。巴利
Tattha sannāhayantunanti sannayhantu. Saṭṭhisahassānīti mama puttena sahajātā saṭṭhisahassā amaccā. Nīlavatthadharā neketi eke nīlavatthanivāsitā hutvā āyantu. Mahābhūtagaṇālayoti bahuyakkhagaṇānaṃ ālayo. Disā bhantu pavantu cāti vuttappakāro himavā viya ābharaṇavilepanādīhi obhāsentu ceva pavāyantu ca. Hatthikkhandhehīti te hatthigāmaṇino hatthikkhandhehi khippamāyantu. Dassitāti dassitavibhūsanā. Ayosukatanemiyoti ayena suṭṭhu parikkhittanemiyo. Suvaṇṇacitapakkhareti suvaṇṇena khacitapakkhare. Evarūpe cuddasa sahasse rathe yojayantūti vadati. Vippālentūti āropentu.
国王这样检阅了四军之后,下令道:“为了我的儿子,你们要把从北胜城到弯山这一段来路修得平坦,拓宽到八乌沙巴,并且为了装饰道路,做这做那。”他这样吩咐说:巴利
Evaṃ rājā senaṅgaṃ vicāretvā ‘‘puttassa me jetuttaranagarato yāva vaṅkapabbatā aṭṭhusabhavitthāraṃ āgamanamaggaṃ samatalaṃ katvā maggālaṅkāratthāya idañcidañca karothā’’ti āṇāpento āha –
炒米、碎米、花,还有花环、香料和涂身香膏;
让那些供品都留在原地吧,在他将要前来的那条路上。巴利
‘‘Lājā olopiyā pupphā, mālāgandhavilepanā; Agghiyāni ca tiṭṭhantu, yena maggena ehiti.
每个村子里都有上百罐美拉酒和苏拉酒;
愿它们在路上站立,由哪条路他将会到来。巴利
‘‘Gāme gāme sataṃ kumbhā, merayassa surāya ca; Maggamhi patitiṭṭhantu, yena maggena ehiti.
肉、糕点、油煎饼,还有拌着鱼的凝乳食品;
愿它们安立于路上,他将沿着那条路到来。巴利
‘‘Maṃsā pūvā saṅkuliyo, kummāsā macchasaṃyutā; Maggamhi patitiṭṭhantu, yena maggena ehiti.
酥油、油、酪、乳,黍谷和许多酒;
愿它们安立于道上,凭那条道,他将会到来。巴利
‘‘Sappi telaṃ dadhi khīraṃ, kaṅgubījā bahū surā; Maggamhi patitiṭṭhantu, yena maggena ehiti.
厨师和侍者,还有跳舞的、演戏的和唱歌的。
击掌的人、鼓手,还有慢奏者和那些驱除忧愁的人。巴利
‘‘Āḷārikā ca sūdā ca, naṭanaṭṭakagāyino; Pāṇissarā kumbhathūṇiyo, mandakā sokajjhāyikā.
愿所有的维那琴、大鼓和小鼓都被敲响,
让那些佉罗号角吹响吧,让单面鼓轰鸣起来。巴利
‘‘Āhaññantu sabbavīṇā, bheriyo dindimāni ca; Kharamukhāni dhamentu, nadantu ekapokkharā.
腰鼓、法螺、贝螺,还有巨蜥皮做的乐器也一起响着;
让手鼓和家用手鼓也都被敲响吧。巴利
‘‘Mudiṅgā paṇavā saṅkhā, godhā parivadentikā; Dindimāni ca haññantu, kutumpadindimāni cā’’ti.
在那里,他吩咐道:“撒炒米的人们,把掺有炒米、以炒米为第五种的花准备好,用来撒花。”所谓“花鬘、香、涂香”,指的是挂在道路华盖上的花鬘,以及香和涂香。所谓“供物”,指的是花供物和宝供物,让它们摆在我儿子将要经过的路上。所谓“在每个村落”,就是在每个村口。所谓“安放”,是指为了给口渴的人喝,把已经备好的酒、米酒和酒精罐子摆在那里。所谓“配有鱼的”,是指和鱼搭配在一起。所谓“谷粉所成”,是指用谷粉做成的。所谓“柔和的歌唱者”,是指声音柔和的歌唱者。所谓“除忧者”,是指魔术师,或者其他任何能消除忧愁的人,都叫除忧者;意思是,当人们忧愁时,他们以自己的笛声相续和舞蹈,让人摆脱忧愁而安睡。所谓“粗口”,是指海产的大口螺。所谓“螺”,是指右旋的拳螺和管螺这两种螺。所谓“鳄鱼琴、令手鼓与家用手鼓”,这四种也都是乐器。巴利
Tattha lājā olopiyā pupphāti lājehi saddhiṃ lājapañcamakāni pupphāni okirantānaṃ okiraṇapupphāni paṭiyādethāti āṇāpeti. Mālāgandhavilepanāti maggavitāne olambakamālā ceva gandhavilepanāni ca. Agghiyāni cāti pupphaagghiyāni ceva ratanaagghiyāni ca yena maggena mama putto ehiti, tattha tiṭṭhantu. Gāme gāmeti gāmadvāre gāmadvāre. Patitiṭṭhantūti pipāsitānaṃ pivanatthāya paṭiyāditā hutvā surāmerayamajjakumbhā tiṭṭhantu. Macchasaṃyutāti macchehi saṃyuttā. Kaṅgubījāti kaṅgupiṭṭhamayā. Mandakāti mandakagāyino. Sokajjhāyikāti māyākārā, aññepi vā ye keci uppannasokaharaṇasamatthā sokajjhāyikāti vuccanti, socante jane attano vaṃsaghosaparamparānaṃ nacce kate nissoke katvā sayāpakāti attho. Kharamukhānīti sāmuddikamahāmukhasaṅkhā. Saṅkhāti dakkhiṇāvaṭṭā muṭṭhisaṅkhā , nāḷisaṅkhāti dve saṅkhā. Godhā parivadentikā dindimāni kutumpadindimānīti imānipi cattāri tūriyāneva.
国王就这样安排好了道路上的装饰。朱迦卡因为吃得太多,消化不了,就当场死了。国王命人办理了他的丧事,然后击鼓巡城宣告:“城里如果有这位婆罗门的亲戚,就来领走这份财产。”结果找不到任何亲戚,财产就又归了国王。到了第七天,全部军队集合起来。于是国王带着庞大的随从队伍,让迦离做向导,出发了。世尊为了说明这件事,说道:巴利
Evaṃ rājā maggālaṅkārāni vicāresi. Jūjakopi pamāṇātikkantaṃ bhuñjitvā jīrāpetuṃ asakkonto tattheva kālamakāsi. Rājā tassa sarīrakiccaṃ kārāpetvā ‘‘nagare koci brāhmaṇassa ñātako atthi, idaṃ gaṇhātū’’ti bheriṃ carāpesi. Na kañcissa ñātakaṃ passi, dhanaṃ puna raññoyeva ahosi. Atha sattame divase sabbā senā sannipati. Atha rājā mahantena parivārena jāliṃ magganāyakaṃ katvā nikkhami. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
那支军队非常庞大,是尸毗族整装出征的大军。
以迦离为向导,他走向了那座蜿蜒的山。巴利
‘‘Sā senā mahatī āsi, uyyuttā sivivāhinī; Jālinā magganāyena, vaṅkaṃ pāyāsi pabbataṃ.
一头六十岁的象,发出鹤鸣般的叫声;
肚带束紧的时候,大象发出像苍鹭一样的鸣叫声。巴利
‘‘Koñcaṃ nadati mātaṅgo, kuñjaro saṭṭhihāyano; Kacchāya baddhamānāya, koñcaṃ nadati vāraṇo.
良马们发出嘶鸣,车辋之声随之而生起。
尘土遮住了天空,尸毗军已出征。巴利
‘‘Ājānīyā hasiyanti, nemighoso ajāyatha; Abbhaṃ rajo acchādesi, uyyuttā sivivāhinī.
那支大军非常庞大,整装出征,一路掠夺。
阇利以向导的身份,领着他们前往那座崎岖曲折的山。巴利
‘‘Sā senā mahatī āsi, uyyuttā hārahārinī; Jālinā magganāyena, vaṅkaṃ pāyāsi pabbataṃ.
他们进入了广阔的大森林,那里枝繁叶茂,水源充足。
开花的树与结果的树遍覆其间,二者兼备。巴利
‘‘Te pāviṃsu brahāraññaṃ, bahusākhaṃ mahodakaṃ; Puppharukkhehi sañchannaṃ, phalarukkhehi cūbhayaṃ.
在那里,许多鸟儿叫声悦耳,色彩斑斓。
鸟儿们在应时开花的树上,一声声互相应和着鸣叫。巴利
‘‘Tattha bindussarā vaggū, nānāvaṇṇā bahū dijā; Kūjantamupakūjanti, utusampupphite dume.
他们走了很远很远,日日夜夜都过去了;
他们来到了须大拏当时所在的那个地方。巴利
‘‘Te gantvā dīghamaddhānaṃ, ahorattānamaccaye; Padesaṃ taṃ upāgacchuṃ, yattha vessantaro ahū’’ti.
在这里,“大”指的是由十二个“不动”数所组成的军队。“已出发”就是已经开拔。“发出鹤鸣声”:当时,迦陵伽国的婆罗门们在自己国家下雨之后,把那头象带来交给了珊阇耶。那头象心想“我总算能见到主人了”,一高兴就发出了鹤鸣般的声音。这句话就是针对这件事说的。“以金腰带”:即使在被系上金腰带时,它也因欢喜而发出鹤鸣声。“发出笑声”就是发出了笑声。“能携者”就是有能力携带所应携带之物。“进入了”就是进入。“多枝的”就是有很多树枝。“长时”就是长达六十由旬的路程。“到达了”就是他们到达了须大拏所在的那个地方。巴利
Tattha mahatīti dvādasaakkhobhaṇisaṅkhātā senā. Uyyuttāti payātā. Koñcaṃ nadatīti tadā kāliṅgaraṭṭhavāsino brāhmaṇā attano raṭṭhe deve vuṭṭhe taṃ nāgaṃ āharitvā sañjayassa adaṃsu. So hatthī ‘‘sāmikaṃ vata passituṃ labhissāmī’’ti tuṭṭho koñcanādamakāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Kacchāyāti suvaṇṇakacchāya baddhamānāyapi tussitvā koñcaṃ nadati. Hasiyantīti hasasaddamakaṃsu . Hārahārinīti haritabbaharaṇasamatthā. Pāviṃsūti pavisiṃsu. Bahusākhanti bahurukkhasākhaṃ. Dīghamaddhānanti saṭṭhiyojanamaggaṃ. Upāgacchunti yattha vessantaro ahosi, taṃ padesaṃ upagatāti.
六位刹帝利的业行注释巴利
Chakhattiyakammavaṇṇanā
迦利王子让人在目支邻陀湖岸边扎下营地,把一万四千辆战车都朝向来的方向摆好,又在各处安排了防备狮子、老虎、豹子等猛兽的守卫。象等动物的叫声震天响。这时,大士听到那声音,心想:“难道是敌人杀了我父亲,冲我来了?”他被死亡的恐惧笼罩,便带着曼埵登上山,观察那支军队。为了说明这件事,导师说道——巴利
Jālikumāro mucalindasaratīre khandhāvāraṃ nivāsāpetvā cuddasa rathasahassāni āgatamaggābhimukhāneva ṭhapāpetvā tasmiṃ tasmiṃ padese sīhabyagghadīpiādīsu ārakkhaṃ saṃvidahi. Hatthiādīnaṃ saddo mahā ahosi. Atha mahāsatto taṃ saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ nu kho me paccāmittā mama pitaraṃ ghātetvā mamatthāya āgatā’’ti maraṇabhayabhīto maddiṃ ādāya pabbataṃ āruyha senaṃ olokesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
听了他们的喊声,须大拏害怕起来;
他爬上山后,因为害怕,就朝那支军队望去。巴利
‘‘Tesaṃ sutvāna nigghosaṃ, bhīto vessantaro ahu; Pabbataṃ abhiruhitvā, bhīto senaṃ udikkhati.
来吧,曼坻,你仔细听听,林子里传来的是什么样的声音。
良马在嘶鸣,幢顶也看得见。巴利
‘‘Iṅgha maddi nisāmehi, nigghoso yādiso vane; Ājānīyā hasiyanti, dhajaggāni ca dissare.
这些想必是林中的猎人,正在围捕鹿群。
用网围住蛇后,立刻把它们赶进深坑里。
他们大声叫喊着,用尖锐的武器,把他们当中最好的一只又一只地杀死。巴利
‘‘Ime nūna araññasmiṃ, migasaṅghāni luddakā; Vāgurāhi parikkhippa, sobbhaṃ pātetvā tāvade; Vikkosamānā tibbāhi, hanti nesaṃ varaṃ varaṃ.
就像我们这些没有害人之心的人,却被困在这片山林里;
已经落到了敌人手里,你看,这就是欺负弱者的下场。巴利
‘‘Yathā mayaṃ adūsakā, araññe avaruddhakā; Amittahatthattaṃ gatā, passa dubbalaghātaka’’nti.
这里,“iṅgha”是一个表示催促的语气词。“Nisāmehi”的意思是:你去看一看,到底是自己的军队还是敌方的军队,也就是去观察、去留意。而“ime nūna araññasmiṃ”等两颂半,应当这样理解它们的义理关联:“曼坻啊,就像在森林里,猎人们用网把鹿群团团围住,或者把它们赶进坑里,然后立刻大喊:‘杀啊,你们这些恶鹿!’接着就用锋利的杀鹿利器,把那些鹿一头头最大最肥地杀掉。眼前这些人看来也正是这样,用粗恶的话语向我们叫喊,就要用锋利的兵器来杀害我们了。而我们这些没有害人之心的人,却被围困在森林里,被赶出自己的国土,只能住在这树林中。即便如此,还是落到了仇敌的手里。你看,这就是残害弱者的行径啊。”他就是这样,因为害怕死亡而悲叹着。巴利
Tattha iṅghāti codanatthe nipāto. Nisāmehīti sakasenā vā parasenā vāti olokehi upadhārehi. ‘‘Ime nūna araññasmi’’ntiādīnaṃ aḍḍhateyyagāthānaṃ evamatthasambandho veditabbo ‘‘maddi yathā araññamhi migasaṅghāni luddakā vāgurāhi parikkhippa atha vā pana sobbhaṃ pātetvā tāvadeva ‘hanatha, are, duṭṭhamige’ti vikkosamānā tibbāhi migamāraṇasattīhi nesaṃ migānaṃ varaṃ varaṃ thūlaṃ thūlaṃ hananti, ime ca nūna tatheva amhe asabbhāhi vācāhi vikkosamānā tibbāti sattīhi hanissanti, mayañca adūsakā araññe avaruddhakā raṭṭhā pabbājitā vane vasāma, evaṃ santepi amittānaṃ hatthattaṃ gatā, passa dubbalaghātaka’’nti. Evaṃ so maraṇabhayena paridevi.
她听了他的话,看了看自己的军队,说道“这应该是我方的军队”,安慰大士,说了这首偈颂:巴利
Sā tassa vacanaṃ sutvā senaṃ oloketvā ‘‘sakasenāya bhavitabba’’nti mahāsattaṃ assāsentī imaṃ gāthamāha –
愿敌人无法压制我们,就像大火掉进深广的大海里一样;
你就好好想想那件事吧,也许我们能因此得到平安。巴利
‘‘Amittā nappasāheyyuṃ, aggīva udakaṇṇave; Tadeva tvaṃ vicintehi, api sotthi ito siyā’’ti.
在这里,就像火被草炬等引到汪洋大水边,却压制不了、也烧不热那又广又深的汪洋之水;同样,那些敌人也压制不了你,战胜不了你。所谓“那件事”,就是帝释天赐给你恩惠时说的“大王,不久你父亲就会来了”——你就好好思惟那件事,也许我们能从这支军队手里平安脱身。她就这样安慰了大士。巴利
Tattha aggīva udakaṇṇaveti yathā tiṇukkādīnaṃ vasena upanīto aggi aṇṇavasaṅkhātāni puthulagambhīrāni udakāni nappasahati, tāpetuṃ na sakkoti , tathā taṃ amittā nappasaheyyuṃ nābhibhavissanti. Tadevāti yaṃ sakkena tuyhaṃ varaṃ datvā ‘‘mahārāja, na cirasseva te pitā ehitī’’ti vuttaṃ, tadeva tvaṃ vicintehi, api nāma ito balakāyato amhākaṃ sotthi siyāti mahāsattaṃ assāsesi.
这时,大士把忧愁冲淡了些,就和她一起从山上下来,坐在树叶搭的草庵门口,另一位也坐在自己的草庵门口。导师为了说明这件事,说道:巴利
Atha mahāsatto sokaṃ tanukaṃ katvā tāya saddhiṃ pabbatā oruyha paṇṇasālādvāre nisīdi, itarāpi attano paṇṇasālādvāre nisīdi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
从那以后,须大拏王从山上下来,
他坐在树叶搭的小屋里,把心坚定下来。巴利
‘‘Tato vessantaro rājā, orohitvāna pabbatā; Nisīdi paṇṇasālāyaṃ, daḷhaṃ katvāna mānasa’’nti.
在这里,所谓“我们这些出家的人,谁又能把我们怎么样呢?”——他们如此坚定心志后,又下定决心,坐了下来。巴利
Tattha daḷhaṃ katvāna mānasanti mayaṃ pabbajitā nāma, amhākaṃ ko kiṃ karissatīti thiraṃ hadayaṃ katvā nisīdi.
那时,删阇耶王把王后叫到跟前,说:“夫人,如果我们所有人都一起过去,悲伤会太大。我先过去,等你确认他们已经放下悲伤、安坐下来之后,再带着大批随从过来。过一会儿,再让阇利与迦那耆那从后面跟来。”说完,他调转车头,朝向来时的路,沿途各处布置好守卫,从装饰华丽的大象背上下来,走到儿子身边。导师为了说明这件事,说道:巴利
Tasmiṃ khaṇe sañjayo rājā deviṃ āmantetvā – ‘‘bhadde, phussati amhesu sabbesu ekato gatesu soko mahā bhavissati, paṭhamaṃ tāva ahaṃ gacchāmi, tato ‘idāni sokaṃ vinodetvā nisinnā bhavissantī’ti sallakkhetvā tvaṃ mahantena parivārena āgaccheyyāsi. Atha thokaṃ kālaṃ vītināmetvā jālikaṇhājinā pacchato āgacchantū’’ti vatvā rathaṃ nivattāpetvā āgatamaggābhimukhaṃ katvā tattha tattha ārakkhaṃ saṃvidahitvā alaṅkatahatthikkhandhato oruyha puttassa santikaṃ agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
把车调转回来,让随行的军队停下安顿。
有位父亲独自在林中修行,儿子来到他跟前。巴利
‘‘Nivattayitvāna rathaṃ, vuṭṭhapetvāna seniyo; Ekaṃ araññe viharantaṃ, pitā puttaṃ upāgami.
他从象背上下来,偏袒右肩,双手合掌。
他被大臣们簇拥着,前来为儿子举行灌顶仪式。巴利
‘‘Hatthikkhandhato oruyha, ekaṃso pañjalīkato; Parikiṇṇo amaccehi, puttaṃ siñcitumāgami.
在那里,他看见了那位王子,容貌俊美,心神安定;
坐在草屋里,正在禅修,无所畏惧。巴利
‘‘Tatthaddasa kumāraṃ so, rammarūpaṃ samāhitaṃ; Nisinnaṃ paṇṇasālāyaṃ, jhāyantaṃ akutobhaya’’nti.
在这当中,“部署了塞尼耶”是指为了护卫而布置了军队。“偏袒一肩”是指把上衣做成偏袒一肩的样子。“前来灌顶”是指前来为王位举行灌顶仪式。“悦人的形色”是指没有涂抹、没有装饰。巴利
Tattha vuṭṭhapetvāna seniyoti ārakkhatthāya balakāye ṭhapetvā. Ekaṃsoti ekaṃsakatauttarāsaṅgo. Siñcitumāgamīti rajje abhisiñcituṃ upāgami. Rammarūpanti anañjitaṃ amaṇḍitaṃ.
看见那位渴望儿子的父亲正朝这边走来,
须大拏和曼坻上前迎接,向他顶礼。巴利
‘‘Tañca disvāna āyantaṃ, pitaraṃ puttagiddhinaṃ; Vessantaro ca maddī ca, paccuggantvā avandisuṃ.
2378 第2378段没有可译的巴利文内容。巴利
2378.
曼坻以头面礼足,并顶礼公公;
陛下,我是您的儿媳曼坻,我向您的双足顶礼。
你们在那里拥抱他们,用手抚摸他们。巴利
‘‘Maddī ca sirasā pāde, sasurassābhivādayi; Maddī ahañhi te deva, pāde vandāmi te suṇhā; Te su tattha palissajja, pāṇinā parimajjathā’’ti.
在那里,她说了“媳妇啊,我顶礼您的双足”,也就是“陛下,我是您的媳妇,我顶礼您的双足”,说完就礼拜了。“他们俩就在那里”——是指他在那个由帝释所赐的隐修处中拥抱了那两个人,让他们躺在他怀里,亲吻他们的头,用柔软的手抚摸他们,抚摩了他们的背。巴利
Tattha pāde vandāmi te suṇhāti ahaṃ, deva, tava suṇhā pāde vandāmīti evaṃ vatvā vandi. Te su tatthāti te ubhopi jane tasmiṃ sakkadattiye assame palissajitvā hadaye nipajjāpetvā sīse paricumbitvā mudukena pāṇinā parimajjatha, piṭṭhiyo nesaṃ parimajji.
国王哭过、悲叹过之后,等到悲伤渐渐平息下来,便和他们互相问候,说道——巴利
Tato roditvā paridevitvā rājā soke parinibbute tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto āha –
孩子们,你们还好吗?孩子们,你们没有病痛吧?
你们靠捡拾落穗勉强过活吗?林中的根茎和果实够多吗?巴利
‘‘Kacci vo kusalaṃ putta, kacci putta anāmayaṃ; Kacci uñchena yāpetha, kacci mūlaphalā bahū.
牛虻和蚊子是不是很少,爬虫是不是也不多?
在充满野兽的森林里,危害不存在吧?巴利
‘‘Kacci ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṃsā na vijjatī’’ti.
大士听了父亲的话,说道:巴利
Pitu vacanaṃ sutvā mahāsatto āha –
大王,我们确实有谋生的法子,可那是什么样的日子啊。
我们靠捡拾谷粒过活,日子过得很苦。巴利
‘‘Atthi no jīvikā deva, sā ca yādisakīdisā; Kasirā jīvikā homa, uñchācariyāya jīvitaṃ.
大王,就像御者调伏未驯服的马一样,
他们的被调伏者没有成就,无成就调伏了我们。巴利
‘‘Aniddhinaṃ mahārāja, dametassaṃva sārathi; Tyamhā aniddhikā dantā, asamiddhi dameti no.
我们身上的肉都消瘦了,只因为见不到父亲和母亲。
大王,那些被囚禁在树林里过着忧愁生活的人。巴利
‘‘Api no kisāni maṃsāni, pitu mātu adassanā; Avaruddhānaṃ mahārāja, araññe jīvasokina’’nti.
这里,“无论哪一种”意思是随便哪一种,也就是低劣的。孩子啊,我们靠捡拾过活,这种生活叫困苦,我们的生计实在艰难。大王,所谓“无成就”,就是没有成就、不成功的人,也就是穷人。正是那“无成就”本身,像熟练的御者调伏马匹一样,调伏那个穷人,使他变得服服帖帖。我们住在这里,就是这样的无成就者,已被调伏、变得服服帖帖,正是那“无成就”本身把我们调伏了。也有“已调伏了我们”这样的读法,意思是“已调御了我们”。“忧愁度日者”是指:那些忧愁未尽、住在林中的人,他们哪有什么快乐可说呢。巴利
Tattha yādisakīdisāti yā vā sā vā, lāmakāti attho. Kasirā jīvikā homāti tāta, amhākaṃ uñchācariyāya jīvitaṃ nāma kicchaṃ, dukkhā no jīvikā ahosi. Aniddhinanti mahārāja, aniddhiṃ asamiddhiṃ daliddapurisaṃ nāma sāva aniddhi cheko sārathi assaṃ viya dameti, nibbisevanaṃ karoti, te mayaṃ idha vasantā aniddhikā dantā nibbisevanā katā, asamiddhiyeva no dametīti. ‘‘Dametha no’’tipi pāṭho, damayittha noti attho. Jīvasokinanti avigatasokānaṃ araññe vasantānaṃ kiṃ nāma amhākaṃ sukhanti vadati.
说完这番话后,他又接着问起儿子们的情况,说道:巴利
Evañca pana vatvā puna puttānaṃ pavattiṃ pucchanto āha –
那些就连尸毗王最胜者的继承人、自认拥有继承权者,
迦利与羯那吉那二人,都顺从婆罗门过日子;
那个残暴的家伙急红了眼,像抽打牛一样抽打他们。巴利
‘‘Yepi te siviseṭṭhassa, dāyādāpattamānasā; Jālī kaṇhājinā cubho, brāhmaṇassa vasānugā; Accāyikassa luddassa, yo ne gāvova sumbhati.
如果你们知道王子和公主的那些儿子,就告诉我吧。
请你们赶快为我们学习,就像救治被毒蛇咬伤的青年一样。巴利
‘‘Te rājaputtiyā putte, yadi jānātha saṃsatha; Pariyāpuṇātha no khippaṃ, sappadaṭṭhaṃva māṇava’’nti.
大王,那些原本是您这位尸毗最胜者的继承人、却心意未得满足、愿望未能圆满,因而成了那个婆罗门随从的人——那两位王子,那个婆罗门像打牛一样打他们、抽他们。对于这两位王子,你们如果亲眼见过或听人说过,就请说出来。就像救治被毒蛇咬伤的青年一样,为了消除蛇毒,请你们赶快为我们理解透彻、说明。他这样说道。巴利
Tattha dāyādāpattamānasāti mahārāja, yepi te tava siviseṭṭhassa dāyādā apattamānasā asampuṇṇamanorathā hutvā brāhmaṇassa vasānugā jātā, te dve kumāre yo brāhmaṇo gāvova sumbhati paharati, te rājaputtiyā putte yadi diṭṭhavasena vā sutavasena vā jānātha saṃsatha. Sappadaṭṭhaṃva māṇavanti visanimmadanatthāya sappadaṭṭhaṃ māṇavaṃ tikicchantā viya khippaṃ no pariyāpuṇātha kathethāti vadati.
两位童子已被赎回,就是阇利和穿黑鹿皮衣的库波。
把财物给了那位婆罗门之后,儿子啊,别害怕,安心吧。巴利
‘‘Ubho kumārā nikkītā, jālī kaṇhājinā cubho; Brāhmaṇassa dhanaṃ datvā, putta mā bhāyi assasā’’ti.
在这里,“被买回来”是指付了赎金之后把人领回去。巴利
Tattha nikkītāti nikkayaṃ datvā gahitā.
他听了这话,大士得到了安慰,就和父亲互相问候致意——巴利
Taṃ sutvā mahāsatto paṭiladdhassāso pitarā saddhiṃ paṭisanthāramakāsi –
父亲,您一切安好吗?父亲,您身体无恙吗?
亲爱的父亲,我母亲的眼睛没有衰退吧?巴利
‘‘Kacci nu tāta kusalaṃ, kacci tāta anāmayaṃ; Kacci nu tāta me mātu, cakkhu na parihāyatī’’ti.
在这里,因为丧子之痛而哭泣的她,眼睛并没有衰退。巴利
Tattha cakkhu na parihāyatīti puttasokena rodantiyā cakkhu na parihāyatīti.
儿子,我确实安好;儿子,我也无病痛。
儿子啊,还有,你母亲的眼睛不会衰退。巴利
‘‘Kusalañceva me putta, atho putta anāmayaṃ; Atho ca putta te mātu, cakkhu na parihāyatī’’ti.
你的驾乘牲畜无病吗?你的坐骑还能拉得动吗?
你的国土是否富足?雨水是否没有断绝?巴利
‘‘Kacci arogaṃ yoggaṃ te, kacci vahati vāhanaṃ; Kacci phīto janapado, kacci vuṭṭhi na chijjatī’’ti.
在这里,“降雨”指的是雨水的持续倾泻。巴利
Tattha vuṭṭhīti vuṭṭhidhārā.
而且我的轭具完好,车辆还能运载。
而且我的国土繁荣富足,雨水也从不间断。巴利
‘‘Atho arogaṃ yoggaṃ me, atho vahati vāhanaṃ; Atho phīto janapado, atho vuṭṭhi na chijjatī’’ti.
他们正这样交谈时,弗沙提王后心想:“现在他们应该已经把悲伤冲淡,安坐下来了。”她这样观察之后,便带着大批随从来到儿子那里。导师为了说明这件事,说道:巴利
Evaṃ tesaṃ sallapantānaññeva phussatī devī ‘‘idāni sokaṃ tanukaṃ katvā nisinnā bhavissantī’’ti sallakkhetvā mahāparivārena saddhiṃ puttassa santikaṃ agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他们正这样商量着,他们的母亲出现在眼前。
公主赤着脚,徒步走到山门口。巴利
‘‘Iccevaṃ mantayantānaṃ, mātā nesaṃ adissatha; Rājaputtī giridvāre, pattikā anupāhanā.
看到那位一心牵挂儿子的母亲正朝这边走来,
须大拏与曼坻上前迎接,向她顶礼致敬。巴利
‘‘Tañca disvāna āyantiṃ, mātaraṃ puttagiddhiniṃ; Vessantaro ca maddī ca, paccuggantvā avandisuṃ.
曼坻以头礼婆婆的双足,向她致敬。
曼坻说:夫人,我就是您的儿媳,我向您行礼。巴利
‘‘Maddī ca sirasā pāde, sassuyā abhivādayi; Maddī ahañhi te ayye, pāde vandāmi te suṇhā’’ti.
他们向弗沙提天女礼敬后站到一旁的时候,孩子们被童男童女们簇拥着走了过来。曼坻一直望着他们回来的路,就那样站着。她看见他们平安地回来,再也无法保持镇定,像一头带着小牛犊的母牛一样,悲泣着从那里奔了出去。他们看见她,也悲泣着朝母亲的方向跑去。导师为了说明这件事,说道:巴利
Tesaṃ phussatideviṃ vanditvā ṭhitakāle puttakā kumārakumārikāhi parivutā āgamiṃsu. Maddī ca tesaṃ āgamanamaggaṃ olokentīyeva aṭṭhāsi. Sā te sotthinā āgacchante disvā sakabhāvena saṇṭhātuṃ asakkontī taruṇavacchā viya gāvī paridevamānā tato pāyāsi. Tepi taṃ disvā paridevantā mātarābhimukhāva padhāviṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
从远处平安归来后,看见了曼坻和孩子们。
他们哭喊着朝我跑过来,就像小牛犊奔向母牛一样。巴利
‘‘Maddiñca puttakā disvā, dūrato sotthimāgatā; Kandantā mabhidhāviṃsu, vacchabālāva mātaraṃ.
曼坻远远看见两个孩子平安归来,
就像被夜叉附体的女人那样浑身颤抖,乳汁像水流一样喷涌而出。巴利
‘‘Maddī ca puttake disvā, dūrato sotthimāgate; Vāruṇīva pavedhentī, thanadhārābhisiñcathā’’ti.
其中,“哭着奔上前去”就是哭着跑上前去的意思。“Vāruṇīva”是说:像被夜叉附体的占卜女那样颤抖着,乳汁如柱般涌出。巴利
Tattha kandantā mabhidhāviṃsūti kandantā abhidhāviṃsu. Vāruṇīvāti yakkhāviṭṭhā ikkhaṇikā viya pavedhamānā thanadhārā abhisiñcathāti.
据说她放声大哭,浑身颤抖,失去知觉,直挺挺地倒在地上。孩子们也飞快地跑过来,失去知觉,倒在母亲身上。就在那一刻,她的两个乳房流出两道乳汁,直接进入孩子们的嘴里。据说,如果没有这样的安慰,两个孩子一定会心脏枯竭而死。须大拏见到心爱的儿子,也抑制不住悲伤,失去知觉,就地倒下。他的父母也失去知觉倒在那里,与他同日出生的六万大臣也一样。看着这悲惨的情景,没有一个人能保持镇定。整个修行林就像被劫末狂风吹毁的娑罗树林。那一刻,群山轰鸣,大地震动,大海翻腾,须弥山王也倾斜了。六欲天界一片哗然。巴利
Sā kira mahāsaddena paridevitvā kampamānā visaññī hutvā dīghato pathaviyaṃ pati. Kumārāpi vegenāgantvā visaññino hutvā mātu upariyeva patiṃsu. Tasmiṃ khaṇe tassā dvīhi thanehi dve khīradhārā nikkhamitvā tesaṃ mukheyeva pavisiṃsu. Sace kira ettako assāso nābhavissa, dve kumārā sukkhahadayā hutvā addhā nassissanti. Vessantaropi piyaputte disvā sokaṃ sandhāretuṃ asakkonto visaññī hutvā tattheva pati. Mātāpitaropissa visaññino hutvā tattheva patiṃsu, tathā sahajātā saṭṭhisahassā amaccā. Taṃ kāruññaṃ passantesu ekopi sakabhāvena saṇṭhātuṃ nāsakkhi. Sakalaṃ assamapadaṃ yugantavātena pamadditaṃ viya sālavanaṃ ahosi. Tasmiṃ khaṇe pabbatā nadiṃsu, mahāpathavī kampi, mahāsamuddo saṅkhubhi, sineru girirājā onami. Cha kāmāvacaradevalokā ekakolāhalā ahesuṃ.
帝释天王心想:“这六位刹帝利和他们的随从都昏了过去,他们当中连一个能站起来往别人身上洒水的人都没有。我现在就为他们降一场莲雨。”于是,在六位刹帝利聚会的地方,他降下了莲雨。在那里,想被淋湿的人就被淋湿;不想被淋湿的人,头顶上连一滴雨都落不下来,雨水像从莲叶上滑落一样退开。那场雨就像落在莲池里的雨一样。六位刹帝利恢复了呼吸。大众看到这一幕,都感叹说:“真是稀有!真是不可思议!在这样的亲族聚会中竟然降下莲雨,大地也震动了。”导师为了说明这件事,说道:巴利
Sakko devarājā ‘‘cha khattiyā saparisā visaññino jātā, tesu ekopi uṭṭhāya kassaci sarīre udakaṃ siñcituṃ samattho nāma natthi, ahaṃ dāni imesaṃ pokkharavassaṃ vassāpessāmī’’ti cintetvā chakhattiyasamāgame pokkharavassaṃ vassāpesi. Tattha ye temitukāmā, te tementi, atemitukāmānaṃ upari ekabindumattampi na patati, padumapattato udakaṃ viya nivattitvā gacchati. Iti pokkharavane patitaṃ vassaṃ viya taṃ vassaṃ ahosi. Cha khattiyā assāsaṃ paṭilabhiṃsu. Mahājano tampi disvā ‘‘aho acchariyaṃ, aho abbhutaṃ evarūpe ñātisamāgame pokkharavassaṃ vassi, mahāpathavī kampī’’ti acchariyaṃ pavedesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
亲族们聚在一起时,响起了巨大的喧哗声。
群山发出巨响,大地也随之震动。巴利
‘‘Samāgatānaṃ ñātīnaṃ, mahāghoso ajāyatha; Pabbatā samanādiṃsu, mahī pakampitā ahu.
天神正倾注雨流时,天立刻下了雨;
这时,须大拏王与亲族们会合了。巴利
‘‘Vuṭṭhidhāraṃ pavattento, devo pāvassi tāvade; Atha vessantaro rājā, ñātīhi samagacchatha.
孙子、儿媳、儿子、国王和王后,聚在一起;
当他们聚在一起时,那一刻真是让人毛骨悚然。巴利
‘‘Nattāro suṇisā putto, rājā devī ca ekato; Yadā samāgatā āsuṃ, tadāsi lomahaṃsanaṃ.
他们合掌向他乞求,在可怕的林中哭泣着;
须大拏和曼迪,全国的人都聚集到了一起;
你是我们的主人、我们的国王,请你们二位为我们治理王国吧。巴利
‘‘Pañjalikā tassa yācanti, rodantā bherave vane; Vessantarañca maddiñca, sabbe raṭṭhā samāgatā; Tvaṃ nosi issaro rājā, rajjaṃ kāretha no ubho’’ti.
在这段里,“声音”指的是悲悯的哭喊声。“合掌”是说所有城里人、镇里人和乡下人都举起合掌。他们向他乞求,就是跪倒在他脚下,痛哭哀号,哀求说:“大王啊,您是我们的主人、我们的主宰。您的父亲想在这里先为您灌顶,然后带您回城,请您接受这顶属于家族的白色伞盖吧。”巴利
Tattha ghosoti kāruññaghoso. Pañjalikāti sabbe nāgarā ceva negamā ca jānapadā ca paggahitañjalikā hutvā. Tassa yācantīti tassa pādesu patitvā roditvā kanditvā ‘‘deva, tvaṃ no sāmi issaro, pitā te idheva abhisiñcitvā nagaraṃ netukāmo, kulasantakaṃ setacchattaṃ paṭicchathā’’ti yāciṃsu.
大士听了这话,就和父亲交谈,说出下面这首偈颂:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto pitarā saddhiṃ sallapanto imaṃ gāthamāha –
我如法治理国家,他们却把我从国土上流放出去。
你,还有乡野的人和城里的人,都聚集到了一起。巴利
‘‘Dhammena rajjaṃ kārentaṃ, raṭṭhā pabbājayittha maṃ; Tvañca jānapadā ceva, negamā ca samāgatā’’ti.
于是国王为了请儿子原谅自己的过错,说道:巴利
Tato rājā puttaṃ attano dosaṃ khamāpento āha –
儿子啊,我确实做了恶事,犯了杀生之罪;
我因为听了尸毗人的话,放逐了那个无辜的人。巴利
‘‘Dukkaṭañca hi no putta, bhūnahaccaṃ kataṃ mayā; Yohaṃ sivīnaṃ vacanā, pabbājesimadūsaka’’nti.
说完这首偈颂后,为了消除自己的痛苦,他恳求儿子,又说了另一首偈颂:巴利
Imaṃ gāthaṃ vatvā attano dukkhaharaṇatthaṃ puttaṃ yācanto itaraṃ gāthamāha –
无论用什么方式,都要把父亲的痛苦拔除;
对母亲和姐妹也一样,甚至以自己的生命。巴利
‘‘Yena kenaci vaṇṇena, pitu dukkhaṃ udabbahe; Mātu bhaginiyā cāpi, api pāṇehi attano’’ti.
在这里,“udabbahe”的意思是应当除去。所谓“乃至不惜生命”,是说作为儿子,即使舍弃自己的性命,也应当除去父母的忧伤和痛苦。所以,不要把我的过错放在心上,要听我的话。放下这身仙人装束,换上国王的衣装吧,亲爱的孩子。据说,他正是怀着这样的用意,才这样说的。巴利
Tattha udabbaheti hareyya. Api pāṇehīti tāta puttena nāma jīvitaṃ pariccajitvāpi mātāpitūnaṃ sokadukkhaṃ haritabbaṃ, tasmā mama dosaṃ hadaye akatvā mama vacanaṃ karohi, imaṃ isiliṅgaṃ hāretvā rājavesaṃ gaṇha tātāti iminā kira naṃ adhippāyenevamāha.
菩萨虽然也想治理王国,但还是说:“如果这些都不说,就不算郑重。”大士答应道:“好。”知道他已经同意后,那些与他同日出生的六万大臣们说:“大王,该沐浴了,请洗去身上的尘土污垢吧。”于是大士对他们说:“请稍等一会儿。”他走进叶屋,解下仙人用的器具,收拾好,穿上如螺壳般色泽的衣服,从叶屋出来,心想:“这是我住了九个月又半个月、修行沙门法的地方;也是我把握彼岸顶点、布施而令大地震动的地方。”于是绕叶屋右转三圈,五体投地礼拜,然后站住。接着,理发师等人为他剃须发等。他被一切饰品庄严,光耀如同天王,被灌顶登上王位。因此才这样说:巴利
Bodhisatto rajjaṃ kāretukāmopi ‘‘ettake pana akathite garukaṃ nāma na hotī’’ti kathesi. Mahāsatto ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Athassa adhivāsanaṃ viditvā sahajātā saṭṭhisahassā amaccā ‘‘nahānakālo mahārāja, rajojallaṃ pavāhayā’’ti vadiṃsu. Atha ne mahāsatto ‘‘thokaṃ adhivāsethā’’ti vatvā paṇṇasālaṃ pavisitvā isibhaṇḍaṃ omuñcitvā paṭisāmetvā saṅkhavaṇṇasāṭakaṃ nivāsetvā paṇṇasālato nikkhamitvā ‘‘idaṃ mayā nava māse aḍḍhamāsañca vasantena samaṇadhammassa kataṭṭhānaṃ, pāramīkūṭaṃ gaṇhantena mayā dānaṃ datvā mahāpathaviyā kampāpitaṭṭhāna’’nti paṇṇasālaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā aṭṭhāsi. Athassa kappakādayo kesamassukammādīni kariṃsu. Tamenaṃ sabbābharaṇabhūsitaṃ devarājānamiva virocamānaṃ rajje abhisiñciṃsu. Tena vuttaṃ –
从那以后,须大拏王洗去了身上的尘土污垢;
冲掉身上的尘垢后,他穿上了螺贝色的衣服。巴利
‘‘Tato vessantaro rājā, rajojallaṃ pavāhayi; Rajojallaṃ pavāhetvā, saṅkhavaṇṇaṃ adhārayī’’ti.
在这里,“pavāhayī”的意思是“除去、冲掉”;而冲掉之后,就穿上王服,这就是这句话的含义。巴利
Tattha pavāhayīti hāresi, hāretvā ca pana rājavesaṃ gaṇhīti attho.
那时他的名声极为盛大。目光所及之处,大地都在震动。吉祥歌者们唱起吉祥的歌,所有乐器一齐奏响,乐声就像大海深处云雷轰鸣一般。人们把象宝装饰好,牵到他面前。他佩上剑宝,骑上象宝。就在那时,与他同日出生的六万大臣,个个佩戴齐全的装饰,围绕在他身边。所有宫女也服侍曼坻妃沐浴、装扮,为她举行灌顶。当灌顶水浇在她头上时,她们念诵“愿须大拏护佑你”等吉祥语。为了说明这件事,世尊说道:巴利
Athassa yaso mahā ahosi. Olokitaolokitaṭṭhānaṃ kampati, mukhamaṅgalikā mukhamaṅgalāni ghosayiṃsu, sabbatūriyāni paggaṇhiṃsu, mahāsamuddakucchiyaṃ meghagajjitaghoso viya tūriyaghoso ahosi. Hatthiratanaṃ alaṅkaritvā upānayiṃsu. So khaggaratanaṃ bandhitvā hatthiratanaṃ abhiruhi. Tāvadeva naṃ sahajātā saṭṭhisahassā amaccā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitā parivārayiṃsu, sabbakaññāyo maddidevimpi nahāpetvā alaṅkaritvā abhisiñciṃsu. Sīse ca panassā abhisekaudakaṃ abhisiñcamānā ‘‘vessantaro taṃ pāletū’’tiādīni maṅgalāni vadiṃsu. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
‘‘Sīsaṃ nhāto sucivattho, sabbābharaṇabhūsito;
他骑上龙象,佩好利剑,去降伏敌人。巴利
Paccayaṃ nāgamāruyha, khaggaṃ bandhi parantapaṃ.
从那以后,六万名容貌俊美的战士,
那些俱生者们簇拥着,让车中之王满心欢喜。巴利
‘‘Tato saṭṭhisahassāni, yodhino cārudassanā; Sahajātā pakiriṃsu, nandayantā rathesabhaṃ.
随后,尸毗王的宫女们聚在一起,也帮曼坻沐浴。
愿须大拏保护那个人,愿阇利、黑皮公主和Cubho三者保护。
也愿删阇耶大王保护你。巴利
‘‘Tato maddimpi nhāpesuṃ, sivikaññā samāgatā; Vessantaro taṃ pāletu, jālī kaṇhājinā cubho; Athopi taṃ mahārājā, sañjayo abhirakkhatū’’ti.
在这里,“登上象”指的是他出生那天出现的象王。“折磨敌人者”是指让敌人受苦的人。“散布”是指围绕。“使欢喜”是指让人欢喜。“尸毗少女”是指尸毗王的妃子们聚在一起,用香水给她沐浴。“阇利和甘哈金娜两者”的意思是:愿这两个孩子也保护母亲。巴利
Tattha paccayaṃ nāgamāruyhāti taṃ attano jātadivase uppannaṃ hatthināgaṃ. Parantapanti amittatāpanaṃ. Pakiriṃsūti parivārayiṃsu. Nandayantāti tosentā. Sivikaññāti sivirañño pajāpatiyo sannipatitvā gandhodakena nhāpesuṃ. Jālī kaṇhājinā cubhoti ime te puttāpi mātaraṃ rakkhantūti.
得此缘已,忆念往昔自身之杂染;
他们在可爱的山围城举行了欢庆。巴利
‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe saṃklesamattano; Ānandiyaṃ ācariṃsu, ramaṇīye giribbaje.
得此缘已,往昔自身之杂染;
她喜悦、富有、欢喜,和孩子们相聚,具足相好。巴利
‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe saṃklesamattano; Ānandi vittā sumanā, putte saṅgamma lakkhaṇā.
得此缘已,往昔自身之杂染;
拉克哈那满心欢喜、充满喜悦,和孩子们在一起。巴利
‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe saṃklesamattano; Ānandi vittā patītā, saha puttehi lakkhaṇā’’ti.
在这里,比丘们,“得到了这个条件”是说:须大拏和曼坻得到了这个条件,获得了这个立足之处,也就是重新登上王位。“过去”:是指在此之前,他们回想起自己在林中居住时的种种污浊烦恼。“在可爱的山堡中举行了欢庆”:是在可爱的弯曲山腹里,人们传令“奉须大拏王之命”,让裹着金藤的欢庆鼓巡游各处,举办了欢乐的庆典。“欣悦、欢喜、悦意”:是说具足相好的曼坻把孩子们召集到身边后,满心欣悦、欢喜,极其快乐,这就是这句话的意思。“欣喜”:是指生起了喜悦。巴利
Tattha idañca paccayaṃ laddhāti bhikkhave, vessantaro maddī ca idañca paccayaṃ laddhā imaṃ patiṭṭhaṃ labhitvā, rajje patiṭṭhahitvāti attho. Pubbeti ito pubbe attano vanavāsasaṃklesañca anussaritvā. Ānandiyaṃ ācariṃsu, ramaṇīye giribbajeti ramaṇīye vaṅkagirikucchimhi ‘‘vessantarassa rañño āṇā’’ti kañcanalatāvinaddhaṃ ānandabheriṃ carāpetvā ānandachaṇaṃ ācariṃsu. Ānandi vittā sumanāti lakkhaṇasampannā maddī putte saṅgamma sampāpuṇitvā vittā sumanā hutvā ativiya nandīti attho. Patītāti somanassā hutvā.
她这样满心欢喜之后,就对孩子们说:巴利
Evaṃ patītā hutvā ca pana putte āha –
过去我是只吃一顿饭的人,总是睡在冷地上。
这就是我的誓言:孩子们啊,确实是为了你们的缘故。巴利
‘‘Ekabhattā pure āsiṃ, niccaṃ thaṇḍilasāyinī; Iti metaṃ vataṃ āsi, tumhaṃ kāmā hi puttakā.
我的这个誓愿今天已经圆满了,孩子们,你们聚到了一起。
愿母亲那边的亲属也守护你,孩子;愿父亲那边的亲属也守护你。
另外,愿那位散若耶大王也守护你。巴利
‘‘Taṃ me vataṃ samiddhajja, tumhe saṅgamma puttakā; Mātujampi taṃ pāletu, pitujampi ca puttaka; Athopi taṃ mahārājā, sañjayo abhirakkhatu.
无论造了什么福德,都是我的,也是你父亲的;
凭这一切善业,愿你变得不老、不死。巴利
‘‘Yaṃ kiñcitthi kataṃ puññaṃ, mayhañceva pitucca te; Sabbena tena kusalena, ajaro amaro bhavā’’ti.
在这里,所谓“孩子们,正是为了你们,才有这些欲求”,意思是:孩子们啊,我因为渴望你们,从前当你们被婆罗门带走时,我每天只吃一顿饭,睡在地上——她这样说,这就是我为你们而持守的誓愿。所谓“今天圆满了”,是说我的这个誓愿今天已经实现。所谓“愿它守护母亲那边的,也守护父亲那边的,孩子们”,意思是:孩子迦离啊,愿它守护那从母亲生起的喜悦、从父亲生起的喜悦,也就是让那属于父母的福德守护它。因此他说:“凡是所造的任何福德。”巴利
Tattha tumhaṃ kāmā hi puttakāti puttakā ahaṃ tumhākaṃ kāmā tumhe patthayamānā pure tumhesu brāhmaṇena nītesu ekabhattaṃ bhuñjitvā bhūmiyaṃ sayiṃ, iti me tumhākaṃ kāmā etaṃ vataṃ āsīti vadati. Samiddhajjāti taṃ me vataṃ ajja samiddhaṃ. Mātujampi taṃ pāletu, pitujampi ca puttakāti puttajāli taṃ mātujātaṃ somanassampi pitujātaṃ somanassampi pāletu, mātāpitūnaṃ santakaṃ puññaṃ taṃ pāletūti attho. Tenevāha ‘‘yaṃ kiñcitthi kataṃ puñña’’nti.
弗沙提王后也想:“从今以后,我的儿媳就穿这些衣服,戴这些首饰吧。”于是装满金盒,派人送了过去。导师为了说明这件事,说道:巴利
Phussatīpi devī ‘‘ito paṭṭhāya mama suṇhā imāneva vatthāni nivāsetu, imāni ābharaṇāni dhāretū’’ti suvaṇṇasamugge pūretvā pahiṇi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
棉布和丝绸,还有亚麻布和粗毛布;
婆婆把这些东西送给媳妇,曼坻靠它们才显得光彩照人。巴利
‘‘Kappāsikañca koseyyaṃ, khomakoṭumbarāni ca; Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.
接着,还有金臂钏和宝石做的项链;
婆婆派人给媳妇送去饰物,曼坻戴上这些饰物,光彩照人。巴利
‘‘Tato hemañca kāyūraṃ, gīveyyaṃ ratanāmayaṃ; Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.
接着是黄金臂钏、臂环和宝珠腰带;
婆婆派人给媳妇送去饰物,曼坻戴上这些,光彩照人。巴利
‘‘Tato hemañca kāyūraṃ, aṅgadaṃ maṇimekhalaṃ; Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.
高耸的面饰和绽放的花饰,还有各种颜色的宝石;
婆婆派人把这些饰物送给媳妇,曼坻戴上它们,显得光彩照人。巴利
‘‘Uṇṇataṃ mukhaphullañca, nānāratte ca māṇike; Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.
上衣、小铃铛、腰带和脚饰;
婆婆派人送去给媳妇,曼坻戴上这些显得光彩。巴利
‘‘Uggatthanaṃ giṅgamakaṃ, mekhalaṃ pāṭipādakaṃ; Sassu suṇhāya pāhesi, yehi maddī asobhatha.
你要躺下休息时,心里反复琢磨经和经里该避开的东西。
公主曾美丽动人,就像欢喜园里的天女一样。巴利
‘‘Suttañca suttavajjañca, upanijjhāya seyyasi; Asobhatha rājaputtī, devakaññāva nandane.
她洗了头,穿着干净的衣服,戴满各种装饰品;
公主就像三十三天的天女一样光彩照人。巴利
‘‘Sīsaṃ nhātā sucivatthā, sabbālaṅkārabhūsitā; Asobhatha rājaputtī, tāvatiṃseva accharā.
就像被风吹动的芭蕉树一样,心生长在心藤园里;
公主服饰端整,光彩照人。巴利
‘‘Kadalīva vātacchupitā, jātā cittalatāvane; Antāvaraṇasampannā, rājaputtī asobhatha.
就像雌鸟如同人间女子,生来就有彩翼,以雄鸟为夫;
她的嘴唇像榕树成熟果实和频婆果一样红润,这位公主真是光彩照人。巴利
‘‘Sakuṇī mānusinīva, jātā cittapattā patī; Nigrodhapakkabimboṭṭhī, rājaputtī asobhathā’’ti.
其中,金的和臂钏是指金制的、形状像林枣果的颈饰。宝制是指另一种宝制的颈饰。臂钏和摩尼腰带,就是臂钏饰品和摩尼宝制成的腰带。隆起的是指一种额饰。面容满花是指额头边上花鬘形的装饰。种种色是指各种颜色。摩尼宝的是指摩尼宝制成的。高耸的和叮当作响的,这两个也是饰品。腰带是指金或银制成的腰带。脚饰是指脚上的装饰。有线的和无线的,是指穿线的和没穿线的装饰。不过在经文里写的是有髻的和无髻的。观察优胜:她戴上穿线的和没穿线的饰品,观察那些不足之处而装饰后站立,具有最上等容貌的玛蒂王妃,犹如欢喜园中的天女一般光彩照人。为风所触:犹如生长在彩藤林中被风所触的金色芭蕉,那天她打着呵欠,光彩照人。具足齿覆:拥有如频婆果般红润的嘴唇。犹如人间的雌鸟,生有彩色羽毛的雌鸟:譬如以人身而生的名为人间的雌鸟,生有彩色羽毛,在空中飞翔时展开双翼而行,光彩照人;同样,她因嘴唇红润,拥有如榕树果、频婆果般的嘴唇,而光彩照人。巴利
Tattha hemañca kāyūranti suvaṇṇamayaṃ vanakhajjūriphalasaṇṭhānaṃ gīvāpasādhanameva. Ratanamayanti aparampi ratanamayaṃ gīveyyaṃ. Aṅgadaṃ maṇimekhalanti aṅgadābharaṇañca maṇimayamekhalañca. Uṇṇatanti ekaṃ nalāṭapasādhanaṃ. Mukhaphullanti nalāṭante tilakamālābharaṇaṃ. Nānāratteti nānāvaṇṇe. Māṇiketi maṇimaye. Uggatthanaṃ giṅgamakanti etānipi dve ābharaṇāni. Mekhalanti suvaṇṇarajatamayaṃ mekhalaṃ. Pāṭipādakanti pādapasādhanaṃ. Suttañca suttavajjaṃ cāti suttārūḷhañca asuttārūḷhañca pasādhanaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘suppañca suppavajjañcā’’ti likhitaṃ. Upanijjhāya seyyasīti etaṃ suttārūḷhañca asuttārūḷhañca ābharaṇaṃ taṃ taṃ ūnaṭṭhānaṃ oloketvā alaṅkaritvā ṭhitā seyyasī uttamarūpadharā maddī devakaññāva nandane asobhatha. Vātacchupitāti cittalatāvane jātā vātasamphuṭṭhā suvaṇṇakadalī viya taṃ divasaṃ sā vijambhamānā asobhatha . Dantāvaraṇasampannāti bimbaphalasadisehi rattadantāvaraṇehi samannāgatā. Sakuṇī mānusinīva, jātā cittapattā patīti yathā mānusiyā sarīrena jātā mānusinī nāma sakuṇī cittapattā ākāse uppatamānā pakkhe pasāretvā gacchantī sobhati, evaṃ sā rattoṭṭhatāya nigrodhapakkabimbaphalasadisaoṭṭhehi asobhatha.
六万大臣为了让摩蒂妃骑乘,牵来一头年轻大象,它用各种装饰品打扮得整整齐齐,个头不算太大,能承受矛与箭的击刺。因此说道:巴利
Saṭṭhisahassā amaccā maddiṃ abhiruhanatthāya sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitaṃ nātivaddhaṃ sattisarapahārakkhamaṃ ekaṃ taruṇahatthiṃ upanāmesuṃ. Tena vuttaṃ –
他们为她牵来一头象,一头并不算高大的象。
能承受矛刺,能承受箭射,象牙像车辕一样,身躯高大。巴利
‘‘Tassā ca nāgamānesuṃ, nātivaddhaṃva kuñjaraṃ; Sattikkhamaṃ sarakkhamaṃ, īsādantaṃ urūḷhavaṃ.
曼坻登上了那头不太高大的象,
能承受矛刺和箭射,肩宽如车辕端,身躯高大。巴利
‘‘Sā maddī nāgamāruhi, nātivaddhaṃva kuñjaraṃ; Sattikkhamaṃ sarakkhamaṃ, īsādantaṃ urūḷhava’’nti.
在那里,所谓“对她”是指:比丘们,他们也为那位曼坻妃子把一头不太高大、能承受矛刺箭射的年轻大象装饰上一切庄严,然后牵来呈上。“登上象”是指登上了那头殊胜大象的背。巴利
Tattha tassā cāti bhikkhave, tassāpi maddiyā sabbālaṅkārappaṭimaṇḍitaṃ katvā nātivaddhaṃ sattisarapahārakkhamaṃ ekaṃ taruṇahatthiṃ upanesuṃ. Nāgamāruhīti varahatthipiṭṭhiṃ abhiruhi.
就这样,他们两人也以盛大的荣光去了营地。胜军王和十二支军队一起,在山中嬉戏、在林中嬉戏,嬉戏了大约一个月。因为大士的威德之力,在那么大的森林里,没有任何猛兽或飞鸟去伤害任何人。为了说明这件事,导师说道:巴利
Iti te ubhopi mahantena yasena khandhāvāraṃ agamaṃsu. Sañjayarājā dvādasahi akkhobhiṇīhi saddhiṃ māsamattaṃ pabbatakīḷaṃ vanakīḷaṃ kīḷi. Mahāsattassa tejena tāvamahante araññe koci vāḷamigo vā pakkhī vā kañci na viheṭhesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
在这整片树林里,所有住在那里的野兽,
凭藉须大拏的威德,它们彼此不相侵害。巴利
‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha migā ahuṃ; Vessantarassa tejena, naññamaññaṃ viheṭhayuṃ.
在这整片树林里,所有生在这里的鸟儿,
靠着须大拏的威德,它们彼此不互相伤害。巴利
‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṃ; Vessantarassa tejena, naññamaññaṃ viheṭheyuṃ.
在这整片树林里,所有曾在这里的鹿群;
当须大拏离去时,它们齐集一处;
在尸毗国繁荣昌盛的地方。巴利
‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha migā ahuṃ; Ekajjhaṃ sannipātiṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
在那整片树林里,所有住在那里的鸟儿,
当须大拏离去时,它们齐集一处;
为了尸毗国的国土昌盛。巴利
‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṃ; Ekajjhaṃ sannipātiṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
在这整片森林里,所有曾在这里的鹿群,
当须大拏离去时,它们都不再发出悦耳的鸣叫。
尸毗国人的国土昌盛。巴利
‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha migā ahuṃ; Nāssu mañjū nikūjiṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
在这整片树林里,所有曾在这里存在的鸟儿,
当须大拏离去时,它们都不再发出悦耳的鸣叫。
尸毗人增长国土的。巴利
‘‘Sabbamhi taṃ araññamhi, yāvantettha dijā ahuṃ; Nāssu mañjū nikūjiṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti.
在这里,“yāvantettha”就是“这里有多少”。“Ekajjhaṃ sannipātiṃsū”是说它们聚到了一处。聚到一起之后,它们又想:“从今往后,我们彼此之间再也不会有惭、愧和防护了。”于是陷入了忧恼。“Nāssu mañjū nikūjiṃsū”是说,它们因与大士分离而痛苦忧伤,不再像从前那样发出悦耳的鸣叫。巴利
Tattha yāvantetthāti yāvanto ettha. Ekajjhaṃ sannipātiṃsūti ekasmiṃ ṭhāne sannipatiṃsu, sannipatitvā ca pana ‘‘ito paṭṭhāya idāni amhākaṃ aññamaññaṃ lajjā vā hirottappaṃ vā saṃvaro vā na bhavissatī’’ti domanassapattā ahesuṃ. Nāssu mañjū nikūjiṃsūti mahāsattassa viyogadukkhitā madhuraṃ ravaṃ pubbe viya na raviṃsu.
删阇耶国王在山里游玩、在林中嬉戏了整整一个月,然后把将军召来,问道:“贤卿,我们在树林里住得太久了,我儿子要走的这条路,都布置好了吗?”将军回答:“是的,大王,该出发了。”国王便派人去通知须大拏,随后率领军队出发。从弯山山谷一直到北胜城,这六十由旬的庄严道路,大士在浩浩荡荡的随从簇拥下前行。导师为了说明这件事,说了下面的话:巴利
Sañjayanarindo māsamattaṃ pabbatakīḷaṃ, vanakīḷaṃ kīḷitvā senāpatiṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, ciraṃ no araññe vuttaṃ, kiṃ te mama puttassa gamanamaggo alaṅkato’’ti pucchitvā ‘‘āma, deva, kālo vo gamanāyā’’ti vutte vessantarassa ārocāpetvā senaṃ ādāya nikkhami. Vaṅkagirikucchito yāva jetuttaranagarā saṭṭhiyojanaṃ alaṅkatamaggaṃ mahāsatto mahantena parivārena saddhiṃ paṭipajji. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
国王的大道已经准备妥当,装饰得五彩缤纷,铺满了鲜花。
须大拏所住之处,一直到胜上城。巴利
‘‘Paṭiyatto rājamaggo, vicitto pupphasanthato; Vasi vessantaro yattha, yāvatāva jetuttarā.
从那以后,六万名容貌俊美的战士,
当维桑塔拉出发时,他们从四面八方围了过来。
为了尸毗国族的兴盛。巴利
‘‘Tato saṭṭhisahassāni, yodhino cārudassanā; Samantā parikiriṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
妃嫔、王子、妓女和婆罗门们,
当须大拏出发时,众人从四面八方围绕着他。
为了尸毗国人的国土昌盛。巴利
‘‘Orodhā ca kumārā ca, vesiyānā ca brāhmaṇā; Samantā parikiriṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
骑象的、近卫兵、战车上的、步兵,
当须大拏出发时,众人从四面八方围拢过来。
为了尸毗国人的国土昌盛。巴利
‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Samantā parikiriṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
乡村的人和城里的人都聚集到了一起;
当韦桑塔拉出发时,人们从四面八方围了过来。
为了尸毗国人的国土昌盛。巴利
‘‘Samāgatā jānapadā, negamā ca samāgatā; Samantā parikiriṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
戴头盔的、持皮盾的、拿着剑的、披着好铠甲的;
当须大拏出发时,他们走在前面;
为尸毗国带来繁荣昌盛。巴利
‘‘Karoṭiyā cammadharā, illīhatthā suvammino; Purato paṭipajjiṃsu, vessantare payātamhi; Sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti.
在那里,已准备好是指像毗舍佉月满月供养时那样装饰得整整齐齐。色彩斑斓是指用芭蕉树、满瓶、旗帜、幡幢等装饰得五颜六色。铺满鲜花是指用炒米等五种供物和鲜花铺撒在地上。那里是指从须大拏居住的弯曲山开始,一直到胜上城之间,一路不间断地装饰布置得整整齐齐。头戴颅器者是指那些被称为“头盖骨”的战士,也就是头上戴着颅器的人。持皮盾者是指手持防箭皮盾的人。善披铠甲者是指穿着各种网甲、披挂严实的人。走在前面是指那些勇猛的战士,即使醉象冲来也不退却,他们走在须大拏王的前面。巴利
Tattha paṭiyattoti visākhāpuṇṇamapūjākāle viya alaṅkato. Vicittoti kadalipuṇṇaghaṭadhajapaṭākādīhi vicitto. Pupphasanthatoti lājāpañcamakehi pupphehi santhato. Yatthāti yasmiṃ vaṅkapabbate vessantaro vasati, tato paṭṭhāya yāva jetuttaranagarā nirantaraṃ alaṅkatappaṭiyattova. Karoṭiyāti sīsakaroṭīti laddhanāmāya sīse paṭimukkakaroṭikā yodhā. Cammadharāti kaṇḍavāraṇacammadharā. Suvamminoti vicitrāhi jālikāhi suṭṭhu vammikā. Purato paṭipajjiṃsūti mattahatthīsupi āgacchantesu anivattino sūrayodhā rañño vessantarassa purato paṭipajjiṃsu.
国王走完六十由旬的路程,用了两个月,到达了胜上城。他进入那座装饰得整整齐齐的都城,登上了宫殿。导师为了说明这件事,说道:巴利
Rājā saṭṭhiyojanamaggaṃ dvīhi māsehi atikkamma jetuttaranagaraṃ patto alaṅkatappaṭiyattanagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ abhiruhi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他们进入了那座令人欢喜的城,城墙高大,城门巍峨。
这座城物资丰足,有饭吃、有水喝,还有舞蹈和音乐。巴利
‘‘Te pāvisuṃ puraṃ rammaṃ, mahāpākāratoraṇaṃ; Upetaṃ annapānehi, naccagītehi cūbhayaṃ.
乡野之民变得富裕,城里的居民也聚集而来。
当那位让尸毗国繁荣昌盛的王子尚未降生时。巴利
‘‘Vittā jānapadā āsuṃ, negamā ca samāgatā; Anuppatte kumāramhi, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
人们挥动衣服,因为施财的人来了。
喜悦传遍了城中,解脱束缚的消息也宣告开来。巴利
‘‘Celukkhepo avattittha, āgate dhanadāyake; Nandiṃ pavesi nagare, bandhanā mokkho aghosathā’’ti.
在这座城里,城墙高大、城门雄伟,所以叫“有高大城墙与城门”。城里既有舞蹈也有歌唱,两者都具备,所以叫“兼具舞蹈与歌唱”。人们心满意足、满心欢喜,所以叫“喜悦的”。当那位给大众带来财富的大人物到来时,城里敲响了欢庆鼓,宣告“这是须大拏大王的命令”,这就是“喜悦进入”。还宣布一切众生都从束缚中解脱出来,这就是“释放被宣告”。须大拏大王让一切众生都从束缚中获释,连猫这样的动物也包括在内。巴利
Tattha mahāpākāratoraṇanti mahantehi pākārehi ca toraṇehi ca samannāgataṃ. Naccagītehi cūbhayanti naccehi ca gītehi ca ubhayehi samannāgataṃ. Vittāti tuṭṭhā somanassappattā. Āgate dhanadāyaketi mahājanassa dhanadāyake mahāsatte āgate. Nandiṃ pavesīti ‘‘vessantarassa mahārājassa āṇā’’ti nagare nandibherī cari. Bandhanā mokkho aghosathāti sabbasattānaṃ bandhanā mokkho ghosito. Antamaso biḷāraṃ upādāya vessantaramahārājā sabbasatte bandhanā vissajjāpesi.
他进城那天清晨就想:天亮以后,那些听说我回来的人会来乞讨,我该给他们什么呢?就在那一刻,帝释天的宫殿发热了。帝释天观察后知道了原因,立刻在王宫的前院和后院降下齐腰深的七宝之雨,像浓云降雨一样,整个城里则降下齐膝深。第二天,大士让人把各家前院后院落下的财物仍旧归各家所有,又把剩下的收集起来,连同自己宅地里的财物一起,让人堆满仓库,然后设起了布施的场所。为了说明这件事,导师说道:巴利
So nagaraṃ paviṭṭhadivaseyeva paccūsakāle cintesi ‘‘ye vibhātāya rattiyā mama āgatabhāvaṃ sutvā yācakā āgamissanti, tesāhaṃ kiṃ dassāmī’’ti? Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā tāvadeva rājanivesanassa purimavatthuñca pacchimavatthuñca kaṭippamāṇaṃ pūrento ghanamegho viya sattaratanavassaṃ vassāpesi, sakalanagare jāṇuppamāṇaṃ vassāpesi. Punadivase mahāsatto ‘‘tesaṃ tesaṃ kulānaṃ purimapacchimavatthūsu vuṭṭhadhanaṃ tesaṃ tesaññeva hotū’’ti dāpetvā avasesaṃ āharāpetvā attano gehavatthusmiṃ saddhiṃ dhanena koṭṭhāgāresu okirāpetvā dānamukhe ṭhapesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
就在那时,天降一场纯金之雨;
当须大拏进入尸毗国,尸毗国兴盛之时。巴利
‘‘Jātarūpamayaṃ vassaṃ, devo pāvassi tāvade; Vessantare paviṭṭhamhi, sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane.
那时,须大拏王,这位刹帝利,行布施已;
身体毁坏之后,这位有智慧的人就投生到天界。巴利
‘‘Tato vessantaro rājā, dānaṃ datvāna khattiyo; Kāyassa bhedā sappañño, saggaṃ so upapajjathā’’ti.
在这里,“他投生到天界”是说:他从那里死后,以第二心投生在兜率天。巴利
Tattha saggaṃ so upapajjathāti tato cuto dutiyacittena tusitapure uppajjīti.
导师把这部由一千首偈颂庄严装饰的《大须大拏法义开示》引出来,然后把本生故事总结起来说:“那时候的朱迦迦是提婆达多,那个折磨怨敌的女人是旃遮摩纳维,车夫是阐那,常修苦行的阿周陀是舍利弗,帝释是阿那律,积聚王是净饭大王,普沙提王后是摩耶夫人,曼坻王后是罗睺罗的母亲,迦离童子是罗睺罗,黑皮公主是莲华色,其余的大众是佛陀的弟子众,而大须大拏王就是我——正自觉者。”巴利
Satthā imaṃ gāthāsahassappaṭimaṇḍitaṃ mahāvessantaradhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā jūjako devadatto ahosi, amittatāpanā ciñcamāṇavikā, cetaputto channo, accutatāpaso sāriputto, sakko anuruddho, sañcayanarindo suddhodanamahārājā, phussatī devī sirimahāmāyā, maddī devī rāhulamātā, jālikumāro rāhulo, kaṇhājinā uppalavaṇṇā, sesaparisā buddhaparisā, mahāvessantaro rājā pana ahameva sammāsambuddho ahosi’’nti.