吉祥佛世系注释
5. Maṅgalabuddhavaṃsavaṇṇanā
据说,在导师憍陈如佛般涅槃之后,他的教法延续了十万年。随着诸佛的随觉声闻弟子相继隐没,他的教法也就消失了。此后,经过一个不可数劫,在同一个劫中,有四位佛陀出世:吉祥佛、善意佛、离婆多佛、庄严佛。其中,世间导师吉祥佛圆满了十六不可数劫又十万劫的波罗蜜,然后投生到兜率天。他在那里住满了一整段天寿。当五种前兆出现时,发生了所谓“佛之喧动”的大事。那时,一万个世界的天神聚集在同一个世界里,向他请求说:
Koṇḍaññe kira satthari parinibbute tassa sāsanaṃ vassasatasahassaṃ pavattittha. Buddhānubuddhānaṃ sāvakānaṃ antaradhānena sāsanamassa antaradhāyi. Koṇḍaññassa pana aparabhāge ekamasaṅkhyeyyamatikkamitvā ekasmiṃyeva kappe cattāro buddhā nibbattiṃsu maṅgalo, sumano, revato, sobhitoti. Tattha maṅgalo pana lokanāyako kappasatasahassādhikāni soḷasa asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā pañcasu pubbanimittesu uppannesu buddhakolāhalaṃ nāma udapādi, tadā dasasahassacakkavāḷe devatāyo ekasmiṃ cakkavāḷe sannipatitvā āyācanti –
大雄,你的时机到了,请降入母胎吧。
救度包括诸天在内的世间,觉悟不死之境吧!
‘‘Kālo kho te mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ; Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti. (bu. vaṃ. 1.67);
受诸天祈请之后,他作了五种观察,于是从兜率天身殁,在一切城市中最殊胜的上胜城,投生到名为上胜的国王家中,进入名为上胜的王后腹中结生。那时,出现了许多神奇瑞相。这些瑞相应当依照《燃灯佛世系》中所说的方式来理解。据说,自从那位为一切世间带来吉祥的吉祥大士进入上胜大妃腹中结生那一刻起,他身体的光明便日夜遍照八十肘的范围,不被日月的光明所压倒,独自辉耀而住。而上胜大妃也不需要别的光亮,仅凭自身身体生起的光明就能驱散黑暗,在六十八位乳母的侍奉下生活。
Evaṃ devehi āyācito katapañcavilokano tusitā kāyā cavitvā sabbanagaruttame uttaranagare anuttarassa uttarassa nāma rañño kule uttarāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Tadā anekāni pāṭihāriyāni pāturahuṃ. Tāni dīpaṅkarabuddhavaṃse vuttanayeneva veditabbāni. Tassā uttarāya kira mahādeviyā kucchismiṃ sabbalokamaṅgalassa maṅgalassa mahāsattassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya sarīrappabhā rattindivaṃ asītihatthappamāṇaṃ padesaṃ pharitvā candālokasūriyālokehi anabhibhavanīyā hutvā aṭṭhāsi. Sā ca aññenālokena vinā attano sarīrappabhāsamudayeneva andhakāraṃ vidhamitvā aṭṭhasaṭṭhiyā dhātīhi paricāriyamānā vicarati.
据说,那位王后受到众天神的守护。过了十个月,在名为“上胜蜜苑”的吉祥园中,她生下了吉祥大士。那座园林极其美丽宜人,枝条上挂满了香气浓郁的花果,点缀着青莲与白莲,鹿、狮、虎、象、野牛、水牛等种种兽群在其中游走。大士刚一出生,就环视四方,然后面朝北方,以七步的步法走了七步,说出如狮子般自信的话。就在那一刻,遍布一万个世界的天神都显现出可见的身体,以天界的花鬘等装饰自身,站在各处,发出赞叹胜利与吉祥的话语。种种神变瑞相,如前所述。到了取名那天,看相的相师们因为他出生时具足一切吉祥,就为他取名为“吉祥王子”。
Sā kira devatāhi katārakkhā dasannaṃ māsānaṃ accayena paramasurabhikusumaphaladharasākhāviṭape kamalakuvalayasamalaṅkate ruru-sīha-byaggha-gaja-gavaya-mahiṃsapasadavividhamigagaṇavicarite paramaramaṇīye uttaramadhuruyyāne nāma maṅgaluyyāne maṅgalamahāpurisaṃ vijāyi . So jātamattova mahāsatto sabbā disā viloketvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gantvā āsabhiṃ vācaṃ nicchāresi. Tasmiñca khaṇe sakaladasasahassilokadhātūsu devatā dissamānasarīrā dibbamālādīhi samalaṅkatagattā tattha tattha ṭhatvā jayamaṅgalathutivacanāni sampavattesuṃ. Pāṭihāriyāni vuttanayāneva. Nāmaggahaṇadivase panassa lakkhaṇapāṭhakā sabbamaṅgalasampattiyā jātoti ‘‘maṅgalakumāro’’ tveva nāmaṃ kariṃsu.
据说,他有誉宫、光宫、祥宫三座宫殿。以誉妃为首,有三万名舞女。大士在那里享受了九千年类似天界之乐的生活。后来,他在正妃誉妃腹中获得名为戒行的儿子。之后,他见到四种征相,便骑上一匹装饰好的名为纯白的骏马,行大出家,出家修行。他出家时,有三千万人跟随他一起出家。这位大士被他们围绕,精进苦行了八个月。
Tassa kira yasavā rucimā sirimāti tayo pāsādā ahesuṃ. Yasavatīdevippamukhāni tiṃsanāṭakitthisahassāni ahesuṃ. Tattha mahāsatto navavassasahassāni dibbasukhasadisaṃ sukhaṃ anubhavitvā yasavatiyā aggamahesiyā kucchismiṃ sīlavaṃ nāma puttaṃ labhitvā cattāri nimittāni disvā alaṅkataṃ paṇḍaraṃ nāma sundaraturaṅgavaramāruyha mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji. Taṃ pana pabbajantaṃ tisso manussakoṭiyo anupabbajiṃsu. Tehi parivuto mahāpuriso aṭṭha māse padhānacariyamacari.
随后,在卫塞月满月那天,他吃了北方村一位名叫上胜的长者之女所供养的、掺有天界食物的蜜粥。之后,他走进一座娑罗树林,林中点缀着芬芳的花朵,泛着青蓝色的光芒,令人心生欢喜,他在那里度过了白天。接着,他从一个名叫北方的邪命外道那里拿了八把草,走近那棵菩提树。那棵树像青黑色的药山,又像被踩踏过的真金网顶,树荫清凉,各种兽群都不来聚集,柔软的微风轻轻吹动茂密的枝叶,仿佛因喜悦而舞动,闪闪发光。他像一头醉象般走向菩提树,右绕菩提树一圈,站在东北方,铺开一个五十八肘宽的草座。他在那里盘腿而坐,下定决心,具足四支精进力,摧破一切魔军,证得宿命通和天眼通,观察缘起,以无常等角度深入观察诸蕴,就这样次第证得了无上正等正觉。证悟之后——
Tato visākhapuṇṇamāya uttaragāme uttaraseṭṭhino dhītāya uttarāya nāma dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā surabhikusumālaṅkate nīlobhāse manorame sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā uttarena nāma ājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā asitañjanagirisaṅkāsaṃ akkantavarakanakajālakūṭaṃva sītacchāyaṃ vividhamigagaṇasampātavirahitaṃ mandamāluteritāya ghanasākhāya samalaṅkataṃ naccantamiva pītiyā virocamānaṃ nāgabodhiṃ upasaṅkamitvā mattavaranāgagāmī nāgabodhiṃ padakkhiṇaṃ katvā pubbuttarapasse ṭhatvā aṭṭhapaṇṇāsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā tattha pallaṅkaṃ ābhujitvā caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā sabalaṃ mārabalaṃ viddhaṃsetvā pubbenivāsadibbacakkhuñāṇāni paṭilabhitvā paccayākārasammasanaṃ katvā khandhesu aniccādivasena abhinivisitvā anukkamena anuttaraṃ sammāsambodhiṃ patvā –
我曾在无数次的轮回中生生死死,不停奔走,却始终找不到出路。
我寻找造屋者的时候,一次又一次地经历着生的苦。
造屋者,你被看见了,你不会再建造房屋;
你的椽木全都断了,屋脊也彻底垮了。
心已进入无造作的状态,已经亲证了渴爱的彻底灭尽。
‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ; Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ. ‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi; Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ; Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154) –
他说出了这段优陀那(感兴语)。
Udānaṃ udānesi.
吉祥正等正觉者的身光,比其他诸佛更加殊胜。其他正等正觉者的身光,有的向四周散发八十肘远,有的只有一寻那么长,但这位世尊不是这样。这位世尊的身光,恒常遍满一万个世界,一直安住着。树木、山岩、房屋、墙壁、水罐、门板等一切东西,都像是包上了一层金箔。他的寿命长达九百万年。在这段时间里,日月星辰等的光明都不存在,昼夜的分别也看不出来。众生一直只靠佛光来做一切事情、往来行动,就像白天靠太阳光一样。到了傍晚,靠绽放的花;到了清晨,靠鸣叫的鸟等,世间才能察觉到昼夜的交替。
Maṅgalassa pana sammāsambuddhassa aññehi buddhehi adhikatarā sarīrappabhā ahosi. Yathā pana aññesaṃ sammāsambuddhānaṃ samantā asītihatthappamāṇā vā byāmappamāṇā vā sarīrappabhā ahosi, na evaṃ tassa. Tassa pana bhagavato sarīrappabhā niccakālaṃ dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. Tarugirigharapākāraghaṭakavāṭādayo suvaṇṇapaṭṭapariyonaddhā viya ahesuṃ. Navutivassasatasahassāni āyu tassa ahosi. Ettakaṃ kālaṃ candasūriyatārakādīnaṃ pabhā natthi. Rattindivaparicchedo na paññāyittha. Divā sūriyālokena viya sattā niccaṃ buddhālokeneva sabbakammāni karontā vicariṃsu. Sāyaṃ pupphanakakusumānaṃ pāto ca ravanakasakuṇādīnañca vasena loko rattindivaparicchedaṃ sallakkhesi.
难道其他佛陀就没有这样的威力吗?不是没有。因为他们如果愿意,也能用光明遍照一万个世界,甚至比这更广。可是吉祥世尊因为过去誓愿的力量,他的身光像其他佛陀的一寻光那样,恒常遍照一万个世界而安住。据说他在菩萨时期,有一世和妻子儿女一起住在一座像弯山一样的山上。那时有一个名叫粗齿的夜叉,专门害人,长着利牙,吃人肉,有大威力。他听说这位大士乐于布施,就化作婆罗门的样子来到大士面前,向他讨要两个孩子。大士满心欢喜,震动大地直到水边,把两个孩子布施出去,说:我把这两个孩子给婆罗门。就在大士眼前,那夜叉立刻舍弃婆罗门的样子,变成黄眼歪斜、面目丑陋、牙齿畸形可怕、鼻子塌陷、须发粗硬冗长、身体像未被火烧过的棕榈树干一样的样子,把两个孩子像抓一捆藕根一样抓起来吃掉了。大士看着夜叉,见他张嘴时鲜血像火焰一样喷涌而出,即使看见了夜叉那副嘴脸,心里连一根头发尖那么小的忧恼都没有生起。他反而想:我这布施真是善施啊。身上生起了极大的喜悦和满足。他发愿说:愿以这布施的果报,愿我未来也以这样的方式放出光芒。依靠他这个誓愿,成佛之后,光芒从他的身体放出,遍照了这么大的范围。
Kiṃ pana aññesaṃ buddhānaṃ ayamānubhāvo natthīti? No natthi. Tepi hi ākaṅkhamānā dasasahassilokadhātuṃ tato vā bhiyyo ābhāya phareyyuṃ. Maṅgalassa pana bhagavato pubbapatthanāvasena aññesaṃ byāmappabhā viya sarīrappabhā niccameva dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi. So kira bodhisattakāle vessantarattabhāvasadise attabhāve saputtadāro vaṅkapabbatasadise pabbate vasi. Atheko sabbajanaviheṭhako kharadāṭhiko nāma manussabhakkho mahesakkho yakkho mahāpurisassa dānajjhāsayataṃ sutvā brāhmaṇavaṇṇena upasaṅkamitvā mahāsattaṃ dve dārake yāci. Mahāsatto ‘‘dadāmi brāhmaṇassa puttake’’ti haṭṭhapahaṭṭho udakapariyantaṃ pathaviṃ kampento dve dārake adāsi. Atha kho yakkho tassa passantasseva mahāpurisassa taṃ brāhmaṇavaṇṇaṃ pahāya analajālapiṅgalavirūpanayano visamavirūpakuṭilabhīmadāṭho cipiṭakavirūpanāso kapilapharusadīghakeso navadaḍḍhatālakkhandhasadisakāyo hutvā te dārake muḷālakalāpaṃ viya gahetvā khādi. Mahāpurisassa yakkhaṃ oloketvā mukhe vivaṭamatte aggijālaṃ viya lohitadhāraṃ uggirantaṃ tassa mukhaṃ disvāpi kesaggamattampi domanassaṃ na uppajji. ‘‘Sudinnaṃ vata me dāna’’nti cintayato panassa sarīre mahantaṃ pītisomanassaṃ udapādi. So ‘‘imassa me nissandena anāgate iminā nīhārena rasmiyo nikkhamantū’’ti patthanamakāsi. Tassa taṃ patthanaṃ nissāya buddhabhūtassa sarīrato rasmiyo nikkhamitvā ettakaṃ ṭhānaṃ phariṃsu.
他还有另一段过去世的行谊。据说,他在还是菩萨的时候,看见一位佛陀的塔庙,心想:“为了这位佛陀,我应当舍弃自己的生命。”于是就像缠灯芯那样把整个身体缠起来,又让人把一个价值十万金的宝珠盒金盘装满芬芳纯净的酥油,在里面点上一千盏灯芯,然后顶在头上,点燃自己的身体,右绕佛陀的塔庙,整夜经行。他就这样精勤努力,直到天亮,身上连一个毛孔都没感到热,就像进入了红莲花苞里一样。法确实会保护依法而行的人。因此,世尊说道:
Aparampi pubbacariyaṃ tassa atthi. Ayaṃ kira bodhisattakāle ekassa buddhassa cetiyaṃ disvā – ‘‘imassa buddhassa mama jīvitaṃ pariccajituṃ vaṭṭatī’’ti daṇḍadīpikāveṭhananiyāmena sakalasarīraṃ veṭhāpetvā ratanamattamakuḷaṃ satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ sugandhasappissa pūrāpetvā tattha sahassavaṭṭiyo jāletvā taṃ sīsenādāya sakalasarīraṃ jālāpetvā jinacetiyaṃ padakkhiṇaṃ karonto sakalarattiṃ vītināmesi. Evaṃ yāva aruṇuggamanā vāyamantassa lomakūpamattampi usumaṃ na gaṇhi. Padumagabbhaṃ paviṭṭhakālo viya ahosi. Dhammo hi nāmesa attānaṃ rakkhantaṃ rakkhati. Tenāha bhagavā –
法确实会守护依法而行的人,善修的法会带来安乐。
这就是如法善行的功德:依法而行的人不会堕入恶趣。
‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti; Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī’’ti. (theragā. 303; jā. 1.10.102; 1.15.385);
由于这个业的果报,他的身体光明遍满一万个世界,然后停在那里(《法集论注·因缘谈》)。因此这样说:
Imassāpi kammassa nissandena tassa sarīrobhāso dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā). Tena vuttaṃ –
在憍陈如之后,有一位名叫吉祥的导师;
他驱除了世间的黑暗,让法炬高高举起。
‘‘Koṇḍaññassa aparena, maṅgalo nāma nāyako; Tamaṃ loke nihantvāna, dhammokkamabhidhārayi.
他的光芒无可比拟,胜过其他一切胜者。
超越日月光辉后,佛陀照耀十千世界。
‘‘Atulāsi pabhā tassa, jinehaññehi uttariṃ; Candasūriyappabhaṃ hantvā, dasasahassī virocatī’’ti.
这里,“tamaṃ”指的是世间的黑暗和内心的黑暗。“nihantvāna”意思是克服、战胜。“dhammokkaṃ”里的“ukka”这个词,在很多语境中都能看到,比如金匠的坩埚等。因此,在“用钳子夹住黄金,投入坩埚口”(《中部》3.360)这句话出现的地方,“ukka”应当理解为金匠用的坩埚。在“应做一个火把,做好火把后点燃炉口”出现的地方,指的是铁匠的炭炉。在“如同铁匠的火把,里面燃烧却不向外显现”(《本生经》2.22.649)出现的地方,指的是铁匠的炉火。在“这样的果报,将有火流星坠落”(《长部》1.24, 208)出现的地方,疾风被称为“ukka”。在“当火把被举起时”(《长部》1.159)出现的地方,油灯被称为“ukka”。在这里,同样是指油灯这个火把。所以,这里说的是他举起了由法所成的火把;意思是,他为那被无明黑暗遮蔽、被无明黑暗压倒的世间,举起了由法所成的火把。
Tattha tamanti lokandhakārañca hadayatamañca. Nihantvānāti abhibhavitvā. Dhammokkanti ettha ayaṃ pana ukkā-saddo suvaṇṇakāramūsādīsu anekesu atthesu dissati. Tathāhi ‘‘saṇḍāsena jātarūpaṃ gahetvā ukkāmukhe pakkhipeyyā’’ti (ma. ni. 3.360) āgataṭṭhāne suvaṇṇakārānaṃ mūsā ‘‘ukkā’’ti veditabbā. ‘‘Ukkaṃ bandheyya, ukkaṃ bandhitvā ukkāmukhaṃ ālimpeyyā’’ti āgataṭṭhāne kammārānaṃ aṅgārakapallaṃ. ‘‘Kammārānaṃ yathā ukkā, anto jhāyati no bahī’’ti (jā. 2.22.649) āgataṭṭhāne kammāruddhanaṃ. ‘‘Evaṃvipāko ukkāpāto bhavissatī’’ti (dī. ni. 1.24, 208) āgataṭṭhāne vāyuvego ‘‘ukkā’’ti vuccati. ‘‘Ukkāsu dhāriyamānāsū’’ti (dī. ni. 1.159) āgataṭṭhāne dīpikā ‘‘ukkā’’ti vuccati. Idhāpi dīpikā ukkāti adhippetā (ma. ni. aṭṭha. 1.76 ādayo). Tasmā idha dhammamayaṃ ukkaṃ abhidhārayi, avijjandhakārapaṭicchannassa avijjandhakārābhibhūtassa lokassa dhammamayaṃ ukkaṃ dhāresīti attho.
阿图拉(Atulā)是无与伦比的。也可以这样读,意思是:与其他诸佛不相似。“jinehaññehi”就是胜者与其他。“遮蔽日月之光”就是盖过日月的光辉。“一万世界闪耀”的意思是:不需要日月的光明,仅凭佛陀自身的光明,一万个世界就闪耀发光。
Atulāsīti atulyā āsi. Ayameva vā pāṭho, aññehi buddhehi asadisā ahosīti attho. Jinehaññehīti jinehi aññehi . Candasūriyappabhaṃ hantvāti candasūriyānaṃ pabhaṃ abhihantvā. Dasasahassī virocatīti candasūriyālokaṃ vinā buddhālokeneva dasasahassī virocatīti attho.
吉祥正等正觉者在菩提树下证得觉悟之智后,先在菩提树旁度过了七个七天,然后接受梵天的请法。他这样思惟:“我该先为谁说法呢?”(《中部》1.284;2.341;《大品》10)他观察到曾与自己一同出家的三千万比丘,他们已具足亲依止缘。于是他这样想:“这些善男子随我出家,具足亲依止缘。我在毗舍佉月满月那天,因为想求远离而离开了他们;他们依止吉祥城,前往吉祥林住下。现在我就去那里,为他们说法。”于是他拿起自己的衣钵,像雁王一样飞上天空,降落在吉祥林中。那些比丘向世尊顶礼,尽了弟子的本分后,围绕世尊坐下。世尊为他们宣说了一切诸佛所共行的《转法轮经》。于是三千万比丘证得阿罗汉果。百千俱胝的天与人获得了法的证悟。因此这样说:
Maṅgalasammāsambuddho pana adhigatabodhiñāṇo bodhimūleyeva sattasattāhāni vītināmetvā brahmuno dhammāyācanaṃ sampaṭicchitvā – ‘‘kassa nu kho ahaṃ imaṃ dhammaṃ deseyya’’nti (ma. ni. 1.284; 2.341; mahāva. 10) upadhārento attanā saha pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ tisso koṭiyo upanissayasampannaṃ addasa. Athassa etadahosi – ‘‘ime kulaputtā maṃ pabbajantaṃ anupabbajitā upanissayasampannā ca, te mayā visākhapuṇṇamāya vivekatthikena vissajjitā sirivaḍḍhananagaraṃ upanissāya sirivanagahanaṃ gantvā viharanti, handāhaṃ tattha gantvā dhammaṃ tesaṃ desessāmī’’ti attano pattacīvaraṃ gahetvā haṃsarājā viya gaganatalamabbhuggantvā sirivanagahane paccuṭṭhāsi. Te ca bhikkhū bhagavantaṃ vanditvā antevāsikavattaṃ dassetvā bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Tesaṃ bhagavā sabbabuddhanisevitaṃ dhammacakkappavattanasuttantaṃ kathesi. Tato tisso bhikkhukoṭiyo arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Devamanussānaṃ koṭisatasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –
那位佛陀也同样开示了四种无上圣谛;
他们喝了这真理之味,驱散了巨大的黑暗。
‘‘Sopi buddho pakāsesi, caturo saccavaruttame; Te te saccarasaṃ pītvā, vinodenti mahātamaṃ.
证得无比的菩提后,在第一次说法的时候;
一万亿众生获得了法的现观。
‘‘Patvāna bodhimatulaṃ, paṭhame dhammadesane; Koṭisatasahassānaṃ, dhammābhisamayo ahū’’ti.
这里,“四”就是四个。“真实殊胜”:真实与殊胜合起来叫真实殊胜,意思是诸真实中最上的。也有写成“四真实殊胜”的读法,那个的意思是四个最上的真实殊胜。“那些他们”:指那些被佛陀世尊调伏的天与人。“法味”:喝下通达四谛的不死之味。“驱除大暗”:用相应的道断除应断的痴暗,将其驱除、消散,就是这个意思。“到达后”:通达之后。不过在这里,“菩提”这个词——
Tattha caturoti cattāri. Saccavaruttameti saccāni ca varāni ca saccavarāni, saccāni uttamānīti attho. ‘‘Cattāro saccavaruttame’’tipi pāṭho, tassa cattāri saccavarāni uttamānīti attho. Te teti te te devamanussā buddhena bhagavatā vinītā. Saccarasanti catusaccapaṭivedhāmatarasaṃ pivitvā. Vinodenti mahātamanti tena tena maggena pahātabbaṃ mohatamaṃ vinodenti, viddhaṃsentīti attho. Patvānāti paṭivijjhitvā. Bodhinti ettha panāyaṃ bodhi-saddo –
“菩提”这个词,用在道、果和涅槃上,也用在树和施设上;
“菩提”这个词也用于一切智。
‘‘Magge phale ca nibbāne, rukkhe paññattiyaṃ tathā; Sabbaññute ca ñāṇasmiṃ, bodhisaddo panāgato’’.
确实,这个词在如下句子中出现:在“菩提称为四道中的智”等句中,指的是道。在“导向寂止、证智、正觉”这句中,指的是果。在“证得菩提、不死、无为”这句中,指的是涅槃。在“在伽耶与菩提树之间”这句中,指的是阿萨他树。在“菩提王子以头顶礼乔达摩尊足”这句中,指的是施设(人名)。在“证得菩提、最胜广慧者”这句中,指的是一切智智。在这里也应当理解为一切智智。用在阿拉汉道智上也可以。“无比”:没有衡量、超越衡量,就是无量之意。应当这样理解:世尊证得正觉后说法,这是他第一次说法。
Tathā hi panesa – ‘‘bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇa’’ntiādīsu (cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) magge āgato. ‘‘Upasamāya abhiññāya sambodhāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 1.33; 3.323; mahāva. 13; saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) ettha phale. ‘‘Patvāna bodhiṃ amataṃ asaṅkhata’’nti ettha nibbāne. ‘‘Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhi’’nti (ma. ni. 1.285; 2.341; mahāva. 11) ettha assattharukkhe. ‘‘Bodhi kho rājakumāro bhoto gotamassa pāde sirasā vandatī’’ti ettha (ma. ni. 2.324; cūḷava. 268) paññattiyaṃ. ‘‘Pappoti bodhiṃ varabhūrimedhaso’’ti (dī. ni. 3.217) ettha sabbaññutaññāṇe. Idhāpi sabbaññutaññāṇe daṭṭhabbo. Arahattamaggañāṇepi vaṭṭati (ma. ni. aṭṭha. 1.13; udā. aṭṭha. 1; pārā. aṭṭha. 1.11; cariyā. aṭṭha. nidānakathā). Atulanti tularahitaṃ pamāṇātītaṃ, appamāṇanti attho. Sambodhiṃ patvā dhammaṃ desentassa tassa bhagavato paṭhame dhammadesaneti attho gahetabbo.
那时,当世尊依止名为“心”的城市而安住时,就像我们的世尊在占巴树根下、康丹巴树根下,为了摧破外道的傲慢而显现双神变一样。后来,他在三十三天——那是天女与阿修罗女的爱欲之乐所生之处,是由崭新的黄金和白银建成的殊胜宫殿——坐在巴利恰答咖树根下的黄毯石板座上,宣说了阿毗达摩。那时,千亿的天众证悟了法,这是第二次现观。
又,当名叫苏难陀的转轮王在善香城圆满履行了转轮王的职责,获得了轮宝。据说,当吉祥十力佛出现于世间时,那轮宝便从原来的位置退陷了。苏难陀王看到后,失去了欢喜,询问婆罗门:“这个轮宝是由我的善业所生,为什么从原处退陷了呢?”于是那些婆罗门向国王解释了轮宝退陷的原因:“转轮王的轮宝,或因寿命穷尽,或因出家,或因佛陀出世而从原处退陷。可是,大王,您的寿命并没有穷尽,您极为长寿,但因为吉祥的正自觉者出现于世间,所以您的轮宝退陷了。”苏难陀转轮王听后,带着眷属,以头顶礼那轮宝,恳求道:“在我依仗你的威力供养吉祥十力佛的期间,请你不要消失。”于是那轮宝就停在原处不动了。
Yadā pana cittaṃ nāma nagaraṃ upanissāya viharanto campakarukkhamūle kaṇḍambarukkhamūle amhākaṃ bhagavā viya titthiyānaṃ mānamaddanaṃ yamakapāṭihāriyaṃ katvā surāsurayuvatiratisambhavane ruciranavakanakarajatamayavarabhavane tāvatiṃsabhavane pāricchattakarukkhamūle paṇḍukambalasilātale nisīditvā abhidhammaṃ kathesi, tadā koṭisatasahassānaṃ devatānaṃ dhammābhisamayo ahosi, ayaṃ dutiyo abhisamayo. Yadā pana sunando nāma cakkavattirājā surabhinagare pūritacakkavattivatto hutvā cakkaratanaṃ paṭilabhi. Taṃ kira maṅgaladasabale loke uppanne cakkaratanaṃ ṭhānā osakkitaṃ disvā sunando rājā vigatānando brāhmaṇe paripucchi – ‘‘imaṃ cakkaratanaṃ mama kusalena nibbattaṃ, kasmā ṭhānā osakkita’’nti? Tato te tassa rañño osakkanakāraṇaṃ byākariṃsu. ‘‘Cakkavattirañño āyukkhayena vā pabbajjūpagamanena vā buddhapātubhāvena vā cakkaratanaṃ ṭhānā osakkatīti vatvā tuyhaṃ pana, mahārāja, āyukkhayo natthi, atidīghāyuko tvaṃ, maṅgalo pana sammāsambuddho loke uppanno, tena te cakkaratanaṃ osakkita’’nti. Taṃ sutvā sunando cakkavattirājā saparijano taṃ cakkaratanaṃ sirasā vanditvā āyāci – ‘‘yāvāhaṃ tavānubhāvena maṅgaladasabalaṃ sakkarissāmi, tāva tvaṃ mā antaradhāyassū’’ti. Atha naṃ cakkaratanaṃ yathāṭhāneyeva aṭṭhāsi.
那时,满心欢喜的苏难陀转轮王被方圆三十六由旬的随从大众簇拥着,来到一切世间的吉祥者、具足十力的吉祥佛面前。他用盛大的布施让导师和声闻僧团心满意足,又向百千俱胝位阿罗汉供养迦尸出产的衣料,向如来供养一切资具,为世尊举行了令整个世间惊叹的供养。随后,他来到一切世间之主吉祥佛面前,将十指相合、光明闪耀、如洁净莲花苞般的合掌举到头顶,恭敬顶礼后,为了听法坐在一边。他的儿子,名叫阿奴罗阇的王子,也同样坐下了。
Tato samupāgatānando sunando cakkavattirājā chattiṃsayojanaparimaṇḍalāya parisāya parivuto sabbalokamaṅgalaṃ maṅgaladasabalaṃ upasaṅkamitvā sasāvakasaṅghaṃ satthāraṃ mahādānena santappetvā arahantānaṃ koṭisatasahassānaṃ kāsikavatthāni datvā tathāgatassa sabbaparikkhāre datvā sakalalokavimhayakaraṃ bhagavato pūjaṃ katvā maṅgalaṃ sabbalokanāthaṃ upasaṅkamitvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ vimalakamalamakuḷasamamañjaliṃ sirasi katvā vanditvā dhammassavanatthāya ekamantaṃ nisīdi. Puttopi tassa anurājakumāro nāma tatheva nisīdi.
那时,世尊为以苏难陀转轮王为首的众人开示了次第说法。苏难陀转轮王和他的随从们一起证得了无碍解智和阿拉汉果。接着,导师观察他们过去世的修行,看到他们具有以神通化现钵和衣的因缘,便伸出以轮纹庄严的右手,说道:“来吧,诸比库!”就在那一刻,所有人顿时头发变成两指长,手持神通化现的钵和衣,威仪具足,如同戒腊六十年的长老比库一般,围绕在世尊身边。这是第三次现观。因此,后来被这样记述:
Tadā sunandacakkavattirājappamukhānaṃ tesaṃ bhagavā anupubbikathaṃ kathesi. Sunando cakkavattī saddhiṃ parisāya saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Atha satthā tesaṃ pubbacariyaṃ olokento iddhimayapattacīvarassa upanissayaṃ disvā cakkajālasamalaṅkataṃ dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā – ‘‘etha, bhikkhavo’’ti āha. Sabbe taṅkhaṇaṃyeva duvaṅgulakesā iddhimayapattacīvaradharā vassasaṭṭhikattherā viya ākappasampannā hutvā bhagavantaṃ parivārayiṃsu. Ayaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –
在帝释天所居的忉利天宫中,佛陀宣说了正法。
第二次现观发生在十万俱胝众生身上。
‘‘Surindadevabhavane, buddho dhammamadesayi; Koṭisatasahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.
当转轮王善喜前来亲近正自觉者时,
那时,正自觉者敲响了最殊胜的法鼓。
‘‘Yadā sunando cakkavattī, sambuddhaṃ upasaṅkami; Tadā āhani sambuddho, dhammabheriṃ varuttamaṃ.
那时,跟随苏难陀(Sunanda)的众人有九十俱胝。
他们所有人,一个不剩,全都成了善来比丘。
‘‘Sunandassānucarā janatā, tadāsuṃ navutikoṭiyo; Sabbepi te niravasesā, ahesuṃ ehibhikkhukā’’ti.
这里,“在天王天宫”再次指“在天帝释的天宫”。“法”指阿毗达摩。“击”就是击打。“最上”的意思是:最胜的世尊击响了无上法鼓。“随从”指常随不离的侍从。“成为”就是成了。也有文本写作“那时有九十俱胝”。那里的民众,那民众有多少?就是九十俱胝的意思。
Tattha surindadevabhavaneti puna devindabhavaneti attho. Dhammanti abhidhammaṃ. Āhanīti abhihani. Varuttamanti varo bhagavā uttamaṃ dhammabherinti attho. Anucarāti nibaddhacarā sevakā. Āsunti ahesuṃ. ‘‘Tadāsi navutikoṭiyo’’tipi pāṭho. Tassa janatā āsi, sā janatā kittakāti ce, navutikoṭiyoti attho.
那时,据说在吉祥佛住世时,当世间导师住在眉卡城,就在那座城中,苏提婆和法军两位青年各带着一千名青年随从,在世尊面前以“善来比丘”的方式出家。到了摩伽月圆日,两位上首弟子和他们的随从都证得了阿罗汉果,导师在十万俱胝比丘众中诵出了巴帝摩卡,这是第一次集会。后来,在名为“上寺院”的地方,举行了一次无与伦比的亲族集会,导师又为出家的十万俱胝比丘众诵出巴帝摩卡,这是第二次集会。当转轮王苏难陀的比丘众集会时,导师在九万俱胝比丘众中诵出巴帝摩卡,这是第三次集会。因此说:
Atha maṅgale kira lokanāthe mekhale pure viharante tasmiṃyeva pure sudevo ca dhammaseno ca māṇavakā māṇavakasahassaparivārā tassa bhagavato santike ehibhikkhupabbajjāya pabbajiṃsu . Māghapuṇṇamāya dvīsu aggasāvakesu saparivāresu arahattaṃ pattesu satthā koṭisatasahassabhikkhugaṇamajjhe pātimokkhaṃ uddisi, ayaṃ paṭhamo sannipāto ahosi. Puna uttarārāme nāma anuttare ñātisamāgame pabbajitānaṃ koṭisatasahassānaṃ samāgame pātimokkhaṃ uddisi, ayaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Sunandacakkavattibhikkhugaṇasamāgame navutikoṭisahassānaṃ bhikkhūnaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi, ayaṃ tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –
吉祥大仙的集会共有三次。
第一次集会,有十万俱胝人。
‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, maṅgalassa mahesino; Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo.
第二次集会有十万俱胝漏尽者,第三次集会有九十俱胝漏尽者;
那时,漏尽者们、无垢者们聚在了一起。
‘‘Dutiyo koṭisatasahassānaṃ, tatiyo navutikoṭinaṃ; Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, tadā āsi samāgamo’’ti.
那时,我们的菩萨生在苏卢支婆罗门村,成为一位名叫苏卢支的婆罗门。他通达三吠陀,兼通词汇、仪轨、音韵字母分析,并以古史传说为第五,是文句师、语法师,于世间论、大人相中无有欠缺。他来到导师跟前,听了具足十力者的甘美法谈,对世尊生起净信,便皈依,并邀请世尊和比丘僧团:“明天请接受我的供养。”世尊问他:“婆罗门,你需要多少比丘?”他反问:“尊者,您有多少随行比丘?”那时正是第一次集会,所以世尊说“十万俱胝”时,他便邀请:“尊者,既然这样,请您和所有比丘一起接受我的供养。”导师默然应允。
Tadā amhākaṃ bodhisatto surucibrāhmaṇagāme suruci nāma brāhmaṇo hutvā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sākkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo ahosi. So satthāraṃ upasaṅkamitvā dasabalassa madhuradhammakathaṃ sutvā bhagavati pasīditvā saraṇaṃ gantvā – ‘‘sve mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti sasāvakasaṅghaṃ bhagavantaṃ nimantesi. So bhagavatā ‘‘brāhmaṇa, kittakehi bhikkhūhi te attho’’ti vutto – ‘‘kittakā pana vo, bhante, parivārā bhikkhū’’ti āha. Tadā paṭhamasannipātova hoti, tasmā ‘‘koṭisatasahassa’’nti vutte – ‘‘yadi evaṃ, bhante, sabbehipi saddhiṃ mayhaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantesi. Satthā adhivāsesi.
婆罗门邀请世尊明天来受供之后,在走回家的路上心里盘算:“我能给这么多比丘布施粥、饭、衣服等东西,可是座位的问题该怎么解决呢?”据说,他这一念,竟让住在须弥山顶、高八万四千由旬处的天王——那位有千眼、坐在黄色毛毯宝座上的帝释天——感到座位发热。于是帝释天王发现自己的座位变热,心想:“是谁想把我从这位子上赶走?”他随即以天眼观察人间,看到了这位大士,心想:“这位大士邀请了以佛陀为首的比丘僧团,正在为他们的座位操心。我也该到那里去,分一份福德。”于是他化作木匠的模样,手里拿着斧头和凿子,出现在大士面前,问道:“有没有人需要雇工干活?”
Brāhmaṇo bhagavantaṃ svātanāya nimantetvā attano gharaṃ gacchanto cintesi – ‘‘ahaṃ ettakānaṃ bhikkhūnaṃ yāgubhattavatthādīni dātuṃ sakkomi, nisīdanaṭṭhānaṃ pana kathaṃ bhavissatī’’ti. Tassa kira sā cintanā caturāsītiyojanasahassappamāṇe merumatthake ṭhitassa devarājassa dasasatanayanassa paṇḍukambalasilāsanassa uṇhākāraṃ janesi. Atha sakko devarājā āsanassa uṇhabhāvaṃ disvā – ‘‘ko nu kho maṃ imamhā ṭhānā cāvetukāmo’’ti samuppannaparivitakko dibbena cakkhunā manussalokaṃ olokento mahāpurisaṃ disvā – ‘‘ayaṃ mahāsatto buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā tassa nisīdanatthāya cintesi, mayāpi tattha gantvā puññakoṭṭhāsaṃ gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vaḍḍhakīvaṇṇaṃ nimminitvā vāsipharasuhattho mahāpurisassa purato pāturahosi. So ‘‘atthi nu kho kassaci bhatiyā kattabbakamma’’nti āha.
大士见到他,问道:“你能做什么活?”木匠回答:“没有我不会的手艺。不管谁想要建亭阁、宫殿,还是别的什么住宅之类的东西,我都能给他造出来。”大士说:“那正好,我这里有活要干。”“尊者,是什么活?”“明天我邀请了一万亿位比丘,你要为他们建一座就座的帐殿。”“我可以建,只要你们付得起工钱。”“付得起,朋友。”“既然这样,好,我来建。”说完,他朝一个方向看了一眼。那块地方有十二由旬那么大,平坦得像一块磨光的圆盘,极其赏心悦目。他又想:“就在这么大的地方,升起一座七宝所成、令人一见就欢喜的帐殿吧。”这么一想,大地当下裂开,一座和心中所想一模一样的帐殿升了起来。那座帐殿里,金柱子上是银制的柱头,银柱子上是金制的柱头,宝珠柱子上是珊瑚制的柱头,珊瑚柱子上是宝珠制的柱头,七宝柱子上则安着七宝所制的柱头。
Mahāsatto disvā ‘‘kiṃ kammaṃ kātuṃ sakkhissasī’’ti āha. ‘‘Mama ajānanasippaṃ nāma natthi, yo yo yaṃ yaṃ icchati maṇḍapaṃ vā pāsādaṃ vā aññaṃ vā kiñci nivesanādikaṃ, tassa tassa taṃ taṃ kātuṃ samatthomhī’’ti. ‘‘Tena hi mayhaṃ kammaṃ atthī’’ti. ‘‘Kiṃ, ayyā’’ti? ‘‘Svātanāya mayā koṭisatasahassabhikkhū nimantitā, tesaṃ nisīdanamaṇḍapaṃ karissasī’’ti? ‘‘Ahaṃ nāma kareyyaṃ, sace me bhatiṃ dātuṃ sakkhissathā’’ti. ‘‘Sakkhissāmi, tātā’’ti. ‘‘Yadi evaṃ, sādhu, karissāmī’’ti vatvā ekaṃ padesaṃ olokesi. So dvādasayojanappamāṇo padeso kasiṇamaṇḍalaṃ viya samatalo paramaramaṇīyo ahosi. Puna so ‘‘ettake ṭhāne sattaratanamayo daṭṭhabbasāramaṇḍo maṇḍapo uṭṭhahatū’’ti cintetvā olokesi. Tato tāvadeva maṇḍapasadiso pathavitalaṃ bhinditvā maṇḍapo uṭṭhahi. Tassa sovaṇṇamayesu thambhesu rajatamayā ghaṭakā ahesuṃ, rajatamayesu thambhesu sovaṇṇamayā ghaṭakā, maṇitthambhesu pavāḷamayā ghaṭakā, pavāḷamayesu thambhesu maṇimayā ghaṭakā, sattaratanamayesu thambhesu sattaratanamayā ghaṭakā ahesuṃ.
随后他又观察说:“愿帐殿各处之间也垂下铃网。”刚一观察,铃网就垂了下来。微风吹动时,那铃网发出的声音,就像五种乐器合奏一样,极其悦耳动听、甜美柔和,仿佛到了演奏天乐的时候。他又想:“愿各处之间垂下天界的香鬘、花鬘、叶鬘和七宝鬘。”刚一心想,那些鬘就都垂了下来。他又想:“愿为一万亿位比丘准备的座位、如法而贵重的敷具和支架,都破地升起。”当下它们就升了起来。他又想:“愿每个角落各升起一口水缸。”刹那间,水缸就升了起来,里面装满了极其清凉、甘甜、清净、芳香、适合饮用的水,缸口都用芭蕉叶盖着。这位千眼天王化现完这一切后,走到婆罗门跟前说:“来吧,尊者,看看你的帐殿,然后付我工钱。”大士走过去,观看那座帐殿。就在他观看的时候,全身被连续不断的五色喜悦所充满。
Tato maṇḍapassa antarantarāpi kiṅkiṇikajālā olambatū’’ti olokesi, saha olokanena kiṅkiṇikajālā olambi, yassa mandavāteritassa pañcaṅgikasseva turiyassa paramamanoramo madhuro saddo niccharati, dibbasaṅgītivattanakālo viya ahosi. ‘‘Antarantarā dibbagandhadāmapupphadāmapattadāmasattaratanadāmāni olambantū’’ti cintesi, saha cintāya dāmāni olambiṃsu. ‘‘Koṭisatasahassasaṅkhānaṃ bhikkhūnaṃ āsanāni ca kappiyamahagghapaccattharaṇāni ādhārakāni ca pathaviṃ bhinditvā uṭṭhahantū’’ti cintesi, tāvadeva uṭṭhahiṃsu. ‘‘Koṇe koṇe ekekā udakacāṭi uṭṭhahatū’’ti cintesi, taṅkhaṇaṃyeva udakacāṭiyo paramasītalena madhurena suvisuddhasugandhakappiyavārinā puṇṇā kadalipaṇṇapihitamukhā uṭṭhahiṃsu. So dasasatanayano ettakaṃ māpetvā brāhmaṇassa santikaṃ gantvā – ‘‘ehi, ayya, tava maṇḍapaṃ disvā mayhaṃ bhatiṃ dehī’’ti āha. Mahāpuriso gantvā taṃ maṇḍapaṃ olokesi. Tassa olokentasseva sakalasarīraṃ pañcavaṇṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭaṃ ahosi.
他望着那座帐殿,心里这样想:“这座帐殿不是凡人能造出来的。一定是由于我的心愿和功德,帝释天王的宫殿才变得炽热,于是帝释天、诸天之主,化现了这座帐殿。”他又想:“在这样一座帐殿里只布施一天,对我来说并不合适,我要布施七天。”
所谓外在的布施,就算再多,也无法让菩萨的心真正感到满足。只有当有人把装饰好的头砍下来布施,把涂过药的眼挖出来布施,把心脏的肉剜出来布施的时候,菩萨才因为这种舍离而生起真正的满足和喜悦。就拿我们的菩萨在尸毗王本生故事里来说,他每天花掉五十万钱,在四座城门和城中央这五个地方行布施,那样的布施也没能让他生起舍离的满足感。可是当帝释天王化作婆罗门的样子前来,向他乞求双眼时,他把双眼挖出来布施,就在布施的那一刻,欢喜生起了,心里连一根头发丝那么大的动摇都没有。像这样,具足一切智慧的菩萨们,对外财布施是永远不会感到满足的。
所以,这位大士也想:“我应当向一万亿位比丘行布施。”于是他请比丘们在那座帐殿里坐下,在七天之中,举行了名为“牛乳食”的大布施。
Athassa maṇḍapaṃ olokayato etadahosi – ‘‘nāyaṃ maṇḍapo manussabhūtena kato, mayhaṃ ajjhāsayaṃ mayhaṃ guṇaṃ āgamma addhā sakkassa devarañño bhavanaṃ uṇhaṃ ahosi, tato sakkena devānamindena ayaṃ maṇḍapo nimmito’’ti. ‘‘Na kho pana me yuttaṃ evarūpe maṇḍape ekadivasaṃyeva dānaṃ dātuṃ, sattāhaṃ dassāmī’’ti cintesi. Bāhirakadānaṃ nāma tattakampi samānaṃ bodhisattānaṃ hadayaṃ tuṭṭhiṃ kātuṃ na sakkoti, alaṅkatasīsaṃ vā chinditvā añjitāni vā akkhīni uppāṭetvā hadayamaṃsaṃ vā ubbaṭṭetvā dinnakāle bodhisattānaṃ cāgaṃ nissāya tuṭṭhi nāma hoti. Amhākaṃ bodhisattassa hi sivijātake (jā. 1.15.52 ādayo) devasikaṃ pañcakahāpaṇasatasahassāni vissajjetvā catūsu nagaradvāresu nagaramajjheti pañcasu ṭhānesu dānaṃ dentassa taṃ dānaṃ cāgatuṭṭhiṃ uppādetuṃ nāsakkhi. Yadā panassa brāhmaṇavaṇṇena āgantvā sakko devarājā akkhīni yāci, tadā so tāni cakkhūni uppāṭetvā adāsi, dadamānasseva hāso uppajji, kesaggamattampi cittassa aññathattaṃ nāhosi. Evaṃ sabbaññubodhisattānaṃ bāhiradānaṃ nissāya titti nāma natthi. Tasmā sopi mahāpuriso – ‘‘mayā koṭisatasahassasaṅkhānaṃ bhikkhūnaṃ dānaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā tasmiṃ maṇḍape nisīdāpetvā sattāhaṃ gavapānaṃ nāma dānaṃ adāsi.
这里说的“牛乳食”,是把一口口大锅装满牛奶,放到灶上,煮成浓稠的熟奶,再往里撒一点一点米,用煮蜜、糖粉、熟酥等做成的食物。这也叫“四甘食”。凡人根本没办法来分送,诸天就轮流来帮忙分送。那个地方有十二由旬那么大,还是容不下这些比丘,但比丘们各自靠自己的神通力坐下了。最后一天,他让人把所有比丘的钵都洗干净,为了作药,在钵里装满熟酥、生酥、蜂蜜、糖浆等,连同三衣一起布施给他们。在那次布施中,僧团里最新出家的比丘得到的一套衣布,价值十万。
Ettha gavapānanti mahante mahante kolambe khīrassa pūretvā uddhanesu āropetvā ghanapākapakke khīre thokathoke taṇḍule pakkhipitvā pakkamadhusakkharacuṇṇasappīhi abhisaṅkhatabhojanaṃ vuccati. Idameva catumadhurabhojanantipi vuccati. Manussāyeva pana parivisituṃ nāsakkhiṃsu. Devāpi ekantarikā hutvā parivisiṃsu. Dvādasayojanappamāṇampi taṃ ṭhānaṃ te bhikkhū gaṇhituṃ nappahosiyeva, te pana bhikkhū attano attano anubhāvena nisīdiṃsu. Pariyosānadivase sabbesaṃ bhikkhūnaṃ patte dhovāpetvā bhesajjatthāya sappinavanītamadhuphāṇitādīnaṃ pūretvā ticīvarehi saddhiṃ adāsi. Tattha saṅghanavakabhikkhunā laddhacīvarasāṭakā satasahassagghanikā ahesuṃ.
这时,导师正在作随喜赞叹,他心里思量:“这位大士做了这样的大布施,将来会成为什么呢?”他观察到:“在未来,经过两个无数劫再加上十万劫之后,他将成为名叫乔达摩的佛陀。”于是他把这位大士叫来,授记说:“你经过这么长的时间之后,将成为名叫乔达摩的佛陀。”大士听了世尊的授记,满心欢喜,心想:“我将要成佛了,在家生活对我没有意义,我要出家。”于是他像吐掉一口唾沫一样舍弃了那样的圆满富贵,在导师面前出家,学习佛陀的教法,证得神通和八种禅定,禅那从未退失。他尽此一生安住其中,命终之后,投生到梵天界。因此说——
Atha satthā anumodanaṃ karonto – ‘‘ayaṃ mahāpuriso evarūpaṃ mahādānaṃ adāsi, ko nu kho bhavissatī’’ti upadhārento – ‘‘anāgate kappasatasahassādhikānaṃ dvinnaṃ asaṅkhyeyyānaṃ matthake gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti disvā tato mahāsattaṃ āmantetvā – ‘‘tvaṃ ettakaṃ nāma kālaṃ atikkamitvā gotamo nāma buddho bhavissasī’’ti byākāsi. Atha mahāpuriso bhagavato byākaraṇaṃ sutvā pamuditahadayo – ‘‘ahaṃ kira buddho bhavissāmi, na me gharāvāsena attho, pabbajissāmī’’ti cintetvā tathārūpaṃ sampattiṃ kheḷapiṇḍaṃ viya pahāya satthu santike pabbajitvā buddhavacanaṃ uggaṇhitvā abhiññā ca aṭṭha samāpattiyo ca nibbattetvā aparihīnajjhāno yāvatāyukaṃ ṭhatvā āyupariyosāne brahmaloke nibbatti. Tena vuttaṃ –
那时,我是名叫苏卢支的婆罗门。
诵习吠陀的人,持诵真言咒语,已经通达三部吠陀。
‘‘Ahaṃ tena samayena, surucī nāma brāhmaṇo; Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū.
我走到他跟前,皈依了这位导师;
我以香和花鬘,供养了以正等正觉者为上首的僧团;
用香和花鬘供养之后,又用牛乳饮品让他满足。
‘‘Tamahaṃ upasaṅkamma, saraṇaṃ gantvāna satthuno; Sambuddhappamukhaṃ saṅghaṃ, gandhamālena pūjayiṃ; Pūjetvā gandhamālena, gavapānena tappayiṃ.
那位吉祥的佛陀、两足中最尊贵的人,也为我授了记:
经过无量劫之后,这位将会成为佛陀。
‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, maṅgalo dvipaduttamo; Aparimeyyito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.
努力精进之后……我们将会当面见到这位(佛陀)。
‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā ima’’nti. –
八首偈颂应当详细展开。
Aṭṭha gāthā vitthāretabbā.
听了她的话之后,我也让心更加生起净信;
为了圆满十波罗蜜,我立下了更殊胜的誓愿。
‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ; Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.
那时,为了证得殊胜的正觉,我不断增长着喜悦;
我把家宅布施给佛陀后,就在他身边出家了。
‘‘Tadā pītimanubrūhanto, sambodhivarapattiyā; Buddhe datvāna maṃ gehaṃ, pabbajiṃ tassa santike.
经、律,以及九分教的导师教法;
遍学一切教法之后,我庄严了胜者的教法。
‘‘Suttantaṃ vinayaṃ cāpi, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ; Sabbaṃ pariyāpuṇitvā, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.
在那里不放逸地安住,修习了梵住之后,
证得神通圆满后,我便往生到梵天世界。
‘‘Tatthappamatto viharanto, brahmaṃ bhāvetva bhāvanaṃ; Abhiññāpāramiṃ gantvā, brahmalokamagañchaha’’nti.
在这里,“香与花鬘”是指香和花鬘。“以牛乳饮品”这个说法前面已经讲过。有些人读作“以酥油饮品”。“我使之满足”就是我令其满足。“我更决意增上之誓愿”就是我又进一步决意了誓愿。“为了十种波罗蜜的圆满”就是为了圆满十种波罗蜜。“喜悦”指内心的欢喜。“令增广者”是指令其增长。“为证最上正觉”就是为了证得佛果。“施予佛陀后”就是舍弃给佛陀之后。“我的家”就是我的家宅,意思是说,为了四资具的缘故,把所有财产都舍弃给了佛陀、世尊。“于此”就是在这佛陀的教法中。“梵住”是指修习梵住之后。
Tattha gandhamālenāti gandhehi ceva mālehi ca. Gavapānenāti idaṃ vuttameva. ‘‘Ghatapānenā’’tipi keci paṭhanti. Tappayinti tappesiṃ. Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsinti bhiyyopi vatamadhiṭṭhāsiṃ. Dasapāramipūriyāti dasannaṃ pāramīnaṃ pūraṇatthāya. Pītinti hadayatuṭṭhiṃ. Anubrūhantoti vaḍḍhento. Sambodhivarapattiyāti buddhattappattiyā. Buddhe datvānāti buddhassa pariccajitvā . Maṃ gehanti mama gehaṃ, sabbaṃ sāpateyyaṃ catupaccayatthāya buddhassa bhagavato pariccajitvāti attho. Tatthāti tasmiṃ buddhasāsane. Brahmanti brahmavihārabhāvanaṃ bhāvetvā.
吉祥世尊的都城名叫优陀罗,父亲是优陀罗刹帝利王,母亲也叫优陀罗。两位上首弟子是善天和法军,侍者名叫巴利陀,两位上首女弟子是尸婆罗和无忧。菩提树是龙树,身高八十八肘,寿命九万年。他的妻子名叫耶输婆提,儿子名叫尸婆罗。他乘马车出家,住在北园。侍者名叫优陀罗。那位世尊住世九万年之后般涅槃时,一万个轮围世界顿时全部陷入黑暗。所有轮围世界中的人们都发出巨大的悲泣哀号。因此这样说:
Maṅgalassa pana bhagavato nagaraṃ uttaraṃ nāma ahosi, pitāpissa uttaro nāma rājā khattiyo, mātāpi uttarā nāma, sudevo ca dhammaseno ca dve aggasāvakā, pālito nāma upaṭṭhāko, sīvalā ca asokā ca dve aggasāvikā, nāgarukkho bodhi, aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ sarīraṃ ahosi, navutivassasahassaṃ āyuparimāṇaṃ, bhariyā panassa yasavatī nāma, sīvalo nāma putto, assayānena nikkhami. Uttarārāme vasi. Uttaro nāma upaṭṭhāko, tasmiṃ pana navutivassasahassāni ṭhatvā parinibbute bhagavati ekappahāreneva dasacakkavāḷasahassāni ekandhakārāni ahesuṃ. Sabbacakkavāḷesu manussānaṃ mahantaṃ ārodanaparidevanaṃ ahosi. Tena vuttaṃ –
有一座城叫北城,有一位刹帝利叫北。
名叫伍德拉的生母,是吉祥大仙的母亲。
‘‘Uttaraṃ nāma nagaraṃ, uttaro nāma khattiyo; Uttarā nāma janikā, maṅgalassa mahesino.
苏提婆和法军是两位上首弟子;
名叫帕利塔的侍者,是那位吉祥大仙的随侍。
‘‘Sudevo dhammaseno ca, ahesuṃ aggasāvakā; Pālito nāmupaṭṭhāko, maṅgalassa mahesino.
尸婆罗与无忧,是两位上首女弟子;
世尊的那棵菩提树,被称为龙树。
‘‘Sīvalā ca asokā ca, ahesuṃ aggasāvikā; Bodhi tassa bhagavato, nāgarukkhoti vuccati.
大牟尼身高八十八肘,巍然高出。
从那里放射出数十万道光芒。
‘‘Aṭṭhāsīti ratanāni, accuggato mahāmuni; Tato niddhāvatī raṃsī, anekasatasahassiyo.
那时,寿命有九万岁。
他住世如此之久,度脱了众多众生。
‘‘Navutivassasahassāni, āyu vijjati tāvade; Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.
就像大海里的波浪,根本没办法数得清;
就像大海的波浪无法计算,他的声闻弟子们同样也无法计算。
‘‘Yathāpi sāgare ūmī, na sakkā tā gaṇetuye; Tatheva sāvakā tassa, na sakkā te gaṇetuye.
只要正觉者、吉祥的世间导师还站着
那时在他的教法里,不存在带着烦恼的死亡。
‘‘Yāva aṭṭhāsi sambuddho, maṅgalo lokanāyako; Na tassa sāsane atthi, sakilesamaraṇaṃ tadā.
擎举法幢,护持正法,度化广大众生;
就像火焰燃尽后熄灭一样,那位大名鼎鼎的人入了涅槃。
‘‘Dhammokkaṃ dhārayitvāna, santāretvā mahājanaṃ; Jalitvā dhumaketūva, nibbuto so mahāyaso.
向包括诸天在内的世间,显示了诸行的自性;
就像一团燃烧的大火,又像太阳落山一样。
‘‘Saṅkhārānaṃ sabhāvattaṃ, dassayitvā sadevake; Jalitvā aggikkhandhova, sūriyo atthaṅgato yathā’’ti.
在这里,“tato”是指从那位吉祥佛的身体。“niddhāvatī”就是“niddhāvanti”(流散而出),应当知道这是一种词语变体的说法。“raṃsī”指光线。“anekasatasahassiyo”指数十万。“ūmī”即波浪、波纹。“gaṇetuye”指为了计算、为了计数。关于“这大海中有多少波浪”这一句:就像大海中的波浪无法计数一样,那位世尊的声闻弟子们也无法计数,意思是说,他们已经超越了计算的范围。“yāva”指直到……那个时候。“那时有烦恼的死”:与烦恼共存就是“有烦恼”,有烦恼者的死就是“有烦恼的死”,这种事在当时并不存在。据说,在那位世尊的教法期间,所有声闻弟子都是证得阿罗汉果之后才般涅槃的,没有人以凡夫、入流者等身份死去,这就是这句话的意思。有些人读作“那时是迷乱死”。
Tattha tatoti tassa maṅgalassa sarīrato. Niddhāvatīti niddhāvanti, vacanavipariyāyo daṭṭhabbo. Raṃsīti rasmiyo. Anekasatasahassiyoti anekasatasahassā. Ūmīti vīciyo taraṅgā. Gaṇetuyeti gaṇetuṃ saṅkhātuṃ. Ettakā sāgare ūmiyoti yathā na sakkā gaṇetuṃ, evaṃ tassa bhagavato sāvakāpi na sakkā gaṇetuṃ, atha kho gaṇanapathaṃ vītivattāti attho. Yāvāti yāvatakaṃ kālaṃ. Sakilesamaraṇaṃ tadāti saha kilesehi sakileso, sakilesassa maraṇaṃ sakilesamaraṇaṃ, taṃ natthi. Tadā kira tassa bhagavato sāsane sāvakā sabbe arahattaṃ patvāyeva parinibbāyiṃsu. Puthujjanā vā sotāpannādayo vā hutvā na kālamakaṃsūti attho. Keci ‘‘sammohamāraṇaṃ tadā’’ti paṭhanti.
“法灯”是指能阐明法的灯。“烟旗”通常指火,但这里应当理解为灯,所以意思是:像灯一样燃烧之后熄灭了。“大名声”指拥有广大的眷属。有些人读作“他和声闻弟子们一同寂灭”。“诸行”指被称为有为法、有因有缘的种种事物。“自性”指无常等共通的特性。“犹如太阳落山”:就像具有千道光芒的太阳驱散一切黑暗、照亮整个世界之后落山一样,吉祥的太阳(佛陀)令应受教化的莲花绽放,驱散内心与外在世界的一切黑暗,以自身身体的光明照耀之后,也入灭了,这就是这段话的意思。剩下的偈颂在各处都很浅显易懂。
Dhammokkanti dhammadīpakaṃ. Dhūmaketūti aggi vuccati, idha pana padīpo daṭṭhabbo tasmā padīpo viya jalitvā nibbutoti attho. Mahāyasoti mahāparivāro . Keci ‘‘nibbuto so sasāvako’’ti paṭhanti. Saṅkhārānanti saṅkhātadhammānaṃ sappaccayadhammānaṃ. Sabhāvattanti aniccādisāmaññalakkhaṇaṃ. Sūriyo atthaṅgato yathāti yathā sahassakiraṇo divasakaro sabbaṃ tamagaṇaṃ vidhamitvā sabbañca lokaṃ obhāsetvā atthamupagacchati, evaṃ maṅgaladivasakaropi veneyyakamalavanavikasanakaro sabbaṃ ajjhattikabāhiralokatamaṃ vidhamitvā attano sarīrappabhāya jalitvā atthaṅgatoti attho. Sesagāthā sabbattha uttānā evāti.