憍陈如佛种姓的注释
4. Koṇḍaññabuddhavaṃsavaṇṇanā
据说,燃灯佛世尊般涅槃后,他的教法延续了十万年。后来,因为弟子们相继隐没,他的教法也就消失了。此后又过了很久,经过一阿僧祇劫,在某一劫中,出现了一位名叫衮丹雅的导师。这位世尊用了十六阿僧祇劫又十万劫的时间圆满诸波罗蜜,成熟菩提智,安住于像须大拏那样的最后身中。从那里命终后,投生到兜率天,在那里住到寿命尽时,向诸天作了承诺,然后从兜率天去世,在喜乐城的苏难陀王族中,入于善生王后的母胎,结生受孕。就在他结生的那一刻,也出现了像《燃灯佛种姓经》中所说的那三十二种瑞相。他受到诸天的守护,过了十个月,从母胎中出生。作为一切众生中最上者,他面朝北方,走了七步,遍观各方,然后发出如牛王般无畏的宣言:“我是世间最上者,我是世间最胜者,我是世间最尊者;这是最后一生,从此不再有后有。”
Dīpaṅkare kira bhagavati parinibbute tassa sāsanaṃ vassasatasahassaṃ pavattittha. Atha buddhānubuddhānaṃ sāvakānaṃ antaradhānena sāsanampissa antaradhāyi. Athassa aparabhāge ekamasaṅkhyeyyamatikkamitvā ekasmiṃ kappe koṇḍañño nāma satthā udapādi. So pana bhagavā soḷasaasaṅkhyeyyaṃ kappānañca satasahassaṃ pāramiyo pūretvā bodhiñāṇaṃ paripācetvā vessantarattabhāvasadise attabhāve ṭhatvā tato cavitvā tusitapure nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā devatānaṃ paṭiññaṃ datvā tusitapurato cavitvā rammavatīnagare sunandassa nāma rañño kule sujātāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. Tassapi paṭisandhikkhaṇe dīpaṅkarabuddhavaṃse vuttappakārāni dvattiṃsa pāṭihāriyāni nibbattiṃsu. So devatāhi katārakkhasaṃvidhāno dasannaṃ māsānaṃ accayena mātukucchito nikkhamitvā sabbasattuttaro uttarābhimukho sattapadavītihārena gantvā sabbā ca disā viloketvā āsabhiṃ vācaṃ nicchāresi – ‘‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207).
于是,在王子命名那天,人们为他取名为“衮丹雅”。因为这位世尊确实属于衮丹雅族姓。据说他有三座极其可爱的高楼,分别叫罗摩、苏罗摩和善名。那三座高楼里,常有三十万擅长舞蹈、歌唱和奏乐的舞女,时时刻刻侍候着他。他的正妃名叫如喜,儿子名叫胜军。他在家中生活了一万年。
Tato kumārassa nāmakaraṇadivase nāmaṃ karontā ‘‘koṇḍañño’’ti nāmamakaṃsu. So hi bhagavā koṇḍaññagotto ahosi. Tassa kira tayo pāsādā ahesuṃ – rāma, surāma, subhanāmakā paramaramaṇīyā. Tesu tīṇi satasahassāni nāṭakitthīnaṃ naccagītavāditakusalānaṃ sabbakālaṃ paccupaṭṭhitāni ahesuṃ. Tassa rucidevī nāma aggamahesī ahosi. Vijitaseno nāmassa putto ahosi. So dasavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi.
他在见到老人、病人、死人和出家人之后,就乘着良马宝车出家,出家后行了十个月的苦行。憍陈如王子出家的时候,有十千万人跟着他一起出家。他在这些人的围绕下行了十个月苦行,然后在毗舍佉月满月那天,在苏难陀村,接受了名叫耶输陀罗、乳房饱满的富家女供养的极其甘甜的蜜粥。吃完之后,他在点缀着果实、嫩叶和新芽的沙罗树林里度过了白天。傍晚时分,他离开众人,接过苏难陀活命者给的八把草,绕着吉祥沙罗树右转三圈,面向东方,背对菩提树,把草铺成五十八肘宽的草座,盘腿结跏趺坐,决意发起四种精进,摧破魔军。初夜时分,他令宿住随念智清净;中夜时分,令天眼智清净;后夜时分,审观缘起。他从出入息第四禅出定后,专注于五蕴,以生灭观见五十种相,将观智修至种姓智,证得四道智、四果智、四无碍解、四生类别智、五趣类别智、六不共智,并通达了一切佛陀的功德。此时他心愿圆满,就坐在菩提树下——
So pana jiṇṇabyādhimatapabbajite disvā ājaññarathena nikkhamitvā pabbajitvā dasa māse padhānacariyaṃ cari. Koṇḍaññakumāraṃ pana pabbajantaṃ dasa janakoṭiyo anupabbajiṃsu. So tehi parivuto dasa māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya sunandagāme samasahitaghanapayodharāya yasodharāya nāma seṭṭhidhītāya dinnaṃ paramamadhuraṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā phalapallavaṅkurasamalaṅkate sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye gaṇaṃ pahāya sunandakājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā sālakalyāṇirukkhaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pubbadisābhāgaṃ oloketvā bodhirukkhaṃ piṭṭhito katvā aṭṭhapaṇṇāsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya mārabalaṃ vidhamitvā rattiyā paṭhamayāme pubbenivāsānussatiñāṇaṃ visodhetvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme paccayākāraṃ sammasitvā ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya pañcasu khandhesu abhinivisitvā udayabbayavasena samapaññāsa lakkhaṇāni disvā yāva gotrabhuñāṇaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā cattāri maggañāṇāni cattāri ca phalañāṇāni catasso paṭisambhidā catuyoniparicchedakañāṇaṃ pañcagatiparicchedakañāṇaṃ cha asādhāraṇañāṇāni sakale ca buddhaguṇe paṭivijjhitvā paripuṇṇasaṅkappo bodhimūle nisinnova –
我曾在无数次的轮回中生生死死,不停地流转,却始终找不到出路。
我寻找造屋者的时候,一次又一次地出生,都是苦。
造屋者,我已经看见你了,你再也造不出房子了。
你的椽木全都断了,屋脊也被摧毁了;
心已进入无造作的状态,抵达了渴爱的灭尽。
就像用铁锤反复敲打一块铁,铁烧得通红、火由此而生,
对于次第熄灭的火,其趣向无法被了知。
如是,那些得正解脱、度越欲缚之瀑流者,
已经到达不动安乐的人,没有可以施设的趣向。
‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ; Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ. ‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi; Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ; Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā. (dha. pa. 153-154); ‘‘Ayoghanahatasseva, jalato jātavedaso; Anupubbūpasantassa, yathā na ñāyate gati. ‘‘Evaṃ sammā vimuttānaṃ, kāmabandhoghatārinaṃ; Paññāpetuṃ gatī natthi, pattānaṃ acalaṃ sukha’’nti. (udā. 80) –
这样说完优陀那之后,世尊在菩提树下,以果定之乐度过了七个七天。到第八个七天,因为梵天的劝请,他思索着:“我应当先为谁说法呢?”观察时,他看见与自己一同出家的十亿比丘。他想:“这些善男子积集了善根,在我出家时他们没有随我出家,后来却与我一起修行精进,还曾侍奉我。让我先为他们说法吧。”这样思量后,他又观察:“现在他们住在哪里呢?”看见他们住在离此十八由旬的阿伦达瓦提城的天林中,便想:“我要去为他们说法。”于是他拿起钵和衣,就像力气大的人把弯曲的手臂伸直、或把伸直的手臂弯曲一样,从菩提树下消失,出现在天林里。
Evaṃ udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhimūleyeva phalasamāpattisukhena vītināmetvā aṭṭhame sattāhe brahmuno ajjhesanaṃ paṭicca – ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti (ma. ni. 1.284; 2.341; mahāva. 10) upadhārento attanā saddhiṃ pabbajitā dasa bhikkhukoṭiyo addasa. ‘‘Ime pana kulaputtā samupacitakusalamūlā maṃ pabbajantaṃ anupabbajitā mayā saddhiṃ padhānaṃ caritvā maṃ upaṭṭhahiṃsu, handāhaṃ imesaṃ sabbapaṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti evaṃ upadhāretvā – ‘‘idāni pana te kattha vasantī’’ti olokento – ‘‘ito aṭṭhārasayojanike arundhavatīnagare devavane viharantī’’ti disvā – ‘‘tesaṃ dhammaṃ desetuṃ gamissāmī’’ti pattacīvaramādāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṃ vā bāhaṃ pasāreyya, pasāritaṃ vā bāhaṃ samiñjeyya, evameva bodhimūle antarahito devavane pāturahosi.
那时,十亿比丘依止阿伦达瓦提城,住在天林中。那些比丘远远看见十力尊朝这边走来,心生净信,便上前迎接,接过世尊的衣钵,铺好佛座,恭敬导师,礼拜世尊,围绕在世尊身边,然后坐在一边。在那里,憍陈如十力尊被牟尼众围绕,坐在佛座上,就像被三十三天众围绕的千眼帝释,又像悬在无垢虚空中的秋月,也像被群星围绕的满月,光辉灿烂。接着,导师为他们宣说了诸佛所共行的、无上的、具足三转十二行相的《转法轮经》,让以十亿比丘为首的十万亿天与人众都饮到了不死之法。因此说:
Tasmiñca samaye tā dasa bhikkhukoṭiyo arundhavatīnagaraṃ upanissāya devavane viharanti. Te pana bhikkhū dasabalaṃ dūratova āgacchantaṃ disvā pasannamānasā paccuggantvā, bhagavato pattacīvaraṃ paṭiggahetvā, buddhāsanaṃ paññāpetvā, satthu gāravaṃ katvā, bhagavantaṃ vanditvā, parivāretvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Tatra koṇḍañño dasabalo munigaṇaparivuto buddhāsane nisinno tidasagaṇaparivuto dasasatanayano viya vimalagaganatalagato saradasamayarajanikaro viya tārāgaṇaparivuto puṇṇacando viya virocittha. Atha satthā tesaṃ sabbabuddhanisevitaṃ anuttaraṃ tiparivaṭṭaṃ dvādasākāraṃ dhammacakkappavattanasuttantaṃ kathetvā dasabhikkhukoṭippamukhā satasahassadevamanussakoṭiyo dhammāmataṃ pāyesi. Tena vuttaṃ –
继燃灯佛之后,有一位名叫拘那含的导师;
他的威德光明没有边际,名声广大无可限量,无法衡量,难以被制伏。
‘‘Dīpaṅkarassa aparena, koṇḍañño nāma nāyako; Anantatejo amitayaso, appameyyo durāsado.
他像大地一样能忍,像大海一样有戒德;
他的定力像须弥山一样稳固,他的智慧像虚空一样广阔。
‘‘Dharaṇūpamo khamanena, sīlena sāgarūpamo; Samādhinā merūpamo, ñāṇena gaganūpamo.
宣说根、力、觉支、道与谛。
佛陀始终为了利益一切众生而开示。
‘‘Indriyabalabojjhaṅga-maggasaccappakāsanaṃ; Pakāsesi sadā buddho hitāya sabbapāṇinaṃ.
当世尊为憍陈如转动法轮时,
有一百千俱胝那么多众生,第一次通达了四圣谛。
‘‘Dhammacakkaṃ pavattente, koṇḍaññe lokanāyake; Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.
这里,“在燃灯佛之后”的意思是:在燃灯佛世尊之后的时期。“名叫憍陈如”:是依据自己的种姓而获得的名称。“导师”:就是引导者。“无边威光”:凭着自己戒、定、慧、福德的威光,而有无边的威光。从下面的无间地狱,到上面的有顶天,横向无边的世界之间,没有任何一个众生能够面对他的面容而站立。因此说“无边威光”。“无量名声”:有无量的眷属。因为那位世尊,从成佛直到般涅槃的十万年间,比丘僧团的数量根本无法计算。所以称为“无量名声”。也因为他有无量的功德被称扬,所以称为“无量名声”。“不可测量”:因为功德聚集的数量无法衡量,所以是不可测量。正如所说:
Tattha dīpaṅkarassa aparenāti dīpaṅkarassa satthuno aparabhāgeti attho. Koṇḍañño nāmāti attano gottavasena samadhigatanāmadheyyo. Nāyakoti vināyako. Anantatejoti attano sīlaguṇañāṇapuññatejena anantatejo. Heṭṭhato avīci upari bhavaggaṃ tiriyato anantā lokadhātuyo etthantare ekapuggalopi tassa mukhaṃ oloketvā ṭhātuṃ samattho nāma natthi. Tena vuttaṃ ‘‘anantatejo’’ti. Amitayasoti anantaparivāro. Tassa hi bhagavato vassasatasahassāni yāva parinibbānasamayaṃ etthantare bhikkhuparisāya gaṇanaparicchedo nāma nāhosi. Tasmā ‘‘amitayaso’’ti vuccati. Amitaguṇakittipi ‘‘amitayaso’’ti vuccati. Appameyyoti guṇagaṇaparimāṇavasena nappameyyoti appameyyo. Yathāha –
即使一尊佛去赞叹另一尊佛的功德,哪怕用整整一劫的时间不说别的,
就算劫数在漫长岁月里耗尽,如来的功德也不会耗尽。
‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ, kappampi ce aññamabhāsamāno; Khīyetha kappo ciradīghamantare, vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304; 3.141; ma. ni. aṭṭha. 2.425; udā. aṭṭha. 53; cariyā. aṭṭha. nidānakathā);
因此,由于他具有不可计量的功德,所以被称为“不可测量”。“难近者”:意思是很难接近。因为他人冒犯或触恼他之后就无法再靠近,所以称为难近者,意思是他不可能被征服。
Tasmā appameyyaguṇagaṇattā ‘‘appameyyo’’ti vuccati. Durāsadoti durupasaṅkamanīyo, āsajja ghaṭṭetvā upasaṅkamitumasakkuṇeyyabhāvato durāsado, durabhibhavanīyoti attho.
像大地一样,就是说等同于大地。因为忍辱,就像厚达两万四千由旬的大地,不会被利得、失利、称誉、讥毁等种种境遇所动摇,所以称为像大地一样。以戒律像大海,就是说在戒律的守护上不越界,因此像大海。正如经中所说:诸比丘,大海恒住于法性,从不越过海岸线。
Dharaṇūpamoti dharaṇīsamo. Khamanenāti khantiyā, catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā mahāpathavī viya pakativātena lābhālābhaiṭṭhāniṭṭhādīhi akampanabhāvato ‘‘dharaṇūpamo’’ti vuccati. Sīlena sāgarūpamoti sīlasaṃvarena velānātikkamanabhāvena sāgarasamo. ‘‘Mahāsamuddo, bhikkhave, ṭhitadhammo velaṃ nātivattatī’’ti (a. ni. 8.19; cūḷava. 384; mi. pa. 6.2.10) hi vuttaṃ.
以定而如须弥山:因为与定对立的事物所引发的动摇完全不存在,所以就像须弥山王一样,意思是与之相等、相同。或者说,身体像须弥山王那样更为坚固。以智慧而如虚空:在这里,因为世尊的智慧是无边的,所以用无边的虚空来作比喻。世尊说过四种无边。正如所说:
Samādhinā merūpamoti samādhipaṭipakkhabhūtadhammajanitakampābhāvato merunā girivarena samo, sadisoti attho. Merugirivaro viya thiratarasarīroti vā. Ñāṇena gaganūpamoti ettha bhagavato ñāṇassa anantabhāvena anantākāsena upamā katā. Cattāri anantāni vuttāni bhagavatā. Yathāha –
七身、虚空、轮围,以及无边际者;
佛智是无法衡量的,不是他们所能了知的。
‘‘Sattakāyo ca ākāso, cakkavāḷā canantakā; Buddhañāṇaṃ appameyyaṃ, na sakkā ete vijānitu’’nti. (bu. vaṃ. 1.64);
因此,这是用无边的虚空来比喻无边的智慧。
Tasmā anantassa ñāṇassa anantena ākāsena upamā katāti.
开示根、力、觉支、道、谛:由于含摄了这些根、力、觉支、道、谛,念处、正勤和神足也就同样被含摄了。因此,他以根等四类法的归纳方式,开示了三十七菩提分法,意思是宣说、阐明了法。为利益,就是为了利益。转动法轮,是指教说之智正在运转的时候。
Indriyabalabojjhaṅgamaggasaccappakāsananti etesaṃ indriyabalabojjhaṅgamaggasaccānaṃ gahaṇena satipaṭṭhānasammappadhāniddhipādāpi gahitāva honti. Tasmā indriyādīnaṃ catusaṅkhepānaṃ vasena sattattiṃsabodhipakkhiyadhammānaṃ pakāsanadhammaṃ pakāsesi, desesīti attho. Hitāyāti hitatthaṃ. Dhammacakkaṃpavattenteti desanāñāṇe pavattiyamāne.
从那以后,在举行大吉祥集会的时候,一万个轮围世界里的天神们化作细微的身体,聚集在这同一个轮围世界里。据说,当时有一位天子向具足十力的憍陈如佛询问吉祥的问题。世尊为他讲述了各种吉祥。在那次集会中,有九万亿人证得了阿罗汉果。而证得入流果等有学果位的人,数量根本没法计算。因此说:
Tato aparabhāge mahāmaṅgalasamāgame dasasu cakkavāḷasahassesu devatāyo sukhume attabhāve māpetvā imasmiññeva cakkavāḷe sannipatiṃsu. Tattha kira aññataro devaputto koṇḍaññadasabalaṃ maṅgalapañhaṃ pucchi. Tassa bhagavā maṅgalāni kathesi. Tattha navutikoṭisahassāni arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Sotāpannādīnaṃ gaṇanaparicchedo nāma nāhosi. Tena vuttaṃ –
此后,在为人天大众继续开示的时候,
有九千亿众生获得了第二次证悟。
‘‘Tato parampi desente, naramarūnaṃ samāgame; Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahū’’ti.
在这里,“此后继续”是指在那之后。“开示时”是指世尊开示佛法的时候。“天与人”是指人与天神。另外,当世尊为了摧伏外道的傲慢,在空中示现双神变并开示佛法时,有八万俱胝众生证得阿罗汉果。安住在三种果位中的人,数量多到无法计算。因此这样说:
Tattha tato parampīti tato aparabhāgepi. Desenteti bhagavati dhammaṃ desente. Naramarūnanti narānañceva amarānañca, yadā pana bhagavā gaganatale titthiyamānamaddanaṃ yamakapāṭihāriyaṃ karonto dhammaṃ desesi tadā asītikoṭisahassāni arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tīsu phalesu patiṭṭhitā gaṇanapathaṃ vītivattā. Tena vuttaṃ –
当他降伏外道、开示佛法的时候,
八万俱胝众生获得了第三次的证悟。
‘‘Titthiye abhimaddanto, yadā dhammamadesayi; Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.
在这里,要把“那时”这个词带进来理解它的意思:当世尊宣说佛法的时候,有八万俱胝众生获得了法的现观。
Tattha tadā-saddaṃ ānetvā attho daṭṭhabbo. Yadā bhagavā dhammaṃ desesi, tadā asītikoṭisahassānaṃ dhammābhisamayo ahūti.
据说,衮丹雅导师证得正等觉之后,第一年依止月城,住在月园。在那里,大婆罗门富豪苏钦陀罗的儿子,名叫跋陀的年轻人,以及耶输陀罗婆罗门的儿子,名叫须跋陀的年轻人,在衮丹雅佛面前听闻说法,心生净信,就和一万名年轻人一起在他座下出家,证得了阿拉汉果。
Koṇḍañño kira satthā abhisambodhiṃ patvā paṭhamavassaṃ candavatīnagaraṃ upanissāya candārāme vihāsi. Tattha sucindharassa nāma brāhmaṇamahāsālassa putto bhaddamāṇavo nāma yasodharabrāhmaṇassa putto subhaddamāṇavo ca koṇḍaññassa buddhassa sammukhā dhammadesanaṃ sutvā pasannamānasā dasahi māṇavakasahassehi saddhiṃ tassa santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.
那时,憍陈如导师在积瑟咤月满月日,由以须跋陀长老为首的十万俱胝比丘围绕,诵出了巴帝摩卡,这是第一次集会。此后,当憍陈如导师的儿子胜军证得阿拉汉果时,世尊在以他为首的千俱胝比丘中间诵出了巴帝摩卡,这是第二次集会。后来,十力者游行各地教化,度化了优填王及其九十亿人民眷属,让他们出家。当优填王证得阿拉汉果时,世尊由以他为首的九十亿阿拉汉围绕,诵出了巴帝摩卡,这是第三次集会。因此说:
Atha koṇḍañño satthā jeṭṭhamāsapuṇṇamāya subhaddattherappamukhena koṭisatasahassena parivuto pātimokkhamuddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Tato aparabhāge koṇḍaññasatthuno putte vijitasene nāma arahattaṃ patte taṃpamukhassa koṭisahassassa majjhe bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so dutiyo sannipāto ahosi. Athāparena samayena dasabalo janapadacārikaṃ caranto udenarājānaṃ nāma navutikoṭijanaparivāraṃ pabbājesi saddhiṃ tāya parisāya. Tasmiṃ pana arahattaṃ patte taṃpamukhehi navutiyā arahantakoṭīhi bhagavā parivuto pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –
憍陈如大仙有过三次集会。
那些漏尽、无垢、心已寂静、安住不动的人。
‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, koṇḍaññassa mahesino; Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.
第一次集会有十万俱胝众。
第二次是一千俱胝,第三次是九十俱胝。
‘‘Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo; Dutiyo koṭisahassānaṃ, tatiyo navutikoṭina’’nti.
那时,据说我们的菩萨名叫胜伏,做了转轮王,住在月城。据说他身边围绕着无数优秀的人,不用棍棒、不用刀剑,如法守护着那片大地——那里以大海为藏,有须弥山和持双山,蕴藏着无量的宝藏。那时,衮丹雅佛也由百千俱胝位漏尽者围绕,在人间游行,渐渐来到了月城。
Tadā kira amhākaṃ bodhisatto vijitāvī nāma cakkavattī hutvā candavatīnagare paṭivasati. So kira anekanaravaraparivuto salilanidhinivasanaṃ sameruyugandharaṃ aparimitavasudharaṃ vasundharaṃ adaṇḍena asatthena dhammena paripāleti. Atha koṇḍañño buddhopi koṭisatasahassakhīṇāsavaparivuto janapadacārikaṃ caramāno anupubbena candavatīnagaraṃ sampāpuṇi.
这位名叫胜伏的国王听说“正自觉者已经来到我们的都城”,就出城迎接,为世尊安排好住处,并邀请世尊和比丘僧团第二天来应供。第二天,他精心备好饮食,向以佛陀为首、多达百千俱胝的比丘僧团献上大布施。菩萨供养世尊后,在随喜结束时请求道:“尊者,请您为了利益大众,在这里住三个月。”于是,他在那三个月里,不间断地向以佛陀为首的比丘僧团献上无可比拟的大布施。
So vijitāvī kira rājā – ‘‘sammāsambuddho kira amhākaṃ nagaraṃ anuppatto’’ti sutvā paccuggantvā bhagavato vasanaṭṭhānaṃ saṃvidahitvā svātanāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena nimantetvā punadivase bhattavidhiṃ suṭṭhu paṭiyādetvā koṭisatasahassasaṅkhassa buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ adāsi. Bodhisatto bhagavantaṃ bhojetvā anumodanāvasāne – ‘‘bhante, temāsaṃ mahājanasaṅgahaṃ karonto idheva vasathā’’ti yācitvā tayo māse nirantaraṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa asadisamahādānaṃ adāsi.
那时,导师为菩萨授记说:“未来将有一位名叫乔达摩的佛陀出现。”然后为他说法。他听完导师的说法后,交出王位,出家修行,学通了三藏,生起八种禅定和五种神通,禅定没有退失,命终后往生到梵天界。因此说:
Atha satthā bodhisattaṃ – ‘‘anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākaritvā dhammamassa desesi. So satthu dhammakathaṃ sutvā rajjaṃ niyyātetvā pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo uppādetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti. Tena vuttaṃ –
那时,我是一位名为胜利的刹帝利,
我以大海的尽头为边界,行使统治权。
‘‘Ahaṃ tena samayena, vijitāvī nāma khattiyo; Samuddaṃ antamantena, issariyaṃ vattayāmahaṃ.
对于百千俱胝位无垢的大仙们……
我用无上的精妙饮食满足了世间最上依怙。
‘‘Koṭisatasahassānaṃ, vimalānaṃ mahesinaṃ; Saha lokagganāthena, paramannena tappayiṃ.
那位佛陀,世间导师衮丹雅,也曾为我授记。
经过无量劫之后,一位佛陀将出现在世间。
‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, koṇḍañño lokanāyako; Aparimeyyito kappe, buddho loke bhavissati.
精勤地努力修行,做了种种难行的苦行;
在菩提树下,那位将成正等正觉者将会觉悟,拥有伟大的名声。
‘‘Padhānaṃ padahitvāna, katvā dukkarakārikaṃ; Assatthamūle sambuddho, bujjhissati mahāyaso.
他的生母将会名叫摩耶,
父亲名为净饭,此人将是乔达摩。
‘‘Imassa janikā mātā, māyā nāma bhavissati; Pitā suddhodano nāma, ayaṃ hessati gotamo.
舍利弗与目犍连,将成为声闻弟子中最为第一。
有个叫阿难的侍者,将会侍奉这位战胜五魔的世尊。
‘‘Kolito upatisso ca, aggā hessanti sāvakā; Ānando nāmupaṭṭhāko, upaṭṭhissati taṃ jinaṃ.
差摩和莲华色将成为上首女弟子;
世尊的那棵菩提树,被称为阿萨特树。
‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, aggā hessanti sāvikā; Bodhi tassa bhagavato, assatthoti pavuccati.
质多和手护,将成为最上首的侍奉者;
难陀母和伍德拉,将成为最上首的女侍者。
这位有名的乔达摩,寿命是一百岁。
‘‘Citto ca hatthāḷavako, aggā hessantupaṭṭhakā; Nandamātā ca uttarā, aggā hessantupaṭṭhikā; Āyu vassasataṃ tassa, gotamassa yasassino.
听了无与伦比的大仙这番话之后,
人和天神都满心欢喜,说这确实是佛陀的种子。
‘‘Idaṃ sutvāna vacanaṃ, asamassa mahesino; Āmoditā naramarū, buddhabījaṃ kira ayaṃ.
欢呼声四起,他们拍手欢笑;
一万位天神合掌恭敬地行礼。
‘‘Ukkuṭṭhisaddā vattanti, apphoṭenti hasanti ca; Katañjalī namassanti, dasasahassidevatā.
若我们错失这位世间主的教法,
在未来的时候,我们将当面见到这位。
‘‘Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ; Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.
就像人们渡河的时候,错过了原来的渡口;
在下游渡口取道,渡过大河。
‘‘Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya; Heṭṭhātitthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ.
同样地,如果我放走了这位胜者,
在未来的时候,我们将当面见到这位。
‘‘Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ; Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ.
听了他的话,我的心更加生起净信。
为了成就这个同样的义利,我把大王国布施给了胜者。
我把大王国献出去以后,就在他面前出家了。
‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ; Tameva atthaṃ sādhento, mahārajjaṃ jine adaṃ; Mahārajjaṃ daditvāna, pabbajiṃ tassa santike.
我掌握了经藏、律藏,以及导师教法中具有九种分支的教法。
把一切完全学通之后,我让胜者的教法大放光彩。
‘‘Suttantaṃ vinayaṃ cāpi, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ; Sabbaṃ pariyāpuṇitvāna, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.
在那里,坐着、站立、经行时,不放逸地安住。
证得神通圆满后,我便往生到梵天世界。
‘‘Tatthappamatto viharanto, nisajjaṭṭhānacaṅkame; Abhiññāpāramiṃ gantvā, brahmalokamagañchaha’’nti.
在这里,“我那时”就是指我在那个时期。“名叫胜伏者”是说:我曾经是一个名叫胜伏者的转轮王。“以大海为边界”这句话的意思是:把铁围山当作界限和边界,以安住在那里的海洋为尽头,行使统治权。到这里为止,意思还不够清楚。
Tattha ahaṃ tena samayenāti ahaṃ tasmiṃ samaye. Vijitāvī nāmāti evaṃnāmako cakkavattirājā ahosiṃ. Samuddaṃ antamantenāti ettha cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ mariyādaṃ katvā ṭhitaṃ samuddaṃ antaṃ katvā issariyaṃ vattayāmīti attho. Ettāvatā na pākaṭaṃ hoti.
据说,转轮王靠着轮宝的威力,把须弥山放在自己左边,从大海上空前往东毗提诃洲,那里广八千由旬。到了那里,转轮王就教导说:“不可杀生,不可拿别人没给的东西,不可在欲乐上做邪行,不可说假话,不可喝谷酒;吃东西要按所得来吃。”这样教导之后,那轮宝就腾空而起,进入东海。轮宝每入海一分,海水就随之收缩退落,下沉约一由旬,在海中两侧像琉璃宝墙一样,极为好看地停在那里。这样到了东海的尽头后,那轮宝就折返回来。轮宝返回时,那群随行的人走在最前面,转轮王在中间,轮宝在最后。那时,那海水好像不甘心与炽燃的轮宝分离,拍打着轮宝的轮圈边缘,一直追到岸边。
Rājā kira cakkavattī cakkaratanānubhāvena vāmapassena sineruṃ katvā samuddassa uparibhāgena aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ pubbavidehaṃ gacchati. Tattha rājā cakkavattī – ‘‘pāṇo na hantabbo, adinnaṃ nādātabbaṃ, kāmesumicchā na caritabbā, musā na bhāsitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, yathābhuttañca bhuñjathā’’ti (dī. ni. 2.244; 3.85; ma. ni. 3.257) ovādaṃ deti. Evaṃ ovāde dinne taṃ cakkaratanaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhati. Yathā yathā ca taṃ ajjhogāhati, tathā tathā saṃkhittaūmivipphāraṃ hutvā ogacchamānaṃ mahāsamuddasalilaṃ yojanamattaṃ oggantvā antosamuddaṃ ubhosu passesu veḷuriyamaṇibhitti viya paramadassanīyaṃ hutvā tiṭṭhati, evaṃ puratthimasāgarapariyantaṃ gantvā taṃ cakkaratanaṃ paṭinivattati. Paṭinivattamāne ca tasmiṃ sā parisā aggato hoti, majjhe rājā cakkavattī ante cakkaratanaṃ hoti. Tampi jalaṃ jalantena viyogaṃ asahamānamiva nemimaṇḍalapariyantaṃ abhihanantameva tīramupagacchati.
转轮王这样征服了东边以大海为界的东毗提诃洲之后,又想征服南边以大海为界的赡部洲,就沿着轮宝指示的道路,朝南海前进。他征服了那方圆一万由旬的赡部洲,从南海登岸,又为了征服方圆七千由旬的西牛货洲,像前面说的那样前往,同样征服了那座以大海为边界的洲,再从西海登岸;接着为了征服方圆八千由旬的北俱卢洲,也照样前往,把那座洲也以大海为边界征服了,然后从北方大海登岸返回。到这时,转轮王已经获得了以大海为边界的整个大地的统治权。因此经文说:以大海为边界,我行使统治。
Evaṃ rājā cakkavattī puratthimasamuddapariyantaṃ pubbavidehaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṃ jambudīpaṃ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati. Taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambudīpaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddato paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ aparagoyānaṃ vijetuṃ heṭṭhā vuttanayeneva gantvā tampi sāgarapariyantaṃ abhivijinitvā pacchimasamuddatopi uttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā taṃ samuddapariyantaṃ katvā tatheva abhivijiya uttarasamuddatopi paccuttarati. Ettāvatā raññā cakkavattinā sāgarapariyantāya pathaviyā issariyaṃ adhigataṃ hoti. Tena vuttaṃ samuddaṃ antamantena, issariyaṃ vattayāmaha’’nti.
“百千俱胝”就是百千俱胝这个数目。这正是经文本身的读法。“无垢者”指诸漏已尽的阿罗汉。“与世间最上导者一起”,意思是与具足十力的世尊一起的百千俱胝无垢者。“以最上食”即以上妙殊胜的食物。“我令满足”即我令他们满足。“从不可计量以来”,意思是从此开始算起,越过百千劫之上的三大阿僧祇劫,然后进入某一贤劫之中。
Koṭisatasahassānanti koṭisatasahassāni. Ayameva vā pāṭho. Vimalānanti khīṇāsavānaṃ. Saha lokagganāthenāti saddhiṃ dasabalena koṭisatasahassānanti attho. Paramannenāti paṇītena annena. Tappayinti tappesiṃ. Aparimeyyito kappeti ito paṭṭhāya satasahassakappādhikāni tīṇi asaṅkhyeyyāni atikkamitvā ekasmiṃ bhaddakappeti attho.
“精勤”就是精进。所谓“成就那件事”,意思是:在圆满、成就、完成那件能造就佛果的根本之事——布施波罗蜜的时候。“大王位”就是转轮王的位置。“在胜者面前”是对世尊说的,这里的格位也可以理解为与格。“我给”就是我施与。应当把“如此成就此义”和前面的话联系起来理解。有些人读作“把大王位献给了胜者”。“施与之后”就是舍弃、布施之后。“经”指经藏,“律”指律藏。“九分”指契经、应颂等九类教法。“我庄严了胜者的教法”,意思是我以教理通达和修行证得,用世间的方式把它装饰得美好。“在那里”就是在世尊的教法中。“不放逸”就是具足正念。“我往生梵天界”,就是说我到了梵天世界。
Padhānanti vīriyaṃ. Tameva atthaṃ sādhentoti tameva buddhakārakamatthaṃ dānapāramiṃ pūrento sādhento nipphādentoti attho. Mahārajjanti cakkavattirajjaṃ. Jineti bhagavati, sampadānatthe vā bhummaṃ daṭṭhabbaṃ. Adanti adāsiṃ. Evamatthaṃ sādhentoti iminā sambandho daṭṭhabbo. ‘‘Mahārajjaṃ jine dadi’’nti paṭhanti keci. Daditvānāti cajitvā. Suttantanti suttantapiṭakaṃ. Vinayanti vinayapiṭakaṃ. Navaṅganti suttageyyādinavaṅgaṃ. Sobhayiṃ jinasāsananti āgamādhigamehi lokiyehi samalaṅkariṃ. Tatthāti tassa bhagavato sāsane. Appamattoti satisampanno. Brahmalokamagañchahanti brahmalokaṃ agañchiṃ ahaṃ.
这位憍陈如佛的都城叫乐悦城,父亲是苏难陀王,母亲是善生王后,两位上首弟子是贤和善贤,侍者名叫阿那律,两位上首女弟子是提舍和优波提舍,菩提树是娑罗吉祥树,佛身高达八十八肘,寿命十万岁。他的正妻名叫光妃,儿子名叫胜军,近侍国王名叫月。据说他住在月苑中。因此有这样的偈颂。
Imassa pana koṇḍaññabuddhassa rammavatī nāma nagaraṃ ahosi, sunando nāma rājā pitā, sujātā nāma devī mātā, bhaddo ca subhaddo ca dve aggasāvakā, anuruddho nāmupaṭṭhāko, tissā ca upatissā ca dve aggasāvikā, sālakalyāṇirukkho bodhi, aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ sarīraṃ , vassasatasahassāni āyuppamāṇaṃ ahosi, tassa rucidevī nāma aggamahesī ahosi, vijitaseno nāmassa putto, cando nāmupaṭṭhāko rājā. Candārāme kira vasīti. Tena vuttaṃ –
有一座城名叫兰玛瓦提,有一位刹帝利名叫苏难陀;
善生女是憍陈如大仙的母亲。
‘‘Nagaraṃ rammavatī nāma, sunando nāma khattiyo; Sujātā nāma janikā, koṇḍaññassa mahesino.
跋陀和须跋陀,是两位上首弟子;
阿那律是侍者,随侍着大仙憍陈如。
‘‘Bhaddo ceva subhaddo ca, ahesuṃ aggasāvakā; Anuruddho nāmupaṭṭhāko, koṇḍaññassa mahesino.
提舍和优波提舍,都曾是最上首的女弟子;
憍陈如大仙的菩提树,名叫吉祥莎罗迦利亚尼。
‘‘Tissā ca upatissā ca, ahesuṃ aggasāvikā; Sālakalyāṇiko bodhi, koṇḍaññassa mahesino.
那位大牟尼身高八十八肘,极其高大。
就像正午的太阳,又像月轮之王那样光彩夺目。
‘‘So aṭṭhāsīti hatthāni, accuggato mahāmuni; Sobhate uḷurājāva, sūriyo majjhanhike yathā.
寿命有十万年那么长,
他住世如此之久,度脱了众多众生。
‘‘Vassasatasahassāni, āyu vijjati tāvade; Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.
大地因为那些烦恼已尽、清净无染的圣者们,变得格外庄严美丽。
就像天空被群星点缀一样,他也如此显得庄严。
‘‘Khīṇāsavehi vimalehi, vicittā āsi medanī; Yathā hi gaganamuḷūbhi, evaṃ so upasobhatha.
那些龙象同样不可测量,不为所动,难以接近。
就像闪电划过一样示现之后,那些大名鼎鼎的人便寂灭了。
‘‘Tepi nāgā appameyyā, asaṅkhobhā durāsadā; Vijjupātaṃva dassetvā, nibbutā te mahāyasā.
那位胜者的神变无可比拟,他的定也是由智慧修习出来的。
那一切都已消失,一切诸行难道不是空的吗?
‘‘Sā ca atuliyā jinassa iddhi, ñāṇaparibhāvito ca samādhi; Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.
在这里,sālakalyāṇikā 就是 sālakalyāṇi 树,它只在佛陀出世时和转轮王出世时生长,其他时候不会出现。据说它一天之内就能长成。被漏尽者、无垢者装点得绚丽多彩的大地:这片大地因为漏尽者们而遍布袈裟的光辉,绚丽多彩,极其好看。Yathāhi 是表示譬喻的虚词。Uḷūbhi 的意思是以星宿,也就是:就像被星宿和群星装点的天空一样,这片大地因为漏尽者们而绚丽多彩、熠熠生辉——这就是它的意思。
Tattha sālakalyāṇikoti sālakalyāṇirukkho, so buddhakāle ceva cakkavattikāle ca nibbattati, nāññadā. So ekāheneva uṭṭhāti kira. Khīṇāsavehi vimalehi, vicittā āsi medanīti ayaṃ medanī khīṇāsavehi ekakāsāvapajjotā vicittā paramadassanīyā ahosi. Yathāhīti opammatthe nipāto. Uḷūbhīti nakkhattehi, tārāgaṇehi gaganatalaṃ viya khīṇāsavehi vicittā ayaṃ medanī sobhitthāti attho.
不被八种世间法动摇,没有变动。“像闪电落下一样示现”:像闪电落下那样示现出来;也有人写作“vijjuppātaṃvā”。据说在憍陈如佛的时代,那些般涅槃的比丘们升到七棵棕榈树那么高的空中,像穿过乌云缝隙的闪电光带一样,从四面八方放出光明,进入火界后,如同没有执取的火焰般般涅槃了。因此说“像闪电落下一样示现”。“无可比拟”:无与伦比,没有相似者。“由智慧所修成”:由智慧而增长。其余的偈颂因为和前面所说的方法相同,意思自然清楚。
Asaṅkhobhāti aṭṭhahi lokadhammehi akkhobhā avikārā. Vijjupātaṃva dassetvāti vijjupātaṃ viya dassayitvā, ‘‘vijjuppātaṃvā’’tipi pāṭho. Koṇḍaññabuddhassa kira kāle parinibbāyamānā bhikkhū sattatālappamāṇamākāsamabbhuggantvā asitajaladharavivaragatā vijjulatā viya samantato vijjotamānā tejodhātuṃ samāpajjitvā nirupādānā dahanā viya parinibbāyiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘vijjupātaṃva dassetvā’’ti. Atuliyāti atulyā asadisā. Ñāṇaparibhāvitoti ñāṇena vaḍḍhito. Sesagāthā heṭṭhā vuttanayattā uttānā evāti.
名为衮丹雅的遍觉者,在令人心生欢喜的月园中;
他涅槃后,为他建了一座七由旬高的佛塔。
那位导师的舍利并没有散开。
它们安住着,凝聚成一块整体,就像一尊金像一样。
‘‘Koṇḍañño nāma sambuddho, candārāme manorame; Nibbāyi cetiyo tassa, sattayojaniko kato. ‘‘Na heva dhātuyo tassa, satthuno, vikiriṃsu tā; Ṭhitā ekaghanā hutvā, suvaṇṇapaṭimā viya’’.
整个赡部洲的居民聚集起来,用雌黄和雄黄当作泥土,用油和酥油当作水,建成了一座七由旬大、由七宝构成的(塔)。
Sakalajambudīpavāsino manussā samāgantvā sattayojanikaṃ sattaratanamayaṃ haritālamanosilāya mattikākiccaṃ telasappīhi udakakiccaṃ katvā niṭṭhāpesunti.