燃灯佛种姓的注释巴利
3. Dīpaṅkarabuddhavaṃsavaṇṇanā
住在可爱城的那些近事男,向以佛陀为首的比丘僧团做了大布施之后,又用花鬘、香料等供养了已经吃完饭、放下钵的世尊,向世尊顶礼,然后想听布施随喜的开示,就坐到一旁。这时,导师为他们作了极为甜美、打动人心的布施随喜开示——巴利
Rammanagaravāsinopi te upāsakā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ datvā puna bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ mālāgandhādīhi pūjetvā vanditvā dānānumodanaṃ sotukāmā upanisīdiṃsu. Atha satthā tesaṃ paramamadhuraṃ hadayaṅgamaṃ dānānumodanamakāsi –
布施,被认为是快乐等的最根本来源。
而涅槃则被称为阶梯和立足处。
布施是人们的保护,布施是亲友,是最终的归宿;
对于被苦逼迫的众生来说,布施是他们至高无上的归宿。
以能度脱苦的意义来说,布施被比喻为船。
因为能防护怖畏,布施也被称赞为城。
布施,因为难以接近,也被说成是有毒的。
布施就像莲花,不被贪等垢染所污染。
在世间,没有什么能像布施那样成为人的依靠。
因此,你们应当以行为和意愿去实践它。
有智慧的人在这世间,以布施作为生天的因。
世间有谁会真的乐于助人,却不肯布施呢?
听说天界众生的福报,哪个人会(探究)布施的起源呢?
不应布施能带来快乐的布施,布施令心喜悦。
以布施而行的人,被天女们围绕着。
他在欢喜园和天欢喜园里快乐地度过很长的时间。
布施的人得到广大的喜悦,在世间受到尊敬。
布施者得到无尽的名声,也让人信赖。
一个人布施之后,就能得到财富圆满和长寿。
他也能得到美妙的声音和容貌,在天界和众天神一起嬉戏玩乐;
住在种种天宫里,那里有醉孔雀婉转啼鸣。
布施的财物,确实不会被盗贼、仇敌、国王、水、火所共有。
他把那给予声闻智慧的境地、独觉的境地,然而却是佛的境地。巴利
‘‘Dānaṃ nāma sukhādīnaṃ, nidānaṃ paramaṃ mataṃ; Nibbānaṃ pana sopānaṃ, patiṭṭhāti pavuccati. ‘‘Dānaṃ tāṇaṃ manussānaṃ, dānaṃ bandhu parāyanaṃ; Dānaṃ dukkhādhipannānaṃ, sattānaṃ paramā gati. ‘‘Dukkhanittharaṇaṭṭhena , dānaṃ nāvāti dīpitaṃ; Bhayarakkhaṇato dānaṃ, nagaranti ca vaṇṇitaṃ. ‘‘Dānaṃ durāsadaṭṭhena, vuttamāsivisoti ca; Dānaṃ lobhamalādīhi, padumaṃ anupalittato. ‘‘Natthi dānasamo loke, purisassa avassayo; Paṭipajjatha tasmā taṃ, kiriyājjhāsayena ca. ‘‘Saggalokanidānāni, dānāni matimā idha; Ko hi nāma naro loke, na dadeyya hite rato. ‘‘Sutvā devesu sampattiṃ, ko naro dānasambhavaṃ; Na dajjā sukhappadaṃ dānaṃ, dānaṃ cittappamodanaṃ. ‘‘Dānena paṭipannena, accharāparivārito; Ramate suciraṃ kālaṃ, nandane suranandane. ‘‘Pītimuḷāraṃ vindati dātā, gāravamasmiṃ gacchati loke; Kittimanantaṃ yāti ca dātā, vissasanīyo hoti ca dātā. ‘‘Datvā dānaṃ yāti naro so, bhogasamiddhiṃ dīghañcāyu; Sussaratampi ca vindati rūpaṃ, sagge saddhiṃ kīḷati devehi; Vimānesu ṭhatvā nānā, mattamayūrābhirutesu. ‘‘Corārirājodakapāvakānaṃ, dhanaṃ asādhāraṇameva dānaṃ; Dadāti taṃ sāvakañāṇabhūmiṃ, paccekabhūmiṃ pana buddhabhūmi’’nti. –
他按这样的方式随喜了布施,说明了布施的功德之后,紧接着就讲了关于戒的开示。所谓戒,就是今生和来世成就的根本。巴利
Evamādinā nayena dānānumodanaṃ katvā dānānisaṃsaṃ pakāsetvā tadanantaraṃ sīlakathaṃ kathesi. Sīlaṃ nāmetaṃ idhalokaparalokasampattīnaṃ mūlaṃ.
戒是种种快乐最根本的来源,持戒的人靠着戒行升往天界。
戒,对于流转轮回的人来说,既是保护,也是庇护所,又是最终的归宿。
对众生来说,还有什么比得上戒这样的依靠呢?无论在这一世还是下一世,哪里还能找到别的依靠?
戒是诸功德最殊胜的立足处,就像大地是一切不动与活动的众生的根基。
戒确实就是善好的,戒在世间是最殊胜的。
具有圣者行为方式者,由此被称为具戒者。巴利
‘‘Sīlaṃ sukhānaṃ paramaṃ nidānaṃ, sīlena sīlī tidivaṃ payāti; Sīlañhi saṃsāramupāgatassa, tāṇañca leṇañca parāyanañca. ‘‘Avassayo sīlasamo janānaṃ, kuto panañño idha vā parattha; Sīlaṃ guṇānaṃ paramā patiṭṭhā, yathā dharā thāvarajaṅgamānaṃ. ‘‘Sīlaṃ kireva kalyāṇaṃ, sīlaṃ loke anuttaraṃ; Ariyavuttisamācāro, yena vuccati sīlavā’’. (jā. 1.3.118);
没有什么装饰能比得上戒的装饰,没有什么香气能比得上戒香,没有什么能像戒那样净化烦恼的污垢,没有什么能像戒那样止息焦灼热恼,没有什么能像戒那样带来好名声,没有什么能像戒那样成为升上天堂的阶梯,在进入涅槃城时,也没有什么能像戒那样成为城门。正如所说的那样:巴利
Sīlālaṅkārasamo alaṅkāro natthi, sīlagandhasamo gandho natthi, sīlasamaṃ kilesamalavisodhanaṃ natthi, sīlasamaṃ pariḷāhūpasamaṃ natthi, sīlasamaṃ kittijananaṃ natthi, sīlasamaṃ saggārohaṇasopānaṃ natthi, nibbānanagarappavesane ca sīlasamaṃ dvāraṃ natthi. Yathāha –
国王们佩戴珍珠和摩尼宝珠,并不这样光彩照人;
就像修行者以戒德为装饰,显得光彩照人。
有什么香气能比得上戒香呢?
无论顺风还是逆风,都能平等地飘送。
花香不能逆风飘送,旃檀香、多伽罗香和茉莉花香也不行。
善士的香气能逆风飘送,善士的芬芳遍满一切方向。
旃檀香、多伽罗香,或是青莲花,还有夏生花;
在这些香类之中,戒香是无上的。
恒河、耶牟那河,或者萨罗浮河、萨拉斯瓦底河,都不是。
或是尼连禅河,或是婆求河,或是摩醯河,或是大河。
能够在这世间洗除众生的污垢。
戒水能洗净众生的污垢。
那既不是带着水汽的风,也不是金黄色的栴檀香。
既不是珍珠串,也不是宝石,更不是月亮的柔光。
对众生此处适宜,热恼善加守护
这圣戒能让热恼彻底平息,是极致的清凉。
自责等怖畏永远能摧毁它。
持戒的人,戒律总能给他带来好名声和欢喜。
登上天界的阶梯,除了戒之外还能从哪里找到与之相等的呢?
或者,它也是进入涅槃之城的门户。
对于作为诸功德根基、能摧毁诸过失之力的——
你们要这样知道:这就是戒带来的无上利益。巴利
‘‘Sobhantevaṃ na rājāno, muttāmaṇivibhūsitā; Yathā sobhanti yatino, sīlabhūsanabhūsitā. ‘‘Sīlagandhasamo gandho, kuto nāma bhavissati; Yo samaṃ anuvāte ca, paṭivāte ca vāyati. (visuddhi. 1.9); ‘‘Na pupphagandho paṭivātameti, na candanaṃ taggaramallikā vā; Satañca gandho paṭivātameti, sabbā disā sappuriso pavāyati. ‘‘Candanaṃ tagaraṃ vāpi, uppalaṃ atha vassikī; Etesaṃ gandhajātānaṃ, sīlagandho anuttaro. (dha. pa. 54-55; mi. pa. 5.4.1); ‘‘Na gaṅgā yamunā cāpi, sarabhū vā sarasvatī; Ninnagā vāciravatī, mahī vāpi mahānadī. ‘‘Sakkuṇanti visodhetuṃ, taṃ malaṃ idha pāṇinaṃ; Visodhayati sattānaṃ, yaṃ ve sīlajalaṃ malaṃ. ‘‘Na taṃ sajaladā vātā, na cāpi haricandanaṃ; Neva hārā na maṇayo, na candakiraṇaṅkurā. ‘‘Samayantīdha sattānaṃ, pariḷāhaṃ surakkhitaṃ; Yaṃ sameti idaṃ ariyaṃ, sīlaṃ accantasītalaṃ. ‘‘Attānuvādādibhayaṃ, viddhaṃsayati sabbadā; Janeti kittihāsañca, sīlaṃ sīlavato sadā. ‘‘Saggārohaṇasopānaṃ, aññaṃ sīlasamaṃ kuto; Dvāraṃ vā pana nibbāna, nagarassa pavesane. ‘‘Guṇānaṃ mūlabhūtassa, dosānaṃ balaghātino; Iti sīlassa jānātha, ānisaṃsamanuttara’’nti. (visuddhi. 1.9);
世尊这样说明了持戒的功德之后,为了表明“正是依靠这个戒,才能得到这样的天界”,紧接着就讲了关于天界的话题。所谓天界,就是让人喜欢、让人中意、让人满意、纯粹快乐的地方,在那里天天嬉戏玩乐,天天享受种种福报。四大王天的天人能享受天界的快乐和天界的福报长达九百万年。三十三天的天人则能享受六百三十万年。世尊就这样讲了与天界功德相关的内容。用天界的话题把人心勾起来之后,他又说:“不过这个天界也是无常的、不持久的,不应该对它生起贪爱。”接着开示了欲望的过患、低劣和染污,以及出离的功德,最后讲到了以不死涅槃为归宿的法义。这样对大众说法之后,有的人被安立在皈依上,有的人被安立在五戒上,有的人证得入流果,有的人证得一来果,有的人证得不来果,有的人证得四果,有的人成就三明,有的人成就六神通,有的人成就八等至。然后他从座位上起身,离开可爱城,进入善见大精舍。因此有这样的记载:巴利
Evaṃ bhagavā sīlānisaṃsaṃ dassetvā – ‘‘idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labhatī’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathaṃ kathesi. Ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo ekantasukho niccamettha kīḷā niccaṃ sampattiyo labhanti. Cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ paṭilabhanti. Tāvatiṃsā tisso vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānīti evamādisaggaguṇapaṭisaṃyuttakathaṃ kathesi. Evaṃ saggakathāya palobhetvā puna – ‘‘ayampi saggo anicco adhuvo na tattha chandarāgo kātabbo’’ti kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ nekkhamme ānisaṃsañca pakāsetvā amatapariyosānaṃ dhammakathaṃ kathesi. Evaṃ tassa mahājanassa dhammaṃ desetvā ekacce saraṇesu ca ekacce pañcasīlesu ca ekacce sotāpattiphale ca ekacce sakadāgāmiphale ekacce anāgāmiphale ekacce catūsupi phalesu ekacce tīsu vijjāsu ekacce chasu abhiññāsu ekacce aṭṭhasu samāpattīsu patiṭṭhāpetvā uṭṭhāyāsanā rammanagarato nikkhamitvā sudassanamahāvihārameva pāvisi. Tena vuttaṃ –
那时,他们供养世间导师及僧团后,
他们前去皈依了那位导师——燃灯佛。巴利
‘‘Tadā te bhojayitvāna, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ; Upagacchuṃ saraṇaṃ tassa, dīpaṅkarassa satthuno.
如来让某些人确立于皈依,
一些人安住在五戒中,另一些人安住在十种戒的至尊中。巴利
‘‘Saraṇāgamane kañci, niveseti tathāgato; Kañci pañcasu sīlesu, sīle dasavidhe paraṃ.
他给某些人授予沙门身份,以及四种最高果位。
他以无量之法给予某些人,那就是他的无碍解。巴利
‘‘Kassaci deti sāmaññaṃ, caturo phalamuttame; Kassaci asame dhamme, deti so paṭisambhidā.
人中最上者授予某人八种殊胜等至;
他授予某人三明,并传授六神通。巴利
‘‘Kassaci varasamāpattiyo, aṭṭha deti narāsabho; Tisso kassaci vijjāyo, chaḷabhiññā pavecchati.
大牟尼就用这种方式教导大众;
因此,世间怙主的教法广为流传。巴利
‘‘Tena yogena janakāyaṃ, ovadati mahāmuni; Tena vitthārikaṃ āsi, lokanāthassa sāsanaṃ.
名叫燃灯佛的那位,有着宽大的下巴和像牛王一样的肩膀;
他度化了许多人,让他们脱离恶道。巴利
‘‘Mahāhanusabhakkhandho , dīpaṅkarasanāmako; Bahū jane tārayati, parimoceti duggatiṃ.
看到值得教化的人,即使在十万由旬之外,
大牟尼于刹那间即至,令其觉悟。巴利
‘‘Bodhaneyyaṃ janaṃ disvā, satasahassepi yojane; Khaṇena upagantvāna, bodheti taṃ mahāmunī’’ti.
这里,“他们”指的是可爱城的近事男们。关于“皈依”这个词,应当理解为:它既指皈依处,也指皈依的行为,还指行皈依的人。它能粉碎、能伤害、能摧毁,所以叫“皈依”。那它是什么呢?就是三宝。而对于已经皈依的人来说,正是通过这个皈依的行为,三宝摧毁、伤害、消灭他们的怖畏、恐惧、痛苦、恶趣和杂染,所以称为“皈依”。这话是这样说的:巴利
Tattha teti rammanagaravāsino upāsakā. Saraṇanti ettha saraṇaṃ saraṇagamanaṃ saraṇassa gantā ca veditabbā. Sarati hiṃsati vināsetīti saraṇaṃ, kiṃ taṃ? Ratanattayaṃ. Taṃ pana saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikkilesaṃ hanati hiṃsati vināsetīti saraṇanti vuccatīti. Vuttañhetaṃ –
凡是已经皈依佛陀的人,都不会堕入恶趣。
舍离人身之后,他们将圆满天身。(长部2.332;相应部1.37)
凡是已经皈依法的人,都不会堕入恶趣。
舍离人身之后,他们将圆满天身。(长部2.332;相应部1.37)
凡是已经皈依僧团的人,都不会堕入恶趣之地。
舍弃了人身之后,他们将圆满天界之众。巴利
‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressanti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37); ‘‘Ye keci dhammaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressanti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37); ‘‘Ye keci saṅghaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ; Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37);
所谓皈依,就是以三宝为究竟依处而生起的心。皈依者,就是具有这种心的人。这样,首先应当知道这三项:皈依、皈依的行为、以及皈依者。巴利
Saraṇagamanaṃ nāma ratanattayaparāyanākārappavatto cittuppādo. Saraṇassa gantā nāma taṃsamaṅgīpuggalo. Evaṃ tāva saraṇaṃ saraṇagamanaṃ saraṇassa gantā cāti idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.
这里的“Tassa”指的是那位燃灯佛,要理解为对格意义上的属格。也有版本写作“Upagacchuṃ saraṇaṃ tattha”,意思是他们前去那里皈依。“Satthuno”指导师。“令某人于皈依”,意思是让某个人确立于皈依。虽然这里是按现在时说的,但含义要按过去时来理解。其余各处也是同样的道理。也有版本写作“Kassaci saraṇāgamane”,意思也一样。“令某人于五戒”,意思是让某个人确立于五种远离戒。也有版本写作“Kassaci pañcasu sīlesu”,意思也一样。“另一人于十种戒”,意思是让另一个人确立于十种戒。也有版本写作“Kassaci kusale dasa”,意思是劝导某个人修习十种善法。“授予某人沙门性”这里,从究竟意义上说,“沙门性”指的就是道。正如所说:巴利
Tassāti taṃ dīpaṅkaraṃ, upayogatthe sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Upagacchuṃ saraṇaṃ tatthā’’tipi pāṭho. Satthunoti satthāraṃ. Saraṇāgamane kañcīti kañci puggalaṃ saraṇagamane nivesetīti attho. Kiñcāpi paccuppannavasena vuttaṃ, atītakālavasena pana attho gahetabbo. Esa nayo sesesupi. ‘‘Kassaci saraṇāgamane’’tipi pāṭho, tassapi soyevattho. Kañci pañcasu sīlesūti kañci puggalaṃ pañcasu viratisīlesu nivesesīti attho. ‘‘Kassaci pañcasu sīlesū’’tipi pāṭho, soyevattho. Sīle dasavidhe paranti aparaṃ puggalaṃ dasavidhe sīle nivesesīti attho. ‘‘Kassaci kusale dasā’’tipi pāṭho, tassa kañci puggalaṃ dasa kusaladhamme samādapesīti attho. Kassaci deti sāmaññanti ettha paramatthato sāmaññanti maggo vuccati. Yathāha –
比丘们,什么是沙门性?就是这八支圣道,也就是:正见……正定。比丘们,这就叫做沙门性。巴利
‘‘Katamañca, bhikkhave, sāmaññaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sāmañña’’nti (saṃ. ni. 5.36).
四种殊胜果,意思是四种最殊胜的果。“ma”是连音字。这是依照词性变化来说的。意思是:随其因缘,他授予某人四道和四沙门果。“授予某人无等的法”,意思是授予某人四种无可比拟的无碍解法。巴利
Caturo phalamuttameti cattāri uttamāni phalānīti attho. Ma-kāro padasandhikaro. Liṅgavipariyāsena vuttaṃ. Yathopanissayaṃ cattāro magge cattāri ca sāmaññaphalāni kassaci adāsīti attho. Kassaci asame dhammeti kassaci asadise cattāro paṭisambhidādhamme adāsi.
他给某人最殊胜的等至,就是通过去除诸盖而成为修行根本的八种等至。他给某人三明,就是针对某个人的根机,以天眼智、宿命随念智、漏尽智这三种智慧为三明。他赐予六神通,就是给某人六种神通。巴利
Kassaci varasamāpattiyoti kassaci pana nīvaraṇavigamena padhānabhūtā aṭṭha samāpattiyo adāsi. Tisso kassaci vijjāyoti kassaci puggalassa upanissayavasena dibbacakkhuñāṇapubbenivāsānussatiñāṇaāsavakkhayañāṇānaṃ vasena tisso vijjāyo. Chaḷabhiññā pavecchatīti cha abhiññāyo kassaci adāsi.
“以那个方式”是指以那种道理、那种次第。“众人”就是人群。“教导”即(过去时的)“教导了”。应当知道,这是因时态倒置而说的。从这里往后的类似语句,都应只按过去时的含义来理解。“因此得以广布”:意思是由于燃灯佛世尊的教导和教诫,教法得以广布、扩展、变得广大。巴利
Tena yogenāti tena nayena tenānukkamena ca. Janakāyanti janasamūhaṃ. Ovadatīti ovadi. Kālavipariyāsena vuttanti veditabbaṃ. Ito uparipi īdisesu vacanesu atītakālavaseneva attho gahetabbo . Tena vitthārikaṃ āsīti tena dīpaṅkarassa bhagavato ovādena anusāsaniyā vitthārikaṃ vitthataṃ visālībhūtaṃ sāsanaṃ ahosi.
所谓“大颔”,据说大丈夫的两个颔部都圆满,形状像十二日的月亮,谁有这样的颔部,谁就是“大颔”,也叫“狮子颔”。“如公牛肩”,就是像公牛的肩一样,谁有这样的肩,谁就是“如公牛肩”,意思是肩膀端正圆满、优美,像善旋的金鼓一样庄严。“名为燃灯”,就是名叫燃灯。“度越多人”,就是他度越了许多应受教化的众生。“令脱”,就是令他们脱离恶趣;这里的宾语表示所脱离之处。巴利
Mahāhanūti mahāpurisānaṃ kira dvepi hanūni paripuṇṇāni dvādasiyā pakkhassa candasadisākārāni hontīti mahantāni hanūni yassa so mahāhanu, sīhahanūti vuttaṃ hoti. Usabhakkhandhoti usabhasseva khandho yassa bhavati, so usabhakkhandho. Suvaṭṭitasuvaṇṇāliṅgasadisarucirakkhandho samavaṭṭacārukkhandhoti attho. Dīpaṅkarasanāmakoti dīpaṅkarasanāmo . Bahū jane tārayatīti bahū buddhaveneyye jane tāresi. Parimocetīti parimocesi. Duggatinti duggatito. Nissakkatthe upayogavacanaṃ.
现在,为了说明救度和令解脱的方式,宣说了“应觉悟之人”这首偈颂。其中,“应觉悟之人”指应当被觉悟的众生,或者这正是原文的读法。“看见”:以佛眼或普眼看见。“在百千由旬处”:即位于众多百千由旬之处。不过应当知道,这只是就一万个世界来说的。巴利
Idāni tāraṇaparimocanakaraṇākāradassanatthaṃ ‘‘bodhaneyyaṃ jana’’nti gāthā vuttā. Tattha bodhaneyyaṃ jananti bodhaneyyaṃ pajaṃ, ayameva vā pāṭho. Disvāti buddhacakkhunā vā samantacakkhunā vā disvā. Satasahassepi yojaneti anekasatasahassepi yojane ṭhitaṃ. Idaṃ pana dasasahassiyaṃyeva sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ.
据说,燃灯导师成佛之后,在菩提树下度过了七个七天,到第八个七天时,答应了大梵天的请法,在苏难陀园转动法轮,让百俱胝的天和人饮下了不死之法味。这就是第一次现观。巴利
Dīpaṅkaro kira satthā buddhattaṃ patvā bodhimūle sattasattāhaṃ vītināmetvā aṭṭhame sattāhe mahābrahmuno dhammajjhesanaṃ paṭiññāya sunandārāme dhammacakkaṃ pavattetvā koṭisataṃ devamanussānaṃ dhammāmataṃ pāyesi. Ayaṃ paṭhamo abhisamayo ahosi.
那时,导师知道自己的儿子——名叫圆肩、如公牛肩的那位——智慧已经成熟,就以这个亲生儿子为上首,宣说了像教诫罗睺罗那样的法,让九十俱胝天和人喝下了不死法味。这就是第二次现观。巴利
Atha satthā attano puttassa samavaṭṭakkhandhassa usabhakkhandhassa nāma ñāṇaparipākaṃ ñatvā taṃ atrajaṃ pamukhaṃ katvā rāhulovādasadisaṃ dhammaṃ desetvā devamanussānaṃ navutikoṭiyo dhammāmataṃ pāyesi. Ayaṃ dutiyo abhisamayo ahosi.
后来,世尊在阿摩罗婆提城门外的大吉祥树树下示现双神变,让大众摆脱束缚,然后被天众围绕,在光辉胜过太阳的三十三天,在波利质多罗树下的黄毛毯石座上,那地方极其清凉。他以能令一切天众欢喜的、自己的母亲善慧天妃为上首,一切世间都知道的清净天神、天中之天——燃灯世尊,宣说了利益一切众生、极其深奥微细、能让智慧变得明净的七部论藏,也就是阿毗达摩藏,让九千亿天众尝到了不死之法味。这是第三次现观。因此这样说:巴利
Puna bhagavā amaravatīnagaradvāre mahāsirīsarukkhamūle yamakapāṭihāriyaṃ katvā mahājanassa bandhanāmokkhaṃ katvā devagaṇaparivuto divasakarātirekajutivisarabhavane tāvatiṃsabhavane pāricchattakamūle paramasītale paṇḍukambalasilātale nisīditvā sabbadevagaṇapītisañjananiṃ attano jananiṃ sumedhādeviṃ pamukhaṃ katvā sabbalokaviditavisuddhidevo devadevo dīpaṅkaro bhagavā sabbasattahitakaraṃ paramātirekagambhīrasukhumaṃ buddhivisadakaraṃ sattappakaraṇaṃ abhidhammapiṭakaṃ desetvā navutidevakoṭisahassānaṃ dhammāmataṃ pāyesi. Ayaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –
第一次现观时,佛陀让百俱胝众生觉悟;
第二次现观时,世尊让九亿众生觉悟。巴利
‘‘Paṭhamābhisamaye buddho, koṭisatamabodhayi; Dutiyābhisamaye nātho, navutikoṭimabodhayi.
当佛陀在天宫说法的时候,
有九千亿众生,在那时证得了第三次现观。巴利
‘‘Yadā ca devabhavanamhi, buddho dhammamadesayi; Navutikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.
燃灯佛世尊有三次声闻弟子集会。其中,在苏难陀园的那次是第一会,有百千俱胝弟子聚集。因此说:巴利
Dīpaṅkarassa pana bhagavato tayo sāvakasannipātā ahesuṃ. Tattha sunandārāme koṭisatasahassānaṃ paṭhamo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –
燃灯佛导师有过三次集会。
第一次集会有百千俱胝比丘前来。巴利
‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, dīpaṅkarassa satthuno; Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo’’ti.
后来有一次,十力世尊被四十万比丘围绕着,沿着村落、市镇、都城依次游行,广泛地利益大众。他渐渐来到一个地方,那里有一座名叫那罗陀峰的山,极其悦意。这座山受到大众的恭敬供养,名闻整个世间,却被非人占据,极其恐怖。山峰高耸,仿佛与悬垂的雨云相触相吻;山顶被种种芬芳的树木和花朵熏得香气弥漫;山间有各种鹿群出没。据说,这座山被一个叫那罗陀的夜叉占据着。在那里,人们每年都要向那个夜叉献上活人祭品。巴利
Athāparena samayena dasabalo catūhi bhikkhusatasahassehi parivuto gāmanigamanagarapaṭipāṭiyā mahājanānuggahaṃ karonto cārikaṃ caramāno anukkamena ekasmiṃ padese mahājanakatasakkāraṃ sabbalokavissutaṃ amanussapariggahitaṃ atibhayānakaṃ olambāmbudharaparicumbitakūṭaṃ vividhasurabhitarukusumavāsitakūṭaṃ nānāmigagaṇavicaritakūṭaṃ nāradakūṭaṃ nāma paramaramaṇīyaṃ pabbataṃ sampāpuṇi. So kira pabbato nāradena nāma yakkhena pariggahito ahosi. Tattha pana tassa yakkhassa anusaṃvaccharaṃ mahājano manussabaliṃ upasaṃharati.
那时,燃灯世尊看到这些大众已具备成熟的善根条件,就把比丘僧团派往四方,自己独自一人,没有同伴,心中充满大悲的力量,为了调伏那个亚卡,登上了那罗陀山。那个亚卡惯吃人肉,不顾自己的利益,擅长杀害他人,忍受不了轻蔑,被愤怒冲昏了心,想要吓跑十力世尊,就摇动那座山。据说那座山被他摇动的时候,凭着世尊的威神力,反倒像是要砸在他自己头上一样。巴利
Atha dīpaṅkaro kira bhagavā tassa mahājanassa upanissayasampattiṃ disvā tato bhikkhusaṅghaṃ cātuddisaṃ pesetvā adutiyo asahāyo mahākaruṇābalavasaṅgatahadayo tañca yakkhaṃ vinetuṃ taṃ nāradapabbataṃ abhiruhi. Atha so manussabhakkho sakahitanirapekkho paravadhadakkho yakkho makkhaṃ asahamāno kodhaparetamānaso dasabalaṃ bhiṃsāpetvā palāpetukāmo taṃ pabbataṃ cālesi. So kira pabbato tena cāliyamāno bhagavato ānubhāvena tasseva matthake patamāno viya ahosi.
他因此感到害怕,心想:“来吧,我要用火把他烧了!”于是变出一大团极其可怕的火堆。可这火堆就像被逆风抛回去一样,反而只给夜叉自己带来了痛苦,连世尊袈裟上一根毫毛都烧不到。夜叉盯着看:“那沙门被烧了吗?没被烧吗?”结果他看到了十力世尊——就像秋季清净无云的满月,令一切众生生起欢喜,又像安坐在清凉水面上的莲花花蕊中一样。看到这些,夜叉心想:“哎呀,这位沙门有大神通!我对他做的每一次伤害,都只落回我自己头上。我若撇下这位沙门,就再也没有别的皈依处和依靠了。就像在地上绊倒的人,还得靠着地面才能爬起来一样。来吧,我就去皈依这位沙门!”巴利
Tato so bhīto – ‘‘handa naṃ agginā jhāpessāmī’’ti mahantaṃ atibhīmadassanaṃ aggikkhandhaṃ nibbattesi. So aggikkhandho paṭivāte khitto viya attanova dukkhaṃ janesi, na pana bhagavato cīvare aṃsumattampi daḍḍhuṃ samattho ahosi. Yakkho pana ‘‘samaṇo daḍḍho, na daḍḍho’’ti olokento dasabalaṃ saradasamayavimalakaranikaraṃ sabbajanaratikaraṃ rajanikaramiva sītalajalatalagatakamalakaṇṇikāya nisinnaṃ viya bhagavantaṃ disvā cintesi – ‘‘aho ayaṃ samaṇo mahānubhāvo, yaṃ yaṃ imassāhaṃ anatthaṃ karomi, so so mamūpariyeva patati, imaṃ pana samaṇaṃ muñcitvā aññaṃ me paṭisaraṇaṃ parāyanaṃ natthi, pathaviyaṃ upakkhalitā pathaviṃyeva nissāya uṭṭhahanti, handāhaṃ imaṃyeva samaṇaṃ saraṇaṃ gamissāmī’’ti.
他这样想过之后,就用头礼拜世尊那双具有轮相的双足,说:“尊者,我犯了过错。”然后皈依了世尊。接着,世尊为他依次说法。说法结束时,他和一万个亚卡一起证得了入流果。据说那一天,整个赡部洲的居民为了给他献祭,从每个村庄各带来一个人,还带来了大量芝麻、稻米、黑豆、绿豆、蚕豆,以及熟酥、生酥、油、蜂蜜、糖浆等。那位亚卡当天就把带来的稻米等所有东西都还给了他们,又把那些为了献祭而带来的人交给了十力世尊。巴利
Athevaṃ pana so cintetvā bhagavato cakkālaṅkatatalesu pādesu sirasā nipatitvā – ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā’’ti vatvā bhagavantaṃ saraṇamagamāsi. Athassa bhagavā anupubbikathaṃ kathesi. So desanāpariyosāne dasahi yakkhasahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tasmiṃ kira divase sakalajambudīpatalavāsino manussā tassa balikammatthaṃ ekekagāmato ekekaṃ purisaṃ āhariṃsu. Aññañca bahutilataṇḍulakulatthamuggamāsādiṃ sappinavanītatelamadhuphāṇitādiñca āhariṃsu. Atha so yakkho taṃ divasaṃ ābhatataṇḍulādikaṃ sabbaṃ tesaṃyeva datvā te balikammatthāya ānītamanusse dasabalassa niyyātesi.
那时,导师让那些人以“善来比丘”的方式出家,在七天内就让他们全部证得阿罗汉果。到了摩伽月满月那天,他身处百俱胝比丘当中,在一个具足四种条件的集会上诵出了巴帝摩卡。这四种条件是:所有比丘都是“善来比丘”,所有比丘都具足六种神通,所有比丘都没有被邀请就自己来了,那天是十五布萨日。这就是第二次集会。因此说:巴利
Atha satthā te manusse ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā antosattāheyeva sabbe arahatte patiṭṭhāpetvā māghapuṇṇamāya koṭisatabhikkhumajjhagato caturaṅgasamannāgate sannipāte pātimokkhamuddisi. Caturaṅgāni nāma sabbeva ehibhikkhū honti, sabbe chaḷabhiññā honti, sabbe anāmantitāva āgatā, pannarasūposathadivaso cāti imāni cattāri aṅgāni nāma. Ayaṃ dutiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –
又一次,当胜者独自在远离尘嚣的那罗陀峰时;
十亿位诸漏已尽、远离垢秽的阿拉汉聚集在一起。巴利
‘‘Puna nāradakūṭamhi, pavivekagate jine; Khīṇāsavā vītamalā, samiṃsu satakoṭiyo’’ti.
在这里,“已到远离处”是指舍弃了群体而独自离去。“聚集”就是聚到一处。巴利
Tattha pavivekagateti gaṇaṃ pahāya gate. Samiṃsūti sannipatiṃsu.
当燃灯佛这位世间导师来到名叫善见的山上结雨安居时,据说阎浮提洲的人们每年都会举办山顶集会。据说在那场集会中,聚集的人们见到十力佛、听了佛法之后,对那里生起信心,就出家了。在大自恣日,导师随顺他们的根性意乐,为他们讲说观法。他们听了之后,全体都遍观察诸行,依次第观和次第道,证得了阿罗汉果。随后,导师与九万俱胝比丘一起举行自恣。这就是第三次集会。因此说:巴利
Yadā pana dīpaṅkaro lokanāyako sudassananāmake pabbate vassāvāsamupagañchi, tadā kira jambudīpavāsino manussā anusaṃvaccharaṃ giraggasamajjaṃ karonti. Tasmiṃ kira samajje sannipatitā manussā dasabalaṃ disvā dhammakathaṃ sutvā tatra pasīditvā pabbajiṃsu. Mahāpavāraṇadivase satthā tesaṃ ajjhāsayānukūlaṃ vipassanākathaṃ kathesi. Taṃ sutvā te sabbe saṅkhāre sammasitvā vipassanānupubbena maggānupubbena ca arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Atha satthā navutikoṭisahassehi saddhiṃ pavāresi. Ayaṃ tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –
当大雄在善见岩山上的时候,
大牟尼与九万俱胝比丘一起行了自恣。
那时我是结发苦行者,修习极端苦行。
在空中行走,彻底通达五神通。巴利
‘‘Yamhi kāle mahāvīro, sudassanasiluccaye; Navutikoṭisahassehi, pavāresi mahāmuni. ‘‘Ahaṃ tena samayena, jaṭilo uggatāpano; Antalikkhamhi caraṇo, pañcābhiññāsu pāragū’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā);
这首偈颂是在《殊胜义论》(《法集论注》)的因缘说明中、关于燃灯佛种姓的部分被写下的。但在现在这部《佛种姓经》里并没有这首偈颂。其实,没有它反而更合理。为什么呢?因为在前面讲善慧的故事时已经说过了。巴利
Ayaṃ gāthā aṭṭhasāliniyā dhammasaṅgahaṭṭhakathāya nidānavaṇṇanāya dīpaṅkarabuddhavaṃse likhitā. Imasmiṃ pana buddhavaṃse natthi. Natthibhāvoyeva panassā yuttataro. Kasmāti ce? Heṭṭhā sumedhakathāsu kathitattāti.
据说,燃灯佛世尊说法的时候,有一万人和两万人证悟了法。至于一个、两个、三个、四个人等这样零散证悟的,那就多到数不清了。因此,燃灯佛世尊的教法流传很广,利益了众多的人。所以这样说——巴利
Dīpaṅkare kira bhagavati dhammaṃ desente dasasahassānañca vīsatisahassānañca dhammābhisamayo ahosiyeva. Ekassa pana dvinnaṃ tiṇṇaṃ catunnanti ca ādivasena abhisamayānaṃ anto natthi. Tasmā dīpaṅkarassa bhagavato sāsanaṃ vitthārikaṃ bāhujaññaṃ ahosi. Tena vuttaṃ –
二十万人的法现观发生了。
一、两个现观,从数目上说是不可计数的。巴利
‘‘Dasavīsasahassānaṃ , dhammābhisamayo ahu; Ekadvinnaṃ abhisamayā, gaṇanāto asaṅkhiyā’’ti.
在这里,“一万与两万”指的是一万和两万。“法现观”就是对四圣谛的彻底通达。“一、二”是指一和二,乃至三、四……直到十,按这种方式类推,意思就是不可计数。正因为有如此不可计数的现观,当时教法变得非常广大,达到了宏大的程度,被许多有智慧的天和人认定为能引导人出离生死,应当知道它因为增上戒等修学而丰足,因为定等修习而兴旺。因此说:巴利
Tattha dasavīsasahassānanti dasasahassānaṃ vīsatisahassānañca. Dhammābhisamayoti catusaccadhammappaṭivedho. Ekadvinnanti ekassa ceva dvinnañca , tiṇṇaṃ catunnaṃ…pe… dasannantiādinā nayena asaṅkhyeyyāti attho. Evaṃ asaṅkhyeyyābhisamayattā ca vitthārikaṃ mahantappattaṃ bahūhi paṇḍitehi devamanussehi niyyānikanti jaññaṃ jānitabbaṃ adhisīlasikkhādīhi iddhañca samādhiādīhi phītañca ahosi. Tena vuttaṃ –
那时,它分布广泛,为众人所共有,繁荣富足。
燃灯佛世尊的教法被彻底清净了。巴利
‘‘Vitthārikaṃ bāhujaññaṃ, iddhaṃ phītaṃ ahū tadā; Dīpaṅkarassa bhagavato, sāsanaṃ suvisodhita’’nti.
在这里,“彻底清净”是指被世尊完整地清净了、净化了。据说,燃灯佛世尊身边始终有四十万位具足六神通、有大威力的比丘围绕。而在那个时候,如果有还在有学阶段的修行人命终,就会受到呵责。这段话的意思是:所有人都要成为诸漏尽者之后才般涅槃。因此,那位世尊的教法极为兴盛、圆满,因为都是诸漏尽者比丘而格外庄严。所以说了下面的话:巴利
Tattha suvisodhitanti suṭṭhu bhagavatā sodhitaṃ visuddhaṃ kataṃ. Dīpaṅkaraṃ kira satthāraṃ sabbakālaṃ chaḷabhiññānaṃ mahiddhikānaṃ bhikkhūnaṃ cattāri satasahassāni parivārenti. Tena ca samayena ye sekkhā kālakiriyaṃ karonti, te garahitā bhavanti, sabbe khīṇāsavā hutvāva parinibbāyantīti adhippāyo. Tasmā hi tassa bhagavato sāsanaṃ supupphitaṃ susamiddhaṃ khīṇāsavehi bhikkhūhi ativiya sobhittha. Tena vuttaṃ –
四十万(比丘),具足六神通、大神力,
他们恒时围绕燃灯佛、世间知者。巴利
‘‘Cattāri satasahassāni, chaḷabhiññā mahiddhikā; Dīpaṅkaraṃ lokaviduṃ, parivārenti sabbadā.
那时候,凡是舍弃了人间生命的人,
尚未证得无我慢的有学,他们就会受到呵责。巴利
‘‘Ye keci tena samayena, jahanti mānusaṃ bhavaṃ; Appattamānasā sekhā, garahitā bhavanti te.
盛开善妙的教法,由诸阿罗汉、如是者所庄严;
诸漏已尽的清净者们,永远为它增添光彩。巴利
‘‘Supupphitaṃ pāvacanaṃ, arahantehi tādihi; Khīṇāsavehi vimalehi, upasobhati sabbadā’’ti.
在这里,所谓“四十万”,只是按数目来说的。为了表明“这些比丘就是前面所说的那个数目”,才说“六通大神力者”,应当这样理解它的意思。或者,“六通大神力者”也可以理解为“六种神通具有大神力者”,这里的词是属格意义,用同格的方式来表达。所谓“常围绕”,意思是:一切时候都恒常围绕具足十力的世尊,从不离开世尊到别处去。“于那时”,就是指那个时刻。不过这个“时”字,可以在集合等九种含义中见到。正如所说的:巴利
Tattha cattāri satasahassānīti gaṇanāya dassitā evaṃ dassitagaṇanā ime bhikkhūti dassanatthaṃ ‘‘chaḷabhiññā mahiddhikā’’ti vuttanti evamattho gahetabbo. Atha vā chaḷabhiññā mahiddhikāti chaḷabhiññānaṃ mahiddhikānanti sāmiatthe paccattavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Parivārenti sabbadāti niccakālaṃ dasabalaṃ parivārenti, bhagavantaṃ muñcitvā katthaci na gacchantīti adhippāyo. Tena samayenāti tasmiṃ samaye. Ayaṃ pana samaya-saddo samavāyādīsu navasu atthesu dissati. Yathāha –
在集合、在刹那、在时节,在群体、在原因、在见解中,
在获得时、在断除时,以及在通达时,这个字都会出现。巴利
‘‘Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu; Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.1; ma. ni. aṭṭha. 1.mūlapariyāyasuttavaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.1; a. ni. aṭṭha. 1.1.1; dha. sa. aṭṭha. 1 kāmāvacarakusalapadabhājanīya; khu. pā. aṭṭha. maṃgalasuttavaṇṇanā, evamiccādipāṭhavaṇṇanā; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.184);
在这里,应该把它理解为“时节”;“在那个时节”就是这个意思。“成为人”就是人的状态、做人的状态。“未得心者”是指还没有得到、还没有证得“心”的那些人。“心”这个词是贪、心以及阿罗汉果的同义词。比如“行于虚空中的套索,那运行的心意”这句里,这里的“贪”被称为“心意”。在“心、意、心意、心脏、清净”这句里,这里指的是心。在“未得心意的有学,应在人间作时死”这句里,这里指的是阿罗汉果。这里所指的也正是阿罗汉果。所以意思是“未证得阿罗汉果”。“有学”是以什么含义称为有学呢?是以获得有学法这个含义称为有学。这确实说过:“尊者,到什么程度才是有学呢?在这里,比丘具足有学的正见……乃至……具足有学的正定。比丘,到这个程度就是有学。”另外,“正在学”所以叫有学。这确实说过:“比丘,因为‘他学、他学’,所以称为有学。他学什么呢?他学增上戒,也学增上心,也学增上慧,比丘,因此称为有学。”巴利
Idha so kāle daṭṭhabbo; tasmiṃ kāleti attho. Mānusaṃ bhavanti manussabhāvaṃ. Appattamānasāti appattaṃ anadhigataṃ mānasaṃ yehi te appattamānasā. Mānasanti rāgassa ca cittassa ca arahattassa ca adhivacanaṃ. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso’’ti (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) hi ettha pana rāgo ‘‘mānaso’’ti vutto. ‘‘Cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍara’’nti (dha. sa. 6; vibha. 184; mahāni. 1; cūḷani. pārāyanānugītigāthāniddesa 114) ettha cittaṃ. ‘‘Appattamānaso sekho, kālaṃ kayirā janesutā’’ti (saṃ. ni. 1.159) ettha arahattaṃ. Idhāpi arahattameva adhippetaṃ (dha. sa. aṭṭha. 5 kāmāvacarakusalaniddesavārakathā; mahāni. aṭṭha. 1). Tasmā appattaarahattaphalāti attho. Sekhāti kenaṭṭhena sekhā? Sekhadhammapaṭilābhaṭṭhena sekhā. Vuttañhetaṃ – ‘‘kittāvatā nu kho, bhante, sekho hotīti? Idha, bhikkhave, bhikkhu sekhāya sammādiṭṭhiyā samannāgato hoti…pe… sekhena sammāsamādhinā samannāgato hoti. Ettāvatā kho, bhikkhave, bhikkhu sekho hotī’’ti (saṃ. ni. 5.13). Api ca sikkhantīti sekhā. Vuttañhetaṃ – ‘‘sikkhati, sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekhoti vuccati. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati adhicittampi adhipaññampi sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekhoti vuccatī’’ti (a. ni. 3.86).
善加绽放,就是开得非常好。教说,就是受到称赞的话,或者说已经成熟的话,称为胜语;胜语本身就是教说,意思是教法。庄严,就是光辉显耀、极其明亮。一切时,就是所有时候。也有版本写作“与诸天一同庄严”。巴利
Supupphitanti suṭṭhu vikasitaṃ. Pāvacananti pasatthaṃ vacanaṃ, vuddhippattaṃ vā vacanaṃ pavacanaṃ, pavacanameva pāvacanaṃ, sāsananti attho. Upasobhatīti abhirājati ativirocati. Sabbadāti sabbakālaṃ. ‘‘Upasobhati sadevake’’tipi pāṭho.
燃灯佛世尊的都城叫喜乐城,父亲是刹帝利种姓的善天,母亲是王后善慧,两位上首弟子是善吉祥和提舍,侍者叫善来,两位上首女弟子是难陀和苏难陀。那位世尊的菩提树是毕波罗树,高八十肘,寿命十万岁。那为什么要说明这些出生地、都城之类的事情呢?回答是:如果一个人不知道佛的出生都城、父亲、母亲,那倒也没什么。但对于这位佛,如果既不知道他的出生都城,也不知道他的父母,人们就会猜想:这大概是天神、帝释、夜叉、魔或梵天吧。或者他们会觉得,就算是天神,这样的神通也算不上什么稀奇,于是就会认为不值得听、不值得信。这样一来,就不会生起现观。没有现观的话,佛陀出世就没有意义,教法也不能引导人出离。所以,一切诸佛的出生都城等具体情况都应该显示出来。因此这样说——巴利
Tassa dīpaṅkarassa bhagavato rammavatī nāma nagaraṃ ahosi, sudevo nāma khattiyo pitā, sumedhā nāma devī mātā, sumaṅgalo ca tisso cāti dve aggasāvakā, sāgato nāma upaṭṭhāko, nandā ca sunandā cāti dve aggasāvikā, bodhi tassa bhagavato pipphalirukkho ahosi, asītihatthubbedho, satasahassavassāni āyūti. Kiṃ panimesaṃ jātanagarādīnaṃ dassane payojananti ce? Vuccate – yassa yadi neva jātanagaraṃ na pitā na mātā paññāyeyya, imassa pana neva jātanagaraṃ na pitā na mātā paññāyati, devo vā sakko vā yakkho vā māro vā brahmā vā esa maññe, devānampi īdisaṃ pāṭihāriyaṃ anacchariyanti maññamānā na sotabbaṃ na saddahitabbaṃ maññeyyuṃ, tato abhisamayo na bhaveyya, asati abhisamaye niratthako buddhuppādo bhaveyya, aniyyānikaṃ sāsanaṃ. Tasmā sabbabuddhānaṃ jātanagarādiko paricchedo dassetabbo. Tena vuttaṃ –
有一座城名叫乐美,有一位刹帝利名叫善天;
须弥陀是生母,燃灯导师的母亲。巴利
‘‘Nagaraṃ rammavatī nāma, sudevo nāma khattiyo; Sumedhā nāma janikā, dīpaṅkarassa satthuno.
善吉祥和帝须,是两位上首弟子;
名叫善来的侍者,是燃灯导师的侍者。巴利
‘‘Sumaṅgalo ca tisso ca, ahesuṃ aggasāvakā; Sāgato nāmupaṭṭhāko, dīpaṅkarassa satthuno.
难陀和苏难陀,是两位上首女弟子。
世尊的那棵菩提树,叫做毕波罗。巴利
‘‘Nandā ceva sunandā ca, ahesuṃ aggasāvikā; Bodhi tassa bhagavato, pipphalīti pavuccati.
燃灯大牟尼,身高八十肘;
他如灯树般照耀,又如盛开的娑罗树王。巴利
‘‘Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni; Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.
那位大仙的寿命有十万年。
他住世如此之久,度脱了众多众生。巴利
‘‘Satasahassavassāni, āyu tassa mahesino; Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.
让正法发光,并帮助大众渡到彼岸;
就像一团大火烧完之后,他和他的弟子们一起彻底熄灭了。巴利
‘‘Jotayitvāna saddhammaṃ, santāretvā mahājanaṃ; Jalitvā aggikkhandhova, nibbuto so sasāvako.
那神通与那名声,以及她足下的那些轮宝;
那一切都已消失,难道一切诸行不都是空的吗?巴利
‘‘Sā ca iddhi so ca yaso, tāni ca pādesu cakkaratanāni; Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.
这里,“名叫善天的刹帝利”意思是:一个名叫善天的刹帝利是他的父亲。“生母”就是亲生母亲。“毕波罗”是毕波罗树,一种金色的波罗树,是他的菩提树。“高八十肘”就是高度有八十肘。“或者像灯树一样”:就像一棵挂满点燃灯串的灯树,世尊的身体在高度、围度和体态上都圆满具足,以三十二种大丈夫相和八十种随形好庄严,身上绽放的光芒之网向四方散布,就像群星闪耀、照亮天空一样;世尊在世时就是这样光彩照人,所以说“他照耀”。“像盛开的娑罗王树一样”:就像开满花、所有枝条都开满花、高一百由旬的娑罗王树,又像所有枝条都开满花、高八十肘的拘那婆树,世尊看起来极其辉煌耀眼。巴利
Tattha sudevo nāma khattiyoti sudevo nāmassa khattiyo pitā ahosīti attho. Janikāti janetti. Pipphalīti pilakkhakapītanarukkho bodhi. Asītihatthamubbedhoti asītihatthaṃ uccaggato. Dīparukkho vāti sampajjalitadīpamālākulo dīparukkho viya ārohapariṇāhasaṇṭhānapāripūrisampanno dvattiṃsavaralakkhaṇānubyañjanasamalaṅkatasarīro vipphuritaraṃsijālāvisaratārāgaṇasamujjalamiva gaganatalaṃ bhagavā dharamānakāle sobhatīti sobhittha. Sālarājāva phullitoti pupphito sabbaphāliphullo sālarājarukkho viya ca sabbaphāliphullo yojanasatubbedho pāricchatto viya ca asītihatthubbedho bhagavā ativiya sobhati.
“十万年”是指他的寿命有十万年。“住立那么长时间”就是住世那么久。“民众”指人群。“度化了大众”就是让大众渡过之后。“度化了含天神的”也是一种读法,意思是含天神在内的世间。“那种神力”指那种成就、威神力。“那种名声”指随行的眷属。“那一切都消失了”是说前面所说的种种成就全都消失、灭尽了。一切行岂不是空无的吗?就是说,一切有为法岂不都是空无、虚无,没有恒常、自我等实质的吗?巴利
Satasahassavassānīti vassasatasahassāni tassa āyūti attho. Tāvatā tiṭṭhamānoti tāvatakaṃ kālaṃ tiṭṭhamāno. Janatanti janasamūhaṃ. Santāretvā mahājananti tārayitvā mahājanaṃ. ‘‘Santāretvā sadevaka’’ntipi pāṭho, tassa sadevakaṃ lokanti attho. Sā ca iddhīti sā ca sampatti ānubhāvo. So ca yasoti so ca parivāro. Sabbaṃ tamantarahitanti taṃ sabbaṃ vuttappakāraṃ sampattijātaṃ antarahitaṃ apagatanti attho. Nanu rittā sabbasaṅkhārāti sabbe pana saṅkhatadhammā nanu rittā tucchā, niccasārādirahitāti attho.
这里,关于城市等的划分在经文中本来就有。但“众多”这一项没有出现,应当把它引出来说明。具体是:儿子的划分、妻子的划分、宫殿的划分、在家生活的划分、舞女的划分、出家的划分、精进的划分、精舍的划分、侍者的划分。说明这些的理由,前面已经说过。那位燃灯佛有三十万妻子,他的正妃名叫莲花,他的儿子名叫牛肩。因此这样说:巴利
Ettha pana nagarādiparicchedo pāḷiyamāgatova. Sambahulavāro pana nāgato, so ānetvā dīpetabbo. Seyyathidaṃ – puttaparicchedo, bhariyāparicchedo, pāsādaparicchedo, agāravāsaparicchedo, nāṭakitthiparicchedo, abhinikkhamanaparicchedo, padhānaparicchedo, vihāraparicchedo, upaṭṭhākaparicchedoti. Etesampi dīpane kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Tassa pana dīpaṅkarassa bhariyānaṃ tisatasahassaṃ ahosi. Tassa aggamahesī padumā nāma, tassa pana putto usabhakkhandho nāma. Tena vuttaṃ –
他的妻子名叫莲华,容貌就像盛开的莲花一样。
阿陀阇是牛肩,燃灯导师的儿子。
名为天鹅、苍鹭、孔雀的三座宫殿也被认为如此。
据说,他在家生活了一万年。
他乘着象车出家,这位胜利者住在难达园中。
据说,那位名叫难陀的侍者,就是给世间带来欢喜的人。巴利
‘‘Bhariyā padumā nāma, vibuddhapadumānanā; Atrajo usabhakkhandho, dīpaṅkarassa satthuno. ‘‘Haṃsā koñcā mayūrākhyā, pāsādāpi tayo matā; Dasavassasahassāni, agāraṃ avasī kira. ‘‘Hatthiyānena nikkhanto, nandārāme jino vasī; Nando nāmassupaṭṭhāko, lokānandakaro kirā’’ti.
不过,一切诸佛有五种差异:寿命差异、身量差异、族姓差异、精进差异和身光差异。其中,所谓寿命差异,就是有些佛寿命长,有些佛寿命短。比如燃灯世尊的寿命是十万岁,而我们的世尊是一百岁。巴利
Sabbabuddhānaṃ pana pañca vemattāni honti āyuvemattaṃ pamāṇavemattaṃ kulavemattaṃ padhānavemattaṃ rasmivemattanti. Tattha āyuvemattaṃ nāma keci dīghāyukā honti keci appāyukā. Tathā hi dīpaṅkarassa pana bhagavato vassasatasahassaṃ āyuppamāṇaṃ ahosi, amhākaṃ bhagavato vassasataṃ.
所谓“身量差异”,就是有些佛身材高,有些佛身材矮。比如燃灯佛身高八十肘,而我们的世尊身高十八肘。巴利
Pamāṇavemattaṃ nāma keci dīghā honti keci rassā. Tathā hi dīpaṅkaro asītihatthappamāṇo ahosi, amhākaṃ pana bhagavā aṭṭhārasahatthappamāṇo.
所谓“族姓差异”,就是有些佛出生在刹帝利家族,有些出生在婆罗门家族。比如燃灯佛等出生在刹帝利家族,拘留孙佛、拘那含佛等出生在婆罗门家族。巴利
Kulavemattaṃ nāma keci khattiyakule nibbattanti keci brāhmaṇakule. Tathā hi dīpaṅkarādayo khattiyakule nibbattiṃsu, kakusandhakoṇāgamanādayo brāhmaṇakule.
所谓精进的差别,就是有些佛的精进只持续较短时间,比如迦叶佛世尊;有些佛的精进则能长久持续,就像我们的世尊那样。巴利
Padhānavemattaṃ nāma kesañci padhānaṃ ittarameva hoti yathā kassapassa bhagavato , kesañci addhaniyaṃ amhākaṃ bhagavato viya.
所谓“光之差別”,是指吉祥佛世尊的身光遍照一万个世界后停住,而我们的世尊身光只有一寻那么大。其中,光之差別取决于内心的意愿:你想让身光照多远,身光就照多远。吉祥佛的意愿是“让光明遍照一万个世界”。不过,在所证得的功德上,任何人之间都没有差别。巴利
Rasmivemattaṃ nāma maṅgalassa bhagavato sarīrasmi dasasahassilokadhātuṃ pharitvā aṭṭhāsi, amhākaṃ bhagavato byāmamattaṃ. Tatra rasmivemattaṃ ajjhāsayapaṭibaddhaṃ hoti. Yo yattakaṃ icchasi, tassa tattakaṃ sarīrappabhā pharati. Maṅgalassa pana ‘‘dasasahassilokadhātuṃ pharatū’’ti ajjhāsayo ahosi. Paṭividdhaguṇesu pana kassaci vemattaṃ nāma natthi (dī. ni. aṭṭha. 2.12 ādayo).
同样地,一切诸佛都有四种不可舍弃之处。菩提座不可舍弃,只在一个地方。转法轮处不可舍弃,就在鹿野苑。从天上降下时,在僧伽施城门前最初迈出的那一步,不可舍弃。在祇园精舍的香室中,四个床脚的位置,不可舍弃。精舍本身也不可舍弃,只不过它可大可小。巴利
Tathā sabbabuddhānaṃ cattāri avijahitaṭṭhānāni nāma honti. Bodhipallaṅko avijahito ekasmiṃyeva ṭhāne hoti. Dhammacakkappavattanaṭṭhānaṃ isipatane migadāye avijahitameva hoti. Devorohaṇakāle saṅkassanagaradvāre paṭhamapādakkamo avijahitova hoti. Jetavane gandhakuṭiyā cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva honti. Vihāropi avijahitova. So pana khuddako vā mahanto vā hoti.
另外,还有我们这位世尊独有的“俱生分别”和“星宿分别”这两种殊胜之处。据说,与我们的全知菩萨同时出生的有七种:罗睺罗的母亲、阿难长老、阐那、马王犍陟、宝藏瓶、大菩提树和迦留陀夷。这些就是同时俱生的事物。据说,这位大士正是在乌塔拉萨拉星宿时入母胎,在乌塔拉萨拉星宿时大出家,在乌塔拉萨拉星宿时转法轮,在乌塔拉萨拉星宿时示现双神变;在毗舍佉星宿时出生、成正觉、般涅槃;在摩伽星宿时,弟子集会以及舍寿行发生;在阿沙育迦星宿时,从三十三天降下。应当引用这些来阐明。这就是“众多”这一部分的分判。其余偈颂,其义自明。巴利
Aparaṃ pana amhākaṃyeva bhagavato sahajātaparicchedañca nakkhattaparicchedañca visesaṃ. Amhākaṃ sabbaññubodhisattena kira saddhiṃ rāhulamātā ānandatthero channo kaṇḍako assarājā nidhikumbhā mahābodhirukkho kāḷudāyīti imāni sata sahajātāni. Mahāpuriso kira uttarāsāḷhanakkhatteneva mātukucchiṃ okkami, mahābhinikkhamanaṃ nikkhami , dhammacakkaṃ pavattesi, yamakapāṭihāriyaṃ akāsi. Visākhanakkhattena jāto ca abhisambuddho ca parinibbuto ca, māghanakkhattena tassa sāvakasannipāto ceva āyusaṅkhāravosajjanañca ahosi, assayujanakkhattena devorohaṇanti ettakaṃ āharitvā dīpetabbaṃ. Ayaṃ sambahulavāraparicchedo. Sesagāthā sauttānā evāti.
就这样,燃灯世尊住世直到寿命尽时,做完了所有佛陀该做的事,然后随着因缘次第,以无余涅槃界而般涅槃。巴利
Iti bhagavā dīpaṅkaro yāvatāyukaṃ ṭhatvā sabbabuddhakiccaṃ katvā anukkamena anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.
据说,在燃灯十力佛出现的那个劫里,另外还有三位佛陀出世:渴爱作佛、慧作佛、皈依作佛。在他们面前,菩萨没有得到授记,所以这里没有列出他们。不过,注释书里为了展示从那一劫开始依次出现的所有佛陀,才说了下面这段——巴利
Yasmiṃ kira kappe dīpaṅkaradasabalo udapādi, tasmiṃ aññepi taṇhaṅkaro, medhaṅkaro, saraṇaṅkaroti tayo buddhā ahesuṃ. Tesaṃ santike bodhisattassa byākaraṇaṃ natthi. Tasmā te idha na dassitā. Aṭṭhakathāyaṃ pana tamhā kappā ādito paṭṭhāyuppannuppanne sabbabuddhe dassetuṃ idaṃ vuttaṃ –
渴爱作佛、慧作佛,还有皈依作佛;
燃灯正等觉者,还有衮丹雅两足尊。
吉祥者与善意者,离婆多是光耀的牟尼;
无比见佛、莲华佛,那罗陀佛、莲华上佛。
善慧、善生、喜见、大名闻,
见义者、见法者,悉达多、世间导者。
提舍佛、普沙佛与正觉佛;毗婆尸佛、尸弃佛、毗舍婆佛。
拘留孙佛、拘那含牟尼佛,还有迦叶导师。
这些曾是大觉者,已离贪,心得安定;
就像太阳带着百道光芒升起,驱散了大黑暗;
他们像燃烧的大火堆一样,燃烧之后,那些有弟子的人寂灭了。巴利
‘‘Taṇhaṅkaro medhaṅkaro, athopi saraṇaṅkaro; Dīpaṅkaro ca sambuddho, koṇḍañño dvipaduttamo. ‘‘Maṅgalo ca sumano ca, revato sobhito muni; Anomadassī padumo, nārado padumuttaro. ‘‘Sumedho ca sujāto ca, piyadassī mahāyaso; Atthadassī dhammadassī, siddhattho lokanāyako. ‘‘Tisso phusso ca sambuddho, vipassī sikhi vessabhū; Kakusandho koṇāgamano, kassapo cāpi nāyako. ‘‘Ete ahesuṃ sambuddhā, vītarāgā samāhitā; Sataraṃsīva uppannā, mahātamavinodanā; Jalitvā aggikkhandhāva, nibbutā te sasāvakā’’ti. (apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; cariyā. aṭṭha. nidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā);