第23章 毗舍婆佛史注释
23. Vessabhūbuddhavaṃsavaṇṇanā
尸弃正自觉佛的教法后来隐没之后，在他教法中还剩下人寿七万岁的人们逐渐递减，最后减到人寿十岁。之后人寿又再增长，达到无法计量的岁数，然后又逐渐递减，到人寿六万岁的时候，战胜心意、征服一切世间、自悟的导师毗舍婆佛出现在世间。他圆满种种波罗蜜后，投生到兜率天，从那里命终，入于阿诺摩城善悦王与正后持戒女雅萨瓦提的母胎中结生。过了十个月，他在无上园林中从母胎降生，一出生就令众人欢喜，发出牛王吼声。因此，在取名那天，人们为他取名为“毗舍婆”。他在家生活了六千年，拥有鲁吉、苏鲁吉、拉提瓦达那三座宫殿，有三万女子以苏吉塔天女为首，侍奉在他身边。
Sikhissa pana sammāsambuddhassa aparabhāge antarahite tassa sāsane sattativassasahassāyukā manussā anukkamena parihāyitvā dasavassāyukā ahesuṃ. Puna vaḍḍhitvā aparimitāyukā hutvā anukkamena parihāyitvā saṭṭhivassasahassāyukā ahesuṃ. Tadā vijitamanobhū sabbalokābhibhū sayambhū vessabhū nāma satthā loke udapādi. So pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā anomanagare suppatītassa suppatītassa nāma rañño aggamahesiyā sīlavatiyā yasavatiyā nāma kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. So dasannaṃ māsānaṃ accayena anupamuyyāne mātukucchito nikkhami. Jāyamānova janaṃ tosento vasabhanādaṃ nadi. Tasmā vasabhanādahetuttā tassa nāmaggahaṇadivase ‘‘vessabhū’’ti nāmamakaṃsu . So chabbassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Ruci-suruci-rativaḍḍhananāmakā tayo pāsādā tassa ahesuṃ. Sucittādevippamukhāni tiṃsa itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.
他看见四种预兆之后，在名叫善绘的天女所生的善觉王子出生时，乘坐金轿前往园林观看，途中拿起提婆达多给的袈裟，就出家了。三万七千人跟着他一起出家。于是他在这些人的围绕下，修了六个月的苦行。在毗舍佉月满月那天，他在善绘村享用了祥增女给的乳糜粥，在沙罗树林里度过了白天。傍晚，他接过人主龙王给的八把草，右绕沙罗菩提树。那棵沙罗树的大小和那棵婆利树一样，它的花果之庄严也应同样理解。他走到沙罗树下，铺开宽四十肘的草座，盘腿坐下，远离了诸盖，去除了一切欲乐与骄慢的障碍，获得无碍之智，说出这样的感兴语：“历经多生轮回……已尽诸渴爱。”他在那里度过了七七四十九天，看到自己的幼弟须那王子和北方王子具备了得度的因缘，便从天路前往，降落在阿诺摩城附近的阿鲁那园林，让园林守护者把两位王子叫来，在他们及其随从中间转动了法轮。那时，有八十俱胝千人获得了第一次法现观。
So cattāri nimittāni disvā sucittāya nāma deviyā suppabuddhe nāma kumāre uppanne suvaṇṇasivikāya uyyānadassanatthāya gantvā devadattāni kāsāyāni gahetvā pabbaji. Taṃ sattattiṃsasahassāni anupabbajiṃsu. Atha so tehi parivuto cha māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya sucittanigame sandissamānasarīrāya sirivaḍḍhanāya nāma dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye narindanāgarājena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā sālabodhiṃ padakkhiṇato upāgami. Tassāpi sālassa tadeva pāṭaliyā pamāṇameva pamāṇaṃ ahosi. Tatheva pupphaphalasirivibhavo veditabbo. So sālamūlamupagantvā cattālīsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā vigatanīvaraṇaṃ sabbakāmamadāvaraṇaṃ anāvaraṇañāṇaṃ paṭilabhitvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ tattheva vītināmetvā attano kaniṭṭhabhātikassa soṇakumārassa uttarakumārassa ca upanissayasampattiṃ disvā devapathena gantvā anomanagarasamīpe aruṇuyyāne otaritvā uyyānapālena kumāre pakkosāpetvā tesaṃ saparivārānaṃ majjhe dhammacakkaṃ pavattesi. Tadā asītiyā koṭisahassānaṃ paṭhamo abhisamayo ahosi.
后来，世尊在各地游化，随处说法，有七十俱胝千人众证得法现观，这是第二次现观。就在阿诺摩城，世尊破除邪见之网，打倒外道的慢幢，摧毁骄慢与陶醉，高举法幢，在广达九十由旬的人众和无量天众面前示现双神变，令天与人皆生净信，以甘露法味使六十俱胝人众得到满足，这是第三次现观。因此说——
Puna janapadacārikaṃ caranto bhagavā tattha tattha dhammaṃ desento sattatiyā koṭisahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, so dutiyo abhisamayo ahosi. Anomanagareyeva diṭṭhijālaṃ bhindanto titthiyamānaddhajaṃ pātento mānamadaṃ viddhaṃsento dhammaddhajaṃ samussayanto navutiyojanavitthatāya manussaparisāya parimāṇarahitāya devaparisāya yamakapāṭihāriyaṃ katvā devamanusse pasādetvā saṭṭhikoṭiyo dhammāmatena tappesi, so tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –
就在那个曼达劫中，他是无与伦比、无可匹敌的圣者。
有个导师名叫毗舍婆，出现在了世间。
‘‘Tattheva maṇḍakappamhi, asamo appaṭipuggalo; Vessabhū nāma nāmena, loke uppajji nāyako.
贪欲之火确实在燃烧，那时，渴爱已被征服。
就像大象挣断束缚，证得了无上正觉。
‘‘Ādittaṃ vata rāgaggi, taṇhānaṃ vijitaṃ tadā; Nāgova bandhanaṃ chetvā, patto sambodhimuttamaṃ.
当毗舍婆佛——这位世间导师——转动法轮的时候，
有八万俱胝众生初次证悟了四圣谛。
‘‘Dhammacakkaṃ pavattente, vessabhūlokanāyake; Asītikoṭisahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahu.
当世间最尊、人中雄者游化于国土时，
七千亿众生有了第二次现观。
‘‘Pakkante cārikaṃ raṭṭhe, lokajeṭṭhe narāsabhe; Sattatikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahu.
他破除大邪见，示现神通；
人与天众齐聚一堂，在一万有诸天的世界中。
‘‘Mahādiṭṭhiṃ vinodento, pāṭiheraṃ karoti so; Samāgatā naramarū, dasasahassī sadevake.
看到极其稀有、前所未有、令人毛骨悚然的一幕，
天界众生和人类中，有六十俱胝之众都觉悟了。
‘‘Mahāacchariyaṃ disvā, abbhutaṃ lomahaṃsanaṃ; Devā ceva manussā ca, bujjhare saṭṭhikoṭiyo’’ti.
在这里，“燃烧”是指整个三界都完全燃烧起来。“贪火”是指由贪欲。“渴爱所征服的国土，即自在魔的领域”，要这样理解。“如象断缚”：就像大象挣断腐烂的藤蔓束缚一样，断除束缚之后，达到并证得了正觉。“十千世界”是指在十千世界系统之内。“并诸天界”是指包含天界在内的世界。“觉悟”是指他们觉悟了。
Tattha ādittanti sakalamidaṃ lokattayaṃ sampadittaṃ. Rāgaggīti rāgena. Taṇhānaṃ vijitanti taṇhānaṃ vijitaṃ raṭṭhaṃ vasavattiṭṭhānanti evaṃ ñatvāti attho. Nāgova bandhanaṃ chetvāti hatthī viya pūtilatābandhanaṃ chinditvā sambodhiṃ patto adhigato. Dasasahassīti dasasahassiyaṃ. Sadevaketi sadevake loke. Bujjhareti bujjhiṃsu.
在索那和郁多罗两位大弟子聚会的时候，有八万出家后证得阿拉汉果的人在场，世尊在摩伽月满月那天为他们诵说巴帝摩卡，这就是第一次集会。后来，与征服一切世间的毗舍婆佛一起出家的三万七千位比丘，在僧团人数减少的时候离开了。他们听说了毗舍婆正自觉者转法轮的事，就来到梭雷亚城，见到了世尊。世尊为他们说法，然后用“善来比丘”的方式让他们全部出家，在具足四支的集会中诵说巴帝摩卡，这就是第二次集会。
Soṇuttarānaṃ pana dvinnaṃ aggasāvakānaṃ samāgame pabbajitānaṃ asītiyā arahantasahassānaṃ majjhe māghapuṇṇamāyaṃ pātimokkhaṃ uddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Yadā pana vessabhunā sabbalokābhibhunā saha pabbajitā sattattiṃsasahassasaṅkhā bhikkhū gaṇato ohīnasamaye pakkantā, te vessabhussa sammāsambuddhassa dhammacakkappavattiṃ sutvā soreyyaṃ nāma nagaraṃ āgantvā bhagavantaṃ addasaṃsu. Tesaṃ bhagavā dhammaṃ desetvā sabbeva te ehibhikkhupabbajjāya pabbājetvā caturaṅgasamannāgatāya parisāya pātimokkhaṃ uddisi, so dutiyo sannipāto ahosi.
当那利瓦哈纳城的寂静王子治理国家时，世尊出于悲悯来到那里。王子听说世尊到来，就带着眷属出城迎接，邀请世尊，做了盛大的布施，听闻佛法后心生净信，便出家了。有六万名男子跟随他出家。他们和王子一起证得了阿拉汉果。毗舍婆佛被这些比丘围绕，诵出了巴帝摩卡，这是第三次集会。因此说——
Yadā pana nārivāhananagare upasanto nāma rājaputto rajjaṃ kāresi, tassānukampāya bhagavā tattha agamāsi, sopi bhagavato āgamanaṃ sutvā saparivāro bhagavato paccuggamanaṃ katvā nimantetvā mahādānaṃ datvā tassa dhammaṃ sutvā pasannahadayo pabbaji. Taṃ saṭṭhisahassasaṅkhā purisā anupabbajiṃsu. Te tena saddhiṃ arahattaṃ pāpuṇiṃsu. So tehi parivuto vessabhū bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –
毗舍婆大仙有过三次集会。
那些漏尽、无垢、心已寂静、安住于忍辱的圣者们。
‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, vessabhussa mahesino; Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.
八万比丘的第一次集会；
第二次集会，有七万比丘。
‘‘Asītibhikkhusahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo; Sattatibhikkhusahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.
六万名比丘的第三次集会。
那些已经超越衰老等怖畏的大仙之子。
‘‘Saṭṭhibhikkhusahassānaṃ , tatiyo āsi samāgamo; Jarādibhayatītānaṃ, orasānaṃ mahesino’’ti.
那时，我们的菩萨在獐子城成为一位名叫极喜见善见的国王。当世间导师来到獐子城时，他听了那位佛陀说的法，心生净信，把十指合拢、光辉灿烂的合掌，像一朵洁净无瑕、完全绽放的莲花蕾一样举到头顶，向以佛陀为首的僧团布施了连同袈裟在内的大供养。他就在那里为世尊建了一座香室，围绕香室又建了一千座精舍，然后把所有财产都奉献给世尊的教法，接着在世尊身边出家。他具足戒行功德，乐于修持十三头陀支功德，乐于寻求菩提资粮，欢喜安住于佛陀的教法中。那位世尊也为他授记说：在未来，从今以后三十一劫之后，这位名叫乔达摩的将成为佛陀。因此这样说：
Tadā amhākaṃ bodhisatto sarabhavatīnagare paramapiyadassano sudassano nāma rājā hutvā vessabhumhi lokanāyake sarabhanagaramupagate tassa dhammaṃ sutvā pasannahadayo dasanakhasamodhānasamujjalaṃ jalajāmalāvikalakamalamakulasadisamañjaliṃ sirasi katvā buddhappamukhassa saṅghassa sacīvaraṃ mahādānaṃ datvā tattheva bhagavato nivāsatthāya gandhakuṭiṃ katvā taṃ parikkhipitvā vihārasahassaṃ kāretvā sabbañca vibhavajātaṃ bhagavato sāsane pariccajitvā tassa santike pabbajitvā ācāraguṇasampanno terasadhutaguṇesu nirato bodhisambhārapariyesanāya rato buddhasāsanābhirato vihāsi. Sopi taṃ bhagavā byākāsi – ‘‘anāgate ito ekattiṃsakappe ayaṃ gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti. Tena vuttaṃ –
那时，我是一个名叫善见的刹帝利。
邀请了大雄之后，又献上了极为珍贵的布施；
我以饭食、饮料和衣服，供养了与僧团在一起的胜者。
‘‘Ahaṃ tena samayena, sudassano nāma khattiyo; Nimantetvā mahāvīraṃ, dānaṃ datvā mahārahaṃ; Annapānena vatthena, sasaṅghaṃ jinapūjayiṃ.
那位无与伦比的佛陀，转动了无上法轮；
听了这殊胜的法之后，我就乐于出家了。
‘‘Tassa buddhassa asamassa, cakkaṃ vattitamuttamaṃ; Sutvāna paṇitaṃ dhammaṃ, pabbajjamabhirocayiṃ.
举行了大布施之后，日日夜夜都不曾懈怠疲倦；
我在具足功德的胜者身边出家，成了比丘。
‘‘Mahādānaṃ pavattetvā, rattindivamatandito; Pabbajjaṃ guṇasampannaṃ, pabbajiṃ jinasantike.
具足正行与功德，安住于义务与戒行。
我寻求一切知智，乐于安住在胜者的教法里。
‘‘Ācāraguṇasampanno, vattasīlasamāhito; Sabbaññutaṃ gavesanto, ramāmi jinasāsane.
带着信心和喜悦，我礼敬导师佛陀；
因为觉悟这个原因，喜在我心中生起。
‘‘Saddhāpītiṃ upagantvā, buddhaṃ vandāmi sattharaṃ; Pīti uppajjati mayhaṃ, bodhiyāyeva kāraṇā.
正觉者知道他的心已不退转，便说了这句话：
从这以后第三十一劫，这位将会成为佛陀。
‘‘Anivattamānasaṃ ñatvā, sambuddho etadabravi; Ekattiṃse ito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.
曾有可爱的迦毗罗卫城……（中略）……我们将当面见到这位。
‘‘Ahu kapilavhayā rammā…pe… hessāma sammukhaṃ imaṃ.
听了她的话之后，我的心更加生起净信。
我立下了更殊胜的誓愿，要圆满十种波罗蜜。
‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ; Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.
在这里，“转法轮”就是法轮已经被转动。“殊胜的法”是指超乎常人的法。“知道出家是功德具足之后才出家”，意思是知道出家是功德具足之后才出家。“圆满履行义务和戒律的人”，是指在各种义务和戒律上都安住专注；意思是在圆满履行那些义务和戒律上专注。“我欢喜”，就是我喜悦。“具足信心与喜悦”，就是获得信心和喜悦之后。“我礼敬”，就是我已礼敬；这里应当理解为用现在时表达过去的事。“导师”，就是导师。“不退转的心”，就是不会退缩、不会动摇的心。
Tattha cakkaṃ vattitanti dhammacakkaṃ pavattitaṃ. Paṇītaṃ dhammanti uttarimanussadhammaṃ. Pabbajjaṃ guṇasampannanti ñatvā pabbajinti attho. Vattasīlasamāhitoti vattesu ca sīlesu ca samāhito. Tesaṃ tesaṃ pūraṇe samāhitoti attho. Ramāmīti abhiramiṃ. Saddhāpītinti saddhañca pītiñca upagantvā. Vandāmīti abhivandiṃ, atītatthe vattamānavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sattharanti satthāraṃ. Anivattamānasanti anosakkiyamānamānasaṃ.
这位世尊有一座名叫无上的城。他的父亲是刹帝利，名叫善信；母亲名叫有誉。索纳和乌达罗是他的两位上首弟子，侍者名叫寂静，罗摩和萨摩拉是他的两位上首女弟子。他的菩提树是娑罗树，身高六十肘。寿命六万岁，妻子名叫善思，儿子名叫善觉。他乘坐金轿出家。因此说：
Tassa pana bhagavato anomaṃ nāma nagaraṃ ahosi. Suppatīto nāmassa pitā khattiyo, yasavatī nāma mātā, soṇo ca uttaro ca dve aggasāvakā, upasanto nāmupaṭṭhāko, rāmā ca samālā ca dve aggasāvikā, sālarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi. Saṭṭhivassasahassāni āyu, sucittā nāmassa bhariyā, suppabuddho nāmassa putto, suvaṇṇasivikāya nikkhami. Tena vuttaṃ –
有一座城叫无上，有一位刹帝利叫善信。
母亲名叫有誉，是毗舍婆大仙的母亲。
‘‘Anomaṃ nāma nagaraṃ, suppatīto nāma khattiyo; Mātā yasavatī nāma, vessabhussa mahesino.
索那和优陀罗曾是（他的）上首弟子；
侍者名叫优波善多，是毗舍婆大仙的侍者。
‘‘Soṇo ca uttaro ceva, ahesuṃ aggasāvakā; Upasanto nāmupaṭṭhāko, vessabhussa mahesino.
罗摩和萨玛拉都曾做过上首女弟子。
这棵菩提树属于那位世尊，被称为大娑罗树。
‘‘Rāmā ceva samālā ca, ahesuṃ aggasāvikā; Bodhi tassa bhagavato, mahāsāloti vuccati.
索提柯和兰摩，是上首侍者。
乔达弥和西利玛，是上首女侍者。
‘‘Sotthiko ceva rammo ca, ahesuṃ aggupaṭṭhakā; Gotamī sirimā ceva, ahesuṃ aggupaṭṭhikā.
身高六十肘，像金柱一样。
光芒从身体里散发出来，就像夜晚山中的火光。
‘‘Saṭṭhiratanamubbedho, hemayūpasamūpamo; Kāyā niccharatī rasmi, rattiṃva pabbate sikhī.
那位大仙的寿命是六万年。
他住世如此之久，度脱了众多众生。
‘‘Saṭṭhivassasahassāni, āyu tassa mahesino; Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi, janataṃ bahuṃ.
把法广泛地传播开来，又为大众分别解说；
把法船安顿好之后，他和弟子们一起进入了涅槃。
‘‘Dhammaṃ vitthārikaṃ katvā, vibhajitvā mahājanaṃ; Dhammanāvaṃ ṭhapetvāna, nibbuto so sasāvako.
值得所有人瞻仰的精舍与威仪之行。
这一切都已消失，难道一切诸行不都是空的吗？
‘‘Dassaneyyaṃ sabbajanaṃ, vihāraṃ iriyāpathaṃ; Sabbaṃ tamantarahitaṃ, nanu rittā sabbasaṅkhārā’’ti.
在这里，“如金柱一般”意思是像黄金柱子。“流散”是指从这里到那里到处奔流。“光”就是光芒。“如夜间的山顶之火”意思是像夜里山顶上的火。“他的身体光芒闪耀”就是这个意思。“加以区分”是作了分类，也就是按顿悟等类别、按入流者等类别来分。“法船”是指被称为八支道的法船，是为了渡脱四种瀑流而设立的。“值得一看”就是好看、值得观赏。“一切人”就是所有人，意思是包括声闻僧团在内的正等正觉者。“精舍”就是住处，在所有地方都应当把依格看作是宾格用法。
Tattha hemayūpasamūpamoti suvaṇṇatthambhasadisoti attho. Niccharatīti ito cito ca sandhāvati. Rasmīti pabhārasmi. Rattiṃva pabbate sikhīti rattiyaṃ pabbatamatthake aggi viya. Raṃsivijjotā tassa kāyeti attho. Vibhajitvāti vibhāgaṃ katvā, ugghaṭitādivasena sotāpannādivasena cāti attho. Dhammanāvanti aṭṭhaṅgamaggasaṅkhātaṃ dhammanāvaṃ, caturoghanittharaṇatthāya ṭhapetvāti attho. Dassaneyyanti dassanīyo. Sabbajananti sabbo jano, sasāvakasaṅgho sammāsambuddhoti attho. Vihāranti vihāro, sabbattha paccatte upayogavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.
据说毗舍婆佛在牛王城的安稳鹿野苑般涅槃，但他的舍利却四处散落了。
Vessabhū kira bhagavā usabhavatīnagare kheme migadāye parinibbāyi. Dhātuyo panassa vippakiriṃsu.
在牛王城这座最殊胜的城市里，胜者中的牛王、世尊毗舍婆佛，确实……
据说，在令人心生喜悦的近林精舍中，达到了无余依涅槃。
‘‘Usabhavatipure puruttame, jinavasabho bhagavā hi vessabhū; Upavanavihare manorame, nirupadhisesamupāgato kirā’’ti.
剩下的部分在各偈颂里都已经说得很清楚了。
Sesaṃ sabbattha gāthāsu pākaṭamevāti.
