第18章 悉达多佛史注释
18. Siddhatthabuddhavaṃsavaṇṇanā
在见法的世尊般涅槃、教法也已隐没之后，那个劫过去以后，又经过了一千劫、七百劫和六劫。从那时起再往上数到第九十四劫的末尾，在其中的一个劫里，只有一位在世间行济世之道、证得究竟义的导师，名叫悉达多，出现在世间。因此这样说：
Dhammadassimhi bhagavati parinibbute antarahite cassa sāsane tasmiṃ kappe atīte kappasahasse ca sattasu kappasatesu ca chasu kappesu ca atikkantesu ito catunavutikappamatthake ekasmiṃ kappe ekova lokatthacaro adhigataparamattho siddhattho nāma satthā loke pāturahosi. Tena vuttaṃ –
在见法佛之后，悉达多成为世间的引导者；
就像太阳升起，驱散了一切黑暗。
‘‘Dhammadassissa aparena, siddhattho lokanāyako; Nihanitvā tamaṃ sabbaṃ, sūriyo abbhuggato yathā’’ti.
悉达多菩萨也是这样：他圆满了一切波罗蜜之后，投生到兜率天；从那里命终后，进入毗诃罗城优陀那王的王后——名为善触的天女——的腹中结生。过了十个月，他在精进园里从母胎中出生。这位大士一出生，所有人已着手的工作以及他们所求的愿望，全都达成了。因此，他的亲族就给他取名为“悉达多”。他在家中生活了一万年，拥有名为拘迦、须跋罗、莲花的3座宫殿，以苏曼那天女为首的四万八千名宫女随侍在侧。
Siddhattho bodhisattopi pāramiyo pūretvā tusitabhavane nibbattitvā tato cavitvā vebhāranagare udenassa nāma rañño aggamahesiyā suphassāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena vīriyuyyāne mātukucchito nikkhami. Jāte pana mahāpurise sabbesaṃ āraddhakammantā ca icchitā ca atthā siddhimagamaṃsu. Tasmā panassa ñātakā ‘‘siddhattho’’ti nāmamakaṃsu. So dasavassasahassāni agāramajjhe vasi. Tassa kokā-suppala-padumanāmakā tayo pāsādā ahesuṃ. Somanassādevippamukhāni aṭṭhacattālīsa itthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.
他看见四种征兆之后，在苏曼那萨天后所生的阿奴波摩王子出生时，于阿沙荼月满月日乘金轿出城，前往精进园出家。百千亿人也跟随他出家。据说，这位大士和他们一起修了十个月的苦行，然后在毗舍佉月满月日，在无等婆罗门村接受了名叫苏内德的婆罗门少女供养的蜜粥。吃完后，他在跋达罗林中度过白天。傍晚时分，他从名叫婆楼那的守麦田者那里拿了八把草，走到翅子树菩提树下，铺开四十肘宽的草座，盘腿而坐，证得一切知智。他说出感兴语：“流转多生……中略……寻见了渴爱之灭尽。”之后过了七七四十九天。他观察到与自己一同出家的一亿比丘有能力通达四圣谛，便以神通飞行，降落在伽耶鹿野苑，为他们初转法轮。那时，一亿比丘获得了最初的证悟。因此这样说：
So cattāri nimittāni disvā somanassādeviyā putte anupamakumāre uppanne āsāḷhipuṇṇamiyaṃ suvaṇṇasivikāya nikkhamitvā vīriyuyyānaṃ gantvā pabbaji. Taṃ koṭisatasahassamanussā anupabbajiṃsu. Mahāpuriso kira tehi saddhiṃ dasa māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāyaṃ asadisabrāhmaṇagāme sunettāya nāma brāhmaṇakaññāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā badaravane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye varuṇena nāma yavapālena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā kaṇikārabodhiṃ upagantvā cattālīsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā sabbaññutaṃ pāpuṇitvā – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ vītināmetvā attanā saha pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ koṭisatasahassānaṃ catusaccapaṭivedhasamatthataṃ disvā anilapathena gantvā gayāmigadāye otaritvā tesaṃ dhammacakkaṃ pavattesi, tadā koṭisatasahassānaṃ paṭhamo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –
他证得正觉之后，也救度包括天神在内的世间众生；
他降下法的雨云，让包括天界众生在内的一切都得到清凉息灭。
‘‘Sopi patvāna sambodhiṃ, santārento sadevakaṃ; Abhivassi dhammameghena, nibbāpento sadevakaṃ.
对那位具足无比威力的佛陀，也曾有三次现观。
百千俱胝众生获得了初次现观。
‘‘Tassāpi atulatejassa, ahesuṃ abhisamayā tayo; Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.
在这里，“连同诸天”指的是包含诸天的世间。“以法云”指的是以说法的云雨。后来，在怖马车城，他受到名叫怖马车的国王邀请，在城中央建好的集会堂里坐下，以像迦陵频伽鸟鸣声一样悦耳、听起来舒服、极其甜美、能打动智者之心、如同甘露灌顶的梵音，遍满十个方向，敲响了法甘露之鼓。那时，九十俱胝众生获得了第二次现观。因此说：
Tattha sadevakanti sadevakaṃ lokaṃ. Dhammameghenāti dhammakathāmeghavassena. Puna bhīmarathanagare bhīmarathena nāma raññā nimantito nagaramajjhe kate santhāgāre nisinno karavīkarutamañjunā savanasukhena paramamadhurena paṇḍitajanahadayaṅgamena amatābhisekasadisena brahmassarena dasa disā paripūrento dhammāmatadundubhimāhani, tadā navutikoṭīnaṃ dutiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –
后来又有一天，在怖车城，当世尊击响大鼓的时候；
那时，九十俱胝众生获得了第二次现观。
‘‘Punāparaṃ bhīmarathe, yadā āhani dundubhiṃ; Tadā navutikoṭīnaṃ, dutiyābhisamayo ahū’’ti.
不过，当他在毗诃罗城为亲族集会宣说《佛种姓经》时，让九十俱胝众生获得了法眼，这就是第三次现观。因此说：
Yadā pana vebhāranagare ñātisamāgame buddhavaṃsaṃ desento navutikoṭīnaṃ dhammacakkhuṃ uppādesi, so tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –
当佛陀在殊胜的韦跋勒城说法时，
那时，九十俱胝众生达到了第三次现观。
‘‘Yadā buddho dhammaṃ desesi, vebhāre so puruttame; Tadā navutikoṭīnaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.
在阿玛拉城，有两兄弟，一个叫桑巴罗，一个叫苏密多，他们行使王权统治。那时，导师悉达多看到这两位国王的善根已经成熟，就从空中飞去，降落在阿玛拉城中央，用饰有轮相的雙足踏在大地上，仿佛要把地面压平一样，留下了足迹，然后前往阿玛拉园林，在极其可爱、因他的悲心而清凉的石板上坐了下来。那两位国王兄弟看到十力者的足迹后，就沿着足迹一路追寻，来到已证得究竟义的导师、一切世间的引导者悉达多面前，带着各自的随从上前顶礼世尊，然后围绕在世尊身边坐下。世尊按照他们的根性和意愿为他们说法。他们听完说法后，生起了信心，全都出家，最终证得了阿罗汉果。在那一亿位漏尽者当中，世尊诵出了巴帝摩卡，这是第一次集会。在毗诃罗城的亲属聚会上，在随之出家的九十俱胝比丘当中，世尊诵出巴帝摩卡，这是第二次集会。在善见寺，在聚集于此的八十俱胝比丘当中，世尊诵出巴帝摩卡，这是第三次集会。因此有这样的说法——
Amararuciradassane amaranagare nāma sambalo ca sumitto ca dve bhātaro rajjaṃ kāresuṃ. Atha siddhattho satthā tesaṃ rājūnaṃ upanissayasampattiṃ disvā gaganatalena gantvā amaranagaramajjhe otaritvā cakkālaṅkatatalehi caraṇehi pathavitalaṃ maddanto viya padacetiyāni dassetvā amaruyyānaṃ gantvā paramaramaṇīye attano karuṇāsītale silātale nisīdi. Tato dvepi bhātikarājāno dasabalassa padacetiyāni disvā padāni anugantvā siddhatthaṃ adhigataparamatthaṃ satthāraṃ sabbalokanetāraṃ saparivāraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Tesaṃ bhagavā ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ desesi. Tassa te dhammakathaṃ sutvā sañjātasaddhā hutvā sabbeva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tesaṃ koṭisatānaṃ khīṇāsavānaṃ majjhe bhagavā pātimokkhaṃ uddisi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Vebhāranagare ñātisamāgame pabbajitānaṃ navutikoṭīnaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi, so dutiyo sannipāto ahosi. Sudassanavihāre sannipatitānaṃ asītikoṭīnaṃ majjhe pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –
在无上两足尊那里，曾有过三次集会。
那些漏尽、无垢、内心寂静、安住不动的人。
‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, tasmimpi dvipaduttame; Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.
一百俱胝、九十俱胝，还有八十俱胝；
这些就是清净者们集会时的三种情形。
‘‘Koṭisatānaṃ navutīnaṃ, asītiyāpi ca koṭinaṃ; Ete āsuṃ tayo ṭhānā, vimalānaṃ samāgame’’ti.
这里，“九十俱胝和八十俱胝”的意思是：九十俱胝和八十俱胝大众的集会曾有。这些曾是三处，意思是这三处集会之地曾有。也有读作“Ṭhānāne tāni tīṇi ahesuṃ”的版本。
Tattha navutīnaṃ, asītiyāpi ca koṭinanti navutīnaṃ koṭīnaṃ asītiyāpi ca koṭīnaṃ sannipātā ahesunti attho. Ete āsuṃ tayo ṭhānāti etāni tīṇi sannipātaṭṭhānāni ahesunti attho. ‘‘Ṭhānāne tāni tīṇi ahesu’’ntipi pāṭho.
那时，我们的菩萨出生在苏罗森城，是一位名叫吉祥的婆罗门。他通晓吠陀和吠陀支，积累了数以千万计的财富，却把这些全都布施给了贫穷无依的人。他喜欢远离尘世，于是出家做了苦行沙门，修成了禅那和神通，安住其中。后来他听说“世间出现了一位名叫悉达多的佛”，就前去亲近、顶礼，听了佛的说法。之后他用神通来到那棵让此洲得名“赡部洲”的阎浮树前，采下果实，请由九十俱胝比丘围绕的导师悉达多佛在苏罗森精舍坐下，用阎浮果供养他，让他满足满意。导师吃完果实后，授记说：“从今往后九十四劫之后，将会有一位名叫乔达摩的佛出世。”因此这样说：
Tadā amhākaṃ bodhisatto surasenanagare maṅgalo nāma brāhmaṇo hutvā vedavedaṅgānaṃ pāraṃ gantvā anekakoṭisaṅkhaṃ dhanasannicayaṃ dīnānāthādīnaṃ pariccajitvā vivekārāmo hutvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā viharanto – ‘‘siddhattho nāma buddho loke uppanno’’ti sutvā taṃ upasaṅkamitvā vanditvā tassa dhammakathaṃ sutvā yāya jambuyā ayaṃ jambudīpo paññāyati, iddhiyā taṃ jambuṃ upasaṅkamitvā tato phalaṃ āharitvā navutikoṭibhikkhuparivāraṃ siddhatthaṃ satthāraṃ surasenavihāre nisīdāpetvā jambuphalehi santappesi sampavāresi . Atha satthā taṃ phalaṃ paribhuñjitvā – ‘‘ito catunavutikappamatthake gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –
那时，我就是那位名叫吉祥的苦行者。
他威光炽盛，无人能敌，具神通之力而安住于定。
‘‘Ahaṃ tena samayena, maṅgalo nāma tāpaso; Uggatejo duppasaho, abhiññābalasamāhito.
我从阎浮树上摘下果子，献给了悉达多。
正等觉者接过来之后，说了这番话：
‘‘Jambuto phalamānetvā, siddhatthassa adāsahaṃ; Paṭiggahetvā sambuddho, idaṃ vacanamabravi.
你们看这个苦行者，留着结发辫，修着极端的苦行；
从九十四劫之后，他将成为佛陀。
‘‘Passatha imaṃ tāpasaṃ, jaṭilaṃ uggatāpanaṃ; Catunavutito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.
‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ.
听了她的话，我的心更加生起净信；
我更加坚定了更高的誓愿，为了圆满十波罗蜜。
‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ; Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.
这里，“难近”就是难以接近。这也是另一种读法。那位世尊的都城名叫毗跋罗。父亲是优提那王，他还有个名字叫胜军；母亲名叫善触；两位上首弟子是桑巴拉和苏弥陀；侍者名叫离婆多；两位上首女弟子是尸婆罗和好乐；菩提树是翅子树；佛身高达六十肘；寿命十万岁；正宫王后名叫悦意；王子名叫无比；他乘着金轿出家。因此说：
Tattha duppasahoti durāsado. Ayameva vā pāṭho. Tassa pana bhagavato nagaraṃ vebhāraṃ nāma ahosi. Udeno nāma rājā pitā, jayasenotipi tasseva nāmaṃ, suphassā nāma mātā, sambalo ca sumitto ca dve aggasāvakā, revato nāmupaṭṭhāko, sīvalā ca surāmā ca dve aggasāvikā, kaṇikārarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi. Vassasatasahassaṃ āyu, somanassā nāma aggamahesī ahosi, anupamo nāma putto, suvaṇṇasivikāya nikkhami. Tena vuttaṃ –
有一座城叫毗婆罗，有一位刹帝利王叫优填。
善触是悉达多大师的亲生母亲。
‘‘Vebhāraṃ nāma nagaraṃ, udeno nāma khattiyo; Suphassā nāma janikā, siddhitthassa mahesino.
商波罗和苏弥陀，成了他的上首弟子；
有一位名叫离婆多的侍者，是悉达多大师的随侍。
‘‘Sambalo ca sumitto ca, ahesuṃ aggasāvakā; Revato nāmupaṭṭhāko, siddhatthassa mahesino.
尸婆罗与苏罗摩二人，成了（佛陀的）上首女弟子；
这位世尊的菩提树，称为翅子树。
‘‘Sīvalā ca surāmā ca, ahesuṃ aggasāvikā; Bodhi tassa bhagavato, kaṇikāroti vuccati.
那位佛陀身高六十肘，像太阳一样升上天空。
他的光辉像金色火焰一样闪耀，照亮了一万个世界。
‘‘So buddho saṭṭhiratanaṃ, ahosi nabhamuggato; Kañcanagghiyasaṅkāso, dasasahassī virocati.
那位佛陀同样是无与伦比、无可比拟、无人能及的。
这位具眼者住世十万年。
‘‘Sopi buddho asamasamo, atulo appaṭipuggalo; Vassasatasahassāni, loke aṭṭhāsi cakkhumā.
展现出广大的光辉，让弟子们像花朵般绽放；
他以等至之力自在游戏后，便与弟子众一同入般涅槃。
‘‘Vipulaṃ pabhaṃ dassayitvā, pupphāpetvāna sāvake; Vilāsetvā samāpatyā, nibbuto so sasāvako’’ti.
其中，“六十宝”是指升至六十宝高度的天空。“如金制供台之色泽”，是说看起来像用种种宝石装饰的纯金供台一样。“于万中照耀”，就是在万数中放光。“广大”指广阔的照明。“令如花开敷”，意思是用禅那、神通、道果、等至这些花一般的东西使它开满花，达到最极庄严的状态。“游戏”就是自在嬉戏、玩乐。“于等至”，是依世间和出世间的各种等至以及神通。“入于般涅槃”，是以无余依涅槃而寂灭。
Tattha saṭṭhiratananti saṭṭhiratanappamāṇaṃ nabhaṃ uggatoti attho. Kañcanagghiyasaṅkāsoti nānāratanavicittakanakamayaagghiyasadisadassanoti attho. Dasasahassī virocatīti dasasahassiyaṃ virocati. Vipulanti uḷāraṃ obhāsaṃ. Pupphāpetvānāti jhānābhiññāmaggaphalasamāpattipupphehi pupphite paramasobhaggappatte katvāti attho. Vilāsetvāti vilāsayitvā kīḷitvā. Samāpatyāti lokiyalokuttarāhi samāpattīhi abhiññāhi ca. Nibbutoti anupādāparinibbānena nibbuto.
据说，导师悉达多佛在金竹城的无等园里般涅槃了。人们就在那里为他建了一座高四由旬的宝塔。其余偈颂在各处，意思都很清楚。
Siddhattho kira satthā kañcanaveḷunagare anomuyyāne parinibbāyi. Tatthevassa ratanamayaṃ catuyojanubbedhaṃ cetiyamakaṃsūti. Sesagāthāsu sabbattha pākaṭamevāti.
