第十九 提舍佛种姓的注释
19. Tissabuddhavaṃsavaṇṇanā
在悉达多世尊之后，有一个劫中没有佛陀出世。从这一劫往上数九十二劫，有一个劫里诞生了两位佛陀，名叫提舍和普沙。其中，那位名叫提舍的大丈夫圆满修习了诸波罗蜜，往生到兜率天，从那里命终后，在堪玛咖城国王贾那桑达的王后——莲花瓣般眼睛的帕杜玛天后——的腹中入胎结生。过了十个月，他在殊胜园中从母胎出生。他在家生活了七千年。他有三座宫殿，名叫窟山、女人寝处和公牛。他以须跋陀天后为首，有三万三千名女眷。
Tassa pana siddhatthassa bhagavato aparabhāge eko kappo buddhasuñño ahosi. Ito dvānavutikappamatthake tisso, phussoti ekasmiṃ kappe dve buddhā nibbattiṃsu. Tattha tisso nāma mahāpuriso pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā khemakanagare janasandhassa nāma rañño aggamahesiyā padumadalasadisanayanāya padumānāmāya deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena anomuyyāne mātukucchito nikkhami. Sattavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Tassa guhāsela-nārisaya-nisabhanāmakā tayo pāsādā ahesuṃ. Subhaddādevippamukhāni tettiṃsa itthisahassāni ahesuṃ.
他看见四种预兆之后，在须跋陀天后生下阿难王子时，骑上名叫“善增上”的无上良马，作出大出离，出家修行。有一千万人跟着他出家。他被这些人围绕，修了八个月的苦行，在毗舍佉月满月那天，在毗罗村接受了毗罗长者女儿供养的蜜乳粥，吃完后在娑罗树林里度过白天。傍晚时分，他从一个名叫“战胜战场”的看麦人那里接过八把草，走到阿萨那菩提树前，铺开四十肘宽的草座，在那里盘腿而坐，摧破魔军及其势力，证得一切知智，然后发出感叹：“经历无数生的轮回……我已尽诸渴爱。”他在菩提树附近度过了七个七天，之后飞往亚娑婆提城，在亚娑婆提鹿野苑降落。当时有梵天和优陀耶两位王子及其随从，善根已经成熟。他让园林看守把王子们叫来，用不散乱、遍满、甜美的梵音，让一万个世界都听到，转动了法轮。那时，十亿众生第一次证悟法义。因此说：
So cattāri nimittāni disvā subhaddādeviyā putte ānandakumāre uppanne sonuttaraṃ nāma anuttaraṃ turaṅgavaramāruyha mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji. Taṃ manussānaṃ koṭi anupabbaji. So tehi parivuto aṭṭha māse padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya vīranigame vīraseṭṭhissa dhītāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā salalavane divāvihāraṃ vītināmetvā sāyanhasamaye vijitasaṅgāmakena nāma yavapālena upanītā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā asanabodhiṃ upasaṅkamitvā cattālīsahatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā tattha pallaṅkaṃ ābhujitvā samāraṃ mārabalaṃ vidhamitvā adhigatasabbaññutaññāṇo – ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmetvā yasavatī nagare brahmadevaṃ udayañca dve rājaputte saparivāre upanissayasampanne ākāsena gantvā yasavatīmigadāye otaritvā uyyānapālena rājaputte pakkosāpetvā tesaṃ saparivārānaṃ avisārinā byāpinā madhurena brahmassarena dasasahassilokadhātuṃ viññāpentova dhammacakkaṃ pavattesi, tadā koṭisatānaṃ paṭhamo dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –
在悉达多之后，还有一位无与伦比、无人能及的圣者；
他有无限的威德与无量的声誉，是底沙佛，世间最上的导师。
‘‘Siddhatthassa aparena, asamo appaṭipuggalo; Anantatejo amitayaso, tisso lokagganāyako.
驱散了那片黑暗，照亮了包括诸天在内的世间；
常怀悲悯的大雄，具足眼力，出现在世间。
‘‘Tamandhakāraṃ vidhamitvā, obhāsetvā sadevakaṃ; Anukampako mahāvīro, loke uppajji cakkhumā.
他同样拥有无与伦比的神通，无与伦比的戒与定；
他在一切方面都达到了究竟，然后转动了法轮。
‘‘Tassāpi atulā iddhi, atulaṃ sīlaṃ samādhi ca; Sabbattha pāramiṃ gantvā, dhammacakkaṃ pavattayi.
那位佛陀在万界之中，宣说了清净的言语；
在第一次说法时，有数十亿众生洞彻了四圣谛。
‘‘So buddho dasasahassimhi, viññāpesi giraṃ suciṃ; Koṭisatāni abhisamiṃsu, paṭhame dhammadesane’’ti.
在这里，“于一切处”是指已经到达一切法的彼岸。“在一万世界”这段是说：当时，那些先前和帝沙导师一起出家的比丘们，在那位大人舍弃大众共住、前往菩提树下时，已经去了别处。后来他们听说“帝沙正等正觉者已经转法轮”，就来到具荣耀鹿野苑，顶礼十力世尊，围绕着他坐下。世尊为他们说法，那时有九亿众生获得第二次现观。后来在吉祥大集会结束之时，又有六亿众生获得第三次现观。因此才这样说——
Tattha sabbatthāti sabbesu dhammesu pāraṃ gantvā. Dasasahassimhīti dasasahassiyaṃ athāparena samayena tissena satthārā saddhiṃ pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ koṭi mahāpurisassa gaṇavāsaṃ pahāya bodhimūlamupagamanasamaye aññatra gatā. Sā tissena sammāsambuddhena dhammacakkaṃ pavattita’’nti sutvā yasavatīmigadāyaṃ āgantvā dasabalamabhivādetvā taṃ parivāretvā nisīdi. Tesaṃ bhagavā dhammaṃ desesi, tadā navutiyā koṭīnaṃ dutiyābhisamayo ahosi. Puna mahāmaṅgalasamāgame maṅgalapariyosāne saṭṭhiyā koṭīnaṃ tatiyo abhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –
第二次是九十俱胝，第三次是六十俱胝；
那时，他让众生从束缚中解脱出来，包括人和天人。
‘‘Dutiyo navutikoṭīnaṃ, tatiyo saṭṭhikoṭiyo; Bandhanāto pamocesi, satte naramarū tadā’’ti.
其中，第二次是九十俱胝，意思是第二次现观发生在九十俱胝众生当中。从束缚中，即从束缚，意思是以十种结缚令解脱。现在显示已解脱众生的自相，所以说人与天人。人与天人，即人与天人。
Tattha dutiyo navutikoṭīnanti dutiyo abhisamayo ahosi navutikoṭipāṇīnanti attho. Bandhanātoti bandhanato, dasahi saṃyojanehi parimocesīti attho. Idāni parimocite satte sarūpato dassento ‘‘naramarū’’ti āha. Naramarūti narāmare.
据说，在亚萨瓦提城里，那些雨安居期间出家的阿罗汉有十万位，他（帝沙佛）被他们围绕，举行了自恣。这就是第一次集会。当时，善生王之子——那利瓦哈那王子，出身于父母双方都尊贵的家族——抵达那利瓦哈那城。世间怙主世尊带着随众前去迎接。他们邀请具足十力的世尊和比丘僧团，连续七天供养了无可比拟的布施。然后他把自己的王位交给儿子，带着随从在世尊、一切世间之主帝沙正自觉者面前，以“善来比丘”的方式出家。据说，他这次出家在四面八方都广为人知。因此，大众从各处赶来，跟随那利瓦哈那王子出家。那时，如来身处九百万比丘中间，诵出了巴帝摩卡。这就是第二次集会。后来，在凯摩瓦提城里，亲族相聚时，大众听了《佛种姓》的法谈，有八百万人（八万×十？）在他座下出家，证得了阿罗汉果。善逝被这些比丘围绕，诵出了巴帝摩卡。这就是第三次集会。因此，他说：
Yasavatīnagare kira antovassaṃ pabbajitānaṃ arahantānaṃ satasahassehi parivuto pavāresi, so paṭhamo sannipāto ahosi. Ubhato sujātassa sujātassa nāma rañño nārivāhanakumāro nārivāhananagaraṃ anuppatte bhagavati lokanāthe saparivāro paccuggantvā dasabalaṃ sabhikkhusaṅghaṃ nimantetvā sattāhaṃ asadisadānaṃ datvā attano rajjaṃ puttassa niyyātetvā saparivāro sabbalokādhipatissa tissasammāsambuddhassa santike ehibhikkhupabbajjāya pabbaji. Tassa kira sā pabbajjā sabbadisāsu pākaṭā ahosi. Tasmā tato tato āgantvā nārivāhanakumāraṃ mahājano anupabbaji. Tadā tathāgato navutiyā bhikkhusatasahassassa majjhagato pātimokkhaṃ uddisi , so dutiyo sannipāto ahosi. Puna khemavatīnagare ñātisamāgame buddhavaṃsadhammakathaṃ sutvā asītisatasahassāni tassa santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, tehi parivuto sugato pātimokkhaṃ uddisi, so tatiyo sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –
提舍这位世间最上导师，曾有过三次集会；
那些漏尽、无染、内心寂静、如如不动的人。
‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, tisse lokagganāyake; Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.
第一次集会，是十万位漏尽者。
第二次集会，有九百万漏尽者。
‘‘Khīṇāsavasatasahassānaṃ, paṭhamo āsi samāgamo; Navutisatasahassānaṃ, dutiyo āsi samāgamo.
第三次集会，有八百万位。
那些漏尽烦恼、远离尘垢的圣者，已在解脱中绽放。
‘‘Asītisatasahassānaṃ, tatiyo āsi samāgamo; Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, pupphitānaṃ vimuttiyā’’ti.
那时，我们的菩萨在持誉城做善生王，拥有富饶繁荣的国土、无数千万财富的积蓄，以及满心爱敬的眷属，却把这一切像草和芦苇一样舍弃。因为对生等事心生警惧，他出家修隐士之行，成为隐士，具足大神通、大威力。后来听说“佛陀出现在世间了”，五种喜悦遍满全身。他带着恭敬之心，来到世尊底沙佛面前，顶礼之后心想：“我要用曼陀罗花、波利质多树花等天界之花来供养世尊。”这样想后，他以神通前往天界，进入杂色园，用莲花、波利质多树花、曼陀罗花等天界之花，装满一个四分之一由旬大的宝石篮子，拿着从空中回来，用芬芳的天花供养世尊。他又把一把莲花宝伞举在世尊头顶：伞柄是宝珠所成，伞顶是黄金所制，伞叶是红宝石所成，伞蕊散发妙香，像一把芬芳的莲花伞。他就这样站在四众弟子中间。那时，世尊对他授记说：“从今以后九十二劫，将成佛，名号乔达摩。”因此说道：
Tadā amhākaṃ bodhisatto yasavatīnagare sujāto nāma rājā hutvā iddhaṃ phītaṃ janapadaṃ anekakoṭidhanasannicayaṃ anurāgamupagatahadayañca parijanaṃ tiṇanaḷamiva pariccajitvā jātiādīsu saṃviggahadayo nikkhamitvā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā mahiddhiko mahānubhāvo hutvā ‘‘buddho loke uppanno’’ti sutvā pañcavaṇṇāya pītiyā phuṭasarīro hutvā sapatisso tissaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā cintesi – ‘‘handāhaṃ mandāravapāricchattakādīhi dibbakusumehi bhagavantaṃ pūjessāmī’’ti. Atha so evaṃ cintetvā iddhiyā saggalokaṃ gantvā cittalatāvanaṃ pavisitvā padumapāricchattakamandāravādīhi dibbakusumehi ratanamayaṃ caṅkoṭakaṃ gāvutappamāṇaṃ pūretvā gahetvā gaganatalena āgantvā dibbehi surabhikusumehi bhagavantaṃ pūjesi. Ekañca maṇidaṇḍakaṃ suvaṇṇamayakaṇṇikaṃ padumarāgamaṇimayapaṇṇaṃ sugandhakesaracchattaṃ viya padumacchattaṃ bhagavato sirasi dhārayanto catuparisamajjhe aṭṭhāsi. Atha bhagavā naṃ – ‘‘ito dvenavute kappe gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –
那时，我是名叫善生的刹帝利。
我舍弃了庞大的财富，出家成为修行仙人。
‘‘Ahaṃ tena samayena, sujāto nāma khattiyo; Mahābhogaṃ chaḍḍayitvā, pabbajiṃ isipabbajaṃ.
我出家之后，世间导师就出现了。
听到“佛陀”这个声音，我心里就生起了喜。
‘‘Mayi pabbajite sante, uppajji lokanāyako; Buddhoti saddaṃ sutvāna, pīti me upapajjatha.
天界的曼陀罗花、莲花和波利质多罗花，
我双手举起，一边摇晃着走上前去。
‘‘Dibbaṃ mandāravaṃ pupphaṃ, padumaṃ pārichattakaṃ; Ubho hatthehi paggayha, dhunamāno upāgamiṃ.
被四姓围绕的世间最上导师——底沙佛，
我拿起那朵花，举到头顶上，供养尊胜者。
‘‘Cātuvaṇṇaparivutaṃ, tissaṃ lokagganāyakaṃ; Tamahaṃ pupphaṃ gahetvā, matthake dhārayiṃ jinaṃ.
那位佛陀也坐在众人中间，为我授记：
从今往后九十二劫，他将成为佛陀。
‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, janamajjhe nisīdiya; Dvenavute ito kappe, ayaṃ buddho bhavissati.
‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ.
听了他的话，我的心更加清净。
为了圆满十波罗蜜，我立下了更殊胜的誓愿。
‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ; Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā’’ti.
其中，“当我出家时”是指我已经进入出家状态。有些书写成“我的出家是寂静的”，要知道那是书写错误。“生起”就是产生了。“以双手”就是用两只手。“拿起”就是拿住之后。“抖动”就是像在抖树皮衣一样。“被四众围绕”就是被四类人围绕，意思是刹帝利、婆罗门、居士、沙门围绕。也有人读成“被四种姓围绕”。
Tattha mayi pabbajiteti mayi pabbajitabhāvaṃ upagate. ‘‘Mama pabbajitaṃ santa’’nti potthakesu likhanti, so pamādalekhoti veditabbo. Upapajjathāti uppajjittha. Ubho hatthehīti ubhehi hatthehi. Paggayhāti gahetvāna. Dhunamānoti vākacīrāni vidhunamānova. Cātuvaṇṇaparivutanti catuparisaparivutaṃ, khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇaparivutanti attho. ‘‘Catuvaṇṇehi parivuta’’nti paṭhanti keci.
这位世尊的都城名叫安稳。父亲是刹帝利，名叫人民嗣；母亲名叫莲华。两位上首弟子是梵天和优陀夷，侍者名叫具足。两位上首女弟子是弗沙和须达多。菩提树是阿娑那树，佛身高达六十肘，寿命十万岁。正后名叫须跋陀，儿子名叫阿难，他乘骏马出家。因此说道：
Tassa pana bhagavato khemaṃ nāma nagaraṃ ahosi. Janasandho nāma khattiyo pitā, padumā nāma janikā, brahmadevo ca udayo ca dve aggasāvakā, samaṅgo nāmupaṭṭhāko, phussā ca sudattā ca dve aggasāvikā, asanarukkho bodhi, sarīraṃ saṭṭhihatthubbedhaṃ ahosi, vassasatasahassaṃ āyu, subhaddā nāma aggamahesī, ānando nāma putto, turaṅgayānena nikkhami. Tena vuttaṃ –
有一座城叫凯玛迦，有一位刹帝利叫阇那珊陀。
莲华是提舍大仙的亲生母亲。
‘‘Khemakaṃ nāma nagaraṃ, janasandho nāma khattiyo; Padumā nāma janikā, tissassa ca mahesino.
梵天和优陀耶是两位上首弟子；
萨曼果是侍者，是提舍大仙的（侍者）。
‘‘Brahmadevo ca udayo ca, ahesuṃ aggasāvakā; Samaṅgo nāmupaṭṭhāko, tissassa ca mahesino.
弗沙和须达多，都曾做过（佛的）上首女弟子。
世尊的那棵菩提树，被称为阿萨纳树。
‘‘Phussā ceva sudattā ca, ahesuṃ aggasāvikā; Bodhi tassa bhagavato, asanoti pavuccati.
那位佛陀身高六十肘，在身高上曾是胜者。
他无与伦比，无可匹敌，看上去就像雪山一样。
‘‘So buddho saṭṭhiratano, ahu uccattane jino; Anūpamo asadiso, himavā viya dissati.
对于那拥有无可比拟威光的人，他的寿命是无上的。
具眼者在这个世间住立了十万年。
‘‘Tassāpi atulatejassa, āyu āsi anuttaro; Vassasatasahassāni, loke aṭṭhāsi cakkhumā.
体验过最上、最胜、最殊胜的大名望之后，
就像一团大火烧尽后熄灭了一样，他和他的弟子们一起归于寂灭。
‘‘Uttamaṃ pavaraṃ seṭṭhaṃ, anubhotvā mahāyasaṃ; Jalitvā aggikkhandhova, nibbuto so sasāvako.
就像乌云被风吹散，又像太阳出来时的露珠；
就像黑暗被灯火驱散，他和弟子们一起入了涅槃。
‘‘Valāhakova anilena, sūriyena viya ussavo; Andhakārova padīpena, nibbuto so sasāvako’’ti.
这里，“高大”是指身形高。像雪山那样显现，就是如同雪山一样出现在眼前。这也是本段的读法。譬如高达一百由旬、有五座山峰的雪山，即使远在极远之处，也以其高大和柔美而显得极其悦目，能被看见；同样，世尊也能这样被看见——这就是句意。“无上”是指不太高也不太矮，寿命十万岁。“最上”“殊胜”“最胜”都是同一个意思的不同说法。“露珠”是譬喻：就像雪滴、雨云、露珠、黑暗被风、太阳、灯火所驱散一样，世尊与弟子们也被无常之风、无常之太阳、无常之灯所逼迫而般涅槃。这就是句意。
Tattha uccattaneti uccabhāvena. Himavā viya dissatīti himavāva padissati. Ayameva vā pāṭho. Yathā yojanānaṃ satānucco himavā pañcapabbato sudūre ṭhitānampi uccabhāvena ca sommabhāvena ca atiramaṇīyo hutvā dissati, evaṃ bhagavāpi dissatīti attho. Anuttaroti nātidīgho nātirasso. Āyu vassasatasahassanti attho. Uttamaṃ pavaraṃ seṭṭhanti aññamaññavevacanāni. Ussavoti himabindu valāhakaussavaandhakārā viya anilasūriyadīpehi aniccatānilasūriyadīpehi upadduto parinibbuto sasāvako bhagavāti attho.
据说，世尊底沙佛是在苏难陀瓦提城的苏难陀园般涅槃的。这里剩下的内容，在那些偈颂里已经说得很清楚了。
Tisso kira bhagavā sunandavatīnagare sunandārāme parinibbāyi. Sesamettha gāthāsu pākaṭamevāti.
