13. 善慧佛种姓的注释
13. Sumedhabuddhavaṃsavaṇṇanā
莲华上正自觉者般涅槃、他的教法也隐没之后，有七万大劫没有佛陀出世，是一段没有佛陀的空荒期。从那时起，再经过三万大劫，在一个劫的开头，有善慧和善生两位正自觉者出世。其中，那位已证得慧、名叫善慧的菩萨，圆满诸波罗蜜后，投生到兜率天；从那里命终，在善见城善施王的正妃善施夫人胎中结生。十个月后，在善见园林，他像刚升起的太阳穿过云层一样，从母胎中出生。他在家生活了九千年。据说他有三座宫殿：善栴檀宫、金宫、吉祥增宫。以善意大天后为首，有四万八千名女子侍奉他。
Padumuttare pana sammāsambuddhe parinibbute sāsanepissa antarahite sattatikappasahassāni buddhā nuppajjiṃsu, buddhasuññāni ahesuṃ. Ito paṭṭhāya tiṃsakappasahassānaṃ matthake ekasmiṃ kappe sumedho sujāto cāti dve sammāsambuddhā nibbattiṃsu. Tattha adhigatamedho sumedho nāma bodhisatto pāramiyo pūretvā tusitapure nibbattitvā tato cavitvā sudassananagare sudattassa nāma rañño aggamahesiyā sudattāya nāma deviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā dasannaṃ māsānaṃ accayena sudassanuyyāne taruṇadivasakaro viya saliladharavivaragato mātukucchito nikkhami. So navavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi. Tassa kira sucandana-kañcana-sirivaḍḍhananāmakā tayo pāsādā ahesuṃ. Sumanamahādevippamukhāni aṭṭhacattālīsaitthisahassāni paccupaṭṭhitāni ahesuṃ.
他看见四种预兆后，在善意天妃生下儿子——名叫富兰那婆娑蜜多罗的王子时，乘着象车作出大出离，出家修行。当时有一亿人也跟着他出家。他被这一亿人围绕，精勤修行了半个月。在毗舍佉月满月那天，他在那库拉镇享用了那库拉长者女儿供养的蜜乳粥，随后在沙罗树林里度过白天的休息。他接过吉祥增活命师供养的八把草，来到尼帕菩提树下，铺开一张二十肘宽的草座，降伏了魔罗和魔军，证得正自觉。然后他说出这样的感兴语：“历经无数生的轮回……我已到达渴爱的灭尽。”他在菩提树旁度过了七个七天。到第八个七天，他接受了梵天的劝请，决定说法。当他观察堪能众生时，看见自己的两个弟弟——皈依王子和萨巴卡米王子，以及跟随自己出家的一亿比丘，都能通达四圣谛法。于是他从空中飞去，降落在善见城附近的善见园林，吩咐守园人去请两位弟弟来。在弟弟们和随从大众的围绕中，他为他们开转法轮。当时，有一万亿众生证得法现观。这是第一次现观。因此经中说：
So cattāri nimittāni disvā sumanadeviyā punabbasumitte nāma putte jāte hatthiyānena mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā pabbaji. Manussānañca koṭisatamanupabbaji. So tehi parivuto aḍḍhamāsaṃ padhānacariyaṃ caritvā visākhapuṇṇamāya nakulanigame nakulaseṭṭhidhītāya dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ vītināmetvā sirivaḍḍhājīvakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā nīpabodhimūle vīsatihatthavitthataṃ tiṇasantharaṃ santharitvā samāraṃ mārabalaṃ vidhamitvā abhisambodhiṃ pāpuṇitvā ‘‘anekajātisaṃsāraṃ…pe… taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti udānaṃ udānetvā sattasattāhaṃ bodhisamīpeyeva vītināmetvā aṭṭhame sattāhe brahmuno dhammadesanāyācanaṃ sampaṭicchitvā bhabbapuggale olokento attano kaniṭṭhabhātikaṃ saraṇakumārañca sabbakāmikumārañca attanā saddhiṃ pabbajitānaṃ bhikkhūnañca koṭisataṃ catusaccadhammapaṭivedhasamatthe disvā ākāsena gantvā sudassananagarasamīpe sudassanuyyāne otaritvā uyyānapālena attano bhātike pakkosāpetvā tesaṃ parivārānaṃ majjhe dhammacakkaṃ pavattesi. Tadā koṭisatasahassānaṃ dhammābhisamayo ahosi, ayaṃ paṭhamo abhisamayo. Tena vuttaṃ –
在莲华上佛之后，有一位名叫善慧的导师；
难以被战胜、威光炽盛，是一切世间最尊贵的牟尼。
‘‘Padumuttarassa aparena, sumedho nāma nāyako; Durāsado uggatejo, sabbalokuttamo muni.
他的眼睛清澈明亮，面容俊美，身材高大，为人正直，具足威光。
他为了利益一切众生，让众多众生从束缚中解脱出来。
‘‘Pasannanetto sumukho, brahā uju patāpavā; Hitesī sabbasattānaṃ, bahū mocesi bandhanā.
当佛陀证得无上圆满菩提的时候，
在善见城里，他转动了法轮。
‘‘Yadā buddho pāpuṇitvā, kevalaṃ bodhimuttamaṃ; Sudassanamhi nagare, dhammacakkaṃ pavattayi.
他的三种现观出现在说法中；
第一次现观，是在百千俱胝众生身上发生的。
‘‘Tassābhisamayā tīṇi, ahesuṃ dhammadesane; Koṭisatasahassānaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.
在这其中，“盛光者”就是光焰盛大的人。“净眼者”就是眼睛非常清净，就像宝珠经过洗涤擦拭后放置在那里一样，眼睛清澈明亮。因此，他被说为“净眼者”。意思是：双眼由柔软、润滑、深蓝、无垢、细密的睫毛所庄严，极为清净明澈。也可以说为“具足极净五眼者”。“善面者”就是面容圆满，如同秋季的月亮。“广大”是因为身体高达八十八肘，所以广大、雄伟，身体大小与其他人不同。“端直”就是像梵天一样身体端直，身体挺直，如同天城中所竖立的黄金牌坊一样殊胜。“具威光者”就是身体闪耀光明。“求利益者”就是寻求利益的人。“三次现观”就是三次现观，这里发生了词性转换。
Tattha uggatejoti uggatatejo. Pasannanettoti suṭṭhu pasannanayano, dhovitvā majjitvā ṭhapitamaṇiguḷikā viya pasannāni nettāni honti. Tasmā so ‘‘pasannanetto’’ti vutto. Mudusiniddhanīlavimalasukhumapakhumācitasuppasannanayanoti attho. ‘‘Suppasannapañcanayano’’tipi vattuṃ vaṭṭati. Sumukhoti paripuṇṇasaradasamayacandasadisavadano. Brahāti aṭṭhāsītihatthappamāṇasarīrattā brahā mahanto, aññehi asādhāraṇasarīrappamāṇoti attho. Ujūti brahmujugatto ujumeva uggatasarīro devanagare samussitasuvaṇṇatoraṇasadisavarasarīroti attho. Patāpavāti vijjotamānasarīro. Hitesīti hitagavesī. Abhisamayā tīṇīti abhisamayā tayo, liṅgavipallāso katoti.
那时，世尊在清晨时分进入大悲定，出定后观察世间，看见一个名叫库姆巴坎纳的夜叉。这个夜叉以人为食，威势如同库姆巴坎纳一样，在大森林入口处现出可怕的身形，阻断林中通行。世尊独自一人，没有同伴，前往那个夜叉的住处，进去之后，坐在已经铺好的吉祥座上。这时，那个夜叉忍受不了这种冒犯，就像被棍棒击打的剧毒毒蛇一样暴怒起来。它想吓唬十力者，就把自己的身体变得更加恐怖：头大得像山，眼睛变得像太阳一样，牙齿像犁头一样又长又宽又尖；肚子下垂，又大又青黑，凹凸不平；手臂像棕榈树干，肩胛骨畸形扭曲，鼻子歪斜，嘴巴又大又红像山洞；头发又粗又黄褐，硬得像刺。它现出极其可怕的样子，来到善慧世尊面前站定，身上冒着烟、燃着火，降下九种暴雨——石头、山、火网、水、泥、灰、武器、炭火、沙子，却连世尊的一根毫毛都动摇不了。于是它想：“我先问世尊问题，然后杀掉他”，就像阿拉瓦卡夜叉那样提出问题。世尊通过解答问题，引导那个夜叉走向调伏。据说第二天，那个国家的居民用装满车的食物，带着王子一起来，交给夜叉。夜叉则把王子交给了佛陀。站在森林门口的人们来见世尊。那时，在集会中，十力者为他们说法，讲的是适合那个夜叉心意之法，使九千亿众生的心中生起了法眼。这是第二次法的现观。因此说——
Yadā pana bhagavā kumbhakaṇṇasadisānubhāvaṃ kumbhakaṇṇaṃ nāma manussabhakkhaṃ yakkhaṃ mahāaṭavimukhe sandissamānaghorasarīraṃ vattaniaṭavisañcāraṃ pacchinditvā pavattamānaṃ paccūsasamaye mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya lokaṃ olokento disvā ekakova asahāyo tassa yakkhassa bhavanaṃ gantvā anto pavisitvā paññatte sirisayane nisīdi. Atha kho so yakkho makkhaṃ asahamāno daṇḍāhato ghoraviso āsiviso viya saṃkuddho dasabalaṃ bhiṃsāpetukāmo attano attabhāvaṃ ghorataraṃ katvā pabbatasadisaṃ sīsaṃ katvā sūriyamaṇḍalasadisāni akkhīni nimminitvā naṅgalasīsasadisātidīghavipulatikhiṇadāṭhāyo katvā olambanīlavipulavisamodaro tālakkhandhasadisabāhucipiṭakavirūpavaṅkanāso pabbatabilasadisavipularattamukho thūlapiṅgalakharapharusakeso atibhayānakadassano hutvā āgantvā sumedhassa bhagavato purato ṭhatvā padhūpāyanto pajjalanto pāsāṇapabbataggijāla-salila-kaddama-chārikāyudhaṅgāra-vālukappakārā navavidhā vassavuṭṭhiyo vassetvāpi bhagavato lomaggamattampi cāletuṃ asakkonto ‘‘bhagavantaṃ pañhaṃ pucchitvā māressāmī’’ti āḷavako viya pañhaṃ pucchi. Ayaṃ bhagavā pañhābyākaraṇena taṃ yakkhaṃ vinayamupanesi. Tato dutiyadivase kirassa raṭṭhavāsino manussā sakaṭabharitena bhattena saha rājakumāraṃ āharitvā yakkhassa adaṃsu. Atha yakkho rājakumāraṃ buddhassa adāsi. Aṭavidvāre ṭhitamanussā bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Tadā tasmiṃ samāgame dasabalo yakkhassa manonukūlaṃ dhammaṃ desento. Navutikoṭisahassānaṃ pāṇīnaṃ dhammacakkhuṃ uppādesi, so dutiyo dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –
接着，这位胜者又调伏了名叫库姆巴坎那的夜叉。
九万亿众生的第二次现观，就是这样发生的。
‘‘Punāparaṃ kumbhakaṇṇaṃ, yakkhaṃ so damayī jino; Navutikoṭisahassānaṃ, dutiyābhisamayo ahū’’ti.
当世尊在优波迦梨城的吉祥欢喜园中宣说四圣谛时，有八十万亿众生获得了第三次法现观。因此说：
Yadā pana upakārinagare sirinandanuyyāne cattāri saccāni pakāsayi, tadā asītikoṭisatasahassānaṃ tatiyo dhammābhisamayo ahosi. Tena vuttaṃ –
另外，这位名声无可比拟的尊者又开示了四圣谛；
有八十俱胝千（众生）在第三次（法现观）中通达了（四圣谛）。
‘‘Punāparaṃ amitayaso, catusaccaṃ pakāsayi; Asītikoṭisahassānaṃ, tatiyābhisamayo ahū’’ti.
善慧世尊也有三次弟子集会。第一次集会时，在善见城有一百俱胝漏尽者。后来，在天居山上敷展迦絺那衣时，举行第二次集会，有九十俱胝漏尽者。再后来，第三次集会时，世尊正在游化，有八十俱胝漏尽者。因此这样说：
Sumedhassāpi bhagavato tayo sāvakasannipātā ahesuṃ. Paṭhamasannipāte sudassananagare koṭisatakhīṇāsavā ahesuṃ. Puna devakūṭe pabbate kathinatthate dutiye navutikoṭiyo. Puna tatiye bhagavati cārikaṃ caramāne asītikoṭiyo ahesuṃ. Tena vuttaṃ –
善慧大仙有过三场集会。
那些漏尽、无垢、心已寂静、安忍稳固的阿罗汉们。
‘‘Sannipātā tayo āsuṃ, sumedhassa mahesino; Khīṇāsavānaṃ vimalānaṃ, santacittāna tādinaṃ.
当胜者来到名叫善见的都城时，
那时，有一百俱胝位诸漏已尽的比丘聚集在一起。
‘‘Sudassanaṃ nāma nagaraṃ, upagañchi jino yadā; Tadā khīṇāsavā bhikkhū, samiṃsu satakoṭiyo.
又有一次，在天神峰，比丘们敷展迦絺那衣时；
那时，第二次集会，有九十俱胝之众。
‘‘Punāparaṃ devakūṭe, bhikkhūnaṃ kathinatthate; Tadā navutikoṭīnaṃ, dutiyo āsi samāgamo.
再者，当十力者四处游化之时，
那时，有八十俱胝人的第三次集会。
‘‘Punāparaṃ dasabalo, yadā carati cārikaṃ; Tadā asītikoṭīnaṃ, tatiyo āsi samāgamo’’ti.
那时，我们的菩萨是一位名叫优多罗、胜过一切人的青年。他拿出早已存放好的八十俱胝财富，向以佛陀为首的僧团做了大布施。听了十力者的法之后，他皈依三宝，随后离开出家。那位导师在饭后随喜开示时，也为他授记说：“未来你将成佛，名叫乔达摩。”因此说：
Tadā amhākaṃ bodhisatto uttaro nāma sabbajanuttaro māṇavo hutvā nidahitvā ṭhapitaṃyeva asītikoṭidhanaṃ vissajjetvā buddhappamukhassa saṅghassa mahādānaṃ datvā tadā dasabalassa dhammaṃ sutvā saraṇesu patiṭṭhāya nikkhamitvā pabbaji. Sopi naṃ satthā bhojanānumodanaṃ karonto – ‘‘anāgate gotamo nāma buddho bhavissatī’’ti byākāsi. Tena vuttaṃ –
那时，我就是那个名叫优多罗的青年。
我家里积攒了八十俱胝的财富。
‘‘Ahaṃ tena samayena, uttaro nāma māṇavo; Asītikoṭiyo mayhaṃ, ghare sannicitaṃ dhanaṃ.
我把一切全都布施出去，供养了僧团和世间的导师；
我皈依了他，也欢喜他的出家。
‘‘Kevalaṃ sabbaṃ datvāna, sasaṅghe lokanāyake; Saraṇaṃ tassūpagañchiṃ, pabbajjañcābhirocayiṃ.
那位佛陀也对我授记，并作随喜：
在三万劫之后，这位将会成为佛陀。
‘‘Sopi maṃ buddho byākāsi, karonto anumodanaṃ; Tiṃsakappasahassamhi, ayaṃ buddho bhavissati.
‘‘Padhānaṃ padahitvāna…pe… hessāma sammukhā imaṃ’’.
授记偈颂应当详细展开解说。
Byākaraṇagāthā vitthāretabbā.
听了他的话之后，我的心更加清净生信了。
为了圆满十波罗蜜，我立下了更殊胜的誓愿行持。
‘‘Tassāpi vacanaṃ sutvā, bhiyyo cittaṃ pasādayiṃ; Uttariṃ vatamadhiṭṭhāsiṃ, dasapāramipūriyā.
经、律，以及九分教的导师教法；
我把一切（教法）都学透之后，让胜利者的教法大放光彩。
‘‘Suttantaṃ vinayaṃ cāpi, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ; Sabbaṃ pariyāpuṇitvāna, sobhayiṃ jinasāsanaṃ.
在那里不放逸地安住，无论坐着、站着还是经行。
证得神通圆满后，我便往生到梵天世界。
‘‘Tatthappamatto viharanto, nisajjaṭṭhānacaṅkame; Abhiññāpāramiṃ gantvā, brahmalokamagañchaha’’nti.
这里，“已积存”是指以储藏的方式存放起来。“全部”就是整体的意思。“一切”是指毫无保留地给予。“与僧团一起”是指与僧团一起的。“他前往他那里”就是他走向他那里，这里用属格来表达宾格关系。“他欢喜出家”就是他出家了。“在三十千劫中”意思是已经超过了三十千劫。
Tattha sannicitanti nidahitaṃ nidhānavasena. Kevalanti sakalanti attho. Sabbanti asesato datvā. Sasaṅgheti sasaṅghassa. Tassūpagañchinti taṃ upagañchiṃ, upayogatthe sāmivacanaṃ. Abhirocayinti pabbajiṃ. Tiṃsakappasahassamhīti tiṃsakappasahassesu atikkantesūti attho.
这位善慧世尊的都城名叫善见，父亲是名叫须达多的国王，母亲名叫须达多，两位上首弟子是沙兰和一切欲乐，侍者名叫沙伽罗，两位上首女弟子是罗摩和善罗摩，菩提树是大楝树，佛身高八十八肘，寿命九万岁，在家生活了九千年，大皇后名叫善意，儿子名叫富兰那婆娑蜜多罗，他乘象车出家。其余内容在偈颂中可以见到。因此说：
Tassa pana sumedhassa bhagavato sudassanaṃ nāma nagaraṃ ahosi, sudatto nāma rājā pitā, mātā sudattā nāma, saraṇo ca sabbakāmo ca dve aggasāvakā, sāgaro nāmupaṭṭhāko, rāmā ca surāmā ca dve aggasāvikā, mahānīparukkho bodhi, sarīraṃ aṭṭhāsītihatthubbedhaṃ ahosi, āyu navutivassasahassāni, navavassasahassāni agāraṃ ajjhāvasi, sumanā nāmassa aggamahesī, punabbasumitto nāma putto, hatthiyānena nikkhami. Sesaṃ gāthāsu dissati. Tena vuttaṃ –
有一座城叫善见城，有一位刹帝利叫善施。
本名须达多的母亲，是大仙善慧之母。
‘‘Sudassanaṃ nāma nagaraṃ, sudatto nāma khattiyo; Sudattā nāma janikā, sumedhassa mahesino.
沙罗那和萨巴卡玛，都成了上首弟子；
有一位名叫萨竭罗的侍者，是善慧大仙的随侍。
‘‘Saraṇo sabbakāmo ca, ahesuṃ aggasāvakā; Sāgaro nāmupaṭṭhāko, sumedhassa mahesino.
罗摩与苏罗摩，都成了上首女弟子。
世尊的那棵菩提树，被称为“大尼波树”。
‘‘Rāmā ceva surāmā ca, ahesuṃ aggasāvikā; Bodhi tassa bhagavato, mahānīpoti vuccati.
大牟尼身高八十八肘，极为崇高；
就像月亮在群星之中，照亮了一切方向。
‘‘Aṭṭhāsītiratanāni, accuggato mahāmuni; Obhāseti disā sabbā, cando tāragaṇe yathā.
名为转轮王宝的宝珠，其光照耀一由旬；
同样地，他的宝珠向四周遍满一由旬。
‘‘Cakkavattimaṇī nāma, yathā tapati yojanaṃ; Tatheva tassa ratanaṃ, samantā pharati yojanaṃ.
那时，寿命有九万岁。
他住世如此之久，度脱了众多众生。
‘‘Navutivassasahassāni, āyu vijjati tāvade; Tāvatā tiṭṭhamāno so, tāresi janataṃ bahuṃ.
具足三明与六种神通、已得力量、如如不动的那些圣者；
这是Samākula，充满了善好的阿罗汉们。
‘‘Tevijjachaḷabhiññehi , balappattehi tādihi; Samākulamidaṃ āsi, arahantehi sādhuhi.
他们也都名声广大，已经解脱，没有任何执著依凭。
他们展示了智慧之光后，那些享有盛名的大德们便寂灭了。
‘‘Tepi sabbe amitayasā, vippamuttā nirūpadhī; Ñāṇālokaṃ dassayitvā, nibbutā te mahāyasā’’ti.
这里，“就像月亮在群星之中”：就像天空中一轮满月照耀并显现于群星之中一样，同样，也照亮一切方向——这就是这句话的意思。有些人读作“就像第十五天的月亮”，这个意思很浅显易懂。
Tattha cando tāragaṇe yathāti yathā nāma gagane paripuṇṇacando tārāgaṇe obhāseti pakāseti, evameva sabbāpi disā obhāsetīti attho. Keci ‘‘cando pannaraso yathā’’ti paṭhanti, so uttānatthova.
所谓“转轮王宝珠”，就像转轮王的摩尼宝珠，长四肘，周长像车轴一样，有八万四千颗宝珠围绕在四周，仿佛被群星环绕的秋季满月，光辉灿烂，美好庄严。它像是应召而来，从毗富罗山来到此处，看上去极其悦目。当它这样到来时，光芒向四周遍照一由旬的范围。同样地，那位善慧世尊的身体所放出的宝光，也向四周遍照一由旬。这就是这段话的意思。
Cakkavattimaṇī nāmāti yathā nāma cakkavattirañño maṇiratanaṃ catuhatthāyāmaṃ sakaṭanābhisamapariṇāhaṃ caturāsītimaṇisahassaparivāraṃ tārāgaṇaparivutassa saradasamayaparipuṇṇarajanikarassa sirisamudayasobhaṃ avhayantamiva vepullapabbatato paramaramaṇīyadassanaṃ maṇiratanamāgacchati, tassevaṃ āgacchantassa samantato yojanappamāṇaṃ okāsaṃ ābhā pharati, evameva tassa sumedhassāpi bhagavato sarīrato ābhāratanaṃ samantato yojanaṃ pharatīti attho.
“三明六通”是指具备三明和六神通。“已成就力者”是指已获得神通之力。“如彼者”是指已达到如如不动的状态。“充满”是指混杂在一起，只见一片同一色的袈裟光辉。“此”是指教法，或者指大地。“有无量名声者”是指有无量的随从，或者有无比的名声。“无依著者”是指已远离四种依著。其余在这些偈颂中的内容，各处都很清楚了。
Tevijjachaḷabhiññehīti tevijjehi chaḷabhiññehi cāti attho. Balappattehīti iddhibalappattehi. Tādihīti tādibhāvappattehi. Samākulanti saṅkiṇṇaṃ ekakāsāvapajjotaṃ. Idanti sāsanaṃ sandhāyāha, mahītalaṃ vā. Amitayasāti amitaparivārā, atulakittighoso vā. Nirūpadhīti caturūpadhivirahitā. Sesamettha gāthāsu sabbattha pākaṭamevāti.
