礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
小部·《长老尼偈义注》
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Khuddakanikāye · Therīgāthā-aṭṭhakathā
1. 一集义注
274 段
某位长老尼偈的注释
1. Aññatarātherīgāthāvaṇṇanā
现在到了给《长老尼偈》做义理注释的时候。在这里,因为要先说明比丘尼最初是怎样得到出家身份和具足戒的,把这件事讲清楚之后,再随文注释偈颂时,就能很容易、很清楚地在各处说明每首偈的缘起。所以,为了说明这件事,从最开始简要地讲一讲这个次第——
Idāni therīgāthānaṃ atthasaṃvaṇṇanāya okāso anuppatto. Tattha yasmā bhikkhunīnaṃ ādito yathā pabbajjā upasampadā ca paṭiladdhā, taṃ pakāsetvā atthasaṃvaṇṇanāya karīyamānāya tattha tattha gāthānaṃ aṭṭhuppattiṃ vibhāvetuṃ sukarā hoti supākaṭā ca, tasmā taṃ pakāsetuṃ ādito paṭṭhāya saṅkhepato ayaṃ anupubbikathā –
这位世尊——世间之护主,把“人身、性别成就”等所说的八种条件聚合起来,在燃灯佛世尊足下发起大誓愿,圆满三十种波罗蜜,在二十四位佛面前获得授记,依次圆满诸波罗蜜,达到亲族利益行、世间利益行、佛陀利益行的顶点后,投生到兜率天。在那里住满寿量之后,一万轮围世界的诸天为了请他成佛——
Ayañhi lokanātho ‘‘manussattaṃ liṅgasampattī’’tyādinā vuttāni aṭṭhaṅgāni samodhānetvā dīpaṅkarassa bhagavato pādamūle katamahābhinīhāro samatiṃsapāramiyo pūrento catuvīsatiyā buddhānaṃ santike laddhabyākaraṇo anukkamena pāramiyo pūretvā ñātatthacariyāya lokatthacariyāya buddhatthacariyāya ca koṭiṃ patvā tusitabhavane nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi buddhabhāvāya –
大雄,你的时机到了,请降入母胎吧。
救度包括天神在内的世间,请觉悟不死之道吧。
‘‘Kālo kho te mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ; Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti. (bu. vaṃ. 1.67) –
他应众生请求而降生人间:先给那些天神作了承诺,然后做了五种大观察,在释迦王族净饭大王的家中,以正念正知入母胎,以正念正知在母胎中住了十个月,以正念正知从母胎出生,在蓝毗尼园诞生,出身高贵。从各位乳母开始,在盛大的照料下被妥善养育,渐渐长大。在三座宫殿里,被各种歌舞艺人围绕,像天人一样享受福报。因为看到老人、病人、死人而生起警醒,由于智慧已经成熟,看到诸欲的过患和出离的功德。在罗睺罗王子出生那天,他和阐那一起,骑上骏马犍陟,在半夜时分由天神们打开的城门,进行了大出离。就用那一夜剩下的时间,越过了三个王国,到达阿诺玛河岸边,接过嘎帝咖拉大梵天送来的阿拉汉幢幡,出家了。当下就像一位六十夏腊的长老那样威仪具足,以庄严的行仪渐渐到达王舍城,在那里托钵乞食,在般度婆山山麓吃了食物。摩揭陀王以王位邀请他,他拒绝了,前往跋伽瓦的园林,观察那里的时节;又观察了阿罗罗、优陀迦二人的时节,认为这一切都不值得,于是渐渐到了优楼频罗,在那里修了六年苦行。知道靠这些不能证悟圣法,明白“这不是通往觉悟之道”,于是吃粗食,几天内恢复了体力。在毗舍佉月满月日,吃了苏阇佗供养的殊胜食物,把金钵逆流投入河中,下定决心“今天我将成佛”。傍晚时分,被黑龙王赞叹功德,登上菩提座,在不动之处,面向东方世界,坐在不败的金刚座上,决意发起四支具足的精进。太阳还没落山,就摧破了魔军。初夜,忆念宿住;中夜,清净天眼;后夜,将智慧投入缘起,顺逆观察缘性,增长内观,证得了一切佛所证的、不共他人的正等正觉。以涅槃为所缘的果定,就在那里度过了七天。又以同样的方式,在菩提座附近度过了另外几个七天。在王树脚下吃了蜜团食,又在阿迦巴喇尼拘律树下安坐。依于法性,审察法的甚深性,当心倾向于少事少业时,被大梵天劝请。以佛眼观察世间,见到众生有根器利、钝等差别,应允了大梵天的说法之请。思虑“我先为谁说法呢”,知道阿罗罗和优陀迦已经去世,心想“五群比丘对我有大恩,他们曾在我精进努力时侍奉我,我何不先为五群比丘说法呢”(《大品》10)。这样思考后,在阿沙荼月满月日,从大菩提处朝向波罗奈城,踏上十八由旬的路途。途中,与邪命外道优波迦交谈。渐渐到达仙人堕处,在那里说服了五群比丘,以“诸比丘,有这两种极端,是出家之人不应亲近的……”等(《大品》13;《相应部》5.1081;《无碍解道》2.30)开示《转法轮经》,让以阿若憍陈如为首的十八俱胝梵天尝到不死法味。在黑分初日,安置跋地亚长老于入流果;在黑分第二日,安置婆破长老于入流果;在黑分第三日,安置摩诃男长老于入流果;在第四日,安置阿说示长老于入流果。在黑分第五日,以《无我相经》(《大品》20;《相应部》3.59)的说法,令他们全部安立于阿拉汉果。此后,又令以耶舍及其朋友为首的五十五人、在迦波丝林苑的约三十位跋陀瓦基青年、在伽耶峰山背大石处的约千位旧结发外道等众多之人,进入圣者之地。又使以频婆娑罗王为首的十一那由他人安住入流果,一那由他人安住三皈依,接受竹林精舍并住于其中。在那里居住时,因阿说示长老的助力,已证初道的散若耶辞别后,带着徒众前来的舍利弗和目揵连,证得究竟果,达到声闻波罗蜜的顶点,被安置在上首弟子的位置。应伍达夷长老的劝请,导师前往迦毗罗卫,以双神变调伏骄慢的亲戚们,将父亲净饭王安立于不来果,将大爱道安立于入流果,并度化了难陀王子和罗睺罗王子出家。然后,导师又返回王舍城。
Āyācitamanussūpapattiko tāsaṃ devatānaṃ paṭiññaṃ datvā, katapañcamahāvilokano sakyarājakule suddhodanamahārājassa gehe sato sampajāno mātukucchiṃ okkanto dasamāse sato sampajāno tattha ṭhatvā, sato sampajāno tato nikkhanto lumbinīvane laddhābhijātiko vividhā dhātiyo ādiṃ katvā mahatā parihārena sammadeva parihariyamāno anukkamena vuḍḍhippatto tīsu pāsādesu vividhanāṭakajanaparivuto devo viya sampattiṃ anubhavanto jiṇṇabyādhimatadassanena jātasaṃvego ñāṇassa paripākataṃ gatattā, kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā, rāhulakumārassa jātadivase channasahāyo kaṇḍakaṃ assarājaṃ āruyha , devatāhi vivaṭena dvārena aḍḍharattikasamaye mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitvā, teneva rattāvasesena tīṇi rajjāni atikkamitvā anomānadītīraṃ patvā ghaṭikāramahābrahmunā ānīte arahattaddhaje gahetvā pabbajito, tāvadeva vassasaṭṭhikatthero viya ākappasampanno hutvā, pāsādikena iriyāpathena anukkamena rājagahaṃ patvā, tattha piṇḍāya caritvā paṇḍavapabbatapabbhāre piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā, māgadharājena rajjena nimantiyamāno taṃ paṭikkhipitvā, bhaggavassārāmaṃ gantvā, tassa samayaṃ pariggaṇhitvā tato āḷārudakānaṃ samayaṃ pariggaṇhitvā, taṃ sabbaṃ analaṅkaritvā anukkamena uruvelaṃ gantvā tattha chabbassāni dukkarakārikaṃ katvā, tāya ariyadhammapaṭivedhassābhāvaṃ ñatvā ‘‘nāyaṃ maggo bodhāyā’’ti oḷārikaṃ āhāraṃ āharanto katipāhena balaṃ gāhetvā visākhāpuṇṇamadivase sujātāya dinnaṃ varabhojanaṃ bhuñjitvā, suvaṇṇapātiṃ nadiyā paṭisotaṃ khipitvā, ‘‘ajja buddho bhavissāmī’’ti katasanniṭṭhāno sāyanhasamaye kāḷena nāgarājena abhitthutiguṇo bodhimaṇḍaṃ āruyha acalaṭṭhāne pācīnalokadhātuabhimukho aparājitapallaṅke nisinno caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhāya, sūriye anatthaṅgateyeva mārabalaṃ vidhamitvā, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā , majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā, pacchimayāme paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ otāretvā, anulomapaṭilomaṃ paccayākāraṃ sammasanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā sabbabuddhehi adhigataṃ anaññasādhāraṇaṃ sammāsambodhiṃ adhigantvā, nibbānārammaṇāya phalasamāpattiyā tattheva sattāhaṃ vītināmetvā, teneva nayena itarasattāhepi bodhimaṇḍeyeva vītināmetvā, rājāyatanamūle madhupiṇḍikabhojanaṃ bhuñjitvā, puna ajapālanigrodhamūle nisinno dhammatāya dhammagambhīrataṃ paccavekkhitvā appossukkatāya citte namante mahābrahmunā āyācito buddhacakkhunā lokaṃ volokento tikkhindriyamudindriyādibhede satte disvā mahābrahmunā dhammadesanāya katapaṭiñño ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti āvajjento āḷārudakānaṃ kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā, ‘‘bahupakārā kho me pañcavaggiyā bhikkhū, ye maṃ padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsu, yaṃnūnāhaṃ pañcavaggiyānaṃ bhikkhūnaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti (mahāva. 10) cintetvā, āsāḷhipuṇṇamāyaṃ mahābodhito bārāṇasiṃ uddissa aṭṭhārasayojanaṃ maggaṃ paṭipanno antarāmagge upakena ājīvakena saddhiṃ mantetvā, anukkamena isipatanaṃ patvā tattha pañcavaggiye saññāpetvā ‘‘dveme, bhikkhave, antā pabbajitena na sevitabbā’’tiādinā (mahāva. 13; saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) dhammacakkapavattanasuttantadesanāya aññāsikoṇḍaññappamukhā aṭṭhārasabrahmakoṭiyo dhammāmataṃ pāyetvā pāṭipade bhaddiyattheraṃ, pakkhassa dutiyāyaṃ vappattheraṃ, pakkhassa tatiyāyaṃ mahānāmattheraṃ, catutthiyaṃ assajittheraṃ, sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā, pañcamiyaṃ pana pakkhassa anattalakkhaṇasuttantadesanāya (mahāva. 20; saṃ. ni. 3.59) sabbepi arahatte patiṭṭhāpetvā tato paraṃ yasadārakappamukhe pañcapaṇṇāsapurise, kappāsikavanasaṇḍe tiṃsamatte bhaddavaggiye, gayāsīse piṭṭhipāsāṇe sahassamatte purāṇajaṭileti evaṃ mahājanaṃ ariyabhūmiṃ otāretvā bimbisārappamukhāni ekādasanahutāni sotāpattiphale nahutaṃ saraṇattaye patiṭṭhāpetvā veḷuvanaṃ paṭiggahetvā tattha viharanto assajittherassa vāhasā adhigatapaṭhamamagge sañcayaṃ āpucchitvā, saddhiṃ parisāya attano santikaṃ upagate sāriputtamoggallāne aggaphalaṃ sacchikatvā sāvakapāramiyā matthakaṃ patte aggasāvakaṭṭhāne ṭhapetvā kāḷudāyittherassa abhiyācanāya kapilavatthuṃ gantvā, mānatthaddhe ñātake yamakapāṭihāriyena dametvā, pitaraṃ anāgāmiphale, mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale paṭiṭṭhāpetvā , nandakumāraṃ rāhulakumārañca pabbājetvā, satthā punadeva rājagahaṃ paccāgacchi.
那时,在另一个时候,世尊住在毗舍离,依靠尖顶阁讲堂。净饭大王在白色伞盖之下就证悟了阿罗汉果,然后般涅槃。这时,摩诃巴阇波提·果德弥生起了出家的念头。此前,五百位王子在罗希尼河畔听《争斗与争论经》(《经集》868等)的开示,结束时便出家了;他们的贴身侍女全都同心一意,来到摩诃巴阇波提·果德弥那里,大家以摩诃巴阇波提·果德弥为首,想去世尊跟前,说:“我们要在世尊座下出家。”而摩诃巴阇波提·果德弥之前也曾请求过一次出家,没有得到允许。因此,她叫来理发师剃掉头发,披上袈裟,带着所有这些释迦族女子前往毗舍离,通过阿难长老向十力世尊祈求,最后以受持八敬法的方式,获得了出家与具足戒。其余众人也一同受了具足戒。这里是简略的叙述。详细因缘则见于各处巴利经文(《小品》402)。
Athāparena samayena satthari vesāliṃ upanissāya kūṭāgārasālāyaṃ viharante suddhodanamahārājā setacchattassa heṭṭhāva arahattaṃ sacchikatvā parinibbāyi. Atha mahāpajāpatiyā gotamiyā pabbajjāya cittaṃ uppajji, tato rohinīnadītīre kalahavivādasuttantadesanāya (su. ni. 868 ādayo) pariyosāne nikkhamitvā, pabbajitānaṃ pañcannaṃ kumārasatānaṃ pādaparicārikā ekajjhāsayāva hutvā mahāpajāpatiyā santikaṃ gantvā, sabbāva ‘‘satthu santike pabbajissāmā’’ti mahāpajāpatiṃ jeṭṭhikaṃ katvā satthu santikaṃ gantukāmā ahesuṃ. Ayañca mahāpajāpati pubbepi ekavāraṃ satthāraṃ pabbajjaṃ yācitvā nālattha, tasmā kappakaṃ pakkosāpetvā kese chindāpetvā kāsāyāni acchādetvā sabbā tā sākiyāniyo ādāya vesāliṃ gantvā ānandattherena dasabalaṃ yācāpetvā, aṭṭhagarudhammapaṭiggahaṇena pabbajjaṃ upasampadañca alattha. Itarā pana sabbāpi ekato upasampannā ahesuṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panetaṃ vatthu tattha tattha pāḷiyaṃ (cūḷava. 402) āgatameva.
大爱道这样受了具足戒之后,就来到导师面前,顶礼后站在一边。那时,导师为她说法。她从导师那里领受了禅修业处,证得了阿罗汉果。其余五百位比丘尼也在难陀迦教诫结束时证得了阿罗汉果。比丘尼僧团就这样稳固地建立起来,广泛传播到各个村落、城镇、地区和都城。那里的良家妇女、良家媳妇、良家少女们听说了佛陀的善觉悟、法的善法性、僧团的善修行,对教法生起了深厚的信心,对轮回生起了警醒。她们得到自己的丈夫、父母和亲属的允许后,把心投向教法而出家。出家之后,她们具足戒行,从导师和诸位长老那里获得教诫,精进努力,不久就亲证了阿罗汉果。她们在各处以自说等方式说出的偈颂,后来被结集者们汇集在一起,按《一集》等分类编入结集,称为《长老尼偈》。其中集别的分类已如前所述。在这些集别中,《一集》是最初的。其中——
Evaṃ upasampannā pana mahāpajāpati satthāraṃ upasaṅkamitvā abhivādetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Athassā satthā dhammaṃ desesi. Sā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā arahattaṃ pāpuṇi. Sesā ca pañcasatabhikkhuniyo nandakovādapariyosāne (ma. ni. 3.398) arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Evaṃ bhikkhunisaṅghe suppatiṭṭhite puthubhūte tattha tattha gāmanigamajanapadarājadhānīsu kulitthiyo kulasuṇhāyo kulakumārikāyo buddhasubuddhataṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattitañca sutvā, sāsane abhippasannā saṃsāre ca jātasaṃvegā attano sāmike mātāpitaro ñātake ca anujānāpetvā, sāsane uraṃ datvā pabbajiṃsu. Pabbajitvā ca sīlācārasampannā satthuno ca tesaṃ therānañca santike ovādaṃ labhitvā ghaṭentiyo vāyamantiyo nacirasseva arahattaṃ sacchākaṃsu. Tāhi udānādivasena tattha tattha bhāsitā gāthā pacchā saṅgītikārakehi ekajjhaṃ katvā ekakanipātādivasena saṅgītiṃ āropayiṃsu ‘‘imā therīgāthā nāmā’’ti. Tāsaṃ nipātādivibhāgo heṭṭhā vuttoyeva. Tattha nipātesu ekakanipāto ādi. Tatthapi –
睡个好觉吧,长老尼,披着粪扫衣;
你的贪确实已经止息,就像锅里的干水一样。
‘‘Sukhaṃ supāhi therike, katvā coḷena pārutā; Upasanto hi te rāgo, sukkhaḍākaṃva kumbhiya’’nti. –
这首偈颂是开头。它的来历是什么呢?据说,在过去拘那含世尊的时代,有一位良家女子,对教法生起了深厚的信心。她邀请世尊应供,第二天搭起枝叶凉棚,铺上沙子,上面张起天篷,用香、花等作供养,然后禀告世尊应供的时间到了。世尊到了那里,在敷设好的座位上坐下。她顶礼世尊后,用精美的嚼食和软食供养,等世尊吃完、放下钵后,用三衣供养世尊。世尊为她作了随喜开示,然后离开了。她尽一生广修功德,命终后转生天界,在整整一个佛的间隔期间都在善趣中轮回。到了迦叶世尊的时代,她出生在一户居士家里,长大懂事以后,对轮回生起了警醒之心,于是在教法中出家受具足戒,两万年中圆满持守比丘尼戒,后来以凡夫的身份命终,转生天界,又经过一个佛的间隔,享受天界的福报后,在现在这个佛陀出世的时代,出生在毗舍离城一个豪贵的刹帝利家庭。因为她身体坚实稳重,大家就叫她“长老尼”。她成年后,父母按门第把她许配给同种姓的刹帝利青年,她作为妻子与丈夫一起生活。世尊来到毗舍离时,她对教法生起了信心,成为近事女。后来,她在大爱道乔达弥长老尼那里听闻佛法,生起了出家的意愿,就对丈夫说:“我要出家。”丈夫不允许。但她因为宿世积累的善行,依照所听闻的法反复观察,把握了色法与无色法,持续修习内观而安住。
Ayaṃ gāthā ādi. Tassā kā uppatti? Atīte kira aññatarā kuladhītā koṇāgamanassa bhagavato kāle sāsane abhippasannā hutvā satthāraṃ nimantetvā dutiyadivase sākhāmaṇḍapaṃ kāretvā vālikaṃ attharitvā upari vitānaṃ bandhitvā gandhapupphādīhi pūjaṃ katvā satthu kālaṃ ārocāpesi. Satthā tattha gantvā paññatte āsane nisīdi. Sā bhagavantaṃ vanditvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena parivisitvā, bhagavantaṃ bhuttāviṃ onītapattapāṇiṃ ticīvarena acchādesi. Tassā bhagavā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sā yāvatāyukaṃ puññāni katvā āyupariyosāne devaloke nibbattitvā ekaṃ buddhantaraṃ sugatīsu eva saṃsarantī kassapassa bhagavato kāle gahapatikule nibbattitvā viññutaṃ patvā, saṃsāre jātasaṃvegā sāsane pabbajitvā upasampajjitvā vīsativassahassāni bhikkhunisīlaṃ pūretvā, puthujjanakālakiriyaṃ katvā, sagge nibbattā ekaṃ buddhantaraṃ saggasampattiṃ anubhavitvā imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ khattiyamahāsālakule nibbatti. Taṃ thirasantasarīratāya therikāti vohariṃsu. Sā vayappattā kulappadesādinā samānajātikassa khattiyakumārassa mātāpitūhi dinnā patidevatā hutvā vasantī satthu vesāligamane sāsane paṭiladdhasaddhā upāsikā hutvā, aparabhāge mahāpajāpatigotamītheriyā santike dhammaṃ sutvā pabbajjāya ruciṃ uppādetvā ‘‘ahaṃ pabbajissāmī’’ti sāmikassārocesi. Sāmiko nānujānāti. Sā pana katādhikāratāya yathāsutaṃ dhammaṃ paccavekkhitvā rūpārūpadhamme pariggahetvā vipassanaṃ anuyuttā viharati.
有一天,厨房里正在煮菜,忽然窜起一大团火焰。那火焰烧得整个锅子噼啪作响。她看到这一幕,就把它当作观照的对象,更加清晰地观察无常,接着在这上面加上苦、无常、无我,增长内观,逐步让心成熟,依照道果的次第,安住在不来果上。从那时起,她不再佩戴首饰或装饰。丈夫问她:“贤妻,你现在为什么不像以前那样佩戴首饰和装饰了?”她告诉丈夫自己已经无法再过在家人的生活,并请他允许自己出家。丈夫就像毗舍佉近事男那样,以盛大的礼敬护送她到大爱道乔达弥那里,说:“尊者,请让她出家吧。”于是大爱道乔达弥让她出家、受具足戒,带她到精舍,让她拜见世尊。世尊针对她平时所观的所缘,为她开示,说了这首偈颂:“安稳地睡吧……”
Athekadivasaṃ mahānase byañjane paccamāne mahatī aggijālā uṭṭhahi. Sā aggijālā sakalabhājanaṃ taṭataṭāyantaṃ jhāyati. Sā taṃ disvā tadevārammaṇaṃ katvā suṭṭhutaraṃ aniccataṃ upaṭṭhahantaṃ upadhāretvā tato tattha dukkhāniccānattatañca āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anukkamena ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā anāgāmiphale patiṭṭhahi. Sā tato paṭṭhāya ābharaṇaṃ vā alaṅkāraṃ vā na dhāreti. Sā sāmikena ‘‘kasmā tvaṃ, bhadde, idāni pubbe viya ābharaṇaṃ vā alaṅkāraṃ vā na dhāresī’’ti vuttā attano gihibhāve abhabbabhāvaṃ ārocetvā pabbajjaṃ anujānāpesi. So visākho upāsako viya dhammadinnaṃ mahatā parihārena mahāpajāpatigotamiyā santikaṃ netvā ‘‘imaṃ, ayye, pabbājethā’’ti āha. Atha mahāpajāpatigotamī taṃ pabbājetvā upasampādetvā vihāraṃ netvā satthāraṃ dassesi. Satthāpissā pakatiyā diṭṭhārammaṇameva vibhāvento ‘‘sukhaṃ supāhī’’ti gāthamāha.
在这段注释里,“乐”是中性名词的说明。“睡吧”是命令语。“长老尼”是称呼语。“做成粪扫衣披在身上”是勉励少欲。“你的贪染确实已经止息”是称叹修行成就。“像干菜一样”是显示应当止息的烦恼没有实质。“在锅里”是显示其所依之处的无常、空寂等状态。
Tattha sukhanti bhāvanapuṃsakaniddeso. Supāhīti āṇattivacanaṃ. Theriketi āmantanavacanaṃ. Katvā coḷena pārutāti appicchatāya niyojanaṃ. Upasanto hi te rāgoti paṭipattikittanaṃ. Sukkhaḍākaṃvāti upasametabbassa kilesassa asārabhāvanidassanaṃ. Kumbhiyanti tadādhārassa aniccatucchādibhāvanidassanaṃ.
“乐”是可意的别名,意思是:因为快乐,所以没有痛苦。“睡吧”也是显示四种威仪中的卧姿,因此意思是:你应当在所有四种威仪中都以快乐度过时日,安乐而住。“长老尼”这个称呼,虽然是在称她的名字,但因为并非多数人都能顾名思义,所以实际意思是:她在教法中已达到坚固,具足坚固的戒等法。“以粪扫衣裹身”是指用粪扫布做成袈裟,身体被覆盖,既穿了下衣也披了上衣。“你的贪染已安静”中的“hi”是表示原因的词。因为在你心相续中生起的欲贪已经安静,被不还道智之火烧尽,现在再把剩余的贪染用阿拉汉道智之火烧掉,你便安稳地睡吧。“如锅中干菜”:就像在烧热的锅里,少许干菜叶被大火煮烧,烧干后便完全平息;又或者像掺了水的菜放在灶上煮时,有水就会吱吱作响,水干之后便彻底安静。同样,你心相续中的欲贪已经安静,其余的烦恼也已止息,你便安稳地睡吧。
Sukhanti cetaṃ iṭṭhādhivacanaṃ. Sukhena nidukkhā hutvāti attho. Supāhīti nipajjanidassanañcetaṃ catunnaṃ iriyāpathānaṃ, tasmā cattāropi iriyāpathe sukheneva kappehi sukhaṃ viharāti attho. Theriketi idaṃ yadipi tassā nāmakittanaṃ, pacurena anvatthasaññābhāvato pana thire sāsane thirabhāvappatte, thirehi sīlādidhammehi samannāgateti attho. Katvā coḷena pārutāti paṃsukūlacoḷehi cīvaraṃ katvā acchāditasarīrā taṃ nivatthā ceva pārutā ca. Upasanto hi te rāgoti hi-saddo hetvattho. Yasmā tava santāne uppajjanakakāmarāgo upasanto anāgāmimaggañāṇagginā daḍḍho, idāni tadavasesaṃ rāgaṃ aggamaggañāṇagginā dahetvā sukhaṃ supāhīti adhippāyo. Sukkhaḍākaṃva kumbhiyanti yathā taṃ pakke bhājane appakaṃ ḍākabyañjanaṃ mahatiyā aggijālāya paccamānaṃ jhāyitvā sussantaṃ vūpasammati, yathā vā udakamisse ḍākabyañjane uddhanaṃ āropetvā paccamāne udake vijjamāne taṃ cicciṭāyati ciṭiciṭāyati, udake pana chinne upasantameva hoti, evaṃ tava santāne kāmarāgo upasanto, itarampi vūpasametvā sukhaṃ supāhīti.
长老尼因为诸根已经成熟,又借着世尊说法的善巧,在偈颂结束时和无碍解一起证得了阿罗汉果。因此,《譬喻》中说:
Therī indriyānaṃ paripākaṃ gatattā satthu desanāvilāsena ca gāthāpariyosāne saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.26-30).
我曾为拘那含佛建过一座凉棚,
我必定布施三衣给佛陀——世间众生的亲友。
无论我走到哪个国土、哪个市镇或王都,
无论走到哪里,我都受到尊敬,这就是福业的果报。
我的烦恼已烧尽,一切有已根除;
就像龙象挣断束缚,我安住在漏尽之中。
善来啊,我确实在无上佛陀面前。
三明已经证得,佛陀的教法已经完成。
四无碍解,及八解脱;
六种神通已经亲自证得,佛陀的教法已经修习完成。
‘‘Koṇāgamanabuddhassa, maṇḍapo kārito mayā; Dhuvaṃ ticīvaraṃdāsiṃ, buddhassa lokabandhuno. ‘‘Yaṃ yaṃ janapadaṃ yāmi, nigame rājadhāniyo; Sabbattha pūjito homi, puññakammassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Nāgīva bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavā. ‘‘Svāgataṃ vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santike; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ. ‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime; Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
那位长老尼证得阿罗汉果之后,发出感叹,诵出了同一首偈颂,因此这首偈颂就成了这位长老尼的偈颂。其中,在长老尼所诵的偈颂里,因为指的是贪的止息,所以最上道已把贪毫无剩余地涵盖在内。而且在这里,单凭贪的止息,就说了一切烦恼的止息,应当知道,这是因为与贪同属一组的全部烦恼法都已止息。正如这样说:
Arahattaṃ pana patvā therī udānentī tameva gāthaṃ abhāsi, tenāyaṃ gāthā tassā theriyā gāthā ahosi. Tattha theriyā vuttagāthāya anavaseso rāgo pariggahito aggamaggena tassa vūpasamassa adhippetattā. Rāgavūpasameneva cettha sabbesampi kilesānaṃ vūpasamo vuttoti daṭṭhabbaṃ tadekaṭṭhatāya sabbesaṃ kilesadhammānaṃ vūpasamasiddhito. Tathā hi vuccati –
与掉举和疑一起生起的痴,被称为……
此(痴)以“断”为同一本质,以贪为依止,所以它就是有依止的。
‘‘Uddhaccavicikicchāhi, yo moho sahajo mato; Pahānekaṭṭhabhāvena, rāgena saraṇo hi so’’ti.
在这里,就像已经宣说了所有杂染的止息一样,应当知道:在一切处也都宣说了这些杂染的止息。因为在预备阶段,通过彼分断而成就止息;在止观刹那,通过镇伏断而成就止息;在道刹那,通过正断而成就止息;在果刹那,通过安息断而成就止息。由此应当知道,四种断也都得以成就。其中,彼分断显示了戒的圆满成就,镇伏断显示了定的圆满成就,其余两种断显示了慧的圆满成就,因为断的证得得以实现。正如它成就了修习证得——当彼不存在时,因彼之无有故——它也同样成就了现证证得和遍知证得。应当知道:通过四种证得的成就,三学、修行的三种善美、七种清净皆由此偈颂得以圆满显示。有一位长老尼,由于名、姓等不为人知而不显著,一位具足相好的比丘尼长老尼,宣说了此偈,这是其意趣。
Yathā cettha sabbesaṃ saṃkilesānaṃ vūpasamo vutto, evaṃ sabbatthāpi tesaṃ vūpasamo vuttoti veditabbaṃ. Pubbabhāge tadaṅgavasena, samathavipassanākkhaṇe vikkhambhanavasena, maggakkhaṇe samucchedavasena, phalakkhaṇe paṭippassaddhivasena vūpasamasiddhito. Tena catubbidhassāpi pahānassa siddhi veditabbā . Tattha tadaṅgappahānena sīlasampadāsiddhi, vikkhambhanapahānena samādhisampadāsiddhi, itarehi paññāsampadāsiddhi dassitā hoti pahānābhisamayopasijjhanato. Yathā bhāvanābhisamayaṃ sādheti tasmiṃ asati tadabhāvato, tathā sacchikiriyābhisamayaṃ pariññābhisamayañca sādheti evāti. Caturābhisamayasiddhiyā tisso sikkhā, paṭipattiyā tividhakalyāṇatā, sattavisuddhiyo ca paripuṇṇā imāya gāthāya pakāsitā hontīti veditabbaṃ. Aññatarātherī apaññātā nāmagottādivasena apākaṭā, ekā therī lakkhaṇasampannā bhikkhunī imaṃ gāthaṃ abhāsīti adhippāyo.
《解脱长老尼偈》注释
2. Muttātherīgāthāvaṇṇanā
目陀,你应当从诸轭中解脱出来,就像月亮从罗睺的掌握中脱出一样。
以解脱的心,没有债务地享用团食。
‘‘Mutte muccassu yogehi, cando rāhuggahā iva; Vippamuttena cittena, anaṇā bhuñja piṇḍaka’’nti. –
这是名叫母陀的学人尼的偈颂。她也在过去诸佛那里积攒过善根,一世又一世地积累趋向解脱的善法。毗婆尸佛在世时,她出生在一个良家,长大后有一天看见毗婆尸佛在路上行走,心里生起清净的信心,用五体投地的方式礼拜,因为欢喜之情太强烈,就俯身趴在佛陀脚前。凭着这份善业,她死后生到天界,之后一再在善道中轮回。到了现在这尊佛出世的时候,她出生在舍卫城一个婆罗门大富之家,名叫母陀。因为她善根具足,二十岁时在大爱道比丘尼那里出家,成为学人尼,请人教授禅修法门后就开始修观禅。有一天,她吃完饭,乞食回来,对长老比丘尼们尽了义务,然后去白天休息的地方,独自静坐,开始作观禅的修习。世尊坐在芬芳的香殿里,放出光明,示现得好像就坐在她面前一样,说了这首偈颂:母陀,你应当从种种束缚中解脱出来。
Ayaṃ muttāya nāma sikkhamānāya gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patvā ekadivasaṃ satthāraṃ rathiyaṃ gacchantaṃ disvā pasannamānasā pañcapatiṭṭhitena vanditvā pītivegena satthu pādamūle avakujjā nipajji. Sā tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇamahāsālakule nibbatti, muttātissā nāmaṃ ahosi. Sā upanissayasampannatāya vīsativassakāle mahāpajāpatigotamiyā santike pabbajitvā sikkhamānāva hutvā kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā vipassanāya kammaṃ karoti. Sā ekadivasaṃ bhattakiccaṃ katvā piṇḍapātapaṭikkantā therīnaṃ bhikkhunīnaṃ vattaṃ dassetvā divāṭṭhānaṃ gantvā raho nisinnā vipassanāya manasikāraṃ ārabhi. Satthā surabhigandhakuṭiyā nisinnova obhāsaṃ vissajjetvā tassā purato nisinno viya attānaṃ dassetvā ‘‘mutte muccassu yogehī’’ti imaṃ gāthamāha.
在这里,“母陀”是对她的称呼。“你该从诸轭中解脱”:按照修行道的次第,从欲轭等四种轭中解脱出来,让心从这些轭中解脱。就像什么呢?就像月亮从罗睺的执取中脱出一样,你也要从随烦恼中解脱出来。“以善解脱的心”:指通过圣道彻底断除烦恼而真正解脱的心;这里的具格是用来表示“以这样的状态”。“无债而受用团食”:就是舍弃烦恼之债,成为没有债务的人,然后受用国内乞来的团食。如果一个人不断除烦恼,却享用佛陀允许的资具,那他就叫作负债受用。正如具寿跋求罗所说:“贤友,我只有七天是负债者,受用国内团食。”(《中部》3.211)所以,在佛教中出家的人,为了断除爱欲等烦恼,应当成为无债者,再受用信众布施之物。“团食”:这里只是以食物为代表来说,实际上指的是四种资具。“他反复教诫”:为了证得圣道、净化随烦恼,多次给予教诫。
Tattha mutteti tassā ālapanaṃ. Muccassu yogehīti maggapaṭipāṭiyā kāmayogādīhi catūhi yogehi mucca, tehi vimuttacittā hohi. Yathā kiṃ? Cando rāhuggahā ivāti rāhusaṅkhāto gahato cando viya upakkilesato muccassu. Vippamuttena cittenāti ariyamaggena samucchedavimuttiyā suṭṭhu vimuttena cittena, itthaṃ bhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Anaṇā bhuñja piṇḍakanti kilesaiṇaṃ pahāya anaṇā hutvā raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjeyyāsi. Yo hi kilese appahāya satthārā anuññātapaccaye paribhuñjati, so sāṇo paribhuñjati nāma. Yathāha āyasmā bākulo – ‘‘sattāhameva kho ahaṃ, āvuso, sāṇo raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñji’’nti (ma. ni. 3.211). Tasmā sāsane pabbajitena kāmacchandādiiṇaṃ pahānāya anaṇena hutvā saddhādeyyaṃ paribhuñjitabbaṃ. Piṇḍakanti desanāsīsameva, cattāropi paccayeti attho. Abhiṇhaṃ ovadatīti ariyamaggappattiyā upakkilese visodhento bahuso ovādaṃ deti.
她按照那番教导去做,没过多久就证得了阿罗汉果。因此,在《譬喻经》(长老尼譬喻 2.1.31-36)中这样说:
Sā tasmiṃ ovāde ṭhatvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.31-36) –
毗婆尸世尊,世间最上者,如是者;
走在路上,正在渡化众生。
从家里出来之后,我就俯身躺下;
那位悲悯众生的世间守护者,把脚踩在了我的头上。
世尊踏过我的头顶后,就离开了。
凭着那份内心的清净信心,我往生到了兜率天。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。
‘‘Vipassissa bhagavato, lokajeṭṭhassa tādino; Rathiyaṃ paṭipannassa, tārayantassa pāṇino. ‘‘Gharato nikkhamitvāna, avakujjā nipajjahaṃ; Anukampako lokanātho, sirasi akkamī mama. ‘‘Akkamitvāna sirasi, agamā lokanāyako; Tena cittappasādena, tusitaṃ agamāsahaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
她证到阿罗汉果之后,就说出那首偈颂。后来她戒学圆满、受了具足戒,乃至到了般涅槃的时候,也还是诵出那首偈颂。
Arahattaṃ pana patvā sā tameva gāthaṃ udānesi. Paripuṇṇasikkhā upasampajjitvā aparabhāge parinibbānakālepi tameva gāthaṃ paccabhāsīti.
第3篇 富楼那长老尼偈颂注释
3. Puṇṇātherīgāthāvaṇṇanā
Puṇṇe pūrassu dhammehīti(“富楼那,愿你以诸法而圆满!”)是名为富楼那的在学尼的偈颂。她过去在诸佛那里种下善根,在一次次投生中积聚作为轮回基础的善业。在没有佛出世的时代,她投生在旃檀河畔,生为紧那罗。有一天,她在那里看见一位独觉佛,心生净信,用芦花鬘供养那位独觉佛,然后合掌站立。她凭这福德业,一直在善趣中流转。到了现在这位佛出世时,她投生在舍卫城一个富有的居士大宅里,名叫富楼那。因为她宿世资粮具足,活到二十岁时,在大爱道乔达弥身边听闻佛法,生起信心而出家。成为在学尼后,她就开始修观。导师坐在香室里,放出光明——
Puṇṇepūrassu dhammehīti puṇṇāya nāma sikkhamānāya gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinantī buddhasuññe loke candabhāgāya nadiyā tīre kinnarayoniyaṃ nibbattā. Ekadivasaṃ tattha aññataraṃ paccekabuddhaṃ disvā pasannamānasā naḷamālāya taṃ pūjetvā añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Sā tena puññakammena sugatīsuyeva saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ gahapatimahāsālakule nibbatti. Puṇṇātissā nāmaṃ ahosi. Sā upanissayasampannatāya vīsativassāni vasamānā mahāpajāpatigotamiyā santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā pabbajitvā sikkhamānā eva hutvā vipassanaṃ ārabhi. Satthā tassā gandhakuṭiyaṃ nisinno eva obhāsaṃ vissajjetvā –
富楼那,你要用诸法把自己充实圆满,就像十五的月亮一样。
以圆满的慧,摧毁痴蕴。说了这首偈。
‘‘Puṇṇe pūrassu dhammehi, cando pannaraseriva; Paripuṇṇāya paññāya, tamokhandhaṃ padālayā’’ti. – imaṃ gāthamāha;
这里,“富楼那”是对她的称呼。“以诸法圆满”意思是:以三十七菩提分法令自己圆满。“犹如十五日的月亮”中,“ra”是连音成分。就像在第十五日满月那天,月亮以一切月相圆满。以圆满的慧,是指因为十六种作用都已圆满,所以阿拉汉道慧圆满。摧毁痴蕴,就是毫无剩余地粉碎、断除痴蕴。痴蕴被粉碎的同时,一切烦恼也就都被粉碎了。
Tattha puṇṇeti tassā ālapanaṃ. Pūrassu dhammehīti sattatiṃsabodhipakkhiyadhammehi paripuṇṇā hohi. Cando pannaraserivāti ra-kāro padasandhikaro. Pannarase puṇṇamāsiyaṃ sabbāhi kalāhi paripuṇṇo cando viya. Paripuṇṇāya paññāyāti soḷasannaṃ kiccānaṃ pāripūriyā paripuṇṇāya arahattamaggapaññāya. Tamokhandhaṃ padālayāti mohakkhandhaṃ anavasesato bhinda samucchinda. Mohakkhandhapadālanena saheva sabbepi kilesā padālitā hontīti.
她听完这首偈颂后,修观不断增长,最终证得了阿罗汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:
Sā taṃ gāthaṃ sutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.1.37-45) –
那时,我在旃陀跋伽河的岸边,是一位紧那罗女。
我见到了远离尘垢的佛陀,无师自悟者,无能胜者。
内心清净,满怀欢喜,生起喜悦,合掌恭敬;
我拿着芦苇花环,恭敬地供养了自生的世尊。
以此善作之业,以及思与誓愿,
我舍弃了紧那罗女的身体,往生到了三十三天。
我曾做过三十六位天王的正妃。
我曾做过十位转轮王的正妃;
我的心被警策之后,就出家过起了没有家的生活。
我的烦恼已烧尽,一切有已根除;
一切烦恼漏都已灭尽,如今不再有来生。
九十四劫前,我曾以花供养;
我不曾知晓恶趣,这就是供花的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。
‘‘Candabhāgānadītīre, ahosiṃ kinnarī tadā; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sayambhuṃ aparājitaṃ. ‘‘Pasannacittā sumanā, vedajātā katañjalī; Naḷamālaṃ gahetvāna, sayambhuṃ abhipūjayiṃ. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā kinnarīdehaṃ, agacchiṃ tidasaṃ gatiṃ. ‘‘Chattiṃsadevarājūnaṃ, mahesittamakārayiṃ; Dasannaṃ cakkavattīnaṃ, mahesittamakārayiṃ; Saṃvejetvāna me cittaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Sabbāsavaparikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, pupphapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,那位长老尼就诵出了同一首偈颂。而这首偈颂也正是她自己的证悟宣言偈。
Arahattaṃ pana patvā sā therī tameva gāthaṃ udānesi. Ayameva cassā aññābyākaraṇagāthā ahosīti.
4. 提舍长老尼偈颂的注释
4. Tissātherīgāthāvaṇṇanā
“提舍,你应当在修学中修学”——这是关于式叉摩那提舍的偈颂。她同样在过去诸佛那里做过供养,在各处生命中积集了导向出离的善业,因为所积善业的缘故,在这个佛陀出世的时代,她出生在迦毗罗卫城的释迦王族中,成年后成为菩萨的王妃,后来和大爱道乔达弥一起离家出家,出家后修观业。导师按照前面所说的方式为她放出光明,然后——
Tisse sikkhassu sikkhāyāti tissāya sikkhamānāya gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā sambhatakusalapaccayā imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ sakyarājakule nibbattitvā vayappattā bodhisattassa orodhabhūtā pacchā mahāpajāpatigotamiyā saddhiṃ nikkhamitvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karoti. Tassā satthā heṭṭhā vuttanayeneva obhāsaṃ vissajjetvā –
提舍,你要在学处上好好修学,别让那些轭把你压倒;
从一切轭中彻底解脱,成为漏尽者,在世间游行。他诵出了这首偈颂。
‘‘Tisse sikkhassu sikkhāya, mā taṃ yogā upaccaguṃ; Sabbayogavisaṃyuttā, cara loke anāsavā’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
这里,“提舍”是对她的称呼。“你要在学处上修学”,意思是:你应当修学增上戒学等三种学,也就是要成就与圣道相应的三种学。现在,为了说明成就这三种学的原因,又说“不要让那些轭胜过你”——人身难得、诸根具足、佛陀出世、获得信心,这些时机极为难得,就像轭一样,你不要错过它们;或者说,欲轭等四种轭不要胜过你、不要压倒你。“从一切轭中解脱”,意思是从欲轭等一切轭中解脱出来,因此成为无漏者,在世间游行,也就是安住在现法乐住中。
Tattha tisseti tassā ālapanaṃ. Sikkhassu sikkhāyāti adhisīlasikkhādikāya tividhāya sikkhāya sikkha, maggasampayuttā tisso sikkhāyo sampādehīti attho. Idāni tāsaṃ sampādane kāraṇamāha ‘‘mā taṃ yogā upaccagu’’nti manussattaṃ, indriyāvekallaṃ, buddhuppādo, saddhāpaṭilābhoti ime yogā samayā dullabhakkhaṇā taṃ mā atikkamuṃ. Kāmayogādayo eva vā cattāro yogā taṃ mā upaccaguṃ mā abhibhaveyyuṃ. Sabbayogavisaṃyuttāti sabbehi kāmayogādīhi yogehi vimuttā tato eva anāsavā hutvā loke cara, diṭṭhasukhavihārena viharāhīti attho.
她听完那首偈颂后,修习观禅并使之增长,最终证得阿罗汉果。至于详细过程,应当依照前面已经说过的方式来了知。
Sā taṃ gāthaṃ sutvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇīti ādinayo heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo.
五至十 提舍长老尼偈颂的注释
5-10. Tissāditherīgāthāvaṇṇanā
“提舍,你应当努力于诸法”——这是提舍长老尼的偈颂。她的事迹和提舍学尼的事迹相似。不过她是在成为长老尼之后才证得阿罗汉果。和她一样,此后的地拉、威拉、弥德、跋德拉、寂静这五位长老尼的事迹也完全相同。她们全都是迦毗罗卫的居民,原本是菩萨的后妃,跟随大爱道一起出家,依靠光明偈证得阿罗汉果,只有第七位除外。那一位则是不依靠光明偈,而是此前依靠在导师面前得到的教诫,努力修观,证得阿罗汉果,然后以感兴的方式说出“英勇啊,以英勇……”这首偈颂。其余几位也在证得阿罗汉果之后——
Tisseyuñjassu dhammehīti tissāya theriyā gāthā . Tassā vatthu tissāsikkhamānāya vatthusadisaṃ. Ayaṃ pana therī hutvā arahattaṃ pāpuṇi. Yathā ca ayaṃ, evaṃ ito paraṃ dhīrā, vīrā, mittā, bhadrā, upasamāti pañcannaṃ therīnaṃ vatthu ekasadisameva. Sabbāpi imā kapilavatthuvāsiniyo bodhisattassa orodhabhūtā mahāpajāpatigotamiyā saddhiṃ nikkhantā obhāsagāthāya ca arahattaṃ pattā ṭhapetvā sattamiṃ. Sā pana obhāsagāthāya vinā pageva satthu santike laddhaṃ ovādaṃ nissāya vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇitvā udānavasena ‘‘vīrā vīrehī’’ti gāthaṃ abhāsi. Itarāpi arahattaṃ patvā –
提舍,你要在诸法上精勤努力,别让这个时机从你身边溜走。
错过时机的人确实会忧愁,他们已落入地狱之中。
‘‘Tisse yuñjassu dhammehi, khaṇo taṃ mā upaccagā; Khaṇātītā hi socanti, nirayamhi samappitā.
坚定的人,愿你触证灭尽,那想的止息安乐。
你要亲自证得涅槃,那是无上的安稳。
‘‘Dhīre nirodhaṃ phusehi, saññāvūpasamaṃ sukhaṃ; Ārādhayāhi nibbānaṃ, yogakkhemamanuttaraṃ.
英勇的比丘尼,以英勇的诸法,已修习诸根;
她保持着这最后的身躯,已经战胜了魔罗和他的大军。
‘‘Vīrā vīrehi dhammehi, bhikkhunī bhāvitindriyā; Dhāreti antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhanaṃ.
弥德啊,以信心出家之后,你要乐于亲近善友。
为了达到解脱安稳,你应该修习善法。
‘‘Saddhāya pabbajitvāna, mitte mittaratā bhava; Bhāvehi kusale dhamme, yogakkhemassa pattiyā.
以信心出家之后,贤善的人啊,你要乐于善;
要修习善法,即无上的瑜伽安稳。
‘‘Saddhāya pabbajitvāna, bhadre bhadraratā bhava; Bhāvehi kusale dhamme, yogakkhemamanuttaraṃ.
以寂静渡过瀑流,死亡之域极难越过。
他们诵出这些偈颂:你要受持这最后的身躯,已经战胜了魔罗和他的魔军。
‘‘Upasame tare oghaṃ, maccudheyyaṃ suduttaraṃ; Dhārehi antimaṃ dehaṃ, jetvā māraṃ savāhana’’nti. – gāthāyo abhāsiṃsu;
在这里,“你应当致力于诸法”的意思是:以止和观这两种法,以及圣者的菩提分法,去努力、去实践。“不要错过那个时机”:如果有人不这样修行实践,那么这个人就会错过在合适地方出生的时机、六根完具的时机、佛陀出世的时机、因信心而获得的时机——这整个时机都算是被错过了。那个时机,你不要错过。“错过时机的人”:那些已经错过了时机的人,以及那个时机还没有降临到他们身上的人,他们投生到地狱里之后就会悲伤,在那里出生后承受巨大的痛苦,这就是这段话的意思。
Tattha yuñjassu dhammehīti samathavipassanādhammehi ariyehi bodhipakkhiyadhammehi ca yuñja yogaṃ karohi. Khaṇo taṃ mā upaccagāti yo evaṃ yogabhāvanaṃ na karoti, taṃ puggalaṃ patirūpadese uppattikkhaṇo, channaṃ āyatanānaṃ avekallakkhaṇo, buddhuppādakkhaṇo, saddhāya paṭiladdhakkhaṇo, sabbopi ayaṃ khaṇo atikkamati nāma. So khaṇo taṃ mā atikkami. Khaṇātītāti ye hi khaṇaṃ atītā, ye ca puggale so khaṇo abhīto, te nirayamhi samappitā hutvā socanti, tattha nibbattitvā mahādukkhaṃ paccanubhavantīti attho.
触证灭,就是接触并证得烦恼的灭尽。以想寂灭为乐,你应当成就涅槃——也就是成就那以欲想等恶想的寂灭为标志的究竟安乐的涅槃。
Nirodhaṃ phusehīti kilesanirodhaṃ phussa paṭilabha. Saññāvūpasamaṃ sukhaṃ, ārādhayāhi nibbānanti kāmasaññādīnaṃ pāpasaññānaṃ upasamanimittaṃ accantasukhaṃ nibbānaṃ ārādhehi.
这位英勇的比丘尼以英勇之法——也就是以精进勤修而英勇,凭借具足威力的圣道法——修习了诸根、增长了信等诸根,战胜了以欲乐之境为坐骑的烦恼魔及其坐骑;因为未来不再受生,她保持着最后的身躯。长老尼把自己当作另一个人来说,以此显示自己。
Vīrā vīrehi dhammehīti vīriyapadhānatāya vīrehi tejussadehi ariyamaggadhammehi bhāvitindriyā vaḍḍhitasaddhādiindriyā vīrā bhikkhunī vatthukāmehi savāhanaṃ kilesamāraṃ jinitvā āyatiṃ punabbhavābhāvato antimaṃ dehaṃ dhāretīti therī aññaṃ viya katvā attānaṃ dasseti.
“朋友”,这是在称呼她。“乐于交友”,是指欢喜亲近善知识。在那里,你要对他们恭敬尊重。“你应当修习善法”,意思是你要增长圣道之法。“为了安稳”,是为了证达阿罗汉果和涅槃。
Mitteti taṃ ālapati. Mittaratāti kalyāṇamittesu abhiratā. Tattha sakkārasammānakaraṇatā hohi. Bhāvehi kusale dhammeti ariyamaggadhamme vaḍḍhehi. Yogakkhemassāti arahattassa nibbānassa ca pattiyā adhigamāya.
“善女”是在称呼她。“乐于善法”是指乐于戒等善法,并要你成为深深乐于其中的人。“无上安稳”是指从四种束缚中解脱、没有灾难的无上涅槃。为了证得它,你应当修习善的菩提分法。这就是这段话的意思。
Bhadreti taṃ ālapati. Bhadraratāti bhadresu sīlādidhammesu ratā abhiratā hohi. Yogakkhemamanuttaranti catūhi yogehi khemaṃ anupaddavaṃ anuttaraṃ nibbānaṃ, tassa pattiyā kusale bodhipakkhiyadhamme bhāvehīti attho.
“寂静者”是对她的称呼。“你要渡过极难渡过的暴流和死魔的领域”:死魔在这里被执持,所以叫“死魔领域”;对还没有积集善行资粮的人来说,它极难渡过,所以叫“极难渡过”。你要用圣道之船渡过这轮回的大暴流。“持最后身”:意思就是,正因为你渡过了暴流,你将成为持最后身的人。
Upasameti taṃ ālapati. Tare oghaṃ maccudheyyaṃ suduttaranti maccu ettha dhīyatīti maccudheyyaṃ, anupacitakusalasambhārehi suṭṭhu duttaranti suduttaraṃ, saṃsāramahoghaṃ tare ariyamagganāvāya tareyyāsi. Dhārehi antimaṃ dehanti tassa taraṇeneva antimadehadharā hohīti attho.
11. 穆塔长老尼偈颂的注释
11. Muttātherīgāthāvaṇṇanā
“善解脱,已善解脱”等偈颂,是穆塔长老尼所说的偈颂。这位长老尼也曾在过去诸佛那里积集善根,在一次次生命中累积善业,到这位佛出世的时代,投生为憍萨罗国一个名叫奥伽塔卡的贫穷婆罗门的女儿。到了婚龄,父母把她嫁给了一个驼背婆罗门。她不喜欢跟他过在家生活,让他同意之后便出家修观。她的心总是向外境跑散。为了调伏那颗心,她一边念着“善解脱,已善解脱”这首偈颂,一边精勤修观,最终和无碍解一起证得了阿罗汉果。因此《譬喻》中这样说——
Sumuttāsādhumuttāmhītiādikā muttātheriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde kosalajanapade oghātakassa nāma daliddabrāhmaṇassa dhītā hutvā nibbatti, taṃ vayappattakāle mātāpitaro ekassa khujjabrāhmaṇassa adaṃsu. Sā tena gharāvāsaṃ arocantī taṃ anujānāpetvā pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karoti. Tassā bahiddhārammaṇesu cittaṃ vidhāvati, sā taṃ niggaṇhantī ‘‘sumuttā sādhumuttāmhī’’ti gāthaṃ vadantīyeva vipassanaṃ ussukkāpetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne –
有一位名叫莲华上的胜者,对一切法都具足眼力;
他正饶益着众生,为托钵乞食而进城。
当导师走来时,城里所有居民;
他们满心欢喜,聚到一起,撒下沙粒。
把道路打扫干净后,又立起香蕉树、装满水的罐子,并挂上旗帜。
把烟、粉末和豆类,以及对导师的恭敬供养。
搭好凉亭之后,邀请导师;
做了大布施之后,发愿要成就正觉。
大雄的莲华上佛,是一切众生的承载者;
那位最胜者作了随喜之后,就作出了授记。
十万劫过去之后,会有一个贤善的劫。
在一次次轮回中获得安乐后,你将证得菩提。
凡是已经掌握手艺的男男女女,
在未来世,她们都会当面现前。
由于那个业果报和思愿,
当你投生到天界时,她们就会成为你的侍女。
天界的快乐无法计算,人间的快乐也无法计算;
我们长久地感受着,生生世世在诸有中轮回流转。
在十万劫那么久远之前,我那时所造下的业;
在人间拥有柔软细嫩的身体,在天界城市里也是如此。
色身、财富、名声、寿命,还有称誉之乐与所爱之人;
我始终得到一切,这都是善行带来的圆满业报。
当最后一生到来时,我出生在婆罗门家族里;
手脚柔软细嫩,住在可爱的住所里。
整个大地,在任何时候,我们都没见过它不庄严。
我从来没见过泥泞不净的地面。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。
‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammesu cakkhumā; Pāṇine anugaṇhanto, piṇḍāya pāvisī puraṃ. ‘‘Tassa āgacchato satthu, sabbe nagaravāsino; Haṭṭhatuṭṭhā samāgantvā, vālikā ākiriṃsu te. ‘‘Vīthisammajjanaṃ katvā, kadalipuṇṇakaddhaje; Dhūmaṃ cuṇṇañca māsañca, sakkāraṃ kacca satthuno. ‘‘Maṇḍapaṃ paṭiyādetvā, nimantetvā vināyakaṃ; Mahādānaṃ daditvāna, sambodhiṃ abhipatthayi. ‘‘Padumuttaro mahāvīro, hārako sabbapāṇinaṃ; Anumodaniyaṃ katvā, byākāsi aggapuggalo. ‘‘Satasahasse atikkante, kappo hessati bhaddako; Bhavābhave sukhaṃ laddhā, pāpuṇissasi bodhiyaṃ. ‘‘Hatthakammañca ye keci, katāvī naranāriyo; Anāgatamhi addhāne, sabbā hessanti sammukhā. ‘‘Tena kammavipākena, cetanāpaṇidhīhi ca; Uppannadevabhavane, tuyhaṃ tā paricārikā. ‘‘Dibbaṃ sukhamasaṅkhyeyyaṃ, mānusañca asaṅkhiyaṃ; Anubhonti ciraṃ kālaṃ, saṃsarimha bhavābhave. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Sukhumālā manussesu, atho devapuresu ca. ‘‘Rūpaṃ bhogaṃ yasaṃ āyuṃ, atho kittisukhaṃ piyaṃ; Labhāmi satataṃ sabbaṃ, sukataṃ kammasampadaṃ. ‘‘Pacchime bhave sampatte, jātāhaṃ brāhmaṇe kule; Sukhumālahatthapādā , ramaṇiye nivesane. ‘‘Sabbakālampi pathavī, na passāmanalaṅkataṃ; Cikkhallabhūmiṃ asuciṃ, na passāmi kudācanaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,她发出这样的感叹:
Arahattaṃ pana patvā udānentī –
我已从三种驼背者中善得解脱,真正彻底解脱了。
用臼、用杵,还有用那个驼背的丈夫;
我已从生与死中解脱,能牵引出再生的渴爱已经被彻底铲除。”——她说了这首偈颂。
‘‘Sumuttā sādhumuttāmhi, tīhi khujjehi muttiyā; Udukkhalena musalena, patinā khujjakena ca; Muttāmhi jātimaraṇā, bhavanetti samūhatā’’ti. – imaṃ gāthaṃ abhāsi;
这里,“善解脱”就是彻底解脱。“我已善解脱”是说我真的、完全地解脱了。那么,是从什么当中“善解脱”“彻底解脱”的呢?她说“从三种弯曲物中解脱”,意思是从三样弯曲的东西中摆脱出来。现在,为了具体说明这些东西,她说“以臼、以杵,以及驼背的丈夫”。因为把谷物放进臼里、转动臼、用杵捣的时候,背就得弯下来,这两样东西是造成驼背的原因,所以被称为“弯曲物”;而她的丈夫本身就是个驼背。接着,她以从三种弯曲物中解脱为例,说出“我已从生死中解脱”,并说明其中的原因——“生有的导向已被根除”。它的意思是:我不只是从这三种弯曲物中解脱,而是从一切生死中都解脱了。为什么呢?因为一切“有”的导向者,也就是渴爱,已经被我用最上之道彻底根除了。
Tattha sumuttāti suṭṭhu muttā. Sādhumuttāmhīti sādhu sammadeva muttā amhi. Kuto pana sumuttā sādhumuttāti āha ‘‘tīhi khujjehi muttiyā’’ti, tīhi vaṅkakehi parimuttiyāti attho. Idāni tāni sarūpato dassentī ‘‘udukkhalena musalena, patinā khujjakena cā’’ti āha. Udukkhale hi dhaññaṃ pakkhipantiyā parivattentiyā musalena koṭṭentiyā ca piṭṭhi onāmetabbā hotīti khujjakaraṇahetutāya tadubhayaṃ ‘‘khujja’’nti vuttaṃ. Sāmiko panassā khujjo eva. Idāni yassā muttiyā nidassanavasena tīhi khujjehi mutti vuttā. Tameva dassentī ‘‘muttāmhi jātimaraṇā’’ti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘bhavanetti samūhatā’’ti. Tassattho – na kevalamahaṃ tīhi khujjehi eva muttā, atha kho sabbasmā jātimaraṇāpi, yasmā sabbassāpi bhavassa netti nāyikā taṇhā aggamaggena mayā samugghāṭitāti.
12. 《法施长老尼偈》的注释
12. Dhammadinnātherīgāthāvaṇṇanā
“Chandajātā avasāyī”这些偈颂,是法乐长老尼的偈颂。据说,她在莲华上佛的时代,住在天鹅城,靠依附他人过活。那时,她向一位刚从灭尽定出定的上首弟子先行供养、礼敬,然后布施食物,因此死后生于天界。从那里死后,她在天界和人间不断轮回。到了弗沙世尊的时代,她住在一个为世尊异母兄弟做工的人家里。丈夫说“给一个就好”,她却给了两个,就这样做了很多善业。到了迦叶佛的时代,她在迦尸王契奇家中结生,成为七姊妹之一,在两万年中修习梵行。之后,她又经过整整一个没有佛陀出世的间隔,在天界和人间不断轮回。到这位世尊出世时,她生在王舍城的一户好人家,成年后嫁入毗舍佉长者家中。
Chandajātā avasāyīti dhammadinnātheriyā gāthā. Sā kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare parādhīnavuttikā hutvā jīvantī nirodhato vuṭṭhitassa aggasāvakassa pūjāsakkārapubbakaṃ dānaṃ datvā devaloke nibbattā. Tato cavitvā devamanussesu saṃsarantī phussassa bhagavato kāle satthu vemātikabhātikānaṃ kammikassa gehe vasamānā dānaṃ paṭicca ‘‘ekaṃ dehī’’ti sāmikena vutte dve dentī, bahuṃ puññaṃ katvā kassapabuddhakāle kikissa kāsikarañño gehe paṭisandhiṃ gahetvā sattannaṃ bhaginīnaṃ abbhantarā hutvā vīsativassasahassāni brahmacariyaṃ caritvā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsarantī imasmiṃ buddhuppāde rājagahe kulagehe nibbattitvā vayappattā visākhassa seṭṭhino gehaṃ gatā.
有一天,毗舍佉长者到世尊面前听法,证得阿那含果后回家。他上楼时,法乐正站在楼梯顶上伸着手,他没有去扶那只手,就径直上楼去了。吃饭时他也一言不发,只是默默地吃。法乐留意到这些,便问:“夫君,你今天为什么不扶我的手?吃饭时也一句话都不说?难道我有什么过错吗?”毗舍佉说:“法乐,你没有过错。只是从今天起,我已经不能再触碰女身,也不能对饮食生起贪欲了。我证得的法就是这样。你如果愿意,可以继续住在这个家里;如果不愿意,就按你需要拿够财物,回娘家去吧。”法乐说:“夫君,我不会再去吃你吐出来的东西。请允许我出家。”毗舍佉说:“好,法乐。”就用金轿把她送到了比丘尼寺院。她出家后,领了禅修业处,在那里住了几天,想要独处修行,便到亲教师和戒师那里说:“圣者们,在人多嘈杂的地方我的心安定不下来,我要到村落住处去。”比丘尼们便带她去了村落住处。她住在那里,因为过去已经反复观照诸行,不久就证得了阿罗汉果和四无碍解。因此《阿波陀那经》中这样说——
Athekadivasaṃ visākho seṭṭhi satthu santike dhammaṃ sutvā anāgāmī hutvā gharaṃ gantvā pāsādaṃ abhiruhanto sopānamatthake ṭhitāya dhammadinnāya pasāritahatthaṃ anālambitvāva pāsādaṃ abhiruhitvā bhuñjamānopi tuṇhībhūtova bhuñji. Dhammadinnā taṃ upadhāretvā, ‘‘ayyaputta, kasmā tvaṃ ajja mama hatthaṃ nālambi, bhuñjamānopi na kiñci kathesi, atthi nu kho koci mayhaṃ doso’’ti āha. Visākho ‘‘dhammadinne, na te doso atthi, ahaṃ pana ajja paṭṭhāya itthisarīraṃ phusituṃ āhāre ca lolabhāvaṃ kātuṃ anaraho, tādiso mayā dhammo paṭividdho. Tvaṃ pana sace icchasi, imasmiṃyeva gehe vasa. No ce icchasi, yattakena dhanena te attho, tattakaṃ gahetvā kulagharaṃ gacchāhī’’ti āha. ‘‘Nāhaṃ, ayyaputta, tayā vantavamanaṃ ācamissāmi, pabbajjaṃ me anujānāhī’’ti. Visākho ‘‘sādhu, dhammadinne’’ti taṃ suvaṇṇasivikāya bhikkhuniupassayaṃ pesesi. Sā pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā katipāhaṃ tattha vasitvā vivekavāsaṃ vasitukāmā ācariyupajjhāyānaṃ santikaṃ gantvā, ‘‘ayyā, ākiṇṇaṭṭhāne mayhaṃ cittaṃ na ramati, gāmakāvāsaṃ gacchāmī’’ti āha. Bhikkhuniyo taṃ gāmakāvāsaṃ nayiṃsu. Sā tattha vasantī atīte madditasaṅkhāratāya na cirasseva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. therī 2.3.95-130) –
有一位名叫莲华上的胜者,已经彻底通达一切法。
距今十万劫前,这位导师出现于世。
那时,我住在天鹅城,生于某一家族中;
我曾是别人的佣人,做事机灵,守戒严谨。
莲花上佛的上首弟子善生
从精舍出来后,他前往托钵乞食。
那时,取水的女人拿着水罐往前走,
看到他之后,我满心欢喜,亲手把糕饼布施给了他。
他接过来,就坐在那里吃了。
然后我领他到那所房屋,给了他食物。
从那以后,我的公公很高兴,就把我当成了自家的儿媳。
我和婆婆一起前去,向正觉者顶礼。
那时,他称赞那位说法的比丘尼;
我把它安置到了这个首席的位置。我听说之后,满心欢喜。
邀请善逝,也就是与僧团一起的世间导师之后,
我做了大布施之后,就发愿求那个位置。
从那以后,善逝用深沉如雷的嗓音对我说:
乐于侍奉我,是僧团的侍者。
专心听闻正法、心志随功德增长的人,
善贤妹,愿你具足喜,你将获得祈愿的果报。
十万劫以前,出生在甘蔗族。
他以乔达摩为姓,将成为世间的导师。
他的诸法中的继承者们,是法所化生的亲生子;
有个叫达摩丁娜的,将来会成为这位导师的女弟子。
听了之后满心欢喜,一辈子都于这位大圣者。
我以慈心,以诸资具承事导师。
以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃了人身之后,我投生到了三十三天。
在这个贤劫里,有一位具足大名望的梵天族亲,
他名为迦叶,姓迦叶,是说法者中最殊胜的一位,出世了。
那时,大仙的侍者是一位人主,
迦尸国的国王名叫基基,住在波罗奈这座最殊胜的城里。
她是他的第六个女儿,名叫须达摩,广为人知。
听闻胜者之法后,我欣然出家。
那时父亲不允许,我们便留在家里。
我们两万年里一直精勤游行,从不懈怠。
我们是守童贞梵行的王女,在安乐中娇养长大;
七位女儿一心乐于侍奉佛陀,满心欢喜。
有一位沙门尼和一位沙门护,还有一位比丘尼和一位布施比丘的人;
昙摩、苏昙摩,第七位是施僧伽者。
差摩、莲华色、波咤左罗和军陀罗,
乔达弥和我自己,毗舍佉是第七位。
通过那些善作的业,以及意愿和誓愿,
舍弃了人身之后,我投生到了三十三天。
如今在这最后一生,我投生在王舍城这座最殊胜的城市里;
我出生在富裕的商主之家,一切欲乐都圆满具足。
当我具足美貌与美德,正处在青春年少的时候;
那时我嫁到别人家,安住在安乐之中。
前往世间怙主那里,听闻佛法开示之后,
我的丈夫很有智慧,已经证得了阿那含果。
那时我得到允许后,就出家过起了无家的生活。
没过多久,我就证得了阿罗汉果。
那时,那位居士来到我面前,向我提问。
那些深奥微妙的问题,我全都一一解答了。
胜者对我的这份功德感到欢喜,把我安置在了第一的位置上。
我没有见过其他像这位比丘尼一样能说法的。
比丘们,要像智者们那样记住法授。
就这样,我是智者,被导师所慈悯。
我已承事导师,圆满了佛陀的教法;
沉重的负担已经卸下,导致再生的渴爱已经被彻底铲除。
我们出家离开家至无家,就是为了这个目的。
此目的已达于我——一切结缚彻底灭尽。
我于诸神通得自在,于天耳界亦得自在;
我能了知他心,是奉行大师教法者。
我了知宿住,天眼已得清净;
我已经灭尽了一切烦恼漏,变得清净而无瑕。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经修成了。
‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammāna pāragū; Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako. ‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, kule aññatare ahuṃ; Parakammakārī āsiṃ, nipakā sīlasaṃvutā. ‘‘Padumuttarabuddhassa, sujāto aggasāvako; Vihārā abhinikkhamma, piṇḍapātāya gacchati. ‘‘Ghaṭaṃ gahetvā gacchantī, tadā udakahārikā; Taṃ disvā adadaṃ pūpaṃ, pasannā sehi pāṇibhi. ‘‘Paṭiggahetvā tattheva, nisinno paribhuñji so; Tato netvāna taṃ gehaṃ, adāsiṃ tassa bhojanaṃ. ‘‘Tato me ayyako tuṭṭho, akarī suṇisaṃ sakaṃ; Sassuyā saha gantvāna, sambuddhaṃ abhivādayiṃ. ‘‘Tadā so dhammakathikaṃ, bhikkhuniṃ parikittayaṃ; Ṭhapesi etadaggamhi, taṃ sutvā muditā ahaṃ. ‘‘Nimantayitvā sugataṃ, sasaṅghaṃ lokanāyakaṃ; Mahādānaṃ daditvāna, taṃ ṭhānamabhipatthayiṃ. ‘‘Tato maṃ sugato āha, ghananinnādasussaro; Mamupaṭṭhānanirate, sasaṅghaparivesike. ‘‘Saddhammassavane yutte, guṇavaddhitamānase; Bhadde bhavassu muditā, lacchase paṇidhīphalaṃ. ‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Tassa dhammesu dāyādā, orasā dhammanimmitā; Dhammadinnāti nāmena, hessati satthu sāvikā. ‘‘Taṃ sutvā muditā hutvā, yāvajīvaṃ mahāmuniṃ; Mettacittā paricariṃ, paccayehi vināyakaṃ. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso; Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo. ‘‘Upaṭṭhāko mahesissa, tadā āsi narissaro; Kāsirājā kikī nāma, bārāṇasipuruttame. ‘‘Chaṭṭhā tassāsahaṃ dhītā, sudhammā iti vissutā; Dhammaṃ sutvā jinaggassa, pabbajjaṃ samarocayiṃ. ‘‘Anujāni na no tāto, agāreva tadā mayaṃ; Vīsavassasahassāni , vicarimha atanditā. ‘‘Komāribrahmacariyaṃ , rājakaññā sukhedhitā; Buddhopaṭṭhānaniratā, muditā satta dhītaro. ‘‘Samaṇī samaṇaguttā ca, bhikkhunī bhikkhudāyikā; Dhammā ceva sudhammā ca, sattamī saṅghadāyikā. ‘‘Khemā uppalavaṇṇā ca, paṭācārā ca kuṇḍalā; Gotamī ca ahañceva, visākhā hoti sattamī. ‘‘Tehi kammehi sukatehi, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Pacchime ca bhave dāni, giribbajapuruttame; Jātā seṭṭhikule phīte, sabbakāmasamiddhine. ‘‘Yadā rūpaguṇūpetā, paṭhame yobbane ṭhitā; Tadā parakulaṃ gantvā, vasiṃ sukhasamappitā. ‘‘Upetvā lokasaraṇaṃ, suṇitvā dhammadesanaṃ; Anāgāmiphalaṃ patto, sāmiko me subuddhimā. ‘‘Tadāhaṃ anujānetvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ; Nacireneva kālena, arahattamapāpuṇiṃ. ‘‘Tadā upāsako so maṃ, upagantvā apucchatha; Gambhīre nipuṇe pañhe, te sabbe byākariṃ ahaṃ. ‘‘Jino tasmiṃ guṇe tuṭṭho, etadagge ṭhapesi maṃ; Bhikkhuniṃ dhammakathikaṃ, nāññaṃ passāmi edisiṃ. ‘‘Dhammadinnā yathā dhīrā, evaṃ dhāretha bhikkhavo; Evāhaṃ paṇḍitā homi, nāyakenānukampitā. ‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ; Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā. ‘‘Yassatthāya pabbajitā, agārasmānagāriyaṃ; So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo. ‘‘Iddhīsu ca vasī homi, dibbāya sotadhātuyā; Paracittāni jānāmi, satthusāsanakārikā. ‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ; Khepetvā āsave sabbe, visuddhāsiṃ sunimmalā. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti. (apa. therī 2.3.95-130);
法施比丘尼证得阿罗汉果后,心想:“我的心已经达到顶点,如今再住在这里还能做什么呢?不如回王舍城去礼拜世尊,我的众多亲属也能借此修积福德。”于是她便和比丘尼们一起回到了王舍城。毗舍佉听说她回来了,为了检验她所证得的境界,就以五蕴等内容向她提问。法施比丘尼就像用锋利的刀刃切断莲茎一样,对每一个问题都一一作答。毗舍佉把整个问答的过程禀告了世尊。世尊用“毗舍佉,法施比丘尼是位智者”等话赞叹她,并印证她的回答与一切知智相符,说明这是正确的记说,随后以这部《小吠陀罗经》为缘起,把她安立在说法第一的比丘尼之位。话说当初她住在那个村落精舍时,先证得了较低的道,为了证得最高的道而开始修观,那时——
Arahattaṃ pana patvā ‘‘mayhaṃ manaṃ matthakaṃ pattaṃ, idāni idha vasitvā kiṃ karissāmi, rājagahameva gantvā satthārañca vandissāmi, bahū ca me ñātakā puññāni karissantī’’ti bhikkhunīhi saddhiṃ rājagahameva paccāgatā. Visākho tassā āgatabhāvaṃ sutvā tassā adhigamaṃ vīmaṃsanto pañcakkhandhādivasena pañhaṃ pucchi. Dhammadinnā sunisitena satthena kumudanāḷe chindantī viya pucchitaṃ pucchitaṃ pañhaṃ vissajjesi. Visākho sabbaṃ pucchāvissajjananayaṃ satthu ārocesi. Satthā ‘‘paṇḍitā, visākha, dhammadinnā bhikkhunī’’tiādinā taṃ pasaṃsanto sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsandetvā byākatabhāvaṃ pavedetvā tameva cūḷavedallasuttaṃ (ma. ni. 1.460) aṭṭhuppattiṃ katvā taṃ dhammakathikānaṃ bhikkhunīnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Yadā pana sā tasmiṃ gāmakāvāse vasantī heṭṭhimamagge adhigantvā aggamaggatthāya vipassanaṃ paṭṭhapesi, tadā –
生起了欲求,已决意,也应以心遍满;
心不被诸欲束缚,就称为上流。
‘‘Chandajātā avasāyī, manasā ca phuṭā siyā; Kāmesu appaṭibaddhacittā, uddhaṃsotāti vuccatī’’ti. –
他说了这首偈颂。
Imaṃ gāthaṃ abhāsi.
在这里,“生起欲求”是指为了最高果位而生起欲求。“已到终点”:“终点”说的是结束、完成,这也要通过“于诸欲中心不系著”而理解为沙门任务的完成,因为下文将要说到“上流”,而不是指任何其他人的完成。所以,这两句合起来表达的意思就是:尚未达到目标的人,正在希求无上的轭安稳。“且应以意触证”:应当以较低的三种道心触证、接触到涅槃。“于诸欲中心不系著”:是依不来道心而说,于诸欲中心不系著。“上流”:她的道流和轮回流都向上,所以叫“上流”。因为不来者只有最上道生起,没有别的道生起;同样,投生到无烦天等处的不来者,直到阿迦尼吒天,都只有向上投生。
Tattha chandajātāti aggaphalatthaṃ jātacchandā. Avasāyīti avasāyo vuccati avasānaṃ niṭṭhānaṃ, tampi kāmesu appaṭibaddhacittatāya ‘‘uddhaṃsotā’’ti vakkhamānattā samaṇakiccassa niṭṭhānaṃ veditabbaṃ, na yassa kassaci, tasmā padadvayenāpi appattamānasā anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamānāti ayamattho vutto hoti. Manasā ca phuṭā siyāti heṭṭhimehi tīhi maggacittehi nibbānaṃ phuṭā phusitā bhaveyya. Kāmesu appaṭibaddhacittāti anāgāmimaggavasena kāmesu na paṭibaddhacittā. Uddhaṃsotāti uddhameva maggasoto saṃsārasoto ca etissāti uddhaṃsotā. Anāgāmino hi yathā aggamaggo uppajjati, na añño, evaṃ avihādīsu uppannassa yāva akaniṭṭhā uddhameva uppatti hotīti.
13. 毗舍佉长老尼偈颂的注释
13. Visākhātherīgāthāvaṇṇanā
“你们要实践佛陀的教法”是毗舍佉长老尼的偈颂。她的事迹和坚固长老尼的事迹一样。她证得阿罗汉果之后,以解脱之乐度过时光——
Karothabuddhasāsananti visākhāya theriyā gāthā. Tassā vatthu dhīrātheriyāvatthusadisameva. Sā arahattaṃ patvā vimuttisukhena vītināmentī –
你们要修行佛陀的教法,做了之后才不会后悔。
你们赶快把脚洗干净,坐到一边去。
‘‘Karotha buddhasāsanaṃ, yaṃ katvā nānutappati; Khippaṃ pādāni dhovitvā, ekamante nisīdathā’’ti. –
她以这首偈颂宣说了究竟智。
Imāya gāthāya aññaṃ byākāsi.
在这里,“你们要奉行佛陀的教法”意思是:你们要去做佛陀的教法,也就是教诫和教导,要依照教导去实践。“做了之后不会后悔”意思是:按照教诫去做,因为这样做的人,他的心愿能够正确圆满实现,所以不会后悔。“赶快洗了脚,坐到一边去”这句话,是因为她自己过午食后托钵归来,先对老师和戒师履行了义务,然后在自己白天住的地方洗了脚,独自坐在僻静处,把自己的修行目标推到了顶点。因此,她在这里也这样劝导别人,才说了这番话。
Tattha karotha buddhasāsananti buddhasāsanaṃ ovādaanusiṭṭhiṃ karotha, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjathāti attho. Yaṃ katvā nānutappatīti anusiṭṭhiṃ katvā karaṇahetu na anutappati takkarassa sammadeva adhippāyānaṃ samijjhanato. Khippaṃ pādāni dhovitvā, ekamante nisīdathāti idaṃ yasmā sayaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā ācariyupajjhāyānaṃ vattaṃ dassetvā attano divāṭṭhāne pāde dhovitvā raho nisinnā sadatthaṃ matthakaṃ pāpesi, tasmā tattha aññepi niyojentī avoca.
14. 善意长老尼偈颂注释
14. Sumanātherīgāthāvaṇṇanā
观诸界为苦,这是善意长老尼的偈颂。她的事迹和提舍长老尼的事迹相似。因为对这位长老尼,导师也放出光芒,示现自己就像坐在她面前一样——
Dhātuyodukkhato disvāti sumanāya theriyā gāthā. Tassā vatthu tissātheriyā vatthusadisaṃ. Imissāpi hi satthā obhāsaṃ vissajjetvā purato nisinno viya attānaṃ dassetvā –
看清诸界都是苦,就别再回到投生里去了。
对存在离除贪欲后,你就能平静地生活下去。
‘‘Dhātuyo dukkhato disvā, mā jātiṃ punarāgami; Bhave chandaṃ virājetvā, upasantā carissasī’’ti. –
她说了这首偈颂。偈颂结束时,她证得了阿罗汉果。
Imaṃ gāthamāha. Sā gāthāpariyosāne arahattaṃ pāpuṇi .
在这里,以智慧之眼看见诸界是苦:就是看见属于自身相续的眼等诸界,以及其他诸界,因为生灭、逼迫等而“是苦”。不要再受生:就是不要再走向未来的再生、再有。已经对存在离了欲:就是对欲有等一切存在,以被称为离贪的道,舍弃了渴爱之欲。你将寂静地生活:因为烦恼已彻底断尽,你将安住在寂灭之中。
Tattha dhātuyo dukkhato disvāti sasantatipariyāpannā cakkhādidhātuyo itarāpi ca udayabbayapaṭipīḷanādinā ‘‘dukkhā’’ti ñāṇacakkhunā disvā. Mā jātiṃ punarāgamīti puna jātiṃ āyatiṃ punabbhavaṃ mā upagacchi . Bhave chandaṃ virājetvāti kāmabhavādike sabbasmiṃ bhave taṇhāchandaṃ virāgasaṅkhātena maggena pajahitvā. Upasantā carissasīti sabbaso pahīnakilesatāya nibbutā viharissasi.
在这里应当知道:通过“见诸界为苦”这句话,以苦随观为入口,显示了观;通过“于有中离欲”这句话,显示了道;通过“将寂静而行”这句话,显示了有余涅槃界;通过“莫再受生”这句话,显示了无余涅槃界。
Ettha ca ‘‘dhātuyo dukkhato disvā’’ti iminā dukkhānupassanāmukhena vipassanā dassitā. ‘‘Bhave chandaṃ virājetvā’’ti iminā maggo, ‘‘upasantā carissasī’’ti iminā saupādisesā nibbānadhātu, ‘‘mā jātiṃ punarāgamī’’ti iminā anupādisesā nibbānadhātu dassitāti daṭṭhabbaṃ.
第十五篇:乌塔拉长老尼偈颂的注释
15. Uttarātherīgāthāvaṇṇanā
“以身体守护而住”是乌塔拉长老尼的偈颂。她的事迹也和帝沙长老尼的事迹相似。她同样出身释迦族,曾是菩萨的王妃,与大爱道乔达弥一起出家,依《光明偈》证得阿罗汉果后——
Kāyena saṃvutā āsinti uttarāya theriyā gāthā. Tassāpi vatthu tissātheriyā vatthusadisaṃ. Sāpi hi sakyakulappasutā bodhisattassa orodhabhūtā mahāpajāpatigotamiyā saddhiṃ nikkhantā obhāsagāthāya arahattaṃ patvā pana –
我曾被身体守护,也被语言和心守护;
我把渴爱连根拔除,已经清凉下来,寂灭了。
‘‘Kāyena saṃvutā āsiṃ, vācāya uda cetasā; Samūlaṃ taṇhamabbuyha, sītibhūtāmhi nibbutā’’ti. –
她以自说偈的方式诵出了这同一首偈颂。
Udānavasena tameva gāthaṃ abhāsi.
这里,“以身防护而住”是指以身体的防护而得到防护、安住。“以语”是指以语言的防护而得到防护、安住,这两句合起来说的是戒的防护。“udā”意思是“接着”。“以心”是指定心,以此说明观的修习。“连根拔除渴爱”是指连同随眠一起,或者连同无明一起,把渴爱彻底拔出来。因为当无明遮盖了过患时,渴爱就在三有中生起。
Tattha kāyena saṃvutā āsinti kāyikena saṃvarena saṃvutā ahosiṃ. Vācāyāti vācasikena saṃvarena saṃvutā āsinti yojanā, padadvayenāpi sīlasaṃvaramāha. Udāti atha. Cetasāti samādhicittena, etena vipassanābhāvanamāha. Samūlaṃ taṇhamabbuyhāti sānusayaṃ, saha vā avijjāya taṇhaṃ uddharitvā. Avijjāya hi paṭicchāditādīnave bhavattaye taṇhā uppajjati.
另一种解释:“以身防护”是指通过正业,彻底舍断邪业,也就是依靠道的防护,以身防护而安住。“以语”是指通过正语,彻底舍断邪语,也就是依靠道的防护,以语防护而安住,这是它的意思。“以心”是指定。这里以心为首,说的就是正定;由于举出正定,正见等道支也就同样被含摄了,因为它们同属道的特征。因此,通过道的防护,就显示了贪欲等不防护的彻底无余舍断。正因如此才说“连根拔除渴爱”。“我已清凉,已寂灭”:因为完全断除了一切烦恼的热恼,达到清凉,也就是依无余涅槃界而寂灭。
Aparo nayo – kāyena saṃvutāti sammākammantena sabbaso micchākammantassa pahānā maggasaṃvareneva kāyena saṃvutā āsiṃ. Vācāyāti sammāvācāya sabbaso micchāvācāya pahānā maggasaṃvareneva vācāya saṃvutā āsinti attho. Cetasāti samādhinā. Cetosīsena hettha sammāsamādhi vutto, sammāsamādhiggahaṇeneva maggalakkhaṇena ekalakkhaṇā sammādiṭṭhiādayo maggadhammā gahitāva hontīti, maggasaṃvarena abhijjhādikassa asaṃvarassa anavasesato pahānaṃ dassitaṃ hoti. Tenevāha ‘‘samūlaṃ taṇhamabbuyhā’’ti. Sītibhūtāmhi nibbutāti sabbaso kilesapariḷāhābhāvena sītibhāvappattā anupādisesāya nibbānadhātuyā nibbutā amhīti.
第16 老来出家的须摩那长老尼偈注释
16. Vuḍḍhapabbajitasumanātherīgāthāvaṇṇanā
老妇人,你安乐地住着吧这首偈颂,是给老年出家的须摩那说的。她过去在诸佛那里积下了善根,在一次次投生中不断修集善法,到这一佛出世时,投生在舍卫城,成了憍萨罗大王的妹妹。她听导师对憍萨罗王波斯匿讲法——“大王,有四种年少者不该轻视……”等等——听后生起净信,安住在皈依和戒律中。她虽然想出家,但想着“我要照顾祖母”,就这样过了很久。后来祖母去世,她和国王一起,让人带上许多贵重的垫褥和披盖物,去到寺院,供养给僧团;然后在导师面前听法,证得不来果,这才请求出家。导师看出她的智慧已经成熟,于是——
Sukhaṃ tvaṃ vuḍḍhike sehīti sumanāya vuḍḍhapabbajitāya gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave kusalaṃ upacinitvā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ mahākosalarañño bhaginī hutvā nibbatti. Sā satthārā rañño pasenadissa kosalassa ‘‘cattāro kho me, mahārāja, daharāti na uññātabbā’’tiādinā (saṃ. ni. 1.112) desitaṃ dhammaṃ sutvā laddhappasādā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya pabbajitukāmāpi ‘‘ayyikaṃ paṭijaggissāmī’’ti cirakālaṃ vītināmetvā aparabhāge ayyikāya kālaṅkatāya raññā saddhiṃ mahagghāni attharaṇapāvuraṇāni gāhāpetvā vihāraṃ gantvā saṅghassa dāpetvā satthu santike dhammaṃ sutvā anāgāmiphale patiṭṭhitā pabbajjaṃ yāci. Satthā tassā ñāṇaparipākaṃ disvā –
老婆婆,你用粗布遮住身体,安住于快乐吧。
你的贪确实已经止息,你已清凉,已得寂灭。
‘‘Sukhaṃ tvaṃ vuḍḍhike sehi, katvā coḷena pārutā; Upasanto hi te rāgo, sītibhūtāsi nibbutā’’ti. –
她说了这首偈。偈颂刚一说完,她就和四无碍解智一起证得了阿罗汉果,然后以感兴的方式又说了同一首偈。这就是她的证悟宣言,她就在那时出了家。偈中“vuḍḍhike”是指年老的人,意思是年迈。不过她也因为戒等功德而堪称长老,所以这位长老尼所说偈颂的第四句,应当和“你已是清凉、寂灭”连起来理解。其余部分按前面说的方式理解即可。
Imaṃ gāthaṃ abhāsi. Sā gāthāpariyosāne saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā udānavasena tameva gāthaṃ abhāsi. Idameva cassā aññābyākaraṇaṃ ahosi, sā tāvadeva pabbaji. Gāthāya pana vuḍḍhiketi vuḍḍhe, vayovuḍḍheti attho. Ayaṃ pana sīlādiguṇehipi vuḍḍhā, theriyā vuttagāthāya catutthapāde sītibhūtāsi nibbutāti yojetabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.
《长老尼偈》中老来出家者须摩那长老尼的注释到此结束。
Vuḍḍhapabbajitasumanātherīgāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.
第17 法长老尼偈注释
17. Dhammātherīgāthāvaṇṇanā
“托钵行乞之后”这些偈颂,是法长老尼所说的。她同样在过去的诸佛那里积下了善根,在一次次投生中积累了趋向解脱的善业,圆满了福德资粮。在这个佛陀出世的时代,她出生在舍卫城的一个良善家庭,成年后嫁到了门当户对的夫家。她在教法中生起了信心,想要出家,却没有得到丈夫的允许。后来丈夫去世,她便出家修行观禅。有一天,她托钵乞食后走回精舍,途中跌倒了,就以这个跌倒的景象作为所缘,深入修观,最终和四无碍解一起证得了阿罗汉果——
Piṇḍapātaṃcaritvānāti dhammāya theriyā gāthā. Ayampi purimabuddhesu katādhikārā tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā sambhatapuññasambhārā imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kulaghare nibbattitvā vayappattā patirūpassa sāmikassa gehaṃ gantvā sāsane paṭiladdhasaddhā pabbajitukāmā hutvā sāmikena ananuññātā pacchā sāmike kālaṅkate pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī ekadivasaṃ bhikkhāya caritvā vihāraṃ āgacchantī paripatitvā tameva ārammaṇaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā –
托钵乞食之后,身体虚弱,拄着拐杖;
四肢颤抖着,就地倒在地上;
看清了身体的过患之后,我的心就解脱了。
‘‘Piṇḍapātaṃ caritvāna, daṇḍamolubbha dubbalā; Vedhamānehi gattehi, tattheva nipatiṃ chamā; Disvā ādīnavaṃ kāye, atha cittaṃ vimucci me’’ti. –
她以感兴的方式诵出了这首偈颂。
Udānavasena imaṃ gāthaṃ abhāsi.
在这里,她为了乞食,拄着手杖作支撑,在城里沿街走动、四处乞讨之后,双脚无力,倒在地上。“于地”就是指在地面上,意思是双脚撑不住而扑倒在地。“见到身体的过患”,是指用智慧的眼光,看见身体以不净、无常、苦、无我等种种方式呈现出的过失。“那时我的心解脱了”:这是说,通过观察过患,接着生起厌离随观等,我的心先以压制的方式从烦恼中解脱;之后又依照道与果,依次以彻底断除的方式和寂止的方式,完全地解脱。如今再也没有什么需要解脱的了。这就是她所作出的证悟宣言。
Tattha piṇḍapātaṃ caritvāna, daṇḍamolubbhāti piṇḍapātatthāya yaṭṭhiṃ upatthambhena nagare vicaritvā bhikkhāya āhiṇḍitvā. Chamāti chamāyaṃ bhūmiyaṃ, pādānaṃ avasena bhūmiyaṃ nipatinti attho. Disvā ādīnavaṃ kāyeti asubhāniccadukkhānattatādīhi nānappakārehi sarīre dosaṃ paññācakkhunā disvā. Atha cittaṃ vimucci meti ādīnavānupassanāya parato pavattehi nibbidānupassanādīhi vikkhambhanavasena mama cittaṃ kilesehi vimuccitvā puna maggaphalehi yathākkamaṃ samucchedavasena ceva paṭippassaddhivasena ca sabbaso vimucci vimuttaṃ, na dānissā vimocetabbaṃ atthīti. Idameva cassā aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
第十八 僧伽长老尼偈颂注释
18. Saṅghātherīgāthāvaṇṇanā
“舍弃在家生活,出家了”这句,是僧伽长老尼的偈颂。她的背景故事和慧长老尼的事迹相似。偈颂如下:
Hitvā ghare pabbajitvāti saṅghāya theriyā gāthā. Tassā vatthu dhīrātheriyā vatthusadisaṃ. Gāthā pana –
舍弃了家,出家之后,又舍弃了儿子、牲畜和所爱之人;
舍弃了贪和嗔,也远离了无明;
她连根拔除了渴爱,我已归于寂静,已经寂灭。她诵出了这首偈。
‘‘Hitvā ghare pabbajitvā, hitvā puttaṃ pasuṃ piyaṃ; Hitvā rāgañca dosañca, avijjañca virājiya; Samūlaṃ taṇhamabbuyha, upasantāmhi nibbutā’’ti. – gāthaṃ abhāsi;
这里,“舍弃”就是抛弃。“家”指房屋。因为“家”这个词,即使所指的对象只有一个,有时也会按照习惯用法用复数来表达,就像“种子”这个词一样。舍弃儿子、牲畜、所爱之人:就是通过对可爱的儿子以及牛、水牛等牲畜断除与之相连的贪欲,从而放下它们。舍弃贪和嗔:就是通过圣道,彻底断除具有染污本性的贪和具有损害本性的嗔。远离无明:就是远离无明,也就是在一切不善法中最先出现的痴,并通过圣道将它彻底根除。这就是这里的意思。其余部分按照前面所说的方式来理解。
Tattha hitvāti chaḍḍetvā. Ghareti gehaṃ. Gharasaddo hi ekasmimpi abhidheyye kadāci bahūsu bījaṃ viya rūḷhivasena voharīyati. Hitvā puttaṃ pasuṃ piyanti piyāyitabbe putte ceva gomahiṃsādike pasū ca tappaṭibaddhachandarāgappahānena pahāya. Hitvā rāgañca dosañcāti rajjanasabhāvaṃ rāgaṃ, dussanasabhāvaṃ dosañca ariyamaggena samucchinditvā. Avijjañca virājiyāti sabbākusalesu pubbaṅgamaṃ mohañca virājetvā maggena samugghāṭetvā icceva attho. Sesaṃ vuttanayameva.