梵吉沙长老偈的注释巴利
1. Vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā
“我已确实超脱,寂静安稳”等偈颂,是具寿鹏耆舍长老在《七十偈品》中诵出的。这件事的由来是怎样的呢?据说,这位长老在莲华上佛的时代,出生在天鹅城一个非常富有的家庭。他像前面所说的那样前往精舍听法,看到世尊把一位比丘列为辩才第一,于是对世尊做了殊胜的供养,并发愿说:“愿我未来世也能成为辩才第一。”世尊为他授记后,他终生行善,在天界和人间轮回流转。到了现在这尊佛出世时,他出生在舍卫城的一个婆罗门家庭,取名鹏耆舍。他学习三部吠陀,令老师满意,又学会了名为“尸头骨明”的技艺,用指甲敲击死者的头骨,就能知道“这个有情投生到了哪一趣”。巴利
Sattatinipāte nikkhantaṃ vata maṃ santantiādikā āyasmato vaṅgīsattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarabuddhakāle haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbatto, purimanayeneva vihāraṃ gantvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ paṭibhānavantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā satthu adhikārakammaṃ katvā – ‘‘ahampi anāgate paṭibhānavantānaṃ aggo bhaveyya’’nti patthanaṃ katvā, satthārā byākato yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā vaṅgīsoti laddhanāmo tayo bede uggaṇhanto ācariyaṃ ārādhetvā, chavasīsamantaṃ nāma sikkhitvā chavasīsaṃ nakhena ākoṭetvā ‘‘ayaṃ satto asukayoniyaṃ nibbatto’’ti jānāti.
那些婆罗门知道“这就是我们的活路”,就带着鹏耆舍,让他坐在遮得严严实实的车里,走遍各个村落、集镇和王城。鹏耆舍则让人取来死了三年的人的头骨,用指甲敲一敲,说出“这个有情投生到了某某趣”,为了让大众断除疑惑,就叫那些相关的人各自说出自己投生的去处。因此大众对他非常信服。他靠着这一手,从众人手里得到成百上千的钱财。那些婆罗门带着鹏耆舍随心所欲地游历之后,又回到了舍卫城。鹏耆舍听说了世尊的功德,就想前去拜见世尊。婆罗门们阻拦他说:“沙门乔达摩会用幻术把你骗过去的。”鹏耆舍没有理会他们的话,径直来到世尊那里,亲切地问候之后,坐在一边。巴利
Brāhmaṇā ‘‘ayaṃ amhākaṃ jīvitamaggo’’ti ñatvā vaṅgīsaṃ gahetvā paṭicchannayāne nisīdāpetvā gāmanigamarājadhāniyo vicaranti. Vaṅgīsopi tivassamatthake matānampi sīsaṃ āharāpetvā nakhena ākoṭetvā ‘‘ayaṃ satto asukayoniyaṃ nibbatto’’ti vatvā mahājanassa kaṅkhacchedanatthaṃ te te jane āvāhetvā attano attano gatiṃ kathāpeti. Tena tasmiṃ mahājano abhippasīdati. So taṃ nissāya mahājanassa hatthato satampi sahassampi labhatīti. Brāhmaṇā vaṅgīsamādāya yathāruciṃ vicaritvā puna sāvatthiṃ agamaṃsu. Vaṅgīso satthu guṇe sutvā satthāraṃ upasaṅkamitukāmo ahosi. Brāhmaṇā ‘‘samaṇo gotamo māyāya taṃ āvaṭṭessatī’’ti paṭikkhipiṃsu. Vaṅgīso tesaṃ vacanaṃ anādiyitvā satthu santikaṃ gantvā madhurapaṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi.
导师问他:“鹏耆舍,你懂什么技艺吗?”“是的,乔达摩尊者,我懂一门叫‘尸头骨秘法’的技艺。凭这个,哪怕是死了三年的人的头骨,我用指甲敲一敲,就能知道它投生到哪里。”导师就给他看了一个投生到地狱的(有情)的头骨,一个投生到人间的,一个投生到天界的,还有一个已经般涅槃者的头骨。他先敲了第一个头骨,说:“乔达摩尊者,这个有情投生到地狱了。”导师说:“善哉,鹏耆舍,你看得很准。”接着问:“这个有情投生到哪里了?”“人间。”“这个呢?”“天界。”三个投生之处他都说了出来。可是,当他用指甲敲那个般涅槃者的头骨时,既看不到边,也看不到尽头。于是导师问他:“鹏耆舍,你没办法了吧?”“我再仔细看看。”他翻来覆去地敲了又敲,可是凭外道的咒术,怎么可能知道漏尽者的趣向呢?这时他头顶冒出了汗,觉得羞愧,就沉默地站在那里。于是导师对他说:“鹏耆舍,你累了吧?”“是的,乔达摩尊者,我没办法知道这个(有情)投生到哪里。如果您知道,请告诉我。”导师说:“鹏耆舍,我不但知道这个,还知道比这更高的。”说完之后,巴利
Taṃ satthā pucchi – ‘‘vaṅgīsa, kiñci sippaṃ jānāsī’’ti? ‘‘Āma, bho gotama, chavasīsamantaṃ nāma jānāmi. Tena tivassamatthake matānampi sīsaṃ nakhena ākoṭetvā nibbattaṭṭhānaṃ jānāmī’’ti. Satthā tassa ekaṃ niraye nibbattassa sīsaṃ dassesi, ekaṃ manussesu , ekaṃ devesu, ekaṃ parinibbutassa sīsaṃ dassesi. So paṭhamaṃ sīsaṃ ākoṭetvā, ‘‘bho gotama, ayaṃ satto niraye nibbatto’’ti āha. ‘‘Sādhu, vaṅgīsa, suṭṭhu tayā diṭṭhaṃ. Ayaṃ satto kuhiṃ nibbatto’’ti pucchi. ‘‘Manussaloke’’ti. ‘‘Ayaṃ kuhi’’nti? ‘‘Devaloke’’ti tiṇṇannampi nibbattaṭṭhānaṃ kathesi. Parinibbutassa pana sīsaṃ nakhena ākoṭento neva antaṃ na koṭiṃ passi. Atha naṃ satthā ‘‘na sakkosi vaṅgīsā’’ti pucchi. ‘‘Upaparikkhāmi tāvā’’ti punappunaṃ parivattetvā ākoṭentopi bāhirakamantena khīṇāsavassa gatiṃ kathaṃ jānissati, athassa matthakato sedo mucci. So lajjitvā tuṇhībhūto aṭṭhāsi. Atha naṃ satthā – ‘‘kilamasi, vaṅgīsā’’ti āha. ‘‘Āma, bho gotama, imassa uppannaṭṭhānaṃ jānituṃ na sakkomi, sace tumhe jānātha, kathethā’’ti. ‘‘Vaṅgīsa, ahaṃ etampi jānāmi, ito uttaritarampi jānāmī’’ti vatvā –
能完全了知众生的死与生,
无执著、善逝、觉者,我称他为婆罗门。
诸天、乾达婆与人,皆不知其去处。
诸漏已尽的阿罗汉,我称他为婆罗门。巴利
‘‘Cutiṃ yo vedi sattānaṃ, upapattiñca sabbaso; Asattaṃ sugataṃ buddhaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. ‘‘Yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā; Khīṇāsavaṃ arahantaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇa’’nti. (dha. pa. 419-420; su. ni. 648-649) –
他诵了这两首偈颂。鹏耆舍说道:“那就这样吧,乔达摩尊者,请把那个明咒教给我。”他表达敬意后,在导师身边坐下。导师说:“我们只教给和我们同样形相的人。”鹏耆舍对婆罗门们说:“无论要我做什么,只要能拿到这个咒术就行。你们不必担心我出家的事。我学会咒术之后,会成为整个阎浮提的首席,你们也会因此得到好处。”于是他为了咒术来到导师面前,请求出家。那时尼哥罗达咖巴长老正站在世尊身边,世尊吩咐他:“尼哥罗达咖巴,让这个人出家。”长老便遵照导师的命令为他剃度。随后,世尊对他说:“你先学习咒术的辅助部分吧。”于是教给他三十二身分业处和观业处。他一边念诵三十二身分,一边修起了观。婆罗门们来找鹏耆舍,问:“鹏耆舍贤者,你从沙门乔达摩那里学到技艺了吗?”“学那些技艺有什么用?你们走吧,我和你们已经没什么关系了。”婆罗门们说:“你现在也被沙门乔达摩控制了,被幻术迷惑了,我们还能在你这里做什么呢?”说完就沿着原路回去了。鹏耆舍长老不断增进观修,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说——巴利
Imā dve gāthā abhāsi. Vaṅgīso ‘‘tena hi, bho gotama, taṃ vijjaṃ me dethā’’ti apacitiṃ dassetvā satthu santike nisīdi. Satthā ‘‘amhehi samānaliṅgassa demā’’ti āha. Vaṅgīso ‘‘yaṃkiñci katvā mayā imaṃ mantaṃ gahetuṃ vaṭṭatī’’ti brāhmaṇe āha – ‘‘tumhe mayi pabbajante mā cintayittha, ahaṃ mantaṃ uggaṇhitvā sakalajambudīpe jeṭṭhako bhavissāmi, tumhākampi tena bhaddakameva bhavissatī’’ti mantatthāya satthusantikaṃ upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yāci. Tadā ca thero nigrodhakappo bhagavato santike ṭhito hoti, taṃ bhagavā āṇāpesi – ‘‘nigrodhakappa, imaṃ pabbājehī’’ti. So satthu āṇāya taṃ pabbājesi. Athassa satthā ‘‘mantaparivāraṃ tāva uggaṇhāhī’’ti dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ vipassanākammaṭṭhānañca ācikkhi. So dvattiṃsākāraṃ sajjhāyantova vipassanaṃ paṭṭhapesi. Brāhmaṇā vaṅgīsaṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, bho vaṅgīsa, samaṇasma gotamassa santike sippaṃ sikkhita’’nti pucchiṃsu. ‘‘Kiṃ sippasikkhanena, gacchatha tumhe, na mayhaṃ tumhehi kattabbakicca’’nti. Brāhmaṇā ‘‘tvampi dāni samaṇassa gotamassa vasaṃ āpanno, māyāya āvaṭṭito, kiṃ mayaṃ tava santike karissāmā’’ti āgatamaggeneva pakkamiṃsu. Vaṅgīsatthero vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ sacchākāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.55.96-142) –
有一位名叫莲华上的胜者,对一切法都具足慧眼;
距今十万劫前,这位导师出现于世。
就像大海里的波浪,又像天空中的星辰;
他的教法就是这样,被诸阿罗汉所庄严。
被诸天、阿修罗、龙和人们簇拥围绕。
在挤满沙门和婆罗门的人群当中,他是最殊胜的胜者。
他以光辉照耀世间,是通达世间边际的胜者。
他用言语让那些堪受教化的莲花般众生绽放觉悟。
他具足四种无畏,是人中最尊贵的存在。
他已经断除了一切恐惧和怯懦,达到了安稳,心中毫无畏惧。
殊胜的至尊境地,以及圆满的佛地;
他自称是世间最上者,任何地方都没有能质问、驳斥他的人。
那位如来发出不混乱的狮子吼,
不管是天人、人还是梵天,都找不到能反驳他的人。
他正在宣说殊胜的法,扶持包括诸天在内的众生;
转动法轮,在大众中毫无畏惧。
在辩才者当中是最上首,被善人所公认的声闻弟子;
称赞了他许多功德之后,就把他安置在了这个最上首位。
那时我是汉萨瓦蒂城的一位婆罗门,被大家公认是善士。
我出生为通晓一切吠陀的人,名叫语自在,是摧破论敌者。
我来到那伟大的雄狮面前,听了他的法教;
我获得了殊胜的喜悦,乐于声闻的功德。
邀请善逝和比丘僧众之后,那位让世间欢喜的世尊;
我供养他们吃了整整七天饭,那时用衣服让他们穿上。
我恭敬地以头顶礼他的双足,得到允许后,双手合掌。
我满心欢喜地站在一旁,赞叹那位无上的胜者。
礼敬您,摧破论敌的人!礼敬您,仙人中的第七位!
礼敬您,一切世间的最胜者!礼敬您,施无畏者!
礼敬您,摧伏魔者!礼敬您,破除邪见者!
礼敬您,赐予寂静安乐者!礼敬您,皈依处所之作者。
您是无依无靠者的依靠,是恐惧者的无畏施予者;
是疲惫者的安歇之处,是寻求庇护者的庇护所。
用这些话语赞叹了正等觉者,并称颂了大功德之后,
我言及辩破论敌者,我到达那位比丘的去处。
那时,具足无边辩才的世尊说道:
那个人与佛陀连同声闻僧众一起吃了整整七天,一千次。
他满怀净信,亲手称赞我的功德,
他渴望着那位辩胜比丘的处境。
在未来的时候,你会得到那个心中所愿。
享受了数不清的天界与人间的福报。
十万劫之后,将有生于甘蔗族者,
他以乔达摩为姓,将成为世间的导师。
于他的法中,将有法嗣、亲生子、由法所化生者;
有个叫婆耆舍的人,将成为世尊的弟子。
听了这话以后,他满心欢喜,从那时起,尽形寿都侍奉那位胜者。
我以四种资具侍奉如来,怀着慈爱之心。
以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃了人身之后,我便往生兜率天。
如今,在此最后有,我生于婆罗门族;
当我这一世转生后,才七岁。
他通晓一切吠陀,出生高贵,在论辩之学上辩才无畏。
他是辩论中的高手,善于巧妙言谈,能击碎外道的论点。
因为出生在宛伽国,所以叫鸯耆舍;又因为在言语上得自在,也叫鸯耆舍。
婆耆舍就成了世间公认的我的名字。
当我到了懂事的年纪,正处在青春年少的时候,
那时,在美丽的王舍城,我见到了舍利弗。
那个手持钵、善加守护、为乞食而游走的人
不浮躁张望,说话有分寸,目光只及一轭之远。
看到他之后,我满心惊叹,说出了这番话:
就像堆满的咖尼咖拉花一样,我的心充满了偈颂的句子。
他向我讲述了导师——正等正觉者、世间引导者。
那时,那位智者、勇士又进一步对我说。
他说出了与离贪相应的话,这话极其难得,也最为殊胜。
我被那位如如不动者以种种巧妙的辩才所取悦,心生欢喜。
他恭敬地以头顶礼佛陀的双足后,对佛陀说:请让我出家吧。
于是,那位大智者就把我带到了最胜佛陀面前。
我以头顶礼世尊的双足,然后坐在导师面前。
那位最会说话的人问我:鹏耆舍,你知道吗?
“有没有什么技艺?”我回答他说:“我知道。”
就算是扔在树林里已经十二年的死人头骨,
如果你能靠自己的特殊本领做到,就让它开口说话吧。
我答应说“好”之后,他就显示了三个头。
我让那些已经投生到地狱、人间和天界的众生开口说话。
那时,导师展示了正是漏尽者的头。
那时我断了努力的心,便请求出家。
出家之后,我到处赞颂善逝;
从那以后,诸比库就抱怨我:你是个会编偈颂的人。
于是,佛陀导师为了考验我,对我说:
这些偈颂是推度而成的,它们在适当之处自然显现于他。
大精进者啊,我不是凭精通诗偈而能随口吟诵的人;这些偈颂是依着道理在我心中显现的。
那么,鹏耆舍,现在你就用合适的偈颂来赞叹我吧。
那时,我用偈颂赞叹那位英雄,仙人中的第七位。
那时,我因所处之位而心生欢喜,胜者把我安置在首位。
我以辩才之心,轻视他人;
Pesale,因此我生起了紧迫感,没有证得阿罗汉果。
具足辩才者当中最为第一,不存在任何其他的人。
比丘们,就像这位婆耆舍比丘一样,你们也应当这样记住。
我过去十万劫里造下的业,如今在这里让我看到了它的果报。
就像被释放的箭飞速射出一样,我烧尽了自身的烦恼。
我的烦恼已烧尽,一切有已根除;
如同大象挣脱了束缚,我安住于无漏之中。
我确实得到了善来,来到最胜佛陀面前。
三明已经证得,佛陀的教法已经完成。
四无碍解,及八解脱;
六种神通已经亲自证得,佛陀的教法已经修习完成。巴利
‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammesu cakkhumā; Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako. ‘‘Yathāpi sāgare ūmi, gagane viya tārakā; Evaṃ pāvacanaṃ tassa, arahantehi cittitaṃ. ‘‘Sadevāsuranāgehi, manujehi purakkhato; Samaṇabrāhmaṇākiṇṇe, janamajjhe jinuttamo. ‘‘Pabhāhi anurañjanto, loke lokantagū jino; Vacanena vibodhento, veneyyapadumāni so. ‘‘Vesārajjehi sampanno, catūhi purisuttamo; Pahīnabhayasārajjo, khemappatto visārado. ‘‘Āsabhaṃ pavaraṃ ṭhānaṃ, buddhabhūmiñca kevalaṃ; Paṭijānāti lokaggo, natthi sañcodako kvaci. ‘‘Sīhanādamasambhītaṃ, nadato tassa tādino; Devā naro vā brahmā vā, paṭivattā na vijjati. ‘‘Desento pavaraṃ dhammaṃ, santārento sadevakaṃ; Dhammacakkaṃ pavatteti, parisāsu visārado. ‘‘Paṭibhānavataṃ aggaṃ, sāvakaṃ sādhusammataṃ; Guṇaṃ bahuṃ pakittetvā, etadagge ṭhapesi taṃ. ‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, brāhmaṇo sādhusammato; Sabbavedavidū jāto, vāgīso vādisūdano. ‘‘Upecca taṃ mahāvīraṃ, sutvāhaṃ dhammadesanaṃ; Pītivaraṃ paṭilabhiṃ, sāvakassa guṇe rato. ‘‘Nimantetvāva sugataṃ, sasaṅghaṃ lokanandanaṃ; Sattāhaṃ bhojayitvāhaṃ, dussehacchādayiṃ tadā. ‘‘Nipacca sirasā pāde, katokāso katañjalī; Ekamantaṃ ṭhito haṭṭho, santhaviṃ jinamuttamaṃ. ‘‘Namo te vādimaddana, namo te isisattama; Namo te sabbalokagga, namo te abhayaṃ kara. ‘‘Namo te māramathana, namo te diṭṭhisūdana; Namo te santisukhada, namo te saraṇaṃ kara. ‘‘Anāthānaṃ bhavaṃ nātho, bhītānaṃ abhayappado; Vissāmabhūmi santānaṃ, saraṇaṃ saraṇesinaṃ. ‘‘Evamādīhi sambuddhaṃ, santhavitvā mahāguṇaṃ; Avocaṃ vādisūdassa, gatiṃ pappomi bhikkhuno. ‘‘Tadā avoca bhagavā, anantapaṭibhānavā; Yo so buddhaṃ abhojesi, sattāhaṃ sahasāvakaṃ. ‘‘Guṇañca me pakittesi, pasanno sehi pāṇibhi; Eso patthayate ṭhānaṃ, vādisūdassa bhikkhuno. ‘‘Anāgatamhi addhāne, lacchase taṃ manorathaṃ; Devamānusasampattiṃ, anubhotvā anappakaṃ. ‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito; Vaṅgīso nāma nāmena, hessati satthu sāvako. ‘‘Taṃ sutvā mudito hutvā, yāvajīvaṃ tadā jinaṃ; Paccayehi upaṭṭhāsiṃ, mettacitto tathāgataṃ. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tusitaṃ agamāsahaṃ. ‘‘Pacchime ca bhave dāni, jāto vippakule ahaṃ; Paccājāto yadā āsiṃ, jātiyā sattavassiko. ‘‘Sabbavedavidū jāto, vādasatthavisārado; Vādissaro cittakathī, paravādappamaddano. ‘‘Vaṅge jātoti vaṅgīso, vacane issaroti vā; Vaṅgīso iti me nāmaṃ, abhavī lokasammataṃ. ‘‘Yadāhaṃ viññutaṃ patto, ṭhito paṭhamayobbane; Tadā rājagahe ramme, sāriputtamahaddasaṃ. ‘‘Piṇḍāya vicarantaṃ taṃ, pattapāṇiṃ susaṃvutaṃ; Alolakkhiṃ mitabhāṇiṃ, yugamattaṃ nidakkhitaṃ. ‘‘Taṃ disvā vimhito hutvā, avocaṃ mamanucchavaṃ; Kaṇikāraṃva nicitaṃ, cittaṃ gāthāpadaṃ ahaṃ. ‘‘Ācikkhi so me satthāraṃ, sambuddhaṃ lokanāyakaṃ; Tadā so paṇḍito vīro, uttariṃ samavoca me. ‘‘Virāgasaṃhitaṃ vākyaṃ, katvā duddasamuttamaṃ; Vicittapaṭibhānehi, tosito tena tādinā. ‘‘Nipacca sirasā pāde, pabbājehīti maṃ bravi; Tato maṃ sa mahāpañño, buddhaseṭṭhamupānayi. ‘‘Nipacca sirasā pāde, nisīdiṃ satthu santike; Mamāha vadataṃ seṭṭho, kacci vaṅgīsa jānāsi. ‘‘Kiñci sippanti tassāhaṃ, jānāmīti ca abraviṃ; Matasīsaṃ vanacchuddhaṃ, api bārasavassikaṃ; Tava vijjāvisesena, sace sakkosi vācaya. ‘‘Āmoti me paṭiññāte, tīṇi sīsāni dassayi; Nirayanaradevesu, upapanne avācayiṃ. ‘‘Tadā khīṇāsavasseva, sīsaṃ dassesi nāyako; Tatohaṃ vihatārabbho, pabbajjaṃ samayācisaṃ. ‘‘Pabbajitvāna sugataṃ, santhavāmi tahiṃ tahiṃ; Tato maṃ kabbavittosi, ujjhāyantiha bhikkhavo. ‘‘Tato vīmaṃsanatthaṃ me, āha buddho vināyako; Takkikā panimā gāthā, ṭhānaso paṭibhanti taṃ. ‘‘Na kabbavittohaṃ vīra, ṭhānaso paṭibhanti maṃ; Tena hi dāni vaṅgīsa, ṭhānaso santhavāhi maṃ. ‘‘Tadāhaṃ santhaviṃ vīraṃ, gāthāhi isisattamaṃ; Ṭhānaso me tadā tuṭṭho, jino agge ṭhapesi maṃ. ‘‘Paṭibhānena cittena, aññesamatimaññahaṃ; Pesale tena saṃviggo, arahattamapāpuṇiṃ. ‘‘Paṭibhānavataṃ aggo, añño koci na vijjati; Yathāyaṃ bhikkhu vaṅgīso, evaṃ dhāretha bhikkhavo. ‘‘Satasahasse kataṃ kammaṃ, phalaṃ dassesi me idha; Sumutto saravegova, kilese jhāpayiṃ mama. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Nāgova bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavo. ‘‘Svāgataṃ vata me āsi, buddhaseṭṭhassa santike; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ. ‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime; Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位长老证得阿罗汉果之后,动身前往导师身边时,从进入视野开始,就用月亮、太阳、天空、大海、须弥山王、兽王狮子、象王等一样一样地作比喻,用成百上千个句子一边赞叹导师一边走近。因此,导师坐在僧团中间时,把他安置在辩才第一的位置上。接着,这位长老证得阿罗汉果之前和之后,依着种种心念所说的话,以及阿难长老等人针对这位长老所说的偈颂:巴利
Arahā pana hutvā thero satthu santikaṃ gacchanto cakkhupathato paṭṭhāya candena, sūriyena, ākāsena, mahāsamuddena, sinerunā pabbatarājena, sīhena migaraññā, hatthināgenāti tena tena saddhiṃ upamento anekehi padasatehi satthāraṃ vaṇṇentova upagacchati. Tena taṃ satthā saṅghamajjhe nisinno paṭibhānavantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Atha therena arahattappattito pubbe ca pacchā ca taṃ taṃ cittaṃ āgamma bhāsitā. Theraṃ uddissa ānandattherādīhi bhāsitā ca –
我确实已经出离了家,成了无家可归的修行者,内心寂静。
这些粗鲁的寻思从黑暗那边涌过来。巴利
‘‘Nikkhantaṃ vata maṃ santaṃ, agārasmānagāriyaṃ; Vitakkā upadhāvanti, pagabbhā kaṇhato ime.
郁伽之子们是大弓手,箭术精湛,持坚实弓;
就算有一千个毫不退缩的勇士从四面围过来。巴利
‘‘Uggaputtā mahissāsā, sikkhitā daḷhadhammino; Samantā parikireyyuṃ, sahassaṃ apalāyinaṃ.
就算有这么多甚至更多的女人来到这里,
她们根本不会让我受到逼迫,因为我已安立在法中。巴利
‘‘Sacepi ettakā bhiyyo, āgamissanti itthiyo; Neva maṃ byādhayissanti, dhamme samhi patiṭṭhito.
我确实亲耳听闻了这件事,是来自佛陀——那位太阳的族裔。
那趣向涅槃之道,我心于此欣然乐住。巴利
‘‘Sakkhī hi me sutaṃ etaṃ, buddhassādiccabandhuno; Nibbānagamanaṃ maggaṃ, tattha me nirato mano.
邪恶者,如果我这样安住时,你靠近我;
我将如此杀死死亡,你连我的路都看不到。巴利
‘‘Evañce maṃ viharantaṃ, pāpima upagacchasi; Tathā maccu karissāmi, na me maggampi dakkhasi.
舍弃了不乐与乐,以及一切依于在家生活的寻思;
在任何地方都不该制造欲林,这样的比丘没有欲林,也远离欲林。巴利
‘‘Aratiñca ratiñca pahāya, sabbaso gehasitañca vitakkaṃ; Vanathaṃ na kareyya kuhiñci, nibbanatho avanatho sa bhikkhu.
在这世间,无论是大地还是虚空,任何属于色法、包含在世界里的东西,
一切都会衰败,都是无常的;解脱者们这样同样通达之后,便自在而行。巴利
‘‘Yamidha pathaviñca vehāsaṃ, rūpagataṃ jagatogadhaṃ kiñci; Parijīyati sabbamaniccaṃ, evaṃ samecca caranti mutattā.
众生对诸依处紧抓不放,对所见、所闻、所触、所觉知的对象也是如此贪著。
在这里,调伏了欲贪、内心不动摇,对这里的一切都不染著的人,就被称为牟尼。巴利
‘‘Upadhīsu janā gadhitāse, diṭṭhasute paṭighe ca mute ca; Ettha vinodaya chandamanejo, yo hettha na limpati muni tamāhu.
那时,执着于六十(见)者,带着寻,以凡夫的状态安住在非正法中;
他不会在任何地方站到别众那一边,也不执取粗恶之事,这样的比丘才是真正的比丘。巴利
‘‘Atha saṭṭhisitā savitakkā, puthujjanatāya adhammā niviṭṭhā; Na ca vaggagatassa kuhiñci, no pana duṭṭhullagāhī sa bhikkhu.
那位达波长久以来安住于定,不谄曲,聪慧明辨,无有嫉妒。
牟尼已经证得寂静的涅槃境界,依此而入般涅槃,他等待着入灭的时刻。巴利
‘‘Dabbo cirarattasamāhito, akuhako nipako apihālu; Santaṃ padaṃ ajjhagamā muni, paṭicca parinibbuto kaṅkhati kālaṃ.
乔达摩啊,你要舍弃慢,也要把慢道彻底舍弃,一点都不留。
那个被慢道迷醉的人,会因此长久地懊悔。巴利
‘‘Mānaṃ pajahassu gotama, mānapathañca jahassu asesaṃ; Mānapathamhi sa mucchito, vippaṭisārīhuvā cirarattaṃ.
被欺诳所染污的众生,被傲慢击垮,堕入地狱;
人们被傲慢击垮,投生到地狱,长久地悲伤。巴利
‘‘Makkhena makkhitā pajā, mānahatā nirayaṃ papatanti; Socanti janā cirarattaṃ, mānahatā nirayaṃ upapannā.
证得道果、正确修行的比丘,任何时候都不会忧伤。
他既享受名声,也享受快乐,因此人们称他为见法者,这就是真实。巴利
‘‘Na hi socati bhikkhu kadāci, maggajino sammā paṭipanno; Kittiñca sukhañcānubhoti, dhammadasoti tamāhu tathattaṃ.
因此,在这里,一个没有嗔恨之刺、具足精进的人,断除诸盖之后,就变得清净。
彻底舍弃了慢,不再有任何残留,以明终结生死,成为内心寂静的人。巴利
‘‘Tasmā akhilo idha padhānavā, nīvaraṇāni pahāya visuddho; Mānañca pahāya asesaṃ, vijjāyantakaro samitāvī.
我被欲望的贪火灼烧,我的心也跟着焦灼。
乔达摩啊,请出于悲悯,宣说止息。巴利
‘‘Kāmarāgena ḍayhāmi, cittaṃ me pariḍayhati; Sādhu nibbāpanaṃ brūhi, anukampāya gotama.
因为想颠倒了,你的心被灼烧;
要避开那个跟贪欲挂钩的漂亮表象。巴利
‘‘Saññāya vipariyesā, cittaṃ te pariḍayhati; Nimittaṃ parivajjehi, subhaṃ rāgūpasaṃhitaṃ.
应当修习不净想,让心专一、善加安定下来;
愿你具足身至念,多修厌离。巴利
‘‘Asubhāya cittaṃ bhāvehi, ekaggaṃ susamāhitaṃ; Sati kāyagatā tyatthu, nibbidābahulo bhava.
修习无相,断除慢的随眠;
以灭慢故,汝当寂静而行。巴利
‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha; Tato mānābhisamayā, upasanto carissasi.
只说那种不会让自己后悔的话。
不伤害其他众生,那才是真正的善语。巴利
‘‘Tameva vācaṃ bhāseyya, yāyattānaṃ na tāpaye; Pare ca na vihiṃseyya, sā ve vācā subhāsitā.
只说让人爱听的话,说那种让人听了就欢喜的话;
凡不取恶行,而说他人可爱之语。巴利
‘‘Piyavācameva bhāseyya, yā vācā paṭinanditā; Yaṃ anādāya pāpāni, paresaṃ bhāsate piyaṃ.
真实之语确是不死之语,这是自古以来的法;
圣者们说:安立于真实、义利与法之中。巴利
‘‘Saccaṃ ve amatā vācā, esa dhammo sanantano; Sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā.
佛陀所说的语言是安稳的,为了证得涅槃;
为了彻底终结痛苦,那确实是语言中最殊胜的话。巴利
‘‘Yaṃ buddho bhāsati vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā; Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā.
智慧深广、聪慧敏锐,又善于分辨正道与邪道;
舍利弗具大智慧,为比丘们开示法。巴利
‘‘Gambhīrapañño medhāvī, maggāmaggassa kovido; Sāriputto mahāpañño, dhammaṃ deseti bhikkhunaṃ.
他既能简要地宣说,也能详细地讲说;
就像舍利鸟的叫声一样,他的辩才自然涌现出来。巴利
‘‘Saṃkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati; Sālikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udiyyati.
当他这样为对方说法时,他们聆听那甜美的言语;
那声音令人喜悦,听着舒服,又柔和;
比库们心情踊跃、满怀善喜,倾耳聆听。巴利
‘‘Tassa taṃ desayantassa, suṇanti madhuraṃ giraṃ; Sarena rajanīyena, savanīyena vaggunā; Udaggacittā muditā, sotaṃ odhenti bhikkhavo.
1243 第1243段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1243.
今天是第十五日,为了清净,五百位比丘聚集在一起;
这些无恼的仙人,已斩断结缚,灭尽后有,不再受生。巴利
‘‘Ajja pannarase visuddhiyā, bhikkhū pañcasatā samāgatā; Saṃyojanabandhanacchidā, anīghā khīṇapunabbhavā isī.
犹如转轮王,群臣簇拥环绕,
周遍巡行这以海为际的大地。巴利
‘‘Cakkavattī yathā rājā, amaccaparivārito; Samantā anupariyeti, sāgarantaṃ mahiṃ imaṃ.
如是,他是战胜战场者,是无上的商队领袖;
具足三明、战胜死亡的弟子们亲近侍奉。巴利
‘‘Evaṃ vijitasaṅgāmaṃ, satthavāhaṃ anuttaraṃ; Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino.
世尊的所有儿子里,这里没有糠秕和鬼魂。
我礼敬那位摧毁渴爱之刺的太阳族世尊。巴利
‘‘Sabbe bhagavato puttā, palāpettha na vijjati; Taṇhāsallassa hantāraṃ, vande ādiccabandhunaṃ.
超过一千位比丘在恭敬亲近善逝,
正在宣说离尘之法,以及无所怖畏的涅槃。巴利
‘‘Parosahassaṃ bhikkhūnaṃ, sugataṃ payirupāsati; Desentaṃ virajaṃ dhammaṃ, nibbānaṃ akutobhayaṃ.
他们听闻由正自觉者宣说的无垢之法;
正自觉者何其光辉,为比丘僧团所前导围绕。巴利
‘‘Suṇanti dhammaṃ vimalaṃ, sammāsambuddhadesitaṃ; Sobhati vata sambuddho, bhikkhusaṅghapurakkhato.
世尊,您名为“龙象”,是诸仙中的第七仙;
您化作大云,给弟子们降下法雨。巴利
‘‘Nāganāmosi bhagavā, isīnaṃ isisattamo; Mahāmeghova hutvāna, sāvake abhivassasi.
白天从精舍出来后,一心想要见到导师;
大雄啊,您的弟子婆耆沙正在顶礼您的双足。巴利
‘‘Divā vihārā nikkhamma, satthudassanakamyatā; Sāvako te mahāvīra, pāde vandati vaṅgiso.
他战胜了魔罗的邪道,冲破种种障碍而行。
你们来看那位能让被束缚的人解脱的人,就像把一块没有黏着的东西按部分拆开一样。巴利
‘‘Ummaggapathaṃ mārassa, abhibhuyya carati pabhijja khīlāni; Taṃ passatha bandhapamuñca karaṃ, asitaṃva bhāgaso pavibhajja.
为了渡过瀑流,他确实宣说了种种道。
当那不死被宣说时,见法者们坚定安住,毫不动摇。巴利
‘‘Oghassa hi nitaraṇatthaṃ, anekavihitaṃ maggaṃ akkhāsi; Tasmiñca amate akkhāte, dhammadasā ṭhitā asaṃhīrā.
1253 第1253段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1253.
作灯明者彻底穿透,照见了一切立足处的超越。
他明白了,也亲自证悟了,于是宣说了十法之最殊胜者。巴利
‘‘Pajjotakaro ativijjha, sabbaṭhitīnaṃ atikkamamaddasa; Ñatvā ca sacchikatvā ca, aggaṃ so desayi dasaddhānaṃ.
法已经被这样善巧地宣说,了知法的人怎么还会放逸?
所以,确实,在那位世尊的教法里,一个人应当不放逸,时时刻刻修学礼敬。巴利
‘‘Evaṃ sudesite dhamme, ko pamādo vijānataṃ dhammaṃ; Tasmā hi tassa bhagavato sāsane, appamatto sadā namassamanusikkhe.
这位随佛觉悟的憍陈如长老,精进勇猛,
他经常得到安乐住和远离。巴利
‘‘Buddhānubuddho yo thero, koṇḍañño tibbanikkamo; Lābhī sukhavihārānaṃ, vivekānaṃ abhiṇhaso.
弟子应当证得的一切,奉行导师教法的人都能得到;
那一切,不放逸的修学者皆已证得。巴利
‘‘Yaṃ sāvakena pattabbaṃ, satthu sāsanakārinā; Sabbassa taṃ anuppattaṃ, appamattassa sikkhato.
他具有广大的神通威力,具足三明,还善于了知他人的心念。
衮丹雅是佛陀的继承人,他顶礼导师的双足。巴利
‘‘Mahānubhāvo tevijjo, cetopariyakovido; Koṇḍañño buddhadāyādo, pāde vandati satthuno.
坐在山边的牟尼,已经到达苦的彼岸。
弟子们前来亲近侍奉,他们是三明者、已战胜死亡的人。巴利
‘‘Nagassa passe āsīnaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ; Sāvakā payirupāsanti, tevijjā maccuhāyino.
1259 第1259段没有可翻译的巴利文内容。巴利
1259.
目犍连以心游历各处,具大神通。
他以心遍察那些人的心,自己已解脱,无任何执取。巴利
‘‘Cetasā anupariyeti, moggallāno mahiddhiko; Cittaṃ nesaṃ samanvesaṃ, vippamuttaṃ nirūpadhiṃ.
像这样,具足一切支分的牟尼,已经到达苦的彼岸;
具足种种功德行相的乔达摩,人们纷纷前来亲近侍奉。巴利
‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ, muniṃ dukkhassa pāraguṃ; Anekākārasampannaṃ, payirupāsanti gotamaṃ.
就像无垢的月亮在无云的天空中照耀,如太阳般光芒四射;
同样地,阿耆达,您这位大牟尼,也以名声照亮了整个世间,超越了一切。巴利
‘‘Cando yathā vigatavalāhake nabhe, virocati vītamalova bhāṇumā; Evampi aṅgīrasa tvaṃ mahāmuni, atirocasi yasasā sabbalokaṃ.
过去我们沉迷于诗偈,从一个村游荡到另一个村,从一座城游荡到另一座城。
那时我们见到了正觉者,他已彻底通达一切法,到达彼岸。巴利
‘‘Kāveyyamattā vicarimha pubbe, gāmā gāmaṃ purā puraṃ; Athaddasāma sambuddhaṃ, sabbadhammāna pāraguṃ.
那位牟尼已经超越苦、到达彼岸,他为我宣说了法。
听了法之后,我们生起了净信,信心在我们心中涌现。巴利
‘‘So me dhammamadesesi, muni dukkhassa pāragū; Dhammaṃ sutvā pasīdimha, saddhā no udapajjatha.
我听了他的话之后,对诸蕴和诸处,
了知诸界之后,我就出家,过起了无家的生活。巴利
‘‘Tassāhaṃ vacanaṃ sutvā, khandhe āyatanāni ca; Dhātuyo ca viditvāna, pabbajiṃ anagāriyaṃ.
如来们确实是为了众多人的利益而出现;
那些奉行教法的女人和男人。巴利
‘‘Bahūnaṃ vata atthāya, uppajjanti tathāgatā; Itthīnaṃ purisānañca, ye te sāsanakārakā.
牟尼确实是为了他们的利益,才证得了觉悟。
为了那些已入决定位、得见法的比丘和比丘尼们。巴利
‘‘Tesaṃ kho vata atthāya, bodhimajjhagamā muni; Bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca, ye niyāmagataddasā.
被具眼者、佛陀、日种亲族所善说。
四圣谛,是出于对众生的悲悯。巴利
‘‘Sudesitā cakkhumatā, buddhenādiccabandhunā; Cattāri ariyasaccāni, anukampāya pāṇinaṃ.
苦、苦的生起、以及超越苦,
以及能导向苦灭的八支圣道。”巴利
‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ; Ariyaṃ caṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.
这些就这样被宣说了,我如实地见到了它们。
我的目标已经达成,佛陀的教法已经践行。巴利
‘‘Evamete tathā vuttā, diṭṭhā me te yathā tathā; Sadattho me anuppatto, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.
我确实来到了佛陀面前,这真是我的福气。
在那些被善加区分的法中,我趋近了其中最殊胜的。巴利
‘‘Svāgataṃ vata me āsi, mama buddhassa santike; Suvibhattesu dhammesu, yaṃ seṭṭhaṃ tadupāgamiṃ.
已经达到神通彼岸,天耳界也已经清净。
我已证得三明,成就神通,也善于了知他人的心念。巴利
‘‘Abhiññāpāramippatto, sotadhātu visodhitā; Tevijjo iddhipattomhi, cetopariyakovido.
我请问那位最高智慧的导师,他就在这可见的法中,能斩断疑惑。
有一位比丘在阿伽罗婆命终,他名声远扬、享有声誉,内心已彻底寂灭。巴利
‘‘Pucchāmi satthāramanomapaññaṃ, diṭṭheva dhamme yo vicikicchānaṃ chettā; Aggāḷave kālamakāsi bhikkhu, ñāto yasassī abhinibbutatto.
他名叫尼拘律劫波,世尊,那是您为那位婆罗门所起的名字;
他准备赴死,精进不懈,坚定地观见正法,一路礼敬着那位尊者而行。巴利
‘‘Nigrodhakappo iti tassa nāmaṃ, tayā kataṃ bhagavā brāhmaṇassa; So taṃ namassaṃ acari mutyapekho, āraddhavīriyo daḷhadhammadassī.
确实,我们也全都想认识那位声闻弟子,具一切眼者。
我们的耳朵已经准备好听法,您是我们的导师,您是无上者。巴利
‘‘Taṃ sāvakaṃ sakka mayampi sabbe, aññātumicchāma samantacakkhu; Samavaṭṭhitā no savanāya sotā, tuvaṃ no satthā tvamanuttarosi.
请你断除我们的疑惑,把这件事告诉我;广慧者啊,请你宣说已般涅槃者的境界。
请您在我们中间宣说吧,普眼者,犹如千眼帝释在诸天之中。巴利
‘‘Chinda no vicikicchaṃ brūhi metaṃ, parinibbutaṃ vedaya bhūripañña; Majjheva no bhāsa samantacakkhu, sakkova devāna sahassanetto.
凡是这里存在的各种结缚、痴的道路、无知的一方、疑惑的立足处,
到达如来时,那些便不复存在,因为这是人类最上的眼。巴利
‘‘Ye keci ganthā idha mohamaggā, aññāṇapakkhā vicikicchaṭhānā; Tathāgataṃ patvā na te bhavanti, cakkhuñhi etaṃ paramaṃ narānaṃ.
如果一个人从来不断除烦恼,就像风吹散密云一样——
整个世界都被黑暗笼罩,就算是有光的东西也照不亮。巴利
‘‘No ce hi jātu puriso kilese, vāto yathā abbhaghanaṃ vihāne; Tamovassa nivuto sabbaloko, jotimantopi na pabhāseyyuṃ.
智者们也成为带来光明的人,勇士啊,我正是这样认为的。
我们走近了明见者、知者,请您在大众中为我们讲明劫的事。巴利
‘‘Dhīrā ca pajjotakarā bhavanti, taṃ taṃ ahaṃ vīra tatheva maññe; Vipassinaṃ jānamupāgamimha, parisāsu no āvikarohi kappaṃ.
请赶快用悦耳动听的声音说法,就像天鹅缓缓引颈、轻柔地鸣叫一样。
以圆润善巧的音声,我们全都聆听那些端正者。巴利
‘‘Khippaṃ giraṃ eraya vaggu vagguṃ, haṃsova paggayha saṇikaṃ nikūja; Bindussarena suvikappitena, sabbeva te ujjugatā suṇoma.
我已经彻底断除了生死,调伏并净化自己之后,将为你宣说这个法。
凡夫不能随心所欲而行,如来则能作简要宣说。巴利
‘‘Pahīnajātimaraṇaṃ asesaṃ, niggayha dhonaṃ vadessāmi dhammaṃ; Na kāmakāro hi puthujjanānaṃ, saṅkheyyakāro ca tathāgatānaṃ.
我这份圆满的解说,已被正直有智慧的人好好领受了;
这是最后的合掌礼敬,善呈献,请不要迷惑了知人心、具无上智慧者。巴利
‘‘Sampannaveyyākaraṇaṃ tavedaṃ, samujjupaññassa samuggahītaṃ; Ayamañjali pacchimo suppaṇāmito, mā mohayī jānamanomapañña.
已经清楚了什么是殊胜和低劣的圣法,拥有智慧和精进力的人啊,请不要欺骗我。
犹如暑季中为炎热所苦者渴望凉水,我渴望您的话语,请降下您所闻的法雨。巴利
‘‘Paroparaṃ ariyadhammaṃ viditvā, mā mohayī jānamanomavīriya; Vāriṃ yathā ghammani ghammatatto, vācābhikaṅkhāmi sutaṃ pavassa.
他修梵行是为了什么目的?劫波延那的修行有没有白费?
他是否已经般涅槃,还是仍有余执取未尽?我们想听你说,他是怎样获得解脱的。巴利
‘‘Yadatthikaṃ brahmacariyaṃ acarī, kappāyano kaccissataṃ amoghaṃ; Nibbāyi so ādu saupādiseso, yathā vimutto ahu taṃ suṇoma.
他在这里已经断除了对名色的渴爱,世尊这样说。
黑魔之流长久以来一直潜伏着;
他已经彻底越过了生和死,无余无剩。世尊——在最初五比丘中最胜者——这样说道。巴利
‘‘Acchecchi taṇhaṃ idha nāmarūpe, (iti bhagavā,) Kaṇhassa sotaṃ dīgharattānusayitaṃ; Atāri jātiṃ maraṇaṃ asesaṃ, iccabravi bhagavā pañcaseṭṭho.
听了这话,我生起净信,第七位圣仙啊,你的话语;
看来我问得不虚,那位婆罗门并未欺诳我。巴利
‘‘Esa sutvā pasīdāmi, vaco te isisattama; Amoghaṃ kira me puṭṭhaṃ, na maṃ vañcesi brāhmaṇo.
他说到做到,是佛陀的弟子。
他冲破了死神那张铺开的、坚固的网——那是善于欺骗的魔罗所设的。巴利
‘‘Yathā vādī tathā kārī, ahu buddhassa sāvako; Acchecchi maccuno jālaṃ, tataṃ māyāvino daḷhaṃ.
世尊看见了执取的根源,迦毗耶;
这位贤者确实已经超越了极难征服的死亡领域。巴利
‘‘Addasa bhagavā ādiṃ, upādānassa kappiyo; Accagā vata kappāno, maccudheyyaṃ suduttaraṃ.
我礼敬那位天中之天,他是您的儿子,两足中最胜者。
这位随生的大雄,是龙象,也是龙象的亲生之子。巴利
‘‘Taṃ devadevaṃ vandāmi, puttaṃ te dvipaduttama; Anujātaṃ mahāvīraṃ, nāgaṃ nāgassa orasa’’nti. –
这些偈颂是在结集时汇集到一起、编入集成的。其中,以“我确实已出离,安住于寂静……”开头的那五首偈颂,是具寿婆耆沙刚出家不久,来到精舍时,看见许多打扮得漂漂亮亮的女人,生起了贪欲,为了驱除那份贪欲而说的。巴利
Imā gāthā saṅgītikāle ekajjhaṃ katvā saṅgahaṃ āropitā. Tattha ‘‘nikkhantaṃ vata maṃ santa’’ntiādayo pañca gāthā āyasmā vaṅgīso navo acirapabbajito hutvā vihāraṃ upagatā alaṅkatapaṭiyattā sambahulā itthiyo disvā uppannarāgo taṃ vinodento abhāsi.
在这里,“我确实已出离,成为无家者”是说:我已从在家生活出离,成为无家的出家者,处于这样的状态。“寻”指欲寻等恶寻。“逼近”指来到我的心前。“狂妄”指与狂妄相应、肆意而行。她们不顾“这个人已经离家出家,不该去骚扰他”这样的约束,毫无羞耻。“黑暗”指从黑暗、低劣,也就是本性恶劣。“这些”是说她们是他亲眼所见的。巴利
Tattha nikkhantaṃ vata maṃ santaṃ, agārasmānagāriyanti agārato nikkhantaṃ anagāriyaṃ pabbajitaṃ maṃ samānaṃ. Vitakkāti kāmavitakkādayo pāpavitakkā. Upadhāvantīti mama cittaṃ upagacchanti. Pagabbhāti pāgabbhiyayuttā vasino. ‘‘Ayaṃ gehato nikkhamitvā pabbajito, nayimaṃ anuddhaṃsituṃ yutta’’nti evaṃ aparihārato nillajjā. Kaṇhatoti kāḷato, lāmakabhāvatoti attho. Imeti tesaṃ attano paccakkhatā vuttā.
那些生活不清净、身边却带着随从的人,因为做着显赫的事,就被叫做“显贵”;他们的儿子就叫“显贵之子”。“大弓术师”就是了不起的弓术师。“训练有素”是指在师父门下学了十二年技艺的人。“持强弓者”就是拿着坚固硬弓的人。所谓“强弓”,说的是具有两千力道的弓。所谓“两千力道”,是说把弓弦上好、系紧之后,铁块、铅块等重物挂在弓上,拿起弓身,把弓举到与箭一样高的空中时,那重量能从地面上脱离。 “从四面撒射”就是从四面八方射箭。有多少人呢?回答说“一千个不退逃的人”。在战场上,另有一千个弓手。这话的意思是:那些训练有素、手法娴熟的显贵之子、持强弓的大弓术师,足足一千人,无论何时在战场上都不曾败过,从不放逸。如果他们从四面站定,靠着柱子,即使像这样放箭——即使有像这样的一千个弓术师从四面把箭撒射过来,一个训练有素的人也能拿起一根棍子,让所有箭都落在自己身上而不致受伤,全都落到脚边。在那种情形里,连一个弓术师能同时射两支箭的都没有。可是女人因为对色等目标的缘故,能一次射五支、五支箭,就这样射。比这些还多——意思是说,还有比这些女人更多的女人,从自己作为女人的本性等等方面,把她们摧毁。巴利
Asuddhajīvino parivārayuttā manussā uggakiccatāya ‘‘uggā’’ti vuccanti, tesaṃ puttā uggaputtā. Mahissāsāti mahāissāsā. Sikkhitāti dvādasa vassāni ācariyakule uggahitasippā. Daḷhadhamminoti, daḷhadhanuno . Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmanti, ca yassa āropitassa jiyāya bandho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍapamāṇā nabhaṃ ukkhittassa pathavito muccati. Samantā parikireyyunti samantato kaṇḍe khipeyyuṃ. Kittakāti ce āha ‘‘sahassaṃ apalāyina’’nti. Yuddhe aparaṃ mukhānaṃ sahassamattānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – sikkhitā katahatthā uggā daḷhadhanuno mahissāsā uggaputtā sahassamattā kadācipi yuddhe parājayaṃ apattā appamattā samantato ṭhatvā thambhaṃ upanissāya sacepi vasseyyuṃ. Tādisehipi issāsasahassehi samantā sare parikirīyante susikkhito puriso daṇḍaṃ gahetvā sabbe sare attano sarīre apatamāne katvā pādamūle pāteyya. Tattha ekopi issāso dve sare ekato khipanto nāma natthi. Itthiyo pana rūpārammaṇādivasena pañca pañca sare ekato khipanti, evaṃ khipantiyo. Ettakā bhiyyoti imāhi itthīhi bhiyyopi bahū itthiyo attano itthikuttahāsabhāvādito vidhaṃsenti.
“我确实当面听闻过这个。”意思是:这是我亲耳从面前听到的。“趣向涅槃之道”这句话是语法形态变化后的说法,意思是通往涅槃的道路,这是针对观禅而说的。其中“我的心乐于彼”,意思是在那条观禅之道上,我的心感到欢喜。巴利
Sakkhī hi me sutaṃ etanti sammukhā mayā etaṃ sutaṃ. Nibbānagamanaṃ magganti liṅgavipallāsena vuttaṃ, nibbānagāmimaggoti attho, vipassanaṃ sandhāyāha. Tattha me nirato manoti tasmiṃ vipassanāmagge mayhaṃ cittaṃ nirataṃ.
“这样安住”是指:以无常观和不净观的禅修与观慧修习而如此安住的我。这里是在呼唤烦恼魔为“魔罗”。“我将如此令死神终结,你连我走的道也看不见”——意思是:我要让死神彻底完蛋,让你根本看不到我所修成的道。巴利
Evañcemaṃ viharantanti evaṃ aniccaasubhajjhānabhāvanāya ca vipassanābhāvanāya ca viharantaṃ maṃ. Pāpimāti kilesamāraṃ ālapati. Tathā maccu karissāmi, na me maggampi dakkhasīti mayā kataṃ maggampi yathā na passasi, tathā maccu antaṃ karissāmīti yojanā.
“不乐”等五首偈颂,是尊者为了消除自己心相续中生起的“不乐”等状态而说的。其中,“不乐”是指对殊胜善法和偏远寂静的住处感到厌倦。“乐”是指对五种欲乐的欢喜。“舍断”就是舍弃之后。“一切家依寻思”是指完全无余地舍弃与家相关、与妻儿等相连的寻思,以及亲族寻思等邪寻思。“无论何处,都不应生起渴爱”是指对一切内外各种事物都不应生起渴爱。“无渴爱、离渴爱者,彼为比丘”的意思是:他因为完全彻底地没有渴爱,所以无论在哪里都没有欢喜,因此远离渴爱;他被称为比丘,是因为他正确照见了轮回中的怖畏,并且已经断除了烦恼。巴利
Aratiñcātiādikā pañca gāthā attano santāne uppanne aratiādike vinodentena vuttā. Tattha aratinti adhikusalesu dhammesu pantasenāsanesu ca ukkaṇṭhanaṃ. Ratinti pañcakāmaguṇaratiṃ. Pahāyāti pajahitvā. Sabbaso gehasitañca vitakkanti, gehanissitaṃ puttadārādipaṭisaṃyuttaṃ ñātivitakkādiñca micchāvitakkaṃ anavasesato pahāya. Vanathaṃ na kareyya kuhiñcīti ajjhattikabāhirappabhede sabbasmiṃ vatthusmiṃ taṇhaṃ na kareyyaṃ. Nibbanatho avanatho sa bhikkhūti yo hi sabbena sabbaṃ nittaṇho , tato eva katthacipi nandiyā abhāvato avanatho, so bhikkhu nāma saṃsāre bhayassa sammadeva ikkhaṇatāya bhinnakilesatāya cāti attho.
这里所说的“凡此大地与虚空、世间所摄的色法之类”,意思是:无论什么,凡是这里属于地界、依止大地的,属于虚空界、住于虚空或依止天界的,属于色法、色类、有变坏性质的,属于世间、属于三有、有为的——这一切都会衰败,所以是无常。这一切都被老所征服,因此是无常,因此是苦,是无我。他这样宣说了对三相的随观。他们说,这是长老的大观智。“如此通达之后而行,成为解脱者”,意思是:这样以与观智相应的道智正确通达、证悟之后,因为遍知而成为解脱者,智者们如此而行、如此安住。巴利
Yamidha pathaviñca vehāsaṃ, rūpagataṃ jagatogadhaṃ kiñcīti yaṃkiñci idha pathavīgataṃ bhūminissitaṃ vehāsaṃ vehāsaṭṭhaṃ devalokanissitaṃ rūpagataṃ rūpajātaṃ ruppanasabhāvaṃ jagatogadhaṃ lokikaṃ bhavattayapariyāpannaṃ saṅkhataṃ. Parijīyati sabbamaniccanti sabbaṃ taṃ jarābhibhūtaṃ, tato eva aniccaṃ tato eva dukkhaṃ anattāti evaṃ tilakkhaṇāropanaṃ āha. Ayaṃ therassa mahāvipassanāti vadanti. Evaṃ samecca caranti mutattāti evaṃ samecca abhisamecca vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya paṭivijjhitvā mutattā pariññātattabhāvā paṇḍitā caranti viharanti.
在诸依处中,指在蕴等依处中。人们,指无闻凡夫。心被系缚,指心被绑住、黏着。在这里,为了特别指出应当去除对欲乐依处的欲望,而说“于所见、所闻、所觉及所知”。于所见、所闻,指在所见和所闻中,也就是色与声。于所觉,指可触碰的触所缘。于所知,指其余所说的所知,也就是香与味。在《显扬真义》中说:“以所觉一词摄取了香与味,以所知一词摄取了触所缘。”在这里,除去你的欲望,成为不动者:在这所见等五种欲乐中,除去你的爱欲。若能如此,你于一切处成为不动摇、无分别的人。凡于此不染著,智者们称彼为牟尼:谁在这五欲中,不被渴爱的黏著所染,由于他安住在牟尼法的状态,智者们便称他为牟尼。有人认为巴利文是“复依六十”,其含义是“依止于六十种法所缘”。然而巴利文应是“复依六十八,他们为有寻”,因为稍有不足或超出,就无法计数成立。有些人说,“复依六十八”的意思是:依止于六十二种恶见,属于邪寻思。而那些执持恶见者,由于信奉“有情居处不存在”的谬见,因此除了无因生论之外,依据其他邪见,而说为“复依六十,他们为有寻”。就像由于没有渴爱之黏著而被称为比丘一样,为了显示也由于没有见之黏著而被称为比丘,而说了“复依六十……”等句。由于是凡夫,故执着于非法:这些邪寻思,以执取常见等方式,成为非法、背离正法,在愚昧的凡夫性中,牢牢执取、顽固安住。不应于任何处,有随党类者:不应该成为一个在任何地方、依于任何事物上,跟随常见等邪见党类、持有那种邪见的人。然而,在注释书中,将“复依六十,他们为有寻,众人执着于非法”这一句提取出来后,解释为:“另外,依止于六所缘的各种非法寻,在众人中牢固地生起。”同样地,也解释“不应于任何处,有随党类者”为:“以那些非法寻的作用力,不应在任何地方成为随烦恼党类者。”还解释“他不应成为性格恶劣的执取者,不应是那样的比丘”为:他不应成为性格恶劣的执取者,不应因被烦恼染污而极为粗重,也不应有执持恶劣邪说的习惯,这样的人,才名为比丘。巴利
Upadhīsūti khandhūpadhiādīsu. Janāti andhaputhujjanā. Gadhitāseti paṭibaddhacittā. Ettha hi visesato kāmaguṇūpadhīsu chando apanetabboti dassento āha diṭṭhasute paṭighe ca mute cāti. Diṭṭhasuteti diṭṭhe ceva sute ca, rūpasaddesūti attho. Paṭigheti ghaṭṭanīye phoṭṭhabbe. Muteti vuttāvasese mute, gandharasesūti vuttaṃ hoti. Sāratthapakāsaniyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.210) ‘‘paṭighapadena gandharasā gahitā, mutapadena phoṭṭhabbārammaṇa’’nti vuttaṃ. Ettha vinodaya chandamanejoti etasmiṃ diṭṭhādibhede pañcakāmaguṇe kāmacchandaṃ vinodehi, tathā sati sabbattha anejo avikappo bhavasi. Yo hettha na limpati muni tamāhūti yo hi ettha kāmaguṇe taṇhālepena na limpati, taṃ moneyyadhammaṭṭhato ‘‘munī’’ti paṇḍitā vadanti. ‘‘Atha saṭṭhisitā’’ti pāḷīti adhippāyena keci ‘‘saṭṭhidhammārammaṇanissitā’’ti atthaṃ vadanti. ‘‘Aṭṭhasaṭṭhisitā savitakkā’’ti pana pāḷi, appakañhi ūnaṃ adhikaṃ vā na gaṇanūpagaṃ hotīti. Aṭṭhasaṭṭhisitāti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatasannissitā micchāvitakkāti atthoti keci vadanti. Diṭṭhigatikā ca sattāvāsābhāvaladdhiṃ ajjhūpagatāti adhiccasamuppannavādaṃ ṭhapetvā itaresaṃ vasena ‘‘atha saṭṭhisitā savitakkā’’ti vuttaṃ. Yathā hi taṇhālepābhāvena bhikkhūti vuccati, evaṃ diṭṭhilepābhāvenapīti dassetuṃ ‘‘atha saṭṭhisitā’’tiādi vuttaṃ. Puthujjanatāya adhammāniviṭṭhāti te pana micchāvitakkā niccādigāhavasena adhammā dhammato apetā puthujjanatāyaṃ andhabāle niviṭṭhā abhiniviṭṭhā. Na ca vaggagatassa kuhiñcīti yattha katthaci vatthusmiṃ sassatavādādimicchādiṭṭhivaggagato, taṃladdhiko na ca assa bhaveyya. Aṭṭhakathāyaṃ (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.210) pana ‘‘atha saṭṭhisitā savitakkā, puthū janatāya adhammā niviṭṭhā’’ti padaṃ uddharitvā atha cha ārammaṇanissitā puthū adhammavitakkā janatāya niviṭṭhāti vuttaṃ. Tathā na ca vaggagatassa kuhiñcīti tesaṃ vasena na katthaci kilesavaggagato bhaveyyāti ca vuttaṃ. No pana duṭṭhullagāhī sa bhikkhūti yo kilesehi dūsitattā ativiya duṭṭhullatā ca duṭṭhullānaṃ micchāvādānaṃ gaṇhanasīlo ca no assa no bhaveyya, so bhikkhu nāma hotīti.
被称为“贤善者”,是因为他天生贤善,是个有智慧的人。说“长久入定”,是指他从很久以前开始就一直安住在定中。说“不诡诈”,是指他没有谄曲,不狡诈,不虚伪。说“聪慧”,是指他善巧、能干。说“无贪求”,是指他没有渴爱。说“已证得寂静之境”,是指他已经证得了涅槃。因为具足牟尼的法,所以称为牟尼。说“已般涅槃”,是指他以涅槃为所缘而证入,依有余涅槃界而般涅槃。说“等待时机”,是指他现在为了无余涅槃而等待时机。对他来说,已经没有任何应当做的事了;他的意思是:就像将来必定会成为那样,他已经让自己达到了那种状态。巴利
Dabboti dabbajātiko paṇḍito. Cirarattasamāhitoti cirakālato paṭṭhāya samāhito. Akuhakoti kohaññarahito asaṭho amāyāvī. Nipakoti nipuṇo cheko. Apihālūti nittaṇho. Santaṃ padaṃ ajjhagamāti, nibbānaṃ adhigato. Moneyyadhammasamannāgatato muni. Parinibbutoti ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ paṭicca saupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto. Kaṅkhati kālanti idāni anupādisesanibbānatthāya kālaṃ āgameti. Na tassa kiñci karaṇīyaṃ atthi, yathā ediso bhavissati, tathā attānaṃ sampādetīti adhippāyo.
以“舍弃慢”等开头的四首偈颂,是这位尊者依靠自己的辩才成就,由正在驱除自心中生起的慢者所说。其中,“舍弃慢吧”:就是彻底舍弃“我优越”等九种慢。“乔达摩”:因为自己是乔达摩种姓世尊的弟子,所以把自己当作乔达摩种姓的人来自称。“慢路”:指慢心活动的根据地,也就是被非理作意所围绕的出身等;应当通过断除与它相连的烦恼,把它彻底舍弃。“无余”:就是全部。“在慢路上昏迷”:指缘着慢所依的事而陷入昏迷。“长久追悔”:指在致力于慢路的那些时日过去之后,你本该早就证得阿拉汉果,却因“我已毁灭”而追悔。巴利
Mānaṃ pajahassūtiādayo catasso gāthā paṭibhānasampattiṃ nissāya attano pavattamānaṃ mānaṃ vinodentena vuttā. Tattha mānaṃ pajahassūti seyyamānādinavavidhaṃ mānaṃ pariccaja. Gotamāti gotamagottassa bhagavato sāvakattā attānaṃ gotamagottaṃ katvā ālapati. Mānapathanti mānassa pavattiṭṭhānabhūtaṃ ayonisomanasikāraparikkhittaṃ jātiādiṃ tappaṭibaddhakilesappahānena jahassu pajaha. Asesanti sabbameva. Mānapathamhi sa mucchitoti mānavatthunimittaṃ mucchaṃ āpanno. Vippaṭisārīhuvā cirarattanti imasmiṃ mānapathānuyogakkhaṇe vītivatte pubbeva arahattaṃ pāpuṇissa, ‘‘naṭṭhohamasmī’’ti vippaṭisārī ahuvā ahosi.
被贬损所染污的众生:有些人通过勇猛等抬高自己、贬低他人,因为被那种以抹杀他人功德为特征的贬损所侵蚀,所以叫贬损者。一个人越是抹杀他人的功德,就越是在堆积、否定自己的功德。被慢所害:就是功德被慢毁掉。堕入地狱:就是投生到地狱。巴利
Makkhenamakkhitā pajāti sūrādinā attānaṃ ukkaṃsetvā pare vambhetvā paraguṇamakkhanalakkhaṇena makkhena pisitattā makkhī. Puggalo hi yathā yathā paresaṃ guṇe makkheti, tathā tathā attano guṇe puñjati nirākaroti nāma. Mānahatāti mānena hataguṇā. Nirayaṃ papatantīti nirayaṃ upapajjanti.
被称为“道之胜者”,是因为他靠道战胜了烦恼。所谓“获得称誉与安乐”,是说他会得到智者们的称赞,也会体验到身体和心理上的安乐。智者说这样的人是“见法者”,因为他如实安住于那种状态,真正按法而行,如实看见法。巴利
Maggajinoti maggena vijitakileso. Kittiñca sukhañcāti viññūhi pasaṃsitañca kāyikacetasikasukhañca anubhotīti paṭilabhati. Dhammadasoti tamāhu tathattanti taṃ tathabhāvaṃ sammāpaṭipannaṃ yāthāvato dhammadassīti paṇḍitā āhu.
无余的,即远离五种心的荒芜。具足精进,就是具足正勤的精进。清净,就是因为名为盖的乌云已经散去,内心变得清净。无余,就是依靠最上的道,断除了全部九种慢。作明的终结者、已寂静者,就是一切烦恼都已完全止息,达到了三种明的究竟。他这样教诫自己。巴利
Akhiloti pañcacetokhilarahito. Padhānavāti sammappadhānavīriyasampanno. Visuddhoti nīvaraṇasaṅkhātavalāhakāpagamena visuddhamānaso . Asesanti navavidhampi mānaṃ aggamaggena pajahitvā. Vijjāyantakaro samitāvīti sabbaso samitakileso tividhāya vijjāya pariyosānappatto hotīti attānaṃ ovadati.
有一天,具寿阿难应一位大臣的邀请,上午时分来到他家,坐在已经铺好的座位上,具寿鹏耆舍作为随行沙门跟在后面。那时,那户人家中的妇女们佩戴着各种饰品,来到长老面前,顶礼之后向他提问,听他说法。当时,刚出家不久的具寿鹏耆舍无法把握所缘,面对不可意的对象,生起了贪欲。他是一位有信仰、性情正直的良家子,心里想:“这个贪欲如果增长,会毁掉我现世的利益和来世的利益。”于是他就那样坐着,向长老说明自己的情况,说出偈颂:“被欲贪所烧。”在这里,虽然烦恼的染著与热恼也会逼恼身体,但为了显示它逼恼内心的时间更长,所以先说了“我被欲贪所烧”,然后再说“我的心被遍烧”。“熄灭”:意思是请您给予教导,能够熄灭贪欲,有能力熄灭贪欲的热恼。巴利
Athekadivasaṃ āyasmā ānando aññatarena rājamahāmattena nimantito pubbaṇhasamayaṃ tassa gehaṃ gantvā paññatte āsane nisīdi āyasmatā vaṅgīsena pacchāsamaṇena. Atha tasmiṃ gehe itthiyo sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā theraṃ upasaṅkamitvā, vanditvā pañhaṃ pucchanti, dhammaṃ suṇanti. Athāyasmato vaṅgīsassa navapabbajitassa ārammaṇaṃ pariggahetuṃ asakkontassa visabhāgārammaṇe rāgo uppajji. So saddho ujujātiko kulaputto ‘‘ayaṃ me rāgo vaḍḍhitvā diṭṭhadhammikaṃ samparāyikampi atthaṃ nāseyyā’’ti cintetvā yathānisinnova therassa attano pavattiṃ āvikaronto ‘‘kāmarāgenā’’ti gāthamāha. Tattha yadipi kilesarajjanapariḷāho kāyampi bādhati, cittaṃ pana bādhento cirataraṃ bādhetīti dassetuṃ ‘‘kāmarāgena ḍayhāmī’’ti vatvā ‘‘cittaṃ me pariḍayhatī’’ti vuttaṃ. Nibbāpananti rāganibbāpanakāraṇaṃ rāgapariḷāhassa nibbāpanasamatthaṃ ovādaṃ karohīti attho.
“想颠倒”等偈颂,是阿难尊者应(彼)请求而说的。“颠倒”,是指以颠倒、以“于不净中见净”这种颠倒执取的方式转起的。“相”,是指能引发烦恼的相。“应避开”,就是应当远离。所谓“与贪相应的净相”,是指能增长贪欲的所缘——净相;避开它时,应当以不净想来避开,也应当以对一切处都不可意的想来避开。因此,为了说明这两方面,便说了“以不净……”等话。巴利
Saññāya vipariyesātiādikā gāthā tena yācitena āyasmatā ānandena vuttā. Vipariyesāti vipallāsena asubhe subhanti pavattena viparītaggāhena. Nimittanti kilesajanakanimittaṃ. Parivajjehīti paribbaja. Subhaṃ rāgūpasaṃhitanti rāgavaḍḍhanārammaṇaṃ subhaṃ parivajjento asubhasaññāya parivajjeyya, sabbattha anabhiratisaññāya. Tasmā tadubhayampi dassento ‘‘asubhāyā’’tiādimāha.
其中,“不净”指的是不净随观。“你要把心修到一境、善等持”:意思是,靠着自己内心没有散乱,让心在所缘上达到一境、善等持、安止,然后去修习——我告诉你,这样你的不净随观就容易成就。“愿你成就身至念”:意思是,愿你已修习、多修习所说的身至念。“应多厌离”:就是说,你对自己的这个身体以及一切事物,都应多多安住于厌离。巴利
Tattha asubhāyāti asubhānupassanāya. Cittaṃ bhāvehi ekaggaṃ susamāhitanti attano cittavikkhepābhāvena ekaggaṃ ārammaṇesu susamāhitaṃ appitaṃ katvā bhāvehi tava asubhānupassanaṃ sukaraṃ akkhāmīti. Sati kāyagatā tyatthūti vuttakāyagatāsatibhāvanā tayā bhāvitā bahulīkatā hotūti attho. Nibbidābahulo bhavāti attabhāve sabbasmiñca nibbedabahulo hohi.
要修“无相”:通过破除常相等相,特别是以无常随观,才叫“无相”。由此舍弃慢的随眠——当你修这个无相时,就会沿着道的次第,最终证得最高的道,从而彻底断除慢的随眠。“慢的现观”:就是通过见的现观和断的现观来现观慢。“寂静者”:因为一切贪等完全止息,你就是寂静的人,你将寂静地行走、寂静地安住。巴利
Animittañca bhāvehīti niccanimittādīnaṃ ugghāṭanena visesato aniccānupassanā animittā nāma, tato mānānusayamujjahāti taṃ bhāvento maggapaṭipāṭiyā aggamaggādhigamena mānānusayaṃ samucchinda. Mānābhisamayāti mānassa dassanābhisamayā ceva pahānābhisamayā ca. Upasantoti sabbaso rāgādīnaṃ santatāya upasanto carissasi viharissasīti attho.
“即说此语”等四首偈颂,是世尊在《善说经》(《相应部》1.213)中开示之后,长老心生欢喜,当面赞叹世尊时所说的。
“以此不烧恼自己”:以这样的话为因,不让自己因追悔而烧恼,不让自己受到逼恼。“也不伤害他人”:不以离间他人而伤害他人。“这确实是善说之语”:这样的话语无疑就是善说,因此只应说这样的话语——这是文义的关联。
这首偈颂是以不两舌之语来赞叹世尊。巴利
Tameva vācantiādikā catasso gāthā bhagavatā subhāsitasutte (saṃ. ni. 1.213) desite somanassajātena therena bhagavantaṃ sammukhā abhitthavantena vuttā. Yāyattānaṃ na tāpayeti yāya vācāya hetubhūtāya attānaṃ vippaṭisārena na tāpeyya na viheṭheyya. Pare ca na vihiṃseyyāti pare ca parehi bhindanto na bādheyya. Sā ve vācā subhāsitāti sā vācā ekaṃsena subhāsitā nāma, tasmā tameva vācaṃ bhāseyyāti yojanā. Imāya gāthāya apisuṇavācāvasena bhagavantaṃ thometi.
被人欢喜接受,是指面对面就让人欢喜、觉得可爱,现在和未来都被听者接受。不取那些话,是指说话时不采用对他人不善、不可爱、不合意的粗恶言语,只表达意义和文辞都甘甜可爱的话。就应该说这可爱的话,是指以可爱的话语来赞叹。巴利
Paṭinanditāti paṭimukhabhāvena nanditā piyāyitā sampati āyatiñca suṇantehi sampaṭicchitā. Yaṃ anādāyāti yaṃ vācaṃ bhāsanto pāpāni paresaṃ appiyāni aniṭṭhāni pharusavacanāni anādāya aggahetvā atthabyañjanamadhuraṃ piyameva dīpeti. Tameva piyavācaṃ bhāseyyāti piyavācāvasena abhitthavi.
“不死”:因为善妙,所以与不死相似。这里确实说过:“真实确实是诸味中最殊胜的。”(《相应部》1.73)又因为它是证得涅槃甘露的助缘,所以称为不死。“这是恒常之法”:这名为真实语的法,是古老的法,是行持的传承。因为古人们正是这样做的——他们从不说妄语。因此说:“真实、利益与法,寂静者安住其中。”在这里应当这样理解:正因为安住于真实,所以安住于自己和他人的利益;正因为安住于利益,所以安住于法。或者,这只是对“真实”的限定说明。也就是说:安住于真实——什么样的真实呢?“于利益与法”,即不偏离他人的利益,所以能成就不损害他人利益之事;不偏离法,所以能成办合乎法的利益。这首偈颂是以真实语来赞叹。“安稳”:指无恐惧、无灾祸。凭什么这样说呢?因为证得涅槃、灭尽苦。由于它能使人达到烦恼的涅槃,又能灭尽轮回之苦,所以意思是“安稳”。或者,世尊为了两种涅槃界——即为了证得涅槃或为了究竟灭苦——开示安稳之道,所以说安稳之语。“那确实是诸语中……”:那语言是一切语言中最殊胜的。这里应当这样理解。这首偈颂是以智者之语来赞叹世尊,并以阿罗汉的顶点来结束赞叹。巴利
Amatāti sādhubhāvena amatasadisā. Vuttañhetaṃ – ‘‘saccaṃ have sādhutaraṃ rasāna’’nti (saṃ. ni. 1.73). Nibbānāmatapaccayattā vā amatā. Esa dhammo sanantanoti yā ayaṃ saccavācā nāma, esa porāṇo dhammo cariyā paveṇi. Idameva hi porāṇānaṃ āciṇṇaṃ yaṃ te na alikaṃ bhāsiṃsu. Tenāha – ‘‘sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā’’ti. Tattha sacce patiṭṭhitattā eva attano ca paresañca atthe patiṭṭhitā, atthe patiṭṭhitattā eva dhamme patiṭṭhitā hontīti veditabbā. Saccavisesanameva vā etaṃ. Idañhi vuttaṃ hoti – sacce patiṭṭhitā. Kīdise? Atthe ca dhamme ca, yaṃ paresaṃ atthato anapetattā atthaṃ anuparodhakaraṃ, dhammato anapetattā dhammaṃ dhammikameva atthaṃ sādhetīti. Imāya gāthāya saccavācāvasena abhitthavi. Khemanti abhayaṃ nirupaddavaṃ. Kena kāraṇenāti ce? Nibbānapattiyā dukkhassantakiriyāya, yasmā kilesanibbānaṃ pāpeti, vaṭṭadukkhassa ca antakiriyāya saṃvaṭṭati, tasmā khemanti attho. Atha vā yaṃ buddho nibbānapattiyā vā dukkhassantakiriyāya vāti dvinnaṃ nibbānadhātūnaṃ atthāya khemamaggappakāsanato khemaṃ vācaṃ bhāsati. Sā ve vācānamuttamāti sā vācā sabbavācānaṃ seṭṭhāti evamettha attho daṭṭhabbo. Imāya gāthāya mantāvacanavasena bhagavantaṃ abhitthavanto arahattanikūṭena thomanaṃ pariyosāpeti.
“甚深慧者”这三首偈颂,是为了赞叹具寿舍利弗长老而说的。其中,“甚深慧者”是指:因为他具备在甚深的蕴、处等法中运作的微细智慧,所以叫甚深慧者。因为他具备被称为“慧”的法精髓智,所以叫有智慧者。他能善巧地分辨“这是恶趣之道,这是善趣之道,这是涅槃之道”,由于对道和非道都通达善巧,所以叫道非道通达者。因为他凭借已达到声闻波罗蜜智顶峰的广大智慧,所以叫大慧者。“为比丘说法”:他正确清楚地阐明流转与还灭,因此为比丘们说法。为了展示他说法的方式,接下来才说“以略说……”等。巴利
Gambhīrapaññoti tisso gāthā āyasmato sāriputtattherassa pasaṃsanavasena vuttā. Tattha gambhīrapaññoti gambhīresu khandhāyatanādīsu pavattāya nipuṇāya paññāya samannāgatattā gambhīrapañño. Medhāsaṅkhātāya dhammojapaññāya samannāgatattā medhāvī. ‘‘Ayaṃ duggatiyā maggo, ayaṃ sugatiyā maggo, ayaṃ nibbānassa maggo’’ti evaṃ magge ca amagge ca kovidatāya maggāmaggassa kovido. Mahatiyā sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pattāya paññāya vasena mahāpañño. Dhammaṃ deseti bhikkhunanti sammadeva pavattiṃ nivattiṃ vibhāvento bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseti. Tassā pana desanāya pavattiākāraṃ dassetuṃ ‘‘saṃkhittenapī’’tiādi vuttaṃ.
这里,“简要地”是指这样来说法:“贤友,有四圣谛。哪四种?苦圣谛……(中略)……贤友,这些就是四圣谛。因此,贤友,应当对‘这是苦’修习瑜伽。”他就是以这种方式简要地开示。“贤友,什么是苦圣谛?生也是苦”等等(《中部》3.372-373),以这样的方式对这些内容加以分别,就是详细地宣说。关于蕴等的开示,也是同样的方式。“像鹩哥鸟的声音”:就像鹩哥鸟吃了甜美的熟芒果后,用翅膀扇风,发出甜美的鸣叫声;同样,长老说法时,声音也是甜美的。因为法将(舍利弗)以胆汁等为缘,言语无有障碍,声音发出时,就像被铁杖击打的铜盘一样。辩才涌现:心生说法之欲时,辩才如大海之波,层层叠叠,无穷无尽地涌现。巴利
Tattha saṃkhittenapīti ‘‘cattārimāni, āvuso, ariyasaccāni. Katamāni cattāri? Dukkhaṃ ariyasaccaṃ…pe… imāni kho, āvuso, cattāri ariyasaccāni, tasmā tihāvuso, idaṃ dukkhanti yogo karaṇīyo’’ti evaṃ saṃkhittenapi deseti. ‘‘Katamañcāvuso, dukkhaṃ ariyasaccaṃ? Jātipi dukkhā’’tiādinā (ma. ni. 3.372-373) nayena tāneva vibhajanto vitthārenapi bhāsati. Khandhādidesanāsupi eseva nayo. Sālikāyiva nigghosoti yathā madhuraṃ ambapakkaṃ sāyitvā pakkhehi vātaṃ datvā madhuraravaṃ nicchārentiyā sālikāya nigghoso, evaṃ therassa dhammaṃ kathentassa madhuro nigghoso hoti. Dhammasenāpatissa hi pittādīnaṃ vasena apalibuddhavacanaṃ hoti, ayadaṇḍena pahaṭakaṃsathālako viya saddo niccharati. Paṭibhānaṃ udiyyatīti kathetukamyatāya sati samuddato vīciyo viya uparūpari anantaṃ paṭibhānaṃ uṭṭhahati.
“他的”是指法将舍利弗。“法”是指他正在说的法。“听闻”是指比丘们心想“长老所讲的,我们要听”,于是生起恭敬心来听。“甘甜”是指令人喜爱。“可染着”是指有魅力。“可听”是指悦耳。“柔和”是指圆润、合人心意。“心踊跃”是指因为踊跃的喜悦,心变得高昂而不低沉。“欢喜”是指充满喜悦、心情畅快。“倾耳”是指专心致志,把心转向并竖起耳朵聆听。巴利
Tassāti dhammasenāpatissa. Tanti dhammaṃ desentassa. Suṇantīti yaṃ no thero katheti, taṃ no sossāmāti ādarajātā suṇanti. Madhuranti iṭṭhaṃ. Rajanīyenāti kantena. Savanīyenāti kaṇṇasukhena. Vaggunāti maṭṭhena manoharena. Udaggacittāti odagyapītiyā vasena udaggacittā alīnacittā. Muditāti āmoditā pāmojjena samannāgatā. Odhentīti avadahanti aññāya cittaṃ upaṭṭhapentā sotaṃ upanenti.
今日十五日等四首偈颂,是赞叹者看见导师被大比丘僧团围绕而坐,在《自恣经》(《相应部》1.215)的说法场合说出的。其中,十五日是指:世尊在某个时候,坐在东园,傍晚时为已经到来的大众宣说适合时机、适合场合的法;然后在洗浴室里洗净身体,穿好下衣,把善逝的大衣偏袒一肩,在鹿子母讲堂靠着中柱所设的殊胜佛座上坐下,环视四周坐着的比丘僧团。这就是世尊在布萨日、自恣日安坐的时候,这是意思。Visuddhiyāti即为了清净,为了清净自恣。Bhikkhū pañcasatā samāgatāti即五百位比丘,以围绕导师而坐的方式以及以意乐的方式聚集。Te ca saṃyojanabandhanacchidāti即断除了称为结的、相续束缚烦恼而安住。Tato eva anīghā khīṇapunabbhavā isīti即因烦恼之苦不存在而无苦,生死已尽;因以无学之戒蕴等为所寻求故为仙。巴利
Ajjapannarasetiādikā catasso gāthā pavāraṇāsuttantadesanāya (saṃ. ni. 1.215) satthāraṃ mahābhikkhusaṅghaparivutaṃ nisinnaṃ disvā thomentena vuttā. Tattha pannaraseti yasmiñhi samaye bhagavā pubbārāme nisīdanto sāyanhasamaye sampattaparisāya kālayuttaṃ samayayuttaṃ dhammaṃ desetvā, udakakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā, vatthanivasano ekaṃsaṃ sugatamahācīvaraṃ katvā, migāramātupāsāde majjhimathambhaṃ nissāya paññattavarabuddhāsane nisīditvā, samantato nisinnaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā tadahuposathe pavāraṇādivase nisinno hoti, imasmiṃ pannarasīuposatheti attho. Visuddhiyāti visuddhatthāya visuddhipavāraṇāya. Bhikkhū pañcasatā samāgatāti , pañcasatamattā bhikkhū satthāraṃ parivāretvā nisajjavasena ceva ajjhāsayavasena ca samāgatā. Te ca saṃyojanabandhanacchidāti saṃyojanasaṅkhāte santānassa bandhanabhūte kilese chinditvā ṭhitā. Tato eva anīghā khīṇapunabbhavā isīti kilesadukkhābhāvena nidukkhā khīṇapunabbhavā, asekkhānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ esitabhāvena isīti.
战胜战争者:因为战胜了烦恼之战、战胜了魔军,所以称为战胜战争者。商队领袖:世尊把可度化的众生安置在八支圣道的车上,引导他们前进,让他们越过轮回的荒野,因此世尊是商队领袖。所以娑婆主梵天说:“大雄,战胜战争者,商队领袖,请起!”声闻弟子们亲近承事这位无上的导师——商队领袖。三明、摧死者:是说世尊被这样的声闻众围绕,就像转轮王被大臣们围绕、游历各地一样,周遍行游一切处。这样衔接文义。巴利
Vijitasaṅgāmanti vijitakilesasaṅgāmattā vijitamārabalattā vijitasaṅgāmaṃ. Satthavāhanti aṭṭhaṅgike ariyamaggarathe āropetvā veneyyasatte vāheti saṃsārakantārato uttāretīti bhagavā satthavāho. Tenāha brahmā sahampati ‘‘uṭṭhehi, vīra, vijitasaṅgāma, satthavāhā’’ti (mahāva. 8; ma. ni. 1.282), taṃ satthavāhaṃ anuttaraṃ satthāraṃ sāvakā payirupāsanti. Tevijjā maccuhāyinoti evarūpehi sāvakehi parivārito cakkavatti viya rājā amaccaparivārito janapadacārikavasena samantā anupariyetīti yojanā.
“空芜”是指空虚、没有内在实质,意思就是没有戒。“礼敬太阳族”是说:我礼敬太阳族的导师、具足十力者。巴利
Palāpoti tuccho antosārarahito, sīlarahitoti attho. Vande ādiccabandhunanti ādiccabandhuṃ satthāraṃ dasabalaṃ vandāmīti vadati.
“超千”等四首偈颂,是有人在世尊以与涅槃相关的如法之语为比丘们说法时,赞叹世尊而说的。其中,“超千”是指超过一千,是就一千二百五十位比丘而说的。“无所畏处”是指在涅槃中,从任何地方都没有怖畏;证得涅槃的人也从任何地方都没有怖畏,所以涅槃称为无所畏处。巴利
Parosahassantiādikā catasso gāthā nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya bhikkhūnaṃ dhammaṃ desentaṃ bhagavantaṃ thomentena vuttā. Tattha parosahassanti atirekasahassaṃ, aḍḍhateḷasāni bhikkhusahassāni sandhāya vuttaṃ. Akutobhayanti nibbāne kutocipi bhayaṃ natthi. Nibbānaṃ pattassa ca kutocipi bhayaṃ natthīti nibbānaṃ akutobhayaṃ nāma.
世尊因为“不造恶”(《小品经》527)等所说的道理,所以被称为龙象,因此说“世尊,您有龙象之名”。所谓“仙中之第七仙”,是指在声闻、独觉佛及诸仙之中,他是最上的仙人;或者是指从毗婆尸正自觉者以来,他是诸仙中的第七位仙。“如大云”是指他如同覆盖四大洲的大云一样。巴利
‘‘Āguṃ na karotī’’tiādinā (su. ni. 527) vuttakāraṇehi bhagavā nāgoti vuccatīti nāganāmosi bhagavāti. Isīnaṃ isisattamoti sāvakapaccekabuddhaisīnaṃ uttamo isi, vipassīsammāsambuddhato paṭṭhāya isīnaṃ vā sattamako isi. Mahāmeghovāti cātuddīpikamahāmegho viya hutvā.
白天住坐,是指从独自静修的地方(回来)。大雄啊,弟子婆耆舍顶礼您的双足——这是长老证得阿罗汉果之后,宣说自己所证得的殊胜成就时说的话。巴利
Divā vihārāti paṭisallānaṭṭhānato. Sāvako te, mahāvīra, pāde vandati vaṅgīsoti idaṃ thero arahattaṃ patvā attano visesādhigamaṃ pakāsento vadati.
以“邪径”等开头的这四首偈颂,是世尊这样问鹏耆舍时说的:“鹏耆舍,这些偈颂是你先前就想好的,还是当下自然涌现的?”鹏耆舍回答说是当下自然涌现的,世尊便说了这四首偈颂来表明这一点。那么,世尊为什么这样问呢?据说,僧团中间当时起了这样的议论:“鹏耆舍长老不把心放在经文上,既不读诵,也不请教问义,也不如理作意,只是到处作诗,编偈颂、雕琢词句。”于是世尊心想:“这些比丘不知道鹏耆舍的辩才成就,我要让他们知道他的辩才成就。”所以就问:“鹏耆舍,怎么样……”等等。“邪径”指许多烦恼生起的途径;因为这是专注于轮回之路的状态,所以叫做“径”。“摧破荒芜已”指破除贪等五种荒芜而前行。“你们看他”就是看这样战胜、断除而行的佛陀。“作系缚解脱者”指能作系缚与解脱的人。“无所依”即无所依止。“依类别分别而说”就是把法按念处等类别来分别解说。也读作“pavibhajjā”,意思一样。巴利
Ummaggapathantiādikā catasso gāthā bhagavatā ‘‘kiṃ nu te, vaṅgīsa, imā gāthāyo pubbe parivitakkitā, udāhu ṭhānaso cetā paṭibhantī’’ti pucchitena ṭhānaso paṭibhantīti dassentena vuttā. Kasmā panevaṃ taṃ bhagavā avoca? Saṅghamajjhe kira kathā udapādi – ‘‘vaṅgīsatthero vissaṭṭhagantho neva uddesena, na paripucchāya, na yonisomanasikārena kammaṃ karoti. Gāthaṃ bandhanto vaṇṇapadāni karonto vicaratī’’ti. Atha bhagavā ‘‘ime bhikkhū vaṅgīsassa paṭibhānasampattiṃ na jānanti, ahamassa paṭibhānasampattiṃ jānāpessāmī’’ti cintetvā ‘‘kiṃ nu kho, vaṅgīsā’’tiādinā pucchati. Ummaggapathanti anekāni kilesuppajjanapathāni. Vaṭṭappasutapathatāya hi pathanti vuttaṃ. Pabhijja khīlānīti rāgādikhīlāni pañca bhinditvā carasi. Taṃ passathāti evaṃ abhibhuyya ca chinditvā ca carantaṃ buddhaṃ passatha. Bandhapamuñcakaranti bandhanamocanakaraṃ. Asitanti anissitaṃ. Bhāgaso paṭibhajjāti satipaṭṭhānādikoṭṭhāsato dhammaṃ paṭibhajjanīyaṃ katvā. Pavibhajjātipi pāṭho. Uddesādikoṭṭhāsato pakārena vibhajitvā vibhajitvā dhammaṃ desetīti attho.
“暴流”指欲暴流等四种暴流。“种种”指依四念处等而多种多样,或者依三十八种业处而种种不同;他宣说了能带来不死的道。“在那已被宣说的不死法中”指在那由他宣说的、能导向不死的不死法中。“见法者”指见到法的人。“已安住、不动摇”指不为任何事物所动摇而稳固安住。“透彻通达”指透彻通达之后。“一切住处”指一切见处,或者一切识住。“见到了超越”指见到了超越之境,也就是涅槃。“最高”指最上的法;或者读作“agge”,意思是“最初/最先”。“dasaddhānaṃ”指五比丘群的最上之法,或者意思是从最初开始宣说。巴利
Oghassāti kāmādicaturoghassa. Anekavihitanti satipaṭṭhānādivasena anekavidhaṃ aṭṭhatiṃsāya vā kammaṭṭhānānaṃ vasena anekappakāraṃ amatāvahaṃ maggaṃ akkhāsi abhāsi. Tasmiñca amate akkhāteti tasmiṃ tena akkhāte amate amatāvahe. Dhammadasāti dhammassa passitāro. Ṭhitā asaṃhīrāti kenaci asaṃhāriyā hutvā patiṭṭhitā. Ativijjhāti ativijjhitvā. Sabbaṭṭhitīnanti sabbesaṃ diṭṭhiṭṭhānānaṃ viññāṇaṭṭhitīnaṃ vā. Atikkamamaddasāti atikkamabhūtaṃ nibbānaṃ addasa. Agganti uttamaṃ dhammaṃ. Aggeti vā pāṭho, paṭhamataranti attho. Dasaddhānanti pañcavaggiyānaṃ aggaṃ dhammaṃ, agge vā ādito desayīti attho.
因此,知道“这个法是善说”的人不应该放逸;所以应当修学:他应当依照三学、观禅的次第和道的次第来修学。巴利
Tasmāti yasmā ‘‘esa dhammo sudesito’’ti jānantena pamādo na kātabbo, tasmā anusikkheti tisso sikkhā vipassanāpaṭipāṭiyā maggapaṭipāṭiyā ca sikkheyya.
“随佛陀而觉”等这三首偈颂,是为了赞叹尊者阿若·憍陈如长老而说的。其中,“随佛陀而觉”意思是“随诸佛之后而觉悟”。因为诸佛最先觉悟四圣谛,后来这位长老在所有人中最先觉悟,所以称为“随佛陀而觉”。由于具足坚固的戒蕴等功德,这位长老被称为“长老”,意思是“不动法者”。“极勇猛”意思是“勇猛精进”。“乐住”指现法乐住。“远离”指三种远离。“一切”的意思是,凡是一切声闻弟子应当证得的,他已由自己证得。“不放逸而学”意思是安住于不放逸而修学。巴利
Buddhānubuddhotiādikā tisso gāthā āyasmato aññātakoṇḍaññattherassa thomanavasena vuttā. Tattha buddhānubuddhoti buddhānaṃ anubuddho . Buddhā hi paṭhamaṃ cattāri saccāni bujjhiṃsu, pacchā thero sabbapaṭhamaṃ, tasmā buddhānubuddhoti. Thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā thero, akuppadhammoti attho. Tibbanikkamoti daḷhavīriyo. Sukhavihārānanti diṭṭhadhammasukhavihārānaṃ. Vivekānanti tiṇṇampi vivekānaṃ. Sabbassa tanti yaṃ sabbasāvakena pattabbaṃ, assa anena taṃ anuppattaṃ. Appamattassa sikkhatoti appamattena hutvā sikkhantena.
“三明与他心通”这个说法,在六种神通里提到了四种,剩下两种虽然没有明说,但这位长老其实是具足六种神通的。因为长老从雪山的六牙湖那边过来,向世尊表达了最高的敬意并顶礼,有人看见长老顶礼,内心对世尊充满净信与欢喜,就在世尊面前赞叹长老,说出了这些偈颂。所以偈颂里说:“衮丹雅是佛的继承人,礼敬导师的双足。”巴利
Tevijjocetopariyakovidoti chasu abhiññāsu catasso vadati, itarā dve yadipi na vuttā, thero pana chaḷabhiññova. Yasmā theraṃ himavante chaddantadahato āgantvā bhagavati paramanipaccakāraṃ dassetvā, vandantaṃ disvā pasannamānasena bhagavato sammukhā theraṃ abhitthavantena imā gāthā vuttā, tasmā ‘‘koṇḍañño buddhadāyādo, pāde vandati satthuno’’ti vuttaṃ.
“Nāgassa passe”等这三首偈颂,是世尊和五百位比丘一起住在黑石山时——他们全都是阿罗汉——具寿大目犍连逐一观察那些比丘的心,看到了他们阿罗汉果的解脱。具寿鹏耆舍见到这一幕后,为了赞叹世尊和那些长老而说了这些偈颂。其中,“Nāgassa passe”是指在仙吞山的山侧,也就是黑石山。“Āsīnaṃ”是“坐着”的意思。巴利
Nagassa passetiādikā tisso gāthā pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ sabbeheva arahantehi bhagavati kāḷasilāyaṃ viharante āyasmā mahāmoggallāno tesaṃ bhikkhūnaṃ cittaṃ samanvesanto arahattaphalavimuttiṃ passittha. Taṃ disvā āyasmā vaṅgīso bhagavantaṃ there ca abhitthavanto abhāsi. Tattha nagassa passeti isigilipabbatassa passe kāḷasilāyaṃ. Āsīnanti nisinnaṃ.
用他自己的他心智。去探查他们那些比丘的心,就是去探查那些已断尽烦恼的比丘的心。他逐一确定,就是按顺序一一辨别。巴利
Cetasāti attano cetopariyañāṇena. Cittaṃ nesaṃ samanvesanti tesaṃ khīṇāsavabhikkhūnaṃ cittaṃ samanvesanto. Anupariyetīti anukkamena paricchindati.
就这样,他具足一切支分:既有“牟尼,已到达苦的彼岸”所说的导师成就,也有“三明者,已超越死亡”所说的弟子成就,所以具足一切支分、拥有一切功德。因为“牟尼”这个词,说明导师以称为“牟尼”的智慧彻底了知一切应知之事,因此也就以无碍智把十力智等包含在内,由此显示他智慧上的成就。“已到达苦的彼岸”这句,则显示他舍断烦恼的成就。通过这两者,也显示了导师威德等方面的成就。“三明者,已超越死亡”这句,则通过说明弟子们的智慧成就和证得涅槃界,显示了导师与弟子的成就。为了把所说的意义表达得更清楚,所以又说:“他们亲近牟尼、已到达苦的彼岸、具足种种行相者、乔达摩。”其中,“具足种种行相”的意思是以种种方式圆满,也就是具足种种功德。巴利
Evaṃ sabbaṅgasampannaṃ ‘‘muniṃ dukkhassa pāragu’’nti vuttāya satthusampattiyā ceva ‘‘tevijjā maccuhāyino’’ti vuttāya sāvakasampattiyā cāti sabbehi aṅgehi sampannaṃ samannāgataṃ. Muninti hi iminā padena monasaṅkhātena ñāṇena satthu anavasesañeyyāvabodho vuttoti anāvaraṇañāṇena dasabalañāṇādīnaṃ saṅgaho kato hoti, tenassa ñāṇasampadaṃ dasseti. Dukkhassa pāragunti iminā pahānasampadaṃ. Tadubhayena ca satthu ānubhāvasampadādayo dassitā honti. Tevijjā maccuhāyinoti iminā sāvakānaṃ ñāṇasampattidīpanena ca nibbānadhātuyā adhigamadīpanena ca padadvayena satthusāvakasampatti dassitā hoti. Tathā hi yathāvuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘muniṃ dukkhassa pāraguṃ. Anekākārasampannaṃ, payirupāsanti gotama’’nti vuttaṃ. Tattha anekākārasampannanti anekehi ākārehi sampannaṃ, anekākāraguṇasamannāgatanti attho.
Cando yathā这些偈颂,是长老鹏耆舍看到世尊在瞻波城的伽伽拉池畔,被大比丘僧团和无数千的天众、龙众围绕,以自己的容色与名声光辉照耀时,内心生起喜悦,为了赞叹而说出的。其中,Cando yathā vigatavalāhake nabhe的意思是:就像在秋天,天空中云已散去,也没有雾霾等垢染,一片清净,满月朗朗照耀;Vītamalova bhāṇumā的意思是:就像太阳因为云翳等垢染已经消失,变得无垢而璀璨照耀。同样地,Evampi, aṅgīrasa, tvaṃ的意思是:阿耆罗娑啊,从肢节放出光芒的辉煌者,您这位大牟尼世尊也是如此,以您的名声,超越了包括天众在内的世间而光辉照耀。巴利
Candoyathāti gāthā bhagavantaṃ campānagare gaggarāya pokkharaṇiyā tīre mahatā bhikkhusaṅghena anekehi ca devanāgasahassehi parivutaṃ attano vaṇṇena ca yasasā ca virocamānaṃ disvā somanassajātena abhitthavantena vuttā. Tattha cando yathā vigatavalāhake nabheti yathā saradasamaye apagatavalāhake valāhakasadisena aññena ca mahikādinā upakkilesena vimutte ākāse puṇṇacando virocati, vītamalova bhāṇumāti teneva valāhakādiupakkilesavigamena vigatamalo bhāṇumā sūriyo yathā virocati. Evampi, aṅgīrasa, tvanti evaṃ aṅgehi niccharaṇajutīhi jutimanta tvampi mahāmuni bhagavā, atirocasi attano yasasā sadevakaṃ lokaṃ atikkamitvā virocasīti.
Kāveyyamattā等十首偈颂,是证得阿罗汉果之后,回顾自己的修行实践,由彰显导师和自己的功德者所说。其中,Kāveyyamattā的意思是:沉醉于诗歌创作,受到尊敬、推崇,达到功德的增长。Addasāmā的意思是我们看见了。巴利
Kāveyyamattātiādikā dasa gāthā arahattaṃ patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā satthu attano ca guṇe vibhāventena vuttā. Tattha kāveyyamattāti kāveyyena kabbakaraṇena mattā mānitā sambhāvitā guṇodayaṃ āpannā. Addasāmāti addasimhā.
三宝确实是为了利益我们而出现的。巴利
Addhā no udapajjathāti ratanattayaṃ addhā amhākaṃ upakāratthāya uppajji.
“言语”是指与真理相应的法谈。所谓“蕴、处、界”,就是五蕴、十二处、十八界。在这里应当讲说蕴等这些内容。这些在《清净道论》里已经详细解释过了,所以按照那里所说的方法来理解就可以。“已了知”是指,从对色等的分类、从无常等角度,以前导慧——也就是还没有达到圣道之前的初步智慧——来了知。巴利
Vacananti saccapaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ. Khandhe āyatanāni ca dhātuyo cāti pañcakkhandhe dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo ca. Imasmiṃ ṭhāne khandhādikathā vattabbā. Sā visuddhimagge (visuddhi. 2.421 ādayo) vitthāritā evāti tattha vuttanayeneva veditabbā. Viditvānāti rūpādivibhāgādito aniccatādito ca pubbabhāgañāṇena jānitvā.
那些是奉行如来教法的人:这些众生就是如来教法的实践者。如来确实是为了众多众生的利益而出现于世。巴利
Ye te sāsanakārakāti ye te sattā tathāgatānaṃ sāsanakārakā, tesaṃ bahūnaṃ atthāya vata uppajjanti tathāgatā.
已见入决定者:决定本身就是入决定。那些比丘和比丘尼,他们看见了并证得了正性决定。正是为了这些人的利益,牟尼世尊才证悟了菩提,也就是正自觉。应当这样连接理解。巴利
Yeniyāmagataddasāti niyāmo eva niyāmagataṃ, ye bhikkhū bhikkhuniyo ca sammattaniyāmaṃ addasaṃsu adhigacchiṃsu. Tesaṃ atthāya vata bodhiṃ sammāsambodhiṃ ajjhagamā, muni bhagavāti yojanā.
“善说”:随顺所教化众生的根机意乐,无论简略说还是详细说,都说得非常好。“具眼者”:具有五种眼的人。“圣谛”:追求自身利益的人应当去做、应当完成、能成就圣者境界的事;或者,是圣者世尊的真实之理,所以叫“圣谛”。“苦”等,是对这些圣谛本身面貌的显示。在这个地方,应当讲说圣谛的教理,而它在《清净道论》中已从一切方面详细阐述,所以应依照那里所说的方法来理解。“如是,这些如是”:这些苦等圣谛之法,就这样以苦等的形态,真实、不虚妄、不变异。“如我见,如彼所说”:正如大师所宣说的那样,我也如是亲见,因为已以圣道智通达了它们。我的自身利益已经达成,也就是我已证得阿罗汉果。从此,我完成了对佛陀世尊教法的实践,安住在教诫和教导之中。巴利
Sudesitāti veneyyajjhāsayānurūpaṃ saṅkhepato vitthārato ca suṭṭhu desitā. Cakkhumatāti pañcahi cakkhūhi cakkhumatā. Attahitakāmehi araṇīyāni karaṇīyāni ariyabhāvakarāni, ariyassa vā bhagavato saccānīti ariyasaccāni. Dukkhantiādi tesaṃ ariyasaccānaṃ sarūpadassanaṃ . Imasmiṃ ṭhāne ariyasaccakathā vattabbā, sā sabbākārato visuddhimagge (visuddhi. 2.529 ādayo) vitthāritāti tattha vuttanayeneva veditabbā. Evamete tathāti ete dukkhādayo ariyasaccadhammā evaṃ dukkhādippakārena tathā avitathā anaññathā. Vuttā diṭṭhā me te yathā tathāti yathā satthārā vuttā, tathā mayā diṭṭhā, ariyamaggañāṇena paṭividdhattā evaṃ tesaṃ. Sadattho me anuppatto arahattaṃ mayā sacchikataṃ. Tato ca kataṃ buddhassa bhagavato sāsanaṃ ovādānusiṭṭhiyaṃ anupatiṭṭho.
“我真是来对了!”意思是:我这次到来确实很殊胜。“在我的佛陀身边”,是指在我这位正自觉者世尊的近旁。巴利
Svāgataṃ vata me āsīti suāgamanaṃ vata me ahosi. Mama buddhassa santiketi mama sambuddhassa bhagavato santike samīpe.
已经达到六种神通的最高境界,意思是证得了六种神通的顶点、最极致。为了用这句话把所说的含义展开说明,才接着讲了“天耳界清净”等内容。巴利
Abhiññāpāramippattoti channampi abhiññānaṃ pāramiṃ, ukkaṃsaṃ adhigato. Iminā hi padena vuttamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘sotadhātu visodhitā’’tiādi vuttaṃ.
“我问导师”等十二首偈颂,是旺吉思尊者为了询问自己的亲教师是否已般涅槃而说的。原来,具寿尼哥罗达咖巴长老般涅槃的时候,具寿旺吉思不在跟前。他以前见过这位长老有手部不安等举动;由于旧习的力量,即使是漏已断尽的人,也会有这类表现,就像具寿毕陵伽婆蹉以“贱民”一词称呼他人那样。于是他心里生起这样的念头:“我的亲教师到底般涅槃了没有?”便去问导师。因此说:“这是为了询问亲教师般涅槃的情况而说的。”其中,“导师”是指以现世利益等法教导所化众生的人。“无劣慧”:“劣”就是微小、下劣;不是劣慧,就是无劣慧,意思是广大之慧。“于现法”就是现前可见的,也就是就在这个有身之中。“断疑”是指断除犹豫,或断除这类思虑分别。“于阿伽拉瓦”是指在名叫阿伽拉瓦支提的寺院里。“已知者”是指名声显著的人。“拥有荣光者”是指获得利养与恭敬的人。“已彻底寂静”是指性情寂静、心不被烧灼。巴利
Pucchāmi satthārantiādikā dvādasa gāthā attano upajjhāyassa parinibbutabhāvaṃ pucchantena vuttā. Āyasmato nigrodhakappattherassa hi parinibbānakāle āyasmā vaṅgīso asammukhā ahosi. Diṭṭhapubbañca tena tassa hatthakukkuccādi, pubbavāsanāvasena hi tādisañca āyasmato pilindavacchassa vasalavādena samudācāro viya khīṇāsavānampi hotiyeva. Tena ‘‘parinibbuto nu kho me upajjhāyo, udāhu no’’ti uppannaparivitakko satthāraṃ pucchi. Tena vuttaṃ – ‘‘upajjhāyassa parinibbutabhāvaṃ pucchantena vuttā’’ti. Tattha satthāranti diṭṭhadhammikādīhi veneyyānaṃ anusāsakaṃ. Anomapaññanti omaṃ vuccati parittaṃ lāmakaṃ. Na omapaññaṃ anomapaññaṃ, mahāpaññanti attho. Diṭṭheva dhammeti paccakkhameva, imasmiṃyeva attabhāveti attho. Vicikicchānanti saṃsayānaṃ evarūpānaṃ vā parivitakkānaṃ chettā. Aggāḷaveti aggāḷavacetiyasaṅkhāte vihāre. Ñātoti pākaṭo. Yasassīti lābhasakkārasampanno. Abhinibbutattoti upasantasabhāvo apariḍayhamānacitto.
“这是你起的名字”:因为他坐在那样枝叶茂密、浓荫覆盖的尼拘律树树下,所以“尼拘律树之躯”这个名字是你起的。他就是这样,按照自己亲眼所见来说。但世尊那样称呼他,并不只是因为他坐在那里,还因为他在那里证得了阿罗汉果。“婆罗门”是就他的出身种姓说的。据说他是从婆罗门大富之家出家的。“我恭敬而行”,意思是恭敬地生活。“渴求解脱者”,则是指安住于涅槃。巴利
Tayā katanti tādise chāyāsampanne nigrodharukkhamūle nisinnattā ‘‘nigrodhakappo’’ti tayā kataṃ nāmaṃ. Iti so yathā attanā upalakkhitaṃ tathā vadati. Bhagavā pana na nisinnattā eva taṃ tathā ālapati, api ca kho tattha arahattaṃ pattattāpi. Brāhmaṇassāti jātiṃ sandhāya vadati. So kira brāhmaṇamahāsālakulā pabbajito. Namassaṃ acarinti namassamāno vihāsiṃ. Mutyapekhoti nibbāne patiṭṭhito.
“坚固法见者”是在称呼世尊。因为涅槃以不坏灭之义而称为坚固法,而世尊既亲见了它,也把它开示给他人。巴利
Daḷhadhammadassīti bhagavantaṃ ālapati. Daḷhadhammañhi nibbānaṃ abhijjanaṭṭhena, tañca bhagavā passi dassesi ca.
“萨迦”也是直接用这个族姓来称呼世尊。“我们也是‘一切’”是说,把无余的大众都包括进来,同时也把自己放进去,这样来说。“一切眼者”也是用一切知智来称呼世尊。“善安立”就是正确地安立,把心投注之后而住。“我们的”意思就是我们的。“为听闻”就是为了听闻这个问题的解答。“耳”是指耳界。“您是我们的导师,您是无上者”,这是以赞叹的方式来说的。巴利
Sakkātipi bhagavantameva kulanāmena ālapati. Mayampi sabbeti, niravasesaparisaṃ saṅgaṇhitvā attānaṃ dassento vadati. Samantacakkhūtipi bhagavantameva sabbaññutaññāṇena ālapati. Samavaṭṭhitāti sammā avaṭṭhitā, ābhogaṃ katvā ṭhitā. Noti amhākaṃ. Savanāyāti imassa pañhassa veyyākaraṇaṃ savanatthāya. Sotāti sotadhātuyā. Tuvaṃ no satthā tvamanuttarosīti thutivacanavasena vadati.
“断除我们的疑惑”这句话,是针对那种看起来像疑惑、其实并不是真正疑惑的思虑而说的。因为这位长老对于不善的疑惑,早就已经毫无疑惑了。“请告诉我”意思是请为我说这件事。正如你被我所请求:“那位声闻弟子,帝释啊,我们也都想了解。”既然你这样被请求了,大智慧者,那就请你了知那位已经般涅槃的婆罗门吧。“请就在我们中间宣说”——这是说,大智慧世尊已经知道那位已般涅槃,请就在我们所有人中间宣说,好让我们大家都能了解。“就像千眼帝释在众天之中”——这只是一句赞叹的话。不过这里还有一层意思:就像千眼帝释在诸天众中间说话,诸天都恭敬地领受他的话;同样,您在我们中间所说的话,我们也会恭敬地领受。巴利
Chinda no vicikicchanti vicikicchāpaṭirūpakaṃ taṃ parivitakkaṃ sandhāyāha. Akusalavicikicchāya pana thero nibbicikicchova. Brūhi metanti brūhi me etaṃ. Yaṃ mayā yācitosi ‘‘taṃ sāvakaṃ, sakka, mayampi sabbe aññātumicchāmā’’ti yācitova, taṃ brāhmaṇaṃ parinibbutaṃ vedaya bhūripañña. Majjheva no bhāsā’’ti parinibbutaṃ jānitvā mahāpañña bhagavā majjheva amhākaṃ sabbesaṃ bhāsa, yathā sabbe mayaṃ jāneyyāma. Sakkova devāna sahassanettoti , idaṃ pana thutivacanameva. Apicettha ayamadhippāyo – yathā sakko sahassanetto devānaṃ majjhe tehi sakkaccaṃ sampaṭicchitavacanaṃ bhāsati, evaṃ amhākaṃ majjhe amhehi sampaṭicchitavacanaṃ bhāsāti.
“凡是那些”这句偈颂,是有人在赞叹世尊、想引发他说法的意愿时说的。它的意思是:像贪欲这一类结缚,只要还没有被断除,痴和疑也就同样断不了,所以它们被称为痴的道路、无明那一边、疑的落脚处。所有这些,一旦遇到如来,就会被如来教法的力量彻底击碎、消失。为什么呢?因为这才是人中最殊胜的眼。如来能摧破一切结缚,让人生起智慧之眼,所以说如来是人中最殊胜的眼。巴利
Ye kecīti imampi gāthaṃ bhagavantaṃ thunanto vattukāmataṃ janetuṃ bhaṇati. Tassattho – ye keci abhijjhādayo ganthā, tesaṃ appahāne sati mohavicikicchānaṃ pahānābhāvato mohamaggāti ca, aññāṇapakkhāti ca, vicikicchaṭhānāti ca vuccanti. Sabbe te tathāgataṃ patvā tathāgatassa desanābalena viddhaṃsitā bhavanti, nassanti. Kiṃkāraṇanti? Cakkhuñhi etaṃ paramaṃ narānaṃ, yasmā tathāgato sabbaganthavidhamanena paññācakkhujananato narānaṃ paramaṃ cakkhunti vuttaṃ hoti.
“不就是这个”这一偈,也是在赞叹世尊,为了激发他说法的意愿而说的。其中,“jātu”是一个表示确定的词。“puriso”指的是世尊。“jotimanto”指的是具足智慧光明的人,比如舍利弗等人。这段话的意思是:如果世尊以说法的迅猛之力摧破烦恼,就像东风等强风吹散浓云一样,那么整个世间就会像被云层遮蔽而陷入一片黑暗那样,也被无明覆盖,变得一片漆黑。即便是如今显现出智慧光明的舍利弗等尊者,也都不会说法,不会照亮世间。巴利
No ce hi jātūti imampi gāthaṃ thunanto eva vattukāmataṃ janento bhaṇati. Tattha jātūti ekaṃsavacanaṃ. Purisoti bhagavantaṃ sandhāyāha. Jotimantoti paññājotisampannā sāriputtādayo. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadi bhagavā puratthimādibhedo vāto viya abbhaghanaṃ desanāvegena kilese vihaneyya, tato yathā abbhaghananivuto loko tamova hoti ekandhakāro, evaṃ sabbopi loko aññāṇanivuto tamova siyā. Ye cāpi ime idāni jotimanto khāyanti sāriputtādayo, tepi na bhāseyyuṃ, na dīpeyyunti.
“Dhīrā ca”这一偈,他也是按照前面同样的方式来说的。它的意思是:智者,也就是有智慧的人,他们成为放光者,生起智慧之光。因此,对于您——具足精进勇猛力的勇士世尊,我也同样认为:您就是智者,就是放光者。我们正是因为知道世尊是毗婆尸——如实照见一切法的人,才前来亲近。所以,请您在众人中为我们开示劫,就像已般涅槃的尼拘律劫波那样,为我们指明、宣告出来。巴利
Dhīrā cāti imampi gāthaṃ purimanayenevāha. Tassattho – dhīrā ca paṇḍitapurisā, pajjotakarā bhavanti paññāpajjotaṃ uppādenti. Taṃ tasmā ahaṃ taṃ vīra padhānavīriyasamannāgata bhagavā, tatheva maññe dhīro pajjotakarotveva maññāmi. Mayampi vipassinaṃ sabbadhamme yathābhūtaṃ passantaṃ bhagavantaṃ jānantā eva upāgamimhā. Tasmā ‘‘parisāsu no āvikarohi kappaṃ parinibbutova yathā nigrodhakappaṃ āvikarohi pakāsehī’’ti.
“快说吧”这一偈,他也是按照前面同样的方式来说的。它的意思是:世尊啊,请您赶快发出悦耳、甜美的声音,不要拖延,说出悦耳、令人心生欢喜的话语。就像一只金色的天鹅,在寻找觅食之处时,看见自己出生的湖泊和树林,便伸长脖子,展开双翼,满心欢喜,不慌不忙地发出悦耳的鸣叫;同样地,请您不慌不忙地发出鸣唱,用那与大人相之一相应、纯净和雅、善加分别、精心成就的声音——我们所有人都将心意端正、心不散乱,来聆听您的鸣唱。巴利
Khippanti imampi gāthaṃ purimanayeneva āha. Tassattho – bhagavā khippaṃ giraṃ eraya vaggu vagguṃ acirāyamāno vācaṃ bhāsa vaggu manoharaṃ. Haṃsova yathā suvaṇṇahaṃso gocaraṃ pariggaṇhanto jātassaravanasaṇḍaṃ disvā gīvaṃ paggayha pakkhe uddhunitvā haṭṭhatuṭṭho saṇikaṃ ataramāno vagguṃ nikūjati giraṃ nicchāreti, evamevaṃ tvaṃ saṇikaṃ nikūja iminā mahāpurisalakkhaṇaññatarena bindussarena suṭṭhu vikappitena abhisaṅkhatena, ete mayaṃ sabbe ujugatā avikkhittamānasā hutvā tava nikūjaṃ suṇomāti.
已断除生死,这句话也是按照前面同样的方式说的。其中,“不再留存”就是无余,也就是彻底没有剩余;这里说的是像入流圣者等那样还留有一些残余不同,而是已经完全断除了生死。“抑制”就是紧紧把握、固定下来;“洗净”是指已经涤除一切罪恶污垢。“我将宣说”就是我将讲说此法。“不要成为凡夫随欲而行者”,意思是凡夫、有学等三类人没有随欲自在的能力,他们想知道的、想说的,都无法做到。“如来则能审量而行”,意思是对于如来,有以智慧为先导的审察作用,他们想知道的、想说的,都能够做到。这就是这段话的意旨。巴利
Pahīnajātimaraṇanti , idampi purimanayeneva āha. Tattha na sissatīti aseso, taṃ asesaṃ, sotāpannādayo viya kiñci asesetvā pahīnajātimaraṇanti vuttaṃ hoti. Niggayhāti nibandhitvā, dhonanti dhutasabbapāpaṃ. Vadessāmīti kathāpessāmi dhammaṃ. Na kāmakāro hohi puthujjanānanti puthujjanasekkhādīnaṃ tividhānaṃ janānaṃ kāmakāro natthi, te yaṃ icchanti ñātuṃ vā vattuṃ vā, taṃ na sakkonti. Saṅkheyyakāro ca tathāgatānanti tathāgatānaṃ pana vīmaṃsakāro paññāpubbaṅgamakiriyā, te yaṃ icchanti ñātuṃ vā vattuṃ vā, taṃ sakkontiyevāti adhippāyo.
现在,为了说明那种可思量的行为,他诵出“具足解释”这首偈颂。它的意思是:确实如此,世尊,您这种具足的解释,对于智慧正直、在一切处都无所障碍、智慧径直而行的人来说,是全然正确地说出、宣说的。比如“桑塔提大臣将升到七棵多罗树那么高,然后般涅槃;善觉释子将在第七天沉入大地”等等,这具足的解释被完整地掌握、正确地领受、毫无颠倒地见到。他于是更加恭敬地合掌礼拜后说道:“这最后的合掌已经极为恭敬地伸出。”意思是:这另一次合掌也极为恭敬地伸出了。既知彼去处,请勿以不言而迷惑我们。“无上智慧者”——这是在称呼世尊。巴利
Idāni taṃ saṅkheyyakāraṃ pakāsento ‘‘sampannaveyyākaraṇa’’nti gāthamāha. Tassattho – tathā hi tava bhagavā idaṃ samujjupaññassa sabbattha appaṭihatabhāvena ujugatapaññassa sammadeva vuttaṃ pavattitaṃ sampannaveyyākaraṇaṃ ‘‘santatimahāmatto sattatālamattaṃ abbhuggantvā parinibbāyissati, suppabuddho sakko sattame divase pathaviṃ pavisissatī’’ti evamādiṃ samuggahitaṃ sammadeva uggahitaṃ aviparītaṃ diṭṭhaṃ, puna suṭṭhutaraṃ añjaliṃ paṇāmetvā āha. Ayamañjali pacchimo suppaṇāmitoti ayaṃ aparopi añjali suṭṭhutaraṃ paṇāmito. Mā mohayī jānanti mā no avacanena mohayi, jānanto tassa gatiṃ. Anomapaññāti bhagavantaṃ ālapati.
“Paroparaṃ”这首偈颂,则是以另一种方式,恳切祈求世尊不要让他迷惑。其中,“paropara”是从出世间和世间的角度来说,指美好的或低劣的、远的或近的。“Ariyadhammaṃ”指四圣谛法。“Viditvā”指通达、证悟之后。“Jānanti”指了知一切所应知的法。“Vācābhikaṅkhāmī”意思是:就像在暑热时节,被炎热所逼、疲惫口渴的人渴望水一样,我渴望您的言词。“Sutaṃ pavassā”就是请降下、倾泻、放出、转起那称为“所闻”的声处。也有读作“sutassa vassā”的。意思是:请降下如前所说的声处之雨。巴利
Paroparanti imaṃ pana gāthaṃ aparenapi pariyāyena amohanameva yācanto āha. Tattha paroparanti lokuttaralokiyavasena sundarāsundaraṃ dūre santike vā. Ariyadhammanti catusaccadhammaṃ. Viditvāti paṭivijjhitvā. Jānanti sabbaṃ ñeyyadhammaṃ jānanto. Vācābhikaṅkhāmīti yathā ghammani ghammakāle uṇhābhitatto puriso kilanto tasito vāriṃ, evaṃ te vācaṃ abhikaṅkhāmi. Sutaṃ pavassāti sutasaṅkhātaṃ saddāyatanaṃ pavassa pagghara muñca pavatta. ‘‘Sutassa vassā’’tipi pāḷi. Vuttapakārassa saddāyatanassa vuṭṭhiṃ vassāti attho.
现在,为了说明他渴望的是什么样的言语,而说了“yadatthika”这首偈颂。其中,“kappāyano”是出于崇敬而对迦巴的称呼。“Yathā vimutto”是在这样问:“他是像无学那样,依无余涅槃界而解脱的呢?还是像有学那样,依有余涅槃界而解脱的呢?”这里其余的内容就很明白了。巴利
Idāni yādisaṃ vācaṃ abhikaṅkhati, taṃ pakāsento ‘‘yadatthika’’nti gāthamāha. Tattha kappāyanoti kappameva pūjāvasena vadati. Yathā vimuttoti ‘‘kiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā yathā asekkho, udāhu saupādisesāya yathā sekkho’’ti vā pucchati. Sesamettha pākaṭameva.
世尊被这十二首偈颂请求之后,就为他解说,说出“acchecchī”等偈颂。其中,“acchecchi taṇhaṃ idha nāmarūpe(iti bhagavā)kaṇhassa sotaṃ dīgharattānusayitaṃ”——他在此名色中斩断了渴爱,那是黑魔之流、长久随眠的。也就是说,在此名色中,欲爱等各类渴爱,因为长久以来未被断除而随眠,所以也被称为黑魔之流。迦巴衍那斩断了那黑魔之流、长久随眠、在此名色中的渴爱。“iti bhagavā”这一句则是结集者的话。“Atāri jātiṃ maraṇaṃ asesaṃ”——他斩断那渴爱之后,完全超越了生死,这表明他达到无余涅槃而般涅槃。“Iccabravi bhagavā pañcaseṭṭho”——具寿婆耆沙请问之后,世尊这样回答。“pañcaseṭṭho”的意思是:以信等五根,或以不共于他人的五种眼,而成为最胜;或者以戒等五种法蕴,或以因缘成就等五种,而成为最胜、无上、殊妙——这也是结集者的话。巴利
Evaṃ dvādasahi gāthāhi yācito bhagavā taṃ viyākaronto ‘‘acchecchī’’tiādimāha. Tattha acchecchi taṇhaṃ idha nāmarūpe (iti bhagavā) kaṇhassa sotaṃ dīgharattānusayitanti imasmiṃ nāmarūpe kāmataṇhādibhedā taṇhā dīgharattaṃ appahīnaṭṭhena anusayitā kaṇhanāmakassa mārassa sotantipi vuccati. Taṃ kaṇhassa sotamutaṃ dīgharattānusayitaṃ idha nāmarūpe taṇhaṃ kappāyano chindi. Iti bhagavāti idaṃ pana saṅgītikārānaṃ vacanaṃ. Atāri jātiṃ maraṇaṃ asesanti so taṃ taṇhaṃ chetvā asesaṃ jātimaraṇaṃ atari anupādisesāya parinibbāyīti dasseti, iccabravi bhagavā pañcaseṭṭhoti āyasmatā vaṅgīsena puṭṭho bhagavā evaṃ avoca pañcahi saddhādīhi indriyehi anaññasādhāraṇehi cakkhūhi vā seṭṭho. Atha vā pañcaseṭṭhoti pañcahi sīlādīhi dhammakkhandhehi, pañcahi vā hetusampadādīhi seṭṭho uttamo pavaroti saṅgītikārānamevidampi vacanaṃ.
世尊这样说完之后,具寿婆耆舍内心随喜世尊所说,便诵出“esa sutvā”等偈颂。其中,第一首偈颂里的“na maṃ vañcesi”(你没有欺骗我)意思是:因为他已经般涅槃了,所以对于盼望他般涅槃的我来说,你并没有欺骗我,也没有让我失望。其余的内容都很清楚。巴利
Evaṃ vutte bhagavato bhāsitaṃ abhinandamānaso āyasmā vaṅgīso ‘‘esa sutvā’’tiādikā gāthāyo āha. Tattha paṭhamagāthāyaṃ na maṃ vañcesīti yasmā parinibbuto, tasmā tassa parinibbutabhāvaṃ icchantaṃ maṃ na vañcesi, na visaṃvādesīti attho. Sesaṃ pākaṭameva.
在第二首偈颂里,因为他住于对解脱的期盼,所以针对这一点说:如说者即如是行者,是佛陀的弟子。死神之网已张,指的是在三界轮回中蔓延的魔罗的渴爱之网。诡诈者,指诡诈很多的人。也有人读作如此诡诈者,他们的意思是:他以种种诡诈多次接近世尊,所以称他为如此诡诈者。巴利
Dutiyagāthāyaṃ yasmā mutyapekho vihāsi, tasmā taṃ sandhāyāha ‘‘yathā vādī tathā kārī, ahu buddhassa sāvako’’ti. Maccuno jālaṃ tata’’nti tebhūmakavaṭṭe vitthataṃ mārassa taṇhājālaṃ. Māyāvinoti bahumāyassa. ‘‘Tathā māyāvino’’tipi keci paṭhanti, tesaṃ yo anekāhi māyāhi anekakkhattuṃ bhagavantaṃ upasaṅkami. Tassa tathā māyāvinoti adhippāyo.
第三首偈颂里说的“始”,指的是根本原因。“取的”指的是轮回。轮回因为被坚固的业和烦恼所执取,所以叫做“取”。他以智慧之眼看见了那取的根源——也就是无明、渴爱等各类原因。他说“Kappo kappiyo”,意思是:这样称呼世尊是合适的。“Accagā vata”是说“他确实超越了”。“死域”是说死亡在这里安住,所以叫死域,指极难超越的三界轮回;他已经超越了它——婆耆舍满怀感动地这样说。巴利
Tatiyagāthāya ādinti mūlakāraṇaṃ. Upādānassāti vaṭṭassa. Vaṭṭaṃ daḷhehi kammakilesehi upādātabbaṭṭhena ‘‘upādāna’’nti vuttaṃ. Tassa upādānassa ādiṃ avijjātaṇhādibhedaṃ kāraṇaṃ ñāṇacakkhunā addasa. Kappo kappiyoti evaṃ vattuṃ vaṭṭati bhagavāti adhippāyena vadati. Accagā vatāti atikkanto vata. Maccudheyyanti maccu ettha dhiyyatīti maccudheyyaṃ, tebhūmakavaṭṭaṃ suduttaraṃ accagā vatāti vedajāto vadati.
现在,婆耆舍尊者对大师——也就是自己的戒师——怀着清净的信心,为了表达这份净信,说出了结尾的偈颂“taṃ devadevaṃ……”等。其中,“taṃ devadevaṃ vandāmi”(我礼敬那位天中之天)的意思是:所谓“天”,有世间共许的天、化生的天、清净的天;在这一切天之中,您是最殊胜的天,所以称为“天中之天”;您是两足众生中最尊贵的世尊,我礼敬您。我不只礼敬您,还礼敬尼哥罗达咖巴——他因为您的真实正觉而依法而生、与您相像;因为战胜魔罗而具大雄之力,所以叫大雄;因为不犯过错等含义,所以叫龙象;他依止在您的怀中,由精进修行而生,是您的亲生子。巴利
Idāni satthari attano upajjhāye ca pasannamānaso pasannākāraṃ vibhāvento ‘‘taṃ devadeva’’nti osānagāthamāha. Tattha taṃ devadevaṃ vandāmīti sammutidevo, upapattidevo, visuddhidevoti tesaṃ sabbesampi devānaṃ uttamadevatāya devadevaṃ dvipaduttama bhagavā taṃ vandāmi. Na kevalaṃ taṃyeva, atha kho tava saccābhisambodhiyā anudhammajātattā anujātaṃ, māravijayena mahāvīriyatāya mahāvīraṃ, āguakaraṇādiatthena nāgaṃ tava ure vāyāmajanitajātitāya orasaṃ puttaṃ nigrodhakappañca vandāmi.
这样,以须菩提为首、以婆耆舍为末的二百六十四位大长老,都被收在这部圣典里。他们全都以正等正觉者的声闻弟子这一身份,属于同一类。同样,从无学的境地来看,从已举起门闩、已填平壕沟、已拔除门柱、已卸下门闩、已放下旗帜、已卸下重担、已脱离束缚、已住于十种圣者住处来看,也属于同一类。确实,他们就是舍弃五支、具足六支、守护一支、具备四依止、除遣个别真实、彻底舍断种种寻求、思绪清净无浊、身行已得轻安、心善解脱、慧善解脱的人(增支部10.19)。像这样,依照这些方式,他们属于同一类。巴利
Evamete subhūtiādayo vaṅgīsapariyosānā dvisataṃ catusaṭṭhi ca mahātherā idha pāḷiyaṃ ārūḷhā, te sabbe yathā sammāsambuddhassa sāvakabhāvena ekavidhā. Tathā asekkhabhāvena, ukkhittapalighatāya saṃkiṇṇaparikkhatāya, abbuḷhesikatāya, niraggaḷatāya, pannaddhajatāya, pannabhāratāya, visaṃyuttatāya, dasasu ariyavāsesu vuṭṭhavāsatāya ca. Tathā hi te pañcaṅgavippahīnā, chaḷaṅgasamannāgatā, ekārakkhā, caturāpassenā, panuṇṇapaccekasaccā, samavayasaṭṭhesanā, anāvilasaṅkappā, passaddhakāyasaṅkhārā, suvimuttacittā, suvimuttapaññā ca (a. ni. 10.19). Iti evamādinā nayena ekavidhā.
以“善来比丘”身份得具足戒的,和不是以“善来比丘”身份得具足戒的,共有两种。其中,以憍陈如为首的五群比丘长老、耶舍长老、他的四位朋友——维摩罗、须婆呼、富楼那吉、憍梵波提,还有他的另外五十五位朋友、三十位贤众、以优楼频螺迦叶为首的一千位旧结发者、两位上首弟子、作为他们随从的一千二百五十位游方者、盗贼出身的央掘摩罗长老——全部加起来,是一千三百五十人。因此这样说:巴利
Ehibhikkhubhāvena upasampannā, na ehibhikkhubhāvena upasampannāti duvidhā. Tattha aññāsi koṇḍaññappamukhā pañcavaggiyattherā, yasatthero, tassa sahāyabhūtā vimalo subāhu puṇṇaji gavampatīti cattāro, aparepi tassa sahāyabhūtā pañcapaññāsa, tiṃsa bhaddavaggiyā, uruvelakassapappamukhā sahassapurāṇajaṭilā, dve aggasāvakā, tesaṃ parivārabhūtā aḍḍhaterasasatā paribbājakā, coro aṅgulimālattheroti sabbe sahassaṃ paññāsādhikāni tīṇi satāni ca honti. Tenetaṃ vuccati –
三百,一千,另外还有五十;
这些长老都是大智慧者,全都是善来比丘。巴利
‘‘Satattayaṃ sahassañca, paññāsañca punāpare; Ete therā mahāpaññā, sabbeva ehibhikkhukā’’ti.
不只是这些人,还有另外很多。比如:塞拉婆罗门和他的三百个婆罗门弟子,摩诃劫宾那和他的一千个随从,净饭大王派来的一万个迦毗罗卫城居民,巴哇利婆罗门的弟子阿耆多等一万六千人。如上所述,这些人不是以“善来比丘”的方式受具足戒,而是通过四种方式获得具足戒:皈依具足戒、接受教诫具足戒、解答问题具足戒、白四羯磨具足戒。最早以“善来比丘”身份出家的长老们,世尊就像允许他们出家一样,也允许他们仅仅通过三皈依就受具足戒,这就是皈依具足戒。巴利
Na kevalañca ete eva, atha kho aññepi bahū santi. Seyyathidaṃ – selo brāhmaṇo, tassa antevāsikabhūtā tisatabrāhmaṇā, mahākappino, tassa parivārabhūtaṃ purisasahassaṃ, suddhodanamahārājena pesitā kapilavatthuvāsino dasasahassapurisā, mahābāvariyabrāhmaṇassa antevāsikabhūtā ajitādayo soḷasa sahassaparimāṇāti. Evaṃ vuttato aññe na ehibhikkhubhāvena upasampadā, te pana saraṇagamanūpasampadā, ovādapaṭiggahaṇūpasampadā, pañhābyākaraṇūpasampadā, ñatticatutthakammūpasampadāti imehi catūhi ākārehi laddhūpasampadā. Ādito hi ehibhikkhubhāvūpagatā therā, tesaṃ bhagavā pabbajjaṃ viya tīhi saraṇagamaneheva upasampadampi anuññāsi, ayaṃ saraṇagamanūpasampadā. Yā pana –
所以,迦叶,你应当这样学:我要对长老、新学、中等的比丘们,现起强烈的惭愧。迦叶,你确实应当这样学。所以,迦叶,你应当这样学:无论我听到什么与善相应的法,我都要把这一切当作核心,作意,全心投入,侧耳倾听来听法。迦叶,你确实应当这样学。所以,迦叶,你应当这样学:与喜悦相伴的身至念不会从我这里消失。迦叶,你确实应当这样学。巴利
‘‘Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘tibbaṃ me hirottappaṃ, paccupaṭṭhitaṃ bhavissati theresu navesu majjhimesū’ti, evaṃ hi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘yaṃkiñci dhammaṃ suṇissāmi kusalūpasaṃhitaṃ, sabbaṃ taṃ aṭṭhiṃ katvā manasi karitvā sabbacetasā samannāharitvā ohitasoto dhammaṃ suṇissāmī’ti, evañhi te, kassapa, sikkhitabbaṃ. Tasmātiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ – ‘sātasahagatā ca me kāyagatā sati na vijahissatī’ti, evañhi te, kassapa, sikkhitabba’’nti (saṃ. ni. 2.154).
大迦叶长老接受这个教诫后,就得到了世尊许可的具足戒,这叫作“接受教诫具足戒”。另外,世尊在东园经行时,向七岁的索巴咖沙弥问了几个跟不净观有关的问题:“‘膨胀想’和‘色想’这些法,是含义不同、文句也不同呢,还是含义相同、只是文句不同?”索巴咖沙弥走到世尊面前,回答说:“世尊!‘膨胀想’和‘色想’这些法含义相同,只是文句不同。”世尊听了很欢喜,心想:“这些问题已与一切知智对照核实后得以解答。”于是许可他受具足戒,这叫作“解答问题具足戒”。至于白四羯磨具足戒,那是大家都知道的。巴利
Imassa ovādassa paṭiggahaṇena mahākassapattherassa anuññātaupasampadā, ayaṃ ovādapaṭiggahaṇūpasampadā nāma. Yā pubbārāme caṅkamantena bhagavatā ‘‘uddhumātakasaññāti vā sopāka ‘rūpasaññā’ti vā ime dhammā nānatthā nānābyañjanā, udāhu ekatthā byañjanameva nāna’’ntiādinā asubhanissitesu pañhesu pucchitesu bhagavantaṃ upasaṅkamantena sattavassikena sopākasāmaṇerena ‘‘uddhumātakasaññāti vā bhagavā ‘rūpasaññā’ti vā ime dhammā ekatthā, byañjanameva nāna’’ntiādinā vissajjitesu ‘‘iminā sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā ime pañhā byākatā’’ti āraddhacittena bhagavatā anuññātaupasampadā. Ayaṃ pañhābyākaraṇūpasampadā nāma. Ñatticatutthakammūpasampadā pākaṭāva.
就像“善来比丘”方式的受具足戒和“非善来比丘”方式的受具足戒这两种,同样,按当面与不在场来分也有两种。那些在导师还在世时就已经出生于圣者之生的人,比如阿若憍陈如等,叫做“当面声闻”。而那些在佛陀般涅槃之后才证得殊胜果位的人,虽然导师的法身还呈现在眼前,但导师的色身已经不在面前了,所以叫做“不在场声闻”。巴利
Yathā ehibhikkhubhāvena upasampadā, na ehibhikkhubhāvena upasampadāti duvidhā, evaṃ sammukhāparammukhābhedatopi duvidhā. Ye hi satthu dharamānakāle ariyāya jātiyā jātā, te aññāsikoṇḍaññādayo sammukhasāvakā nāma. Ye pana bhagavato parinibbānato pacchā adhigatavisesā, te satipi satthu dhammasarīrassa paccakkhabhāve satthu sarīrassa apaccakkhabhāvato parammukhasāvakā nāma.
同样地,从俱分解脱和慧解脱的区分来说,应当知道这里经文中所提到的只是俱分解脱者。因为在《譬喻》中也这样说——巴利
Tathā ubhatobhāgavimuttapaññāvimuttatāvasena, idha pāḷiyaṃ āgatā pana ubhatobhāgavimuttā evāti veditabbā. Vuttañhetaṃ apadāne (apa. thera 2.55.142) –
‘‘Vimokkhāpi ca aṭṭhime, chaḷabhiññā sacchikatā’’ti.
同样地,按照有行迹和无行迹的差别来分类:凡是过去在诸正自觉者、独觉佛和佛的声闻弟子那里,以修福德行的力量所生起的、被称为声闻波罗蜜的行迹,这些人就是有行迹者,就像《行迹》经典中提到的那些长老一样。而那些没有这种行迹的人,就是无行迹者。巴利
Tathā sāpadānānapadānabhedato, yesañhi purimesu sammāsambuddhesu paccekabuddhabuddhasāvakesupi puññakiriyāvasena pavattitaṃ sāvakapāramitāsaṅkhātaṃ atthi apadānaṃ, te sāpadānā, seyyathāpi apadānapāḷiyaṃ āgatā therā. Yesaṃ pana taṃ natthi, te anapadānā.
那么,是不是完全不需要过去因缘的具足,就能证悟真理呢?不能。因为不具足亲依止成就的人,不可能证得圣道,圣道本来就是极其难行、极难证得的。正如经中所说:“比丘们,你们怎么想?哪一种更难行、更难证得呢?”既然如此,为什么又说“凡是没有这种行迹的人,就是无行迹者”呢?不应该这样理解:“那些完全没有亲依止成就的人,就是无行迹者。”因为这里说的并不是这类人。这里所说的“无行迹者”,是指那些没有最崇高行迹的人,而不是说他们完全没有亲依止成就。事实上,这些众生在诸佛出现于世时,亲眼见到诸佛稀有、不可思议、功德广大庄严的威神力,而这威神力能让四种尺度的世间一切都生起净信,因此他们对导师生起信心。同样,通过听闻正法,见到声闻弟子正确地修行,有时见到大菩萨为成就正自觉而发心,以及从他们那里得到教诫和指导,便对正法生起信心。他们虽然在那里获得了信心,也看到了轮回的过患和涅槃的利益,但因为烦恼势力强大,无法达到安稳,仍会在自己的心相续中,时不时种下能导向解脱的善根种子,因为善知识的作用实在很大。因此说:巴利
Kiṃ pana sabbena sabbaṃ pubbahetusampattiyā vinā saccābhisambodho sambhavatīti? Na sambhavati. Na hi upanissayasampattirahitassa ariyamaggādhigamo atthi, tassa sudukkaradurabhisambhavasabhāvato. Yathāha ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā’’tiādi (saṃ. ni. 5.1115). Yadi evaṃ kasmā vuttaṃ – ‘‘yesaṃ pana taṃ natthi, te anapadānā’’ti? Nayidamevaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘ye sabbena sabbaṃ upanissayasampattirahitā, te anapadānā’’ti tādisānaṃ idha anadhippetattā. Yesaṃ pana atiukkaṃsagataṃ apadānaṃ natthi, te idha ‘‘anapadānā’’ti vuttā, na sabbena sabbaṃ upanissayarahitāyeva . Tathā hi ime sattā buddhuppādesu acchariyācinteyyaguṇavibhūtivitthataṃ buddhānaṃ ānubhāvaṃ passantā catuppamāṇikassa lokassa sabbathāpi pasādāvahattā satthari saddhaṃ paṭilabhanti. Tathā saddhammassavanena, sāvakānaṃ sammāpaṭipattidassanena, kadāci mahābodhisattānaṃ sammāsambodhiyā cittābhinīhāradassanena, tesaṃ santike ovādānusāsanapaṭilābhena ca saddhamme saddhaṃ paṭilabhanti, te tattha paṭiladdhasaddhā yadipi saṃsāre nibbāne ca ādīnavānisaṃse passanti, mahārajakkhatāya pana yogakkhemaṃ anabhisambhunantā antarantarā vivaṭṭūpanissayaṃ kusalabījaṃ attano santāne ropentiyeva sappurisūpanissayassa bahūkārabhāvato. Tenāha (bu. vaṃ. 2.72-74) –
若我们错失这位世间主的教法,
在未来时,我们将当面见到这位。
就像人们渡河时,错过了原本要上岸的渡口;
他们在下游的渡口取道,然后渡过了大河。
同样地,如果我们所有人都放走了这位胜利者,
在未来世,我们一定会当面见到这位。巴利
‘‘Yadimassa lokanāthassa, virajjhissāma sāsanaṃ; Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā imaṃ. ‘‘Yathā manussā nadiṃ tarantā, paṭititthaṃ virajjhiya; Heṭṭhātitthe gahetvāna, uttaranti mahānadiṃ. ‘‘Evameva mayaṃ sabbe, yadi muñcāmimaṃ jinaṃ; Anāgatamhi addhāne, hessāma sammukhā ima’’nti.
为出离而发起的善心,在超过一百千劫又四阿僧祇劫那么长的时间内,不能说它不会成为证得解脱的亲依止缘。更何况是以发愿的方式作出决意之后所生起的善心呢。如此,这两种就是。巴利
Evaṃ vivaṭṭaṃ uddissa uppāditakusalacittaṃ satasahassādhikacatuasaṅkhyeyyakālantare vimokkhādhigamassa upanissayo na hotīti na sakkā vattuṃ. Pageva patthanāvasena adhikāraṃ katvā pavattitaṃ. Evaṃ duvidhāpete.
弟子有三种:上首弟子、大弟子、普通弟子。其中,具寿阿若憍陈如、婆颇、跋提、大名、阿说示、那罗迦、耶舍、维摩罗、须婆呼、富那耆、憍梵波提、优楼频螺迦叶、那提迦叶、伽耶迦叶、舍利弗、大目犍连、大迦叶、大迦旃延、大拘絺罗、大劫宾那、大准陀、阿那律、疑离婆多、阿难、难陀迦、婆拘、难陀、金毗罗、跋提、罗睺罗、尸婆利、优波离、陀骠、优波先那、迦提罗林离婆多、满慈子、须那巴兰答富楼那、输那俱提迦那、输那科利毗沙、罗陀、须菩提、央掘魔罗、婆迦梨、迦卢陀夷、大迦卢陀夷、毕陵伽婆蹉、索毗多、童子迦叶、赖吒波罗、鹏耆舍、萨毗耶、西罗、优波婆那、弥醯、娑竭陀、那耆多、矮子跋提、宾头卢婆罗堕阇、大般陀、周利槃陀伽、跋拘罗、军那达那、达罗齐利、耶输陀、阿耆多、提舍弥勒、富那迦、弥勒古、头陀迦、优波私婆、难陀、醯摩迦、都提耶、迦波、阇都干尼、跋陀罗婆陀、优陀夷、波罗娑罗、摩伽罗阇、宾耆耶——这八十位就是所谓的大弟子。巴利
Aggasāvakā, mahāsāvakā, pakatisāvakāti tividhā. Tesu āyasmā aññāsikoṇḍañño, vappo, bhaddiyo, mahānāmo, assaji, nālako, yaso, vimalo, subāhu, puṇṇaji, gavampati, uruvelakassapo, nadīkassapo, gayākassapo, sāriputto, mahāmoggallāno, mahākassapo, mahākaccāyano, mahākoṭṭhiko, mahākappino, mahācundo, anuruddho, kaṅkhārevato, ānando, nandako, bhagu, nando, kimilo, bhaddiyo, rāhulo, sīvali, upāli , dabbo, upaseno, khadiravaniyarevato, puṇṇo mantāṇiputto, puṇṇo sunāparantako, soṇo kuṭikaṇṇo, soṇo koḷivīso, rādho, subhūti, aṅgulimālo, vakkali, kāḷudāyī, mahāudāyī, pilindavaccho, sobhito, kumārakassapo, raṭṭhapālo, vaṅgīso, sabhiyo, selo, upavāno, meghiyo, sāgato, nāgito, lakuṇḍakabhaddiyo, piṇḍolabhāradvājo, mahāpanthako, cūḷapanthako, bākulo, kuṇḍadhāno, dārucīriyo, yasojo, ajito, tissametteyyo, puṇṇako, mettagū, dhotako, upasivo, nando, hemako, todeyyo, kappo, jatukaṇṇi, bhadrāvudho, udayo, posālo, mogharājā, piṅgiyoti ete asītimahāsāvakā nāma.
为什么这些长老被称为“大弟子”呢?因为他们的愿力广大。实际上,两位上首弟子也包括在大弟子之中。他们虽然因为达到了弟子波罗蜜智的顶峰、证得了弟子中最高的法而居于最上之位,但由于同样具备广大的愿力,所以也被称为“大弟子”。其余那些大弟子,则比普通弟子有着更为超胜的广大愿力。因为他们是在莲华上佛的时代发下誓愿的。正因如此,他们在神通和定自在方面都极为超胜,并且获得了无碍解。诚然,所有阿罗汉都成就了戒清净等,将心安住于四念处,如实修习七觉支,依照道的次第,毫无剩余地断尽烦恼,最终安住于最高的果位。然而,就像信解脱者与见至者之间、慧解脱者与俱分解脱者之间,先前修行的差别确实是应当被认可的差别一样,由于愿力广大和过去功行广大,在他们自身相续中成就了特别超胜的功德,因此在戒等功德方面堪称伟大,所以是“大弟子”。而在这些大弟子当中,有些人以菩提分法中居于主导地位的正见和正定为关键,以相应的广大誓愿为动力,殷重、不间断、长久地专注修行,使智慧与定各自逐步达到极致,因而在一切功德上具有超胜的最上地位。舍利弗和目犍连虽然也是大弟子,但由于他们达到了弟子波罗蜜的顶峰,在一切弟子中居于最上之位,又因为愿力广大和过去功行广大,所以只被称为“上首弟子”。而那些圣弟子,既不像上首弟子那样,也不像大弟子那样数量有限,而是有成百上千之多,他们就是普通弟子。不过,这里在巴利文正文中列出的,只是有限的数量,因为是以偈颂的形式收录的。即便如此,在大弟子当中,也有一些并未收录在这里的巴利文正文中。巴利
Kasmā pana te eva therā ‘‘mahāsāvakā’’ti vuccantīti? Abhinīhārassa mahantabhāvato. Tathā hi dve aggasāvakāpi mahāsāvakesu antogadhā. Te hi sāvakapāramīñāṇassa matthakappattiyā sāvakesu aggadhammādhigamena aggaṭṭhāne ṭhitāpi abhinīhāramahantatāsāmaññena ‘‘mahāsāvakā’’tipi vuccanti. Itare pana pakatisāvakehi sātisayamahābhinīhārā. Tathā hi te padumuttarassa bhagavato kāle katapaṇidhānā. Tato eva sātisayaṃ abhiññāsamāpattīsu vasino pabhinnapaṭisambhidā ca. Kāmaṃ sabbepi arahanto sīlavisuddhiādike sampādetvā catūsu satipaṭṭhānesu patiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā maggapaṭipāṭiyā anavasesato kilese khepetvā aggaphale patiṭṭhahanti, tathāpi yathā saddhāvimuttato diṭṭhippattassa, paññāvimuttato ca ubhatobhāgavimuttassa pubbabhāgabhāvanāviseso addhā icchito viseso, evaṃ abhinīhāramahantatāpubbayogamahantatāhi attasantāne sātisayaguṇavisesassa nipphāditattā sīlādiguṇehi mahantā sāvakāti mahāsāvakā. Tesuyeva pana ye bodhipakkhiyadhammesu pāmokkhabhāvena dhurabhūtānaṃ sammādiṭṭhisammāsamādhīnaṃ sātisayakiccantarabhāvanipphattiyā kāraṇabhūtāya tajjābhinīhārābhinihatāya sakkaccaṃ nirantaraṃ cirakālaṃ samāhitāya sammāpaṭipattiyā yathākkamaṃ paññāya samādhismiñca ukkaṃsapāramippattiyā savisesaṃ sabbaguṇehi aggabhāve ṭhitā. Te sāriputtamoggallānā satipi mahāsāvakatte sāvakapāramiyā matthake sabbasāvakānaṃ aggabhāve ṭhitattā abhinīhāramahantabhāvato, pubbayogamahantabhāvato ca ‘‘aggasāvakā’’icceva vuccanti. Ye pana ariyasāvakā aggasāvakā viya ca mahāsāvakā viya ca na parimitāva, atha kho anekasatā anekasahassā, te pakatisāvakā. Idha pāḷiyaṃ ārūḷhā pana parimitāva gāthāvasena pariggahitattā. Tathāpi mahāsāvakesupi keci idha pāḷiyaṃ nārūḷhā.
这样,这三类弟子也由于无相解脱等的区别而分为三种,又由于证得解脱的方式而分为三种。因为有三种解脱:空解脱、无相解脱、无愿解脱。而这些解脱要通过空随观等、无常随观等这三种随观来证得。起初,以无常等行相中的任何一种,都会产生对观修的投入。然而,当出起观以无常的行相把握诸行,从而引生圣道时,这种观虽然在根除贪等相方面起了作用,但它如果不舍弃诸行的相,就不能真正得到“无相”这个名称,也无法赋予它所引生的道以“无相”之名。虽然在阿毗达摩中没有特别举出“无相解脱”,但在经藏中,它是通过断除贪等相而获得的。巴利
Evaṃ tividhāpi te animittavimokkhādibhedato tividhā, vimokkhasamadhigamavasenapi tividhā. Tayo hi ime vimokkhā suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkhoti. Te ca vimokkhā suññatādīhi aniccānupassanādīhi tīhi anupassanāhi adhigantabbā. Ādito hi aniccādīsu yena kenaci ākārena vipassanābhiniveso hoti. Yadā pana vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya aniccākārato saṅkhāre sammasantiyā maggavuṭṭhānaṃ hoti, tadā vipassanā satipi rāganimittādīnaṃ samugghāṭane saṅkhāranimittaṃ pana sā na vissajjetīti nippariyāyena animittanāmaṃ alabhamānā attano maggassa animittanāmaṃ dātuṃ na sakkotīti. Kiñcāpi abhidhamme animittavimokkho na uddhaṭo, suttante pana rāgādinimittānaṃ samugghāṭena labbhatīti.
修习无相,断除慢的随眠;
从那之后,因为止灭了慢,你就能安住于寂静。巴利
‘‘Animittañca bhāvehi, mānānusayamujjaha; Tato mānābhisamayā, upasanto carissasī’’ti. (saṃ. ni. 1.212) –
开头确实已经讲过了:观具有无相解脱的性质,以及最高的无相解脱的性质。当趋向出起的观以苦的角度观照诸行,而使圣道生起时,这观因为断除了贪的愿求等,就获得了“无愿”这个名称,所以叫无愿解脱;紧接其后的道就是无愿解脱。当趋向出起的观以无我的角度观照诸行,而使圣道生起时,这观因为断除了我见,就获得了“空”这个名称,所以叫空解脱;紧接其后的道就叫空解脱。在这三种作为最高圣道的解脱中,这些长老有的通过无相解脱而解脱,有的通过无愿解脱而解脱,有的通过空解脱而解脱。因此说:“按无相解脱等的区别分为三类,按证得解脱的方式也分为三类。”巴利
Ādinā hi vipassanāya animittavimokkhabhāvo anuttarassa animittavimokkhabhāvo ca vutto. Yadā vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya dukkhato saṅkhāre sammasantiyā maggavuṭṭhānaṃ hoti, tadā vipassanā rāgapaṇidhiādīnaṃ samugghāṭanena appaṇihitanāmaṃ labhatīti appaṇihitavimokkhaṃ nāma hoti. Tadanantaro ca maggo appaṇihitavimokkho. Yadā pana vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya anattākārena sammasantiyā maggavuṭṭhānaṃ hoti, tadā vipassanā attadiṭṭhiyā samugghāṭanena suññatanāmaṃ labhatīti suññatavimokkhaṃ nāma hoti. Tadanantaro ca maggo suññatavimokkho nāma hoti. Imesu aggamaggabhūtesu tīsu vimokkhesu imesaṃ therānaṃ keci animittavimokkhena muttā, keci appaṇihitavimokkhena, keci suññatavimokkhena. Tena vuttaṃ – ‘‘animittavimokkhādibhedato tividhā, vimokkhasamadhigamenapi tividhā’’ti.
按行道来分,有四种。哪四种呢?就是:苦行道迟通达、苦行道速通达、乐行道迟通达、乐行道速通达。
其中,当观修从色法入手等不同门径深入时,如果有人从色门入手修观,先把握四大种,再把握所造色,接着把握名法,然后把握色法与名法,但他必须经历艰难、辛苦、疲惫才能把握完成,这就叫苦行道。对于已经把握了色法与名法的人,在观修持续期间,由于圣道现起迟缓,就叫迟通达。
又有人把握了色法与名法之后,在确定名色时,必须经历艰难、辛苦、疲惫才能确定;确定名色之后,在观修持续期间,要经过很久才能让圣道生起,这也是苦行道迟通达。
又有人确定名色之后,在把握诸缘时,必须经历艰难、辛苦、疲惫才能把握;把握诸缘之后,在观修持续期间,要经过很久才能让圣道生起,这也是苦行道迟通达。
又有人把握诸缘之后,在通达诸法相时,必须经历艰难、辛苦、疲惫才能通达;通达诸相之后,在观修持续期间,要经过很久才能让圣道生起,这也是苦行道迟通达。
又有人通达诸相之后,当观智锐利、猛利、明净地流动时,生起了对观修的贪爱,他必须经历艰难、辛苦、疲惫才能消除这种贪爱;消除贪爱之后,在观修持续期间,要经过很久才能让圣道生起,这也是苦行道迟通达。
在上述这些行道中,如果圣道现起迅速,就是苦行道速通达。而这些行道如果能轻松成就,圣道现起迟缓或迅速,就依次应当知道是乐行道迟通达和乐行道速通达。
依这四种行道而证得最高圣道,应当知道长老们有四种类型。因为离开行道,是不可能证得圣道的。确实,在阿毗达摩中,以“当修习出世间禅那,它是出离的、趣向损减的……苦行道迟通达”等语,圣道是与行道一起被分别说明的,所以说“按行道来分,有四种”。巴利
Paṭipadāvibhāgena catubbidhā. Catasso hi paṭipadā – dukkhapaṭipadā dandhābhiññā, dukkhapaṭipadā khippābhiññā, sukhapaṭipadā dandhābhiññā, sukhapaṭipadā khippābhiññāti. Tattha rūpamukhādīsu vipassanābhinivesesu yo rūpamukhena vipassanaṃ abhinivisitvā cattāri mahābhūtāni pariggahetvā upādārūpaṃ pariggaṇhāti arūpaṃ pariggaṇhāti, rūpārūpaṃ pana pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggahetuṃ sakkoti, tassa dukkhapaṭipadā nāma hoti, pariggahitarūpārūpassa pana vipassanāparivāse maggapātubhāvadandhatāya dandhābhiññā nāma hoti. Yopi rūpārūpaṃ pariggahetvā nāmarūpaṃ vavatthapento dukkhena kasirena kilamanto vavatthapeti, vavatthapite ca nāmarūpe vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādetuṃ sakkoti, tassapi dukkhapaṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Aparo nāmarūpampi vavatthapetvā paccaye pariggaṇhanto dukkhena kasirena kilamanto pariggaṇhāti. Paccaye ca pariggahetvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhapaṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Aparo paccayepi pariggahetvā lakkhaṇāni paṭivijjhanto dukkhena kasirena kilamanto paṭivijjhati, paṭividdhalakkhaṇo ca vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhapaṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Aparo lakkhaṇānipi paṭivijjhitvā vipassanāñāṇe tikkhe sūre pasanne vahante uppannavipassanānikantiṃ pariyādiyamāno dukkhena kasirena kilamanto pariyādiyati, nikantiñca pariyādiyitvā vipassanāparivāsaṃ vasanto cirena maggaṃ uppādeti, evampi dukkhapaṭipadā dandhābhiññā nāma hoti. Yathāvuttāsuyeva paṭipadāsu maggapātubhāvassa khippatāya dukkhapaṭipadā khippābhiññā, tāsaṃ pana paṭipadānaṃ akicchasiddhiyaṃ maggapātubhāvassa dandhatāya khippatāya ca yathākkamaṃ sukhapaṭipadā dandhābhiññā, sukhapaṭipadā khippābhiññā ca veditabbā. Imāsaṃ catassannaṃ paṭipadānaṃ vasena aggamaggappattiyā therānaṃ catubbidhatā veditabbā. Na hi paṭipadāhi vinā ariyamaggādhigamo atthi. Tathā hi abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiñña’’ntiādinā (dha. sa. 277) paṭipadāya saddhiṃyeva ariyamaggo vibhatto, tena vuttaṃ ‘‘paṭipadāvibhāgena catubbidhā’’ti.
按根增上来分,有五种。虽然他们都同样证悟了四圣谛,但有些长老以信为最胜,比如婆迦梨长老;有些以精进为最胜,比如大索那长老和果利维色长老;有些以念为最胜,比如索毗多长老;有些以定为最胜,比如周利槃陀伽长老;有些以慧为最胜,比如阿难长老。他确实因为具足善进度、通达义理等而受到赞叹。这个分类是依据修行前期阶段所获得的殊胜差别来说的。而在最上道生起的那一刹那,其余诸根也都被认为具有同一种性质。巴利
Indriyādhikavibhāgena pañcavidhā. Satipi nesaṃ saccābhisambodhasāmaññe ekacce therā saddhuttarā, seyyathāpi thero vakkali; ekacce vīriyuttarā, seyyathāpi thero mahāsoṇo, koḷivīso; ekacce satuttarā, seyyathāpi thero sobhito, ekacce samādhuttarā, seyyathāpi thero cūḷapanthako, ekacce paññuttarā, seyyathāpi thero ānando. Tathā hi so gatimantatāya atthakosallādivantatāya ca pasaṃsito, ayañca vibhāgo pubbabhāge labbhamānavisesavasena vutto. Aggamaggakkhaṇe pana sesānampi indriyānaṃ ekasabhāvā icchitāti.
同样地,分为五种:已达究竟者、得无碍解者、六通者、三明者、干观者。在声闻弟子当中,有些人已经达到声闻波罗蜜的顶点,比如具寿舍利弗和具寿大目犍连;有些人依义无碍解、法无碍解、词无碍解、辩无碍解这四种无碍解而成为得无碍解者;有些人依神变智等神通而成为六通者;有些人依宿住智等三明而成为三明者。至于那些只安住在刹那定上,然后开始修观而证得最上道的人,因为他们从最初到中间阶段都没有定力所生的禅那支融入观中,他们的观是“干”的,所以称为干观者。这个分类是考察了声闻弟子们的共通情况之后才说的。而在圣典原文中,其实并没有提到干观者。因此说:巴利
Tathā pāramippattā, paṭisambhidāppattā, chaḷabhiññā, tevijjā, sukkhavipassakāti pañcavidhā. Sāvakesu hi ekacce sāvakapāramiyā matthakappattā, yathā taṃ āyasmā sāriputto, āyasmā ca mahāmoggallāno; ekacce atthapaṭisambhidā dhammapaṭisambhidā niruttipaṭisambhidā paṭibhānapaṭisambhidāti imāsaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ vasena paṭisambhidāppattā; ekacce iddhividhañāṇādīnaṃ abhiññānaṃ vasena chaḷabhiññā; ekacce pubbenivāsañāṇādīnaṃ tissannaṃ vijjānaṃ vasena tevijjā. Ye pana khaṇikasamādhimatte ṭhatvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā adhigataaggamaggā, te ādito antarantarā ca samādhijena jhānaṅgena vipassanābbhantaraṃ paṭisandhānānaṃ abhāvā sukkhā vipassanā etesanti sukkhavipassakā nāma. Ayañca vibhāgo sāvakānaṃ sādhāraṇabhāvaṃ upaparikkhitvā vutto. Idha pāḷiyaṃ āgatā nattheva sukkhavipassakā. Tenevāha –
四无碍解,及八解脱;
六种神通已经亲证,佛陀的教法已经修成。等等。巴利
‘‘Paṭisambhidā catasso, vimokkhāpi ca aṭṭhime; Chaḷabhiññā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsana’’ntiādi. (apa. thera 1.1.374; 2.43.14);
按达到彼岸等来分,有五种。巴利
Evaṃ pāramippattādivasena pañcavidhā.
按无相等方式分成六种,也就是无相解脱等。巴利
Animittādivasena chabbidhā animittavimuttotiādayo.
信行者和慧行者,这是两种。同样地,无愿解脱者和慧解脱者,也是两种。这样,按无相解脱等分类以及按异门解脱的区分,共有七种。具体来说:以四种无色定各自作为基础,起修观而证得阿罗汉果的有四种;从灭尽定出定后证得阿罗汉果的是一种,这五种属于俱分解脱;依信行和慧行而分为两种慧解脱。像这样,按解脱的类别共有七种。巴利
Saddhādhuro , paññādhuroti duvidhā. Tathā appaṇihitavimutto paññāvimutto cāti. Evaṃ animittavimuttādivasena ca pariyāyavimuttabhedena sattavidhā. Catūsu hi arūpasamāpattīsu ekamekaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ ārabhitvā arahattaṃ pattā cattāro, nirodhato vuṭṭhāya arahattaṃ patto cāti pañca, ubhatobhāgavimuttā, saddhādhurapaññādhuravasena dve paññāvimuttāti evaṃ vimuttibhedena sattavidhā.
按主导与行道的分别来分,则有八种。凡是依苦行道、迟钝证知而出离的人,按信主导和慧主导分为两种;其余的行道也是如此。这样,按主导与行道的分别来分,就有八种。巴利
Dhurapaṭipadāvibhāgena aṭṭhavidhā. Yo hi dukkhapaṭipadāya dandhābhiññāya niyyāti, so saddhādhurapaññādhuravasena duvidhā, tathā sesapaṭipadāsupīti evaṃ dhurapaṭipadāvibhāgena aṭṭhavidhā.
按解脱的差别来分,有九种:五种俱分解脱,两种慧解脱,还有在慧解脱和心解脱两方面都达到究竟的两位上首弟子,这样一共就是九种。巴利
Vimuttibhedena navavidhā. Pañca ubhatobhāgavimuttā, dve paññāvimuttā, paññāvimuttiyaṃ cetovimuttiyañca pāramippattā dve aggasāvakā cāti evaṃ navavidhā.
单从解脱的类别来看,就有十种。在四种无色界禅那中,各取一种作为基础而证得阿罗汉果的有四位,再加上一位干观者,这五位是慧解脱;连同前面所说的俱分解脱,这样按解脱的类别来分,就是十种。这些人再按前面所说的信行与法行来区分,就成了二十种。再按修行路径来区分,就成了四十种。再把修行路径和信行法行结合起来区分,就成了八十种。然后按空解脱等门类来区分,就有二百四十种。再按诸根中哪一根更优胜来区分,就有一千二百种。就这样,对那些依自身功德而呈现出种种差别的有学、无学圣弟子们,有些人用偈颂来展示自己的修行经历等,像“我的茅屋盖好了”等偈颂,以自说感兴语等方式宣说。这些内容也被收在这部偈颂集的开篇偈里。因此开篇偈说:“如同狮子吼叫……触证了不死之境。”以上就是这里应当了解的杂集部分。巴利
Vimuttivaseneva dasavidhā. Catūsu arūpāvacarajjhānesu ca ekamekaṃ pādakaṃ katvā arahattaṃ pattā cattāro, sukkhavipassakoti pañca paññāvimuttā, yathāvuttā ca ubhatobhāgavimuttā cāti evaṃ vimuttibhedeneva dasavidhā. Te yathāvuttena dhurabhedena bhijjamānā vīsati honti. Paṭipadābhedena bhijjamānā cattālīsaṃ honti. Puna paṭipadābhedena dhurabhedena ca bhijjamānā asīti honti. Atha te suññatavimuttādivibhāgena bhijjamānā cattālīsādhikā dve satāni honti. Puna indriyādhikabhāvena bhijjamānā dvisatuttaraṃ sahassaṃ hontīti. Evaṃ attano guṇavasena anekabhedavibhattesu maggaṭṭhaphalaṭṭhesu ariyasāvakesu ye attano paṭipattipavattiādike ca vibhāventi. Ye ‘‘channā me kuṭikā’’tiādikā (theragā. 1) gāthā udānādivasena abhāsiṃsu. Te ca idha gāthāmukhena saṅgahaṃ ārūḷhā. Tenāha – ‘‘sīhānaṃva nadantānaṃ…pe… phusitvā accutaṃ pada’’nti (theragā. nidānagāthā). Evamettha pakiṇṇakakathā veditabbā.