第十四集巴利
14. Cuddasakanipāto
棘刺林离婆多长老偈颂注巴利
1. Khadiravaniyarevatattheragāthāvaṇṇanā
在第十四集里,以“当我……”等开头的偈颂,是尊者棘刺林离婆多长老所说的。它的缘起是什么呢?这位长老的偈颂虽然已经收在下面第一集里(《长老偈注》1. 棘刺林离婆多长老偈颂注),但那里只是为了显示他对自己外甥们的忆念而已,所以那些偈颂被归入第一集。而这里的偈颂,则是说明长老从出家时起直到般涅槃的修行过程,因此被收入这第十四集。其中所说的事缘,前面已经讲过了。不过这里有一个不同之处:据说长老证得阿罗汉果之后,时常去拜见和侍奉导师以及法将等大长老们,在那里只住几天,就回到棘刺林,以果定之乐和梵住度过时光。日子这样过去,长老渐渐衰老,到了年迈体弱的年纪。有一天,他正前往拜见佛陀,途中在离舍卫城不远的一座森林里住下。那时,有一群盗贼在城里作案后,被守卫的人追赶,他们逃跑时来到长老附近,丢下抢来的东西就跑了。追赶的人们在长老身边看到那些财物,就把长老绑起来,认定他是“盗贼”,带去见国王,说:“陛下,这个人是盗贼。”国王让人给长老松绑,问道:“尊者,你们到底做了这件偷盗的事没有?”长老虽然从出生以来自己从未做过那样的事,但为了向站在旁边的比丘们和国王说明:自从出家以来更不可能做这种事,因为一切烦恼都已彻底断尽,所以不可能做那样的事,于是为他们说法——巴利
Cuddasakanipāte yadā ahantiādikā āyasmato khadiravaniyarevatattherassa gāthā. Kā uppatti? Kāmañcimassa therassa gāthā heṭṭhā ekakanipāte (theragā. aṭṭha. 1. khadiravaniyattheragāthāvaṇṇanā) āgatā. Tattha panassa attano bhāgineyyesu satijananamattaṃ dassitanti tassā ekakanipāte saṅgaho kato. Imā pana therassa pabbajitakālato paṭṭhāya yāva parinibbānā paṭipattipakāsitā gāthā imasmiṃ cuddasakanipāte saṅgahaṃ āropitā. Tattha aṭṭhuppatti heṭṭhā vuttāyeva. Ayaṃ pana viseso – thero kira arahattaṃ patvā kālena kālaṃ satthu dhammasenāpatippabhūtīnaṃ mahātherānañca upaṭṭhānaṃ gantvā katipāhameva tattha vasitvā khadiravanameva paccāgantvā phalasamāpattisukhena brahmavihārehi ca vītināmeti. Evaṃ gacchante kāle jiṇṇo vuḍḍho vayo anuppatto ahosi. So ekadivasaṃ buddhupaṭṭhānaṃ gacchanto antarāmagge sāvatthiyā avidūre araññe vasi. Tena ca samayena corā nagare katakammā ārakkhamanussehi anubandhā palāyantā therassa samīpe gahitabhaṇḍaṃ chaḍḍetvā palāyiṃsu. Manussā anudhāvantā therassa samīpe bhaṇḍaṃ disvā theraṃ bandhitvā ‘‘coro’’ti saññāya gahetvā rañño dassesuṃ, ‘‘ayaṃ, deva, coro’’ti. Rājā theraṃ muñcāpetvā, ‘‘kiṃ, bhante, tumhehi idaṃ corikakammaṃ kataṃ vā, no vā’’ti pucchi. Thero kiñcāpi jātito paṭṭhāya attanā tādisaṃ na katapubbaṃ, taṃ pabbajitato paṭṭhāya pana akatabhāvassa, sabbaso kilesānaṃ samucchinnattā tādisassa karaṇe abhabbatāya pakāsanatthaṃ samīpe ṭhitānaṃ bhikkhūnaṃ rañño ca dhammaṃ desento –
当我出家,离开在家生活,进入无家生活时,
我不记得有过任何非圣的、跟嗔恨搅在一起的念头。巴利
‘‘Yadā ahaṃ pabbajito, agārasmānagāriyaṃ; Nābhijānāmi saṅkappaṃ, anariyaṃ dosasaṃhitaṃ.
愿这些有情被杀、被处死,愿他们遭受痛苦;
我不知意图,在这漫长的间隔中。巴利
‘‘‘Ime haññantu vajjhantu, dukkhaṃ pappontu pāṇino’; Saṅkappaṃ nābhijānāmi, imasmiṃ dīghamantare.
我能清楚知道慈心,它是无量的、被好好修习过的;
按照佛陀所教导的那样,逐步地修习。巴利
‘‘Mettañca abhijānāmi, appamāṇaṃ subhāvitaṃ; Anupubbaṃ paricitaṃ, yathā buddhena desitaṃ.
把一切众生当作朋友,把一切众生当作亲人,对一切众生都怀着悲悯。
我修习慈心,并且总是乐于不伤害任何众生。巴利
‘‘Sabbamitto sabbasakho, sabbabhūtānukampako; Mettacittañca bhāvemi, abyāpajjarato sadā.
我使一颗不可动摇、不可扰乱的心充满喜悦。
我修习梵住,那是非恶人所亲近的。巴利
‘‘Asaṃhīraṃ asaṃkuppaṃ, cittaṃ āmodayāmahaṃ; Brahmavihāraṃ bhāvemi, akāpurisasevitaṃ.
证入无寻定的正自觉者的弟子;
那时,他就具备了圣者的默然。巴利
‘‘Avitakkaṃ samāpanno, sammāsambuddhasāvako; Ariyena tuṇhībhāvena, upeto hoti tāvade.
就像一座岩石山,稳稳地立着,一动不动;
同样,由于愚痴灭尽,比丘犹如山岳,毫不动摇。巴利
‘‘Yathāpi pabbato selo, acalo suppatiṭṭhito; Evaṃ mohakkhayā bhikkhu, pabbatova na vedhati.
对于没有瑕疵的人,总是寻求清净;
哪怕只是一根马尾毛那么细小的恶,在他眼里也像一大片乌云一样明显。巴利
‘‘Anaṅgaṇassa posassa, niccaṃ sucigavesino; Vālaggamattaṃ pāpassa, abbhamattaṃva khāyati.
就像边境上的城池,内外都要严密守护;
你们应当如此守护自身,切莫让刹那空过。巴利
‘‘Nagaraṃ yathā paccantaṃ, guttaṃ santarabāhiraṃ; Evaṃ gopetha attānaṃ, khaṇo vo mā upaccagā.
我不贪恋死亡,也不贪恋活着;
我等待时机,就像雇工等着拿工钱一样。巴利
‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ; Kālañca paṭikaṅkhāmi, nibbisaṃ bhatako yathā.
我不贪恋死亡,也不贪恋活着;
我等待着时机,保持正知和正念。巴利
‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ; Kālañca paṭikaṅkhāmi, sampajāno patissato.
我已承事导师,圆满了佛陀的教法;
沉重的负担已经卸下,能牵引轮回的渴爱已被连根拔除。巴利
‘‘Pariciṇṇo mayā satthā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ; Ohito garuko bhāro, bhavanetti samūhatā.
我为了什么目的从家出家、过起无家的生活,
我为了这个目的已经达到目标,一切结缚都已灭尽。巴利
‘‘Yassa catthāya pabbajito, agārasmānagāriyaṃ; So me attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo.
你们要通过不放逸来成就,这就是我对你们的教诫。
来吧,我将般涅槃,我已从一切处彻底解脱。他诵出了这些偈颂。巴利
‘‘Sampādethappamādena, esā me anusāsanī; Handāhaṃ parinibbissaṃ vippamuttomhi sabbadhī’’ti. – imā gāthā abhāsi;
这里对“在这漫长的中间时期”这个未解释过的词作注解:从我出家那天开始,一直到这最后时刻,在这漫长的中间时期里,我不曾知道有任何非圣的、和过失相应的思惟——无论是出于贪欲,比如“愿这个成为我的”;还是出于嗔恨,比如“愿这些众生被杀”等等。应当这样理解。巴利
Tatthāyaṃ apubbapadavaṇṇanā imasmiṃ dīghamantareti, yadā ahaṃ pabbajitomhi, tato paṭṭhāya ayañca me carimakālo, etasmiṃ dīghamantare kāle ‘‘idaṃ mayhaṃ hotū’’ti abhijjhāvasena vā, ‘‘ime sattā haññantū’’tiādinā byāpādavasena vā anariyaṃ dosasaṃhitaṃ saṅkappaṃ nābhijānāmīti yojanā.
“我清楚地知道慈。”这里,“慈”是因为以它来润泽、柔软(心),所以叫慈,也就是没有嗔害。“有慈”是指具有这种慈,慈的修习、慈的梵住,这就是慈。用“及”这个字,把悲、喜、舍等其他梵住也一起包括了。“我清楚地知道”是指从正面直接了知。因为当人回顾已证得的禅那时,回顾的智慧就正对着那个境界。问:是怎样的慈?回答说“无量”等等。因为这是依照佛陀、世尊所教导的那样,以不限定对象、遍满一切的方式,所缘是无量众生,所以叫“无量”。由于修得熟练、有力,善加修习,所以叫“善修习”。先是慈,然后是悲,接着是喜,最后是舍——像这样按顺序、依次第练习、修习、多作,我清楚地知道。应当这样理解。巴利
Mettañcaabhijānāmīti, mijjati siniyhati etāyāti mettā, abyāpādo. Mettā etissā atthīti mettā, mettābhāvanā mettābrahmavihāro, taṃ mettaṃ. Ca-saddena karuṇaṃ muditaṃ upekkhañcāti itarabrahmavihāre saṅgaṇhāti. Abhijānāmīti, abhimukhato jānāmi. Adhigatañhi jhānaṃ paccavekkhato paccavekkhaṇañāṇassa abhimukhaṃ hoti. Kīdisanti āha ‘‘appamāṇa’’ntiādi. Tañhi yathā buddhena bhagavatā desitaṃ, tathā anodissakapharaṇavasena aparimāṇasattārammaṇatāya appamāṇaṃ. Paguṇabalavabhāvāpādanena suṭṭhu bhāvitattā subhāvitaṃ. Paṭhamaṃ mettā, tato karuṇā, tato muditā, pacchā upekkhāti evaṃ anupubbaṃ anukkamena paricitaṃ āsevitaṃ, bahulīkataṃ abhijānāmīti yojanā.
对一切众生都是朋友,或者说一切众生都是我的朋友,所以叫“一切友”。修习慈心的人,会成为众生所喜爱的。“一切同伴”也是这样理解。“怜悯一切众生”就是护念一切众生。“我修习慈心”,意思是特别修习、增长、显扬与慈相应、相结合的心;即使没有宣说,也因为修习已经达到极致。也有读作“我修习慈心”的,意思和前面说的一样。“乐于无恼”就是乐于无恼害、喜爱饶益众生。“常”就是一切时,这说明他在那里持续不断地精勤用功。巴利
Sabbesaṃ sattānaṃ mitto, sabbe vā te mayhaṃ mittāti sabbamitto. Mettañhi bhāvento sattānaṃ piyo hoti. Sabbasakhoti, etthāpi eseva nayo. Sabbabhūtānukampakoti, sabbasattānaṃ anuggaṇhanako. Mettacittañca bhāvemīti, mettāya sahitaṃ sampayuttaṃ cittaṃ visesato bhāvemi, vaḍḍhemi, pakāsemi vā akathentepi bhāvanāya ukkaṃsagatabhāvato. ‘‘Mettaṃ cittañca bhāvemī’’ti vā pāṭho. Tassattho heṭṭhā vuttanayova. Abyāpajjaratoti, abyāpajje sattānaṃ hitūpasaṃhāre abhirato. Sadāti, sabbakālaṃ, tena tattha sātaccakiriyaṃ dasseti.
不被牵动,就是不被牵引,不会被作为近敌的贪欲拉走。不被撼动,就是不被扰动,不会被作为远敌的嗔恨搅乱。这样修成之后,我让自己的慈心喜悦起来、充分欢喜起来,修习梵住。不是卑劣人所亲近的,就是不被卑劣下贱之人所亲近;或者说,是被非卑劣的圣者、佛陀等所亲近。我修习、增长这殊胜、没有过失的慈等梵住——这就是这段话的意思。巴利
Asaṃhīranti na saṃhīraṃ, āsannapaccatthikena rāgena anākaḍḍhaniyaṃ. Asaṃkuppanti na kuppaṃ, dūrapaccatthikena byāpādena akopiyaṃ, evaṃbhūtaṃ katvā mama mettacittaṃ āmodayāmi abhippamodayāmi brahmavihāraṃ bhāvemi. Akāpurisasevitanti, kāpurisehi nīcajanehi asevitaṃ, akāpurisehi vā ariyehi buddhādīhi sevitaṃ brahmaṃ seṭṭhaṃ niddosaṃ mettādivihāraṃ bhāvemi vaḍḍhemīti attho.
他先用五首偈颂,以自述的方式展示了自己的修行。现在,他又借别人的名义来显示这一点,说了“无寻”等四首偈颂。
其中,“入无寻定”是指进入没有寻的第二禅等,长老借此以梵住修习为比喻,说明自己证得了第二禅等。然而,因为这位长老以那禅那作为基础,增长观慧,在一座之中就证得了阿罗汉果,所以他用借喻的方式显示这个意义,说了“入无寻定”之后,又说“正自觉者的弟子,当下就具足圣默然”。
其中,因为语行止息,无寻无伺的等至被称为“圣默然”。但依据“诸比丘,聚集者有两件事应做:法谈或圣默然”(《中部》1.273)这句话,任何等至都可以称为圣默然。而这里指的是第四禅的究竟果等至。巴利
Evaṃ attuddesavasena pañcahi gāthāhi attano paṭipattiṃ dassetvā idāni taṃ aññāpadesena dassento ‘‘avitakka’’ntiādinā catasso gāthā abhāsi. Tattha avitakkaṃ samāpannoti, vitakkavirahitaṃ dutiyādijhānaṃ samāpanno, etena thero brahmavihārabhāvanāya aññāpadesena attanā dutiyādijhānādhigamamāha. Yasmā panāyaṃ thero tameva jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā ekāsaneneva arahattaṃ gaṇhi, tasmā tamatthaṃ aññāpadeseneva dassento ‘‘avitakkaṃ samāpanno’’ti vatvā ‘‘sammāsambuddhasāvako. Ariyena tuṇhībhāvena, upeto hoti tāvade’’ti āha. Tattha vacīsaṅkhārābhāvato avitakkāvicārā samāpatti ‘‘ariyo tuṇhībhāvo’’ti vadanti. ‘‘Sannipatitānaṃ vo, bhikkhave, dvayaṃ karaṇīyaṃ dhammī vā kathā ariyo vā tuṇhībhāvo’’ti (ma. ni. 1.273) pana vacanato yā kāci samāpatti ariyo tuṇhībhāvo nāma. Idha pana catutthajjhānikā aggaphalasamāpatti adhippetā.
现在,因为已经证得了这个境界,为了用譬喻说明他不被世间法所动摇,他说了“犹如山”这首偈颂。其中,“犹如山岩”:就像一座由整块石头构成的山,不是土山,也不是混合了土石的山,就是这个意思。“不动,善安立”:根基稳稳地扎住,不会被自然界的风所动摇。因此,因为彻底断尽了痴——而痴是一切不善法的根源,所以已断尽一切不善法的比丘,就像那座山不被自然界的风所动一样,也不会被世间法所动摇、所撼动。或者说,“痴尽”:这里指的是阿拉汉果与涅槃,因此“由痴尽”是指以证得涅槃和阿拉汉果——痴尽之因——而于四圣谛中善安立,即使不在等至中,也如山般不动摇,更何况在等至中——这是内在的意旨。巴利
Idāni tassādhigatattā lokadhammehi akampanīyataṃ upamāya pakāsento ‘‘yathāpi pabbato’’ti gāthamāha. Tattha yathāpi pabbato seloti, yathā silāmayo ekaghanaselo pabbato, na paṃsupabbato na missakapabbatoti attho. Acalo suppatiṭṭhitoti, suṭṭhu patiṭṭhitamūlo pakativātehi acalo akampanīyo hoti, tasmā arahattaṃ nibbānañca evaṃ mohakkhayā bhikkhu, pabbatova na vedhatīti mohassa anavasesappahānā, mohamūlakattā ca sabbākusalānaṃ pahīnasabbākusalo bhikkhu yathā so pabbato pakativātehi, evaṃ lokadhammehi na vedhati na kampati, mohakkhayoti vā yasmā arahattaṃ nibbānañca vuccati , tasmā mohakkhayāti mohakkhayassa hetu nibbānassa arahattassa ca adhigatattā catūsu ariyasaccesu suppatiṭṭhito asamāpannakālepi pabbato viya na vedhati, pageva samāpannakāleti adhippāyo.
现在,为了说明恶行只有戒行不清净的人才会去做,戒行清净的人不会做,而且对戒行清净的人来说,哪怕极微小的恶也会显得沉重而现前,他说了“无瑕者”等偈颂。它的意思是:由于没有贪等瑕疵,所以是“无瑕者”;这样的人在一切时候只寻求清净、无可指责的法。这样的善士,即使只是像毛端或发尖那么一点点恶,也会像遍布整个世界的云层一样显现出来。因此,像我这样的人,不应该被怀疑会做这种事——这就是所要表达的意思。巴利
Idāni pāpaṃ nāmetaṃ asucisīlo eva samācarati, na ca sucisīlo, sucisīlassa pana taṃ aṇumattampi bhāriyaṃ hutvā upaṭṭhātīti dassento ‘‘anaṅgaṇassā’’tiādigāthamāha . Tassattho – rāgādiaṅgaṇābhāvato anaṅgaṇassa sabbakālaṃ sucianavajjadhamme eva gavesantassa sappurisassa vālaggamattaṃ kesaggamattaṃ pāpassa lesamattampi sakalaṃ lokadhātuṃ pharitvā ṭhitaṃ abbhamattaṃ hutvā upaṭṭhāti, tasmā na evarūpe kamme mādisā āsaṅkitabbāti adhippāyo.
因为即使在没有烦恼的人身上,愚痴的人也会制造这样的诽谤,所以,为了教诫那些真正关心自己利益的人“应当认真地守护自己”,长老说了“如城”等偈颂。它的意思是:就像边境城镇的居民,为了守护内部,把城门、城墙等修得坚固,为了守护外部,把壁垒、壕沟等修得坚固,这样内外都得到守护;同样,你们也要提起正念,关闭内在的六扇门,不放弃守护这六扇门的正念。外在的六处如果被执取,就会伤害内在,所以要以不执取使它们也变得坚固,为了让它们进不来,不放弃守护这六扇门的正念而行动,从而保护自己。为什么呢?不要让时机从你们身边溜走。因为,如果不这样保护自己,那么这个人就会错过佛陀出世的时机、获得人身的时机、出生在中部地区的时机、获得正见的时机、六处完具的时机——这一切时机都会错过。愿那个时机不要从你们身边溜走。巴利
Yasmā nikkilesesupi andhabālā evarūpe apavāde samuṭṭhāpenti, tasmā atthakāmehi sakkaccaṃ attā rakkhitabboti ovādaṃ dento ‘‘nagaraṃ yathā’’tiādigāthamāha. Tassattho – yathā pana paccantanagaravāsīhi manussehi paccantaṃ nagaraṃ dvārapākārādīni thirāni karontehi saantaraṃ, uddāpaparikhādīni thirāni karontehi sabāhiranti santarabāhiraṃ guttaṃ karīyati, evaṃ tumhehipi satiṃ upaṭṭhapetvā ajjhattikāni cha dvārāni pidahitvā dvārarakkhitaṃ satiṃ avissajjetvā yathā gayhamānāni bāhirāni cha āyatanāni ajjhattikāni upaghātāya saṃvattanti, tathā aggahaṇena tānipi thirāni katvā tesaṃ appavesāya dvārarakkhitaṃ satiṃ appahāya vicarantā attānaṃ gopetha. Kasmā? Khaṇo vo mā upaccagā. Yo hi evaṃ attānaṃ na gopeti, taṃ puggalaṃ buddhuppādakkhaṇo, manussattabhāvakkhaṇo, majjhimadese uppattikkhaṇo, sammādiṭṭhiyā paṭiladdhakkhaṇo, channaṃ āyatanānaṃ avekallakkhaṇoti sabbopi ayaṃ khaṇo atikkamati, so khaṇo tumhe mā atikkamatūti.
长老就这样用这首偈颂教导了包括国王在内的众人和比丘们,接着为了表明自己对死和生心态平等、应做的事已经做完,又说了“我不喜悦死”等话。这些话的意思和下文讲过的一样。巴利
Evaṃ thero imāya gāthāya sarājikaṃ parisaṃ bhikkhū ca ovaditvā puna maraṇe jīvite ca attano samacittataṃ katakiccatañca pakāsento ‘‘nābhinandāmi maraṇa’’ntiādimāha. Taṃ heṭṭhā vuttatthameva (theragā. aṭṭha. 2.607).
这样说完之后,他看见自己般涅槃的时刻已经到来,就简要地给他们作了教诫,然后宣告自己即将般涅槃,说出了最后的偈颂。其中,“sampādetha appamādena”的意思是:应当以不放逸去圆满布施、持戒等应当圆满的善行。对于现世利益和来世利益等种种在家人的本分,在守护戒行、修习止禅、修习观禅这些方面,你们都要不放逸。“esā me anusāsanī”的意思是:在布施、持戒等事情上不要疏忽懈怠,这就是我的教诫、我的教导。巴利
Evaṃ pana vatvā attano parinibbānakālaṃ upaṭṭhitaṃ disvā saṅkhepeneva nesaṃ ovādaṃ datvā parinibbānaṃ pavedento osānagāthamāha. Tattha sampādethappamādenāti sampādetabbaṃ dānasīlādiṃ appamādena sampādetha, diṭṭhadhammikasamparāyikapabhede gahaṭṭhavatte sīlānurakkhaṇe samathaanuyoge vipassanābhāvanāya ca appamattā hotha. Esā me anusāsanīti dānasīlādīsu na pamajjathāti esā mama anusiṭṭhi ovādo.
这样显示了已达顶峰的利他修行之后,又把握住自利修行的顶点,说道:来吧,我将般涅槃,我已于一切处解脱。其中,我已于一切处解脱的意思是:我已从一切烦恼和一切有中彻底解脱,因此我必定会般涅槃。巴利
Evaṃ sikhāpattaṃ parahitapaṭipattiṃ dīpetvā attahitapaṭipattiyāpi matthakaṃ gaṇhanto ‘‘handāhaṃ parinibbissaṃ, vippamuttomhi sabbadhī’’ti āha. Tattha vippamuttomhi sabbadhīti sabbaso kilesehi bhavehi ca vippamutto amhi, tasmā ekaṃsena parinibbāyissāmīti.
说完这番话后,他就在空中结跏趺坐,进入火界定,全身燃烧起来,最终以无余涅槃界般涅槃。巴利
Evaṃ pana vatvā ākāse pallaṅkena nisinno tejodhātuṃ samāpajjitvā pajjalanto anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi.
2. 哥达多长老偈颂的注释巴利
2. Godattattheragāthāvaṇṇanā
“犹如良马”等偈颂,是尊者哥达多长老所说的。这件事的由来是怎样的呢?这位长老在过去诸佛在世时曾积集善行,在一次次投生中积累了能导向解脱的善业,在天界与人间流转受生。到这一尊佛出世的时候,他出生在舍卫城一个商队首领的家里,名叫哥达多。长大成人后,父亲去世,他操持家业,用五百辆牛车装载货物,往来各地做买卖维持生计,也随自己的能力行善积福。有一天,在旅途中,拉车的牛拉不动倒下了,人们没法把它扶起来。他就亲自走过去,使劲揪住牛尾巴。那头牛很生气,心想:“这个坏人不知道我力气大小,竟然这么用力揪我!”于是它用人话说:“喂,哥达多!这么长时间以来,我一直不隐藏自己的力气,替你拉货,今天实在没力气才倒下,你却这样狠狠地折磨我。好吧,等我死后,无论转生到哪里,都要变成有能力报复你的仇敌!”哥达多听了这话,心里生起强烈的警醒:“这样伤害众生,我过这种生活还有什么意思?”于是他舍弃全部家产,在一位大长老门下出家,修习观禅,不久就证得阿罗汉果,安住在禅定的快乐中。有一天,他对来到自己身边的在家和出家圣众,围绕世间法讲说佛法——巴利
Yathāpi bhaddotiādikā āyasmato godattattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinitvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ satthavāhakule nibbatto. Godattoti nāmena vayappatto pitari kālaṅkate kuṭumbaṃ saṇṭhapento pañcahi sakaṭasatehi bhaṇḍaṃ ādāya aparāparaṃ sañcaritvā vāṇijjena jīvikaṃ kappeti yathāvibhavaṃ puññānipi karoti. So ekadivasaṃ antarāmagge dhure yuttagoṇe vahituṃ asakkonte patite manussesu taṃ vuṭṭhāpetuṃ asakkontesu sayameva gantvā taṃ naṅguṭṭhe gāḷhaṃ vijjhi. Goṇo ‘‘ayaṃ asappuriso mama balābalaṃ ajānanto gāḷhaṃ vijjhatī’’ti kuddho manussavācāya, ‘‘bho godatta, ahaṃ ettakaṃ kālaṃ attano balaṃ aniguhanto tuyhaṃ bhāraṃ vahiṃ, ajja pana asamatthabhāvena patitaṃ maṃ ativiya bādhasi, hotu, ito cavitvā nibbattanibbattaṭṭhāne taṃ bādhetuṃ samattho paṭisattu bhaveyya’’nti patthanānurūpena akkosi. Taṃ sutvā godatto ‘‘evaṃ nāma satte bādhetvā kiṃ imāya jīvikāyā’’ti saṃvegajāto sabbaṃ vibhavaṃ pahāya aññatarassa mahātherassa santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ patvā samāpattisukhena vītināmento ekadivasaṃ attano santikaṃ upagatānaṃ gahaṭṭhapabbajitānaṃ ariyagaṇānaṃ lokadhamme ārabbha dhammaṃ kathento –
就像一匹良种的好马,被套上车辕,就能扛起重担;
被压垮而极度疲惫,不脱离轭。巴利
‘‘Yathāpi bhaddo ājañño, dhure yutto dhurassaho; Mathito atibhārena, saṃyugaṃ nātivattati.
就像大海被水填满一样,那些以智慧得到满足的人,
他们不轻视别人,这正是众生的圣法。巴利
‘‘Evaṃ paññāya ye tittā, samuddo vārinā yathā; Na pare atimaññanti, ariyadhammova pāṇinaṃ.
到了时候,他们就被时间控制;陷入存在与不存在的支配之中。
人们陷入痛苦,那些青年就在这里悲伤。巴利
‘‘Kāle kālavasaṃ pattā, bhavābhavavasaṃ gatā; Narā dukkhaṃ nigacchanti, tedha socanti māṇavā.
人们因为快乐的境况而得意忘形,因为痛苦的境况而萎靡消沉。
愚人被两种东西害死,因为他们没有如实看清。巴利
‘‘Unnatā sukhadhammena, dukkhadhammena conatā; Dvayena bālā haññanti, yathābhūtaṃ adassino.
那些在苦与乐中超越了中间结缚的人;
他们稳稳站立,就像门柱一样,既不高傲也不卑下。巴利
‘‘Ye ca dukkhe sukhasmiñca, majjhe sibbinimaccagū; Ṭhitā te indakhīlova, na te unnataonatā.
不因得到利养,也不因得不到利养;不因名声,也不因称誉。
不因责骂而称赞,不因称赞而责骂;不因苦而乐,不因乐而苦。巴利
‘‘Na heva lābhe nālābhe, na yase na ca kittiyā; Na nindāyaṃ pasaṃsāya, na te dukkhe sukhamhi ca.
他们在一切地方都不被沾染,就像水珠落在莲叶上一样。
在任何地方,智者都安乐;在任何地方,都无人能战胜他们。巴利
‘‘Sabbattha te na limpanti, udabinduva pokkhare; Sabbattha sukhitā dhīrā, sabbattha aparājitā.
如法却得不到,以及不如法却得到;
如法却得不到,也比不如法而得到更好。巴利
‘‘Dhammena ca alābho yo, yo ca lābho adhammiko; Alābho dhammiko seyyo, yañce lābho adhammiko.
少智慧的人得到名声,而智者却名声扫地;
对智者来说,银子更好,而非愚人的名声。巴利
‘‘Yaso ca appabuddhīnaṃ, viññūnaṃ ayaso ca yo; Ayasova seyyo viññūnaṃ, na yaso appabuddhinaṃ.
愚者的称赞,与智者的呵责;
被智者责备,比被愚者称赞更好。巴利
‘‘Dummedhehi pasaṃsā ca, viññūhi garahā ca yā; Garahāva seyyo viññūhi, yañce bālappasaṃsanā.
还有由欲望带来的快乐,以及由远离带来的痛苦;
由远离带来的苦是更好的,由欲望产生的乐也是更好的。巴利
‘‘Sukhañca kāmamayikaṃ, dukkhañca pavivekiyaṃ; Pavivekadukkhaṃ seyyo, yañce kāmamayaṃ sukhaṃ.
以不如法的方式活着,以及如法地死去;
宁可依法而死,也胜过不如法地活着。巴利
‘‘Jīvitañca adhammena, dhammena maraṇañca yaṃ; Maraṇaṃ dhammikaṃ seyyo, yañce jīve adhammikaṃ.
那些已经断除欲贪和瞋恚、内心寂静的人,在一次次的生命轮回中。
他们行走在世间,心无执著,对他们来说,没有可爱与不可爱。巴利
‘‘Kāmakopappahīnā ye, santacittā bhavābhave; Caranti loke asitā, natthi tesaṃ piyāpiyaṃ.
修习了觉支、根和力之后,
证得至高寂静后,无漏者般涅槃。他诵出了这些偈颂。巴利
‘‘Bhāvayitvāna bojjhaṅge, indriyāni balāni ca; Pappuyya paramaṃ santiṃ, parinibbantināsavā’’ti. – imā gāthā abhāsi;
在这里,“良骏”是指牛群中的良种骏牛。“套在车辕上”是指被系在车辕上。“能承受车辕”是指能拉车辕的负重者。这里为了偈颂读起来顺畅,按双音节词的方式作了解释,意思是能够运载车乘的重负。“被过度重压所折磨”是指被超出常规的沉重负担所压迫。“被践踏”也是一种文本读法,意思相同。“轭”是指放在自己肩上的轭,它不会越过、不会超出,也就是说,它不会挣脱轭、扔掉重担就停下来。“如此”是说:正如那匹负重的良马,凭着自己良骏的本性,凭着自己的坚毅和勇猛,不越过、不抛弃自己的负担;同样,那些像大海被雨水充满一样,以世间和出世间的智慧而满足、充实、圆满的人,不会轻视、不会蔑视那些智慧低劣的人。这里说明了其中的道理:“这就是众生的圣法”——在众生当中,这就是圣者的法:因为他们自己的智慧已经圆满,所以不会像凭借得到利养等而抬高自己那样,也不会凭借失去利养等而贬低他人。巴利
Tattha ājaññoti, usabhājānīyo. Dhure yuttoti, sakaṭadhure yojito. Dhurassahoti, dhuravāho. Gāthāsukhatthañcettha dvisakārato niddeso kato, sakaṭabhāraṃ vahituṃ samatthoti attho. Mathito atibhārenāti, atibhārena garubhārena pīḷito. ‘‘Maddito’’tipi pāḷi, so evattho. Saṃyuganti, attano khandhe ṭhapitaṃ yugaṃ nātivattati na atikkāmeti, sammā yo uddharitvā dhuraṃ chaḍḍetvā na tiṭṭhati. Evanti yathā so dhorayho attano bhadrājānīyatāya attano dhīravīratāya attano bhāraṃ nātivattati na pariccajati, evaṃ ye vārinā viya mahāsamuddo lokiyalokuttarāya paññāya tittā dhātā paripuṇṇā, te pare nihīnapaññe na atimaññanti, na paribhavanti. Tattha kāraṇamāha ‘‘ariyadhammova pāṇina’’nti, pāṇinaṃ sattesu ayaṃ ariyānaṃ dhammo yadidaṃ tesaṃ paññāya pāripūriṃ gatattā lābhādinā attānukkaṃsanaṃ viya alābhādinā paresaṃ avambhanaṃ.
像这样,先显示圣者因为智慧圆满而安住在快乐中,接着为了显示非圣者因为没有这种智慧而安住在痛苦中,所以说了“时”等话。其中,“时”是指具足利养、不利养等的时候。“随其时力而到达”是指他们被利养等时机所支配,因为利养等而欢喜,因为不利养等而忧愁,这就是意思。“随有与无有之支配而趣”是指他们被有与无有的力量所支配,随顺增长和衰退。那些人到达苦,他们在此忧愁,被称为“青年”的众生——这些被称为“青年”的众生,由于利养、不利养等,由于增长与衰退,而陷入爱着与违逆,在今世忧愁,来世则遭受地狱等之苦——这便是此句的含义巴利
Evaṃ paññāpāripūriyā ariyānaṃ sukhavihāraṃ dassetvā tadabhāvato anariyānaṃ dukkhavihāraṃ dassetuṃ ‘‘kāle’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāleti lābhālābhādinā samaṅgībhūtakāle. Kālavasaṃ pattāti lābhādikālassa ca vasaṃ upagatā, lābhādinā somanassitā alābhādinā ca domanassitāti attho. Bhavābhavavasaṃ gatāti bhavassa abhavassa ca vasaṃ upagatā vuddhihāniyo anuvattantā te. Narā dukkhaṃ nigacchanti, tedha socanti māṇavāti te narā ‘‘māṇavā’’ti laddhanāmā sattā lābhālābhādivasena vuddhihānivasena anurodhapaṭivirodhaṃ āpannā idhaloke socanti, paraloke ca nirayādidukkhaṃ gacchanti pāpuṇantīti attho.
“高扬”等说法,也是从世间法的角度,说明众生只会走向不利。其中,“由乐法而高扬”:因为乐的原因、乐的助缘,也就是财富圆满等,而变得高扬,意思是因财富带来的骄慢等而陶醉。“由苦法而低沉”:因为苦的原因、苦的助缘,也就是财富衰败等,而变得低下,因贫穷等而陷入卑贱。“由二法”:就是由前面说的“高扬”和“低沉”这两种,或者由得利、失利等两种,愚昧的凡夫被击垮,因为随喜和抗拒而受到伤害、受到折磨。为什么?因为他们没有如实看见,未能如实地了知法的本性,没有遍知诸蕴,也没有断除烦恼,所以如此。也有人读作“由不如实见”,意思是“因为没有如实看见”。至于“于苦、于乐、于中,超越缝线者”——这是说那些圣者,对于苦受、乐受以及不苦不乐受,通过证得最上之道,超越了与这些受相连的、属于欲贪的“缝线”,也就是贪爱。他们像门槛一样,不被世间法之风吹动而安住;他们不会高扬或低沉,任何时候都不会高扬或低沉,因为完全没有随喜与抗拒。巴利
‘‘Unnatā’’tiādināpi lokadhammavasena sattānaṃ anatthappattimeva dasseti. Tattha unnatā sukhadhammenāti sukhahetunā sukhapaccayena bhogasampattiādinā unnatiṃ gatā, bhogamadādinā mattāti attho. Dukkhadhammena conatāti dukkhahetunā dukkhapaccayena bhogavipattiādinā nihīnataṃ gatā dāliddiyādinā kāpaññataṃ pattā. Dvayenāti yathāvuttena unnationatidvayena lābhālābhādidvayena vā bālaputhujjanā haññanti, anurodhapaṭivirodhavasena vibādhīyanti pīḷiyanti. Kasmā? Yathābhūtaṃ adassino yasmā te dhammasabhāvaṃ yāthāvato nabbhaññaṃsu, pariññātakkhandhā pahīnakilesā ca na honti, tasmāti attho. ‘‘Yathābhūtaṃ adassanā’’tipi paṭhanti, adassanahetūti attho. Ye ca dukkhe sukhasmiñca, majjhe sibbinimaccagūti ye pana ariyā dukkhavedanāya sukhavedanāya majjhattatāvedanāya ca tappaṭibaddhaṃ chandarāgabhūtaṃ sibbiniṃ taṇhaṃ aggamaggādhigamena accagū atikkamiṃsu, te indakhīlo viya vātehi lokadhammehi asampakampiyā ṭhitā, na te unnataonatā, kadācipi unnatā vā onatā vā na honti sabbaso anunayapaṭighābhāvato.
像这样,先说明阿罗汉在受上不染着,现在又分析世间法,说明他在一切处都不染着,于是说了“na heva”等话。其中,“利”是指获得衣等资具的时候;“衰”是指这些资具得不到或消失的时候;“毁”是指眷属减少和不被称赞;“誉”是指背后被人称赞、名声远播;“讥”是指当面被责备;“称”是指当面赞叹功德;“苦”是指苦生起时;“乐”在这里也是同样的道理。巴利
Evaṃ vedanādhiṭṭhānaṃ arahato anupalepaṃ dassetvā idāni lokadhamme vibhajitvā sabbatthakamevassa anupalepaṃ dassento ‘‘na hevā’’tiādimāha. Tattha lābheti cīvarādīnaṃ paccayānaṃ paṭilābhe. Alābheti tesaṃyeva appaṭilābhe apagame. Na yaseti parivārahāniyaṃ akittiyañca. Kittiyāti parammukhā kittane patthaṭayasatāyaṃ. Nindāyanti sammukhā garahāyaṃ. Pasaṃsāyanti, paccakkhato guṇābhitthavane. Dukkheti dukkhe uppanne. Sukheti etthāpi eseva nayo.
“于一切处”是指:在前面所说的八种世间法中的任何一种,或者一切以色等为对象的境界中,那些漏尽者都不沾染,因为他们已经彻底断尽了一切烦恼。就像什么呢?就像荷叶上的水滴,虽然附着停留在荷叶上,却不会沾染荷叶,水滴和荷叶互不相系;同样,这些漏尽者对于现前的利养等事,以及出现在根门前的色等所缘,也都互不相系。正因为如此,这些坚定而智慧的人,在一切利养等境中,以智慧现见,没有可爱相和忧恼等,所以安乐而住;又因为不会被利养等所压倒,所以在一切处,他们确实是不被击败的人。巴利
Sabbatthāti sabbasmiṃ yathāvutte aṭṭhavidhepi lokadhamme, sabbattha vā rūpādike visaye te khīṇāsavā na limpanti sabbaso pahīnakilesattā. Yathā kiṃ? Udabinduva pokkhare yathā kamaladale jalabindu allīyitvā ṭhitampi tena na limpati, jalabindunā ca kamaladalaṃ, aññadatthu visaṃsaṭṭhameva, evametepi upaṭṭhite lābhādike, āpāthagate rūpādiārammaṇe ca visaṃsaṭṭhā evaṃ. Tato eva dhīrā paṇḍitā sabbattha lābhādīsu ñāṇamukhena piyanimittānaṃ sokādīnañca abhāvato sukhitā lābhādīhi ca anabhibhavanīyato sabbattha aparājitāva honti.
现在,为了在得与失等当中确定哪个更好而作说明,所以说了“如法……”等话。其中,“如法而不得”:是指一个护持法的人因为这个原因而得不到利养,也就是利养没有了、利养损失了。而那种由非法、不如法、被佛陀所呵责的方式产生的利养,在这两者——如法的不得和非法的得——当中,如法的不得能带来法,是更好的。也就是说,当一个人舍弃那样的利养时,他的不善法会减少,善法会增长,这样的不得利养更值得称赞、更有利益。至于“非法的得”:就是由非法产生的利养,那是不好的——这就是这里的意思。巴利
Idāni lābhālābhādīsu seyyaṃ niddhāretvā dassento ‘‘dhammenā’’tiādimāha. Tattha dhammena ca alābho yoti yo dhammaṃ rakkhantassa taṃnimittaṃ alābho lābhābhāvo, lābhahāni. Yo ca lābho adhammiko adhammena aññāyena buddhapaṭikuṭṭhena vidhinā uppanno, tesu dvīsu alābho dhammiko dhammāvaho seyyo, yādisaṃ lābhaṃ parivajjantassa akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, tādiso alābho pāsaṃsataro atthāvaho. Yañce lābho adhammikoti yo lābho adhammena uppanno, so na seyyoti adhippāyo.
在少慧的人那里得到名声,在智者那里却失去名声,意思是说:一个人因为少慧、劣慧的人而得到名声,又因为智者、有智慧的人而失去名声、名声受损。在这两者当中,对智者来说,失去名声反而更好。因为智者会希望自己的名声受损,这样一来,他的不善法就会减退,善法就会增长,而这样一个有潜能的人也会舍弃那些并非真实功德的品质,安住在真实的功德上。对少慧的人来说,因为靠的是劣慧者,所以那种名声并不更好;他们甚至会通过宣扬不真实的功德来制造名声,而这种名声对那个人来说,在现世会带来智者的呵责等,在来世会带来堕入恶趣的苦和杂染等,毫无利益。因此世尊说:“利得、名声、恭敬,以及邪得的名声”,又说:“恭敬能杀死无德之人”。巴利
Yasoca appabuddhīnaṃ, viññūnaṃ ayaso ca yoti yo appabuddhīnaṃ duppaññānaṃ vasena puggalassa yaso labbhati, yo ca viññūnaṃ paṇḍitānaṃ vasena ayaso yasahāni. Imesu dvīsu ayasova seyyo viññūnaṃ. Te hissa yathā akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evaṃ yasahāniṃ iccheyyuṃ, tathā ca bhabbajātiko taṃ aguṇaṃ pahāya guṇe patiṭṭheyya. Na yaso appabuddhīnanti duppaññānaṃ vasena yaso seyyo hoti, te hi abhūtaguṇābhibyāhāravasenāpi naṃ uppādeyyuṃ, so cassa idha ceva viññūgarahādinā samparāye ca duggatiyaṃ dukkhaparikkilesādinā anatthāvaho. Tenāha bhagavā – ‘‘lābho siloko sakkāro, micchāladdho ca yo yaso’’ti (su. ni. 440) ‘‘sakkāro kāpurisaṃ hantī’’ti (cūḷava. 335; a. ni. 4.68) ca.
“愚者”就是指没有智慧的人。“凡是愚者的称赞”,就是指愚人、无知者所作的任何称赞。巴利
Dummedhehīti, nippaññehi. Yañce bālappasaṃsanāti bālehi aviddasūhi yā nāma pasaṃsanā.
“由欲所成”是指由事欲所成,依于五欲功德而生起。而“远离之苦”是指从远离中产生的、以身体疲劳的方式生起的、由不舒适的坐卧等折磨为因的身体之苦。不过,这种苦因为不带有染着、又能作为出离轮回的强有力助缘,所以为智者所称赞。因此说:“远离之苦更殊胜。”巴利
Kāmamayikanti vatthukāmamayaṃ, kāmaguṇe paṭicca uppannaṃ. Dukkhañca pavivekiyanti pavivekato nibbattaṃ kāyakilamathavasena pavattaṃ visamāsanupatāpādihetukaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ, taṃ pana nirāmisavivaṭṭūpanissayatāya viññūnaṃ pāsaṃsā. Tena vuttaṃ ‘‘pavivekadukkhaṃ seyyo’’ti.
“以非法谋生”:指用非法手段维持生活,为了活命而做非法的事。“如法而死”:意思是,当有人威胁说“谁要是不做这个恶事,我就杀了他”,即使那人因此被杀,也不去做那件恶事,不破坏正法。为了正法而这样死去,是如法的、更殊胜的。这样的死,因为没有背离正法,所以是如法的;又因为它能让人投生天界,还能成为证得涅槃的助缘,所以更受智者称赞。正如经中所说:巴利
Jīvitañcaadhammenāti adhammena jīvikakappanaṃ jīvitahetu adhammacaraṇaṃ. Dhammena maraṇaṃ nāma ‘‘imaṃ nāma pāpaṃ akarontaṃ taṃ māressāmī’’ti kenaci vutte mārentepi tasmiṃ pāpaṃ akatvā dhammaṃ avikopentassa dhammahetumaraṇaṃ dhammikaṃ seyyoti tādisaṃ maraṇaṃ dhammato anapetattā dhammikaṃ saggasampāpanato nibbānupanissayato ca viññūnaṃ pāsaṃsataraṃ. Tathā hi vuttaṃ –
为了保住最重要的身体部位,可以舍弃财富;为了保住性命,可以舍弃身体部位。
一个忆念正法的人,应当舍弃肢体、财富,乃至一切生命。巴利
‘‘Caje dhanaṃ aṅgavarassa hetu, aṅgaṃ caje jīvitaṃ rakkhamāno; Aṅgaṃ dhanaṃ jīvitañcāpi sabbaṃ, caje naro dhammamanussaranto’’ti. (jā. 2.21.470);
如果一个人想靠违背正法、偏离正法的方式谋生,他就不该去做这种营生,因为这种做法会被智者批评,还会让人堕入恶道。这就是这句话的意思。巴利
Yañce jīve adhammikanti puriso yaṃ dhammato apetaṃ jīvikaṃ jīveyya, taṃ na seveyya viññūhi garahitattā apāyasampāpanato cāti adhippāyo.
现在,为了从原因上说明前面所说的不染着,就说了“已断贪欲和嗔恚”等偈颂。巴利
Idāni yathāvuttaṃ khīṇāsavānaṃ anupalepaṃ kāraṇato dassento ‘‘kāmakopapahīnā’’tiādigāthamāha.
在这里,“已断贪与嗔”是指:通过圣道,一切随顺与违逆的反应都已被彻底断除。“心寂静于有与非有”是指:在微细和广大的生存状态中,因为烦恼的热恼已被彻底断尽,所以内心寂静。“于世间”是指蕴等世间。“无依”是指不依止渴爱和邪见。“对他们而言没有可爱与不可爱”是指:那些漏尽者在任何利养等境遇中,或在色等对象上,都没有可爱或不可爱的东西,因为以这些为因的烦恼已被彻底根除。巴利
Tattha kāmakopapahīnāti ariyamaggena sabbasova pahīnā anurodhapaṭivirodhā. Santacittā bhavābhaveti khuddake ceva mahante ca bhave anavasesapahīnakilesapariḷāhatāya vūpasantacittā. Loketi khandhādiloke. Asitāti taṇhādiṭṭhinissayavasena anissitā. Natthi tesaṃ piyāpiyanti tesaṃ khīṇāsavānaṃ katthaci lābhādike rūpādivisaye ca piyaṃ vā apiyaṃ vā natthi, taṃnimittānaṃ kilesānaṃ sabbaso samucchinnattā.
现在,为了说明他们是通过怎样的修习而达到这种境界的,在开示无余涅槃界时,为了点出其中的顶点,说出了结尾偈颂“修习之后……”。其中“证得”就是到达、获得的意思。其余部分和前面所说的一样。而这些偈颂,也正是这位长老的证悟宣言。巴利
Idāni yāya bhāvanāya te evarūpā jātā, taṃ dassetvā anupādisesāya nibbānadhātuyā desanāya kūṭaṃ gaṇhanto ‘‘bhāvayitvānā’’ti osānagāthamāha. Tattha pappuyyāti, pāpuṇitvā. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva. Imā eva ca gāthā therassa aññābyākaraṇāpi ahesuṃ.