王施长老偈的注释巴利
1. Rājadattattheragāthāvaṇṇanā
在《五集》中,以“比丘前往尸林……”等开头的偈颂,是具寿王施长老所说的。它的缘起是什么呢?这位长老过去也曾在诸佛那里积集善行,在一次次生命中积累能助成解脱的福德,距今第十四劫、世间没有佛出世的时代,他出生在一户良善人家,长大后有一天因为某件事走进森林,在那里看见一位独觉佛坐在树下,心里生起清净信心,就把极为清净的庵婆吒果供养出去。他凭着这份福业,在天界和人间流转,到了现在这位佛出世的时代,投生在舍卫城一位商主家中。因为他的父母取悦了大王毗沙门而获得这个儿子,就给他取名叫“王施”。他成年后,用五百辆车载着货物,为了经商前往王舍城。那时王舍城里有一个妓女,容貌美丽、看上去很悦目,因为姿色极其出众,每天能收入一千金。这位商主之子就每天给那妓女一千金,和她一起生活。没过多久,他把所有财产都耗尽了,变成穷人,连吃的穿的都得不到,只好到处流浪,内心生起强烈的警醒。有一天,他和一些在家信众一起去了竹林精舍。巴利
Pañcakanipāte bhikkhu sivathikaṃ gantvātiādikā āyasmato rājadattattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro, tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto, ito catuddase kappe buddhasuññe loke kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto, ekadivasaṃ kenacideva karaṇīyena vanantaṃ upagato tattha aññataraṃ paccekabuddhaṃ rukkhamūle nisinnaṃ disvā pasannamānaso suparisuddhaṃ ambāṭakaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ satthavāhakule nibbatti. Tassa mahārājaṃ vessavaṇaṃ ārādhetvā paṭiladdhabhāvato mātāpitaro rājadattoti nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto pañcahi sakaṭasatehi bhaṇḍaṃ ādāya vāṇijjavasena rājagahaṃ agamāsi. Tena ca samayena rājagahe aññatarā gaṇikā abhirūpā dassanīyā paramasobhaggayogato divase divase sahassaṃ labhati. Atha so satthavāhaputto divase divase tassā gaṇikāya sahassaṃ datvā saṃvāsaṃ kappento nacirasseva sabbaṃ dhanaṃ khepetvā duggato hutvā ghāsacchādanamattampi alabhanto ito cito ca paribbhamanto saṃvegappatto ahosi. So ekadivasaṃ upāsakehi saddhiṃ veḷuvanaṃ agamāsi.
那时,导师被大众围绕,坐着说法。他坐在大众边缘,在导师面前听了法,生起信心,于是出家,受持头陀支,住在墓地。当时,另有一个商队主之子,给了那个妓女一千金,和她一起生活。那妓女看到他手里有贵重的宝物,起了贪心,就指使别的浪荡男子把他杀了,拿走了那件宝物。后来,那个商队主之子的人听说了这件事,就派了密探去。他们夜里进入那妓女的家,没有伤到她的皮肤等部位,就把她杀了,扔到墓地。王施长老为了取不净相,在墓地来回经行。他走到那妓女的尸体旁,想对它作厌恶的如理作意。他作了好几次如理作意,但因为她刚死不久,皮肤还没被狗、豺狼等啃咬破坏,加上那副模样,他没能如理作意,反而对她生起了欲贪。他心里惊慌不安,责备自己的心。过了一会儿,他退到一边,重新取起初现的不净相,如理作意,生起了禅那。他以那禅那为根基,开始修观,当下就证得了阿罗汉果。因此,《譬喻经》中这样说(《譬喻·长老》2.44.55-59):巴利
Tena ca samayena satthā mahatiyā parisāya parivuto dhammaṃ desento nisinno hoti. So parisapariyante nisīditvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā dhutaṅgāni samādiyitvā susāne vasati. Tadā aññataropi satthavāhaputto sahassaṃ datvā tāya gaṇikāya saha vasati. Sā ca gaṇikā tassa hatthe mahaggharatanaṃ disvā lobhaṃ uppādetvā aññehi dhuttapurisehi taṃ mārāpetvā taṃ ratanaṃ gaṇhi. Atha tassa satthavāhaputtassa manussā taṃ pavattiṃ sutvā ocarakamanusse pesesuṃ. Te rattiyaṃ tassā gaṇikāya gharaṃ pavisitvā chaviādīni anupahacceva taṃ māretvā sivathikāya chaḍḍesuṃ. Rājadattatthero asubhanimittaṃ gahetuṃ susāne vicaranto tassā gaṇikāya kaḷevaraṃ paṭikkulato manasi kātuṃ upagato katipayavāre yoniso manasi katvā aciramatabhāvato soṇasiṅgālādīhi anupahatachavitāya visabhāgavatthutāya ca ayoniso manasikaronto, tattha kāmarāgaṃ uppādetvā saṃviggataramānaso attano cittaṃ paribhāsitvā muhuttaṃ ekamantaṃ apasakkitvā ādito upaṭṭhitaṃ asubhanimittameva gahetvā yoniso manasikaronto jhānaṃ uppādetvā taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā tāvadeva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.44.55-59) –
在林中见到佛陀,这位无师自悟、无人能胜的觉者,
我摘下庵婆多伽果,供养给了那位自成的觉者。
距今三十一劫,那时我供养了那个果实;
我不再经历恶趣,这就是布施果实的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Vipine buddhaṃ disvāna, sayambhuṃ aparājitaṃ; Ambāṭakaṃ gahetvāna, sayambhussa adāsahaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他回顾自己的修行,心中生起喜悦与欢欣——巴利
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pītisomanassajāto –
比丘去到墓地,看见一具被丢弃的女尸;
被丢在坟场里,浑身爬满蛆虫,正被蛆虫啃食。巴利
‘‘Bhikkhu sivathikaṃ gantvā, addasa itthimujjhitaṃ; Apaviddhaṃ susānasmiṃ, khajjantiṃ kimihī phuṭaṃ.
有些人看到死尸,就对这邪恶的东西感到厌恶;
欲贪冒了出来,我却像个盲人,随波逐流。巴利
‘‘Yañhi eke jigucchanti, mataṃ disvāna pāpakaṃ; Kāmarāgo pāturahu, andhova savatī ahuṃ.
在米饭煮熟之前,我就离开了那个地方。
我具足正念与正知,坐到一旁。巴利
‘‘Oraṃ odanapākamhā, tamhā ṭhānā apakkamiṃ; Satimā sampajānohaṃ, ekamantaṃ upāvisiṃ.
从那时起,我生起了如理作意;
过患显现了,厌离也稳稳地建立起来。巴利
‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha; Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.
从那时起,我的心解脱了。看啊,这就是法的善妙本性。
三明已经证得,佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –
他说了这五首偈颂。巴利
Imā pañca gāthā abhāsi.
这里,比丘前往坟场:是说比丘因为看见轮回中的可怕,为了修不净业处,就走到埋尸的荒野坟场去。这里的“比丘”,是长老在说自己。“女人”:在母胎里,精血凝结,以众生相续的方式而称为女人,也就是女性。按照自性语的表达方式,也叫“女人”。至于不孕的女人等,因为情况相似,又没有超出这种自性,所以也沿用这个称呼。这里说的“女人”,是指女尸。“被丢弃的”:就是被抛弃了,因为是被扔弃的,所以是以毫不留恋的心丢掉的。“正被虫啮食”:尸身充满蛆虫,正遭虫啖食。巴利
Tattha bhikkhu sivathikaṃ gantvāti saṃsāre bhayassa ikkhanato bhikkhu, asubhakammaṭṭhānatthaṃ āmakasusānaṃ upagantvā. ‘‘Bhikkhū’’ti cetaṃ attānaṃ sandhāya thero sayaṃ vadati. Itthinti thīyati ettha sukkasoṇitaṃ sattasantānabhāvena saṃhaññatīti thī, mātugāmo. Evañca sabhāvaniruttivasena ‘‘itthī’’tipi vuccati. Vañjhādīsu pana taṃsadisatāya taṃsabhāvānativattanato ca tabbohāro. ‘‘Itthī’’ti itthikaḷevaraṃ vadati. Ujjhitanti pariccattaṃ ujjhaniyattā eva apaviddhaṃ anapekkhabhāvena khittaṃ. Khajjantiṃ kimihī phuṭanti kimīhi pūritaṃ hutvā khajjamānaṃ.
有些人看到死尸就感到厌恶,觉得那是邪恶的东西。这具死尸因为寿命、体温和意识都已经消失,所以是邪恶的、低劣的、卑下的,一些生性洁净的人对它感到厌恶,连看都不想看。欲贪生起了——在那具腐尸上,由于不如理作意力量很强,我的欲贪生起了、冒出来了。我就像盲人一样——在那具尸体上,从九个孔窍不断流出不净之物,因为我看不到它的不净本质,就像盲人一样。因此他说:巴利
Yañhi eke jigucchanti, mataṃ disvāna pāpakanti yaṃ apagatāyuusmāviññāṇatāya mataṃ kaḷevaraṃ pāpakaṃ nihīnaṃ lāmakaṃ eke cokkhajātikā jigucchanti, oloketumpi na icchanti. Kāmarāgo pāturahūti tasmiṃ kuṇape ayonisomanasikārassa balavatāya kāmarāgo mayhaṃ pāturahosi uppajji. Andhova savatī ahunti tasmiṃ kaḷevare navahi dvārehi asuciṃ savati sandante asucibhāvassa adassanena andho viya ahosiṃ. Tenāha –
被贪欲控制的人,不知义,也看不见法。
那时,当贪欲征服人时,就有极度的黑暗。巴利
‘‘Ratto atthaṃ na jānāti, ratto dhammaṃ na passati; Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti ca.
“婆罗门,欲贪确实会让人盲目,会让人没有眼睛”等等。不过,这里有些人加上一个“t”音,解释说意思是“被烦恼缠扰而不能自主,或者受烦恼支配”。另一些人则把巴利文读成“andhova asati ahu”,解释说意思是“因为欲贪而变成盲人之后,就失去了正念”。但这两种说法在巴利原文里都不存在。巴利
‘‘Kāmacchando kho, brāhmaṇa, andhakaraṇo acakkhukaraṇo’’ti ca ādi. Keci panettha takārāgamaṃ katvā ‘‘kilesapariyuṭṭhānena avasavatti kilesassa vā vasavattī’’ti atthaṃ vadanti. Apare ‘‘andhova asati ahu’’nti pāḷiṃ vatvā ‘‘kāmarāgena andho eva hutvā satirahito ahosi’’nti atthaṃ vadanti. Tadubhayaṃ pana pāḷiyaṃ natthi.
在煮饭完成之前:比煮饭完成更早,也就是以洗净浸透的米、用量器煮饭所需的那段时间,比那更早,甚至以更快的时间驱除贪欲。我从那个地方离开——那个让我一站在那里贪欲就生起的地方,我从那里避开、退走了。退走之后,我具念正知,安立沙门想,以念处作意而具念,以正确了知诸法自性而正知,然后走到一边,结跏趺坐。坐下之后,如理作意便在我心中生起,一切如前所说。巴利
Oraṃ odanapākamhāti odanapākato oraṃ, yāvatā kālena suparidhotatintataṇḍulanāḷiyā odanaṃ pacati, tato orameva kālaṃ, tatopi lahukālena rāgaṃ vinodento, tamhā ṭhānā apakkamiṃ yasmiṃ ṭhāne ṭhitassa me rāgo uppajji, tamhā ṭhānā apakkamiṃ apasakkiṃ. Apakkantova satimā sampajānohaṃ samaṇasaññaṃ upaṭṭhapetvā satipaṭṭhānamanasikāravasena satimā, sammadeva dhammasabhāvajānanena sampajāno ca hutvā ekamantaṃ upāvisiṃ, pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdiṃ. Nisinnassa ca tato me manasīkāro, yoniso udapajjathātiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayamevāti.
第二 须菩提长老偈的注释巴利
2. Subhūtattheragāthāvaṇṇanā
“如同非轭”等偈颂,是具寿须菩提长老的偈颂。它的由来是怎样的呢?这位长老也曾在过去诸佛那里积修功德,在一次次投生中不断累积福德。到了迦叶世尊的时代,他出生在波罗奈城一个居士大富长者家中。长大后,有一天在世尊面前听闻佛法,心生净信,便皈依三宝、受持戒律,每月八次用四种香料熏香世尊的香室。凭着这份善业,他无论投生到哪里,身体都带着妙香。到了现在这尊佛出世的时代,他出生在摩揭陀国一个居士家中,取名须菩提。成年后,因为心向出离,他舍弃了在家生活,到外道中出家,但在那里得不到真正的精髓。后来,他看到优波提舍、拘律陀、施罗等许多沙门婆罗门在世尊座下出家,享受着沙门的安乐,便对佛陀的教法生起信心,于是也出家修行。他让亲教师和戒师都感到满意,受取了禅修业处后,住在远离之处精勤修行,增长观智,最终证得了阿罗汉果。因此,《譬喻经》中这样说(《譬喻经·长老偈》2.55.272-308)——巴利
Ayogetiādikā āyasmato subhūtattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto kassapassa bhagavato kāle bārāṇasiyaṃ gahapatimahāsālakule nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ sutvā pasannamānaso saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya māse māse aṭṭhakkhattuṃ catujjātiyagandhena satthu gandhakuṭiṃ opuñjāpesi. So tena puññakammena nibbattanibbattaṭṭhāne sugandhasarīro hutvā, imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe gahapatikule nibbattitvā subhūtoti laddhanāmo vayappatto, nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ pahāya titthiyesu pabbajitvā tattha sāraṃ alabhanto, satthu santike upatissakolitaselādike bahū samaṇabrāhmaṇe pabbajitvā sāmaññasukhaṃ anubhavante disvā sāsane paṭiladdhasaddho pabbajitvā ācariyupajjhāye ārādhetvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā vivekavāsaṃ vasanto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.55.272-308) –
在这贤劫中,有一位名声广大的梵天后裔;
他名叫迦叶,是依种姓取的名字,在能说法的人当中最为殊胜,出现在世间。
具足随形好,及三十二种殊胜相;
一寻身光环绕着他,光芒交织成网,遍覆全身。
他安稳如月,又如太阳般放射光芒。
他像云一样把热恼熄灭,像大海一样是功德的汇聚处。
以戒如大地,以定如雪山。
以智慧如虚空,无所执著如风。
那时我投生在波罗奈城的一个大族家里;
财富和谷物都很丰足,各种珍宝堆积如山。
在众多眷属的围绕中,安坐着的世间导师;
我上前亲耳听闻了那法,它像甘露一样,能摄住人心。
他具备三十二种大人相,就像带着星宿的月天子一样;
具足随形好,就像盛开的婆罗树王。
被一圈圈光芒织成的网环绕着,就像一座闪闪发光的金山。
被一寻长的光明环绕着,就像那拥有百道光芒的太阳。
面容金色的胜者,就像沙门,戒行之积。
他的心里装满了悲悯,就像大海装满了功德一样。
他的名声传遍世间,就像须弥山一样,是群山中最高的。
名声广大的英雄,牟尼就像虚空一样。
心不执着于任何地方,就像风一样,这位导师。
就像大地,是一切众生的依靠,这位最尊贵的牟尼也是如此。
就像莲花不被水沾染,他也不被世间所染污。
他像一团熊熊燃烧的大火,烧尽了邪见的密林,光彩夺目。
就像到处都能解毒的良药,能灭除烦恼之毒;
就像香醉山一样,以功德的芬芳作为装饰。
他是功德的矿藏,是勇者,就像大海是珍宝的宝库。
就像印度河冲走林中树木的污垢,他是清除烦恼污秽的人。
就像常胜的大勇士,碾碎魔罗的大军;
就像转轮王一样,他是觉支宝的主人。
就像一位医术高明的大医师,专门治疗嗔恨的疾病;
就像拔除箭矢的医生,是挑破邪见脓疮的人。
那时,他是世间之光,受到人与天神的尊敬;
在众会之中,这位人中之日、胜者宣说正法。
布施之后,就能得到丰厚的财富;持戒之后,就能投生善趣。
通过修习而证得涅槃,他这样教导。
这个开示有大滋味,开头、中间、结尾都很美好。
所有集会都在听闻,就像不死甘露一样,是殊胜的妙味。
听说了这极其甜美的法之后,他对胜者的教法生起了净信。
皈依了善逝之后,我这一生都会礼敬。
那时,我在牟尼的香室里涂抹了地面。
我用四种香,在每月的八天之中。
立下誓愿:要拥有妙香之体,让原本腥臭的肉身散发芬芳。
那时,胜者授记说:将获得妙香之身。
如果有人哪怕只用香涂过一次香室的地面,
因为那个业报,他投生到各处。
这个人无论投生到哪里,身体都会带有妙香。
他具备了功德的芬芳,最终会漏尽而般涅槃。
以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃了人身之后,我投生到了三十三天。
如今,在此最后有,我生于婆罗门族;
我住在母胎里时,母亲的身体就变得芳香。
当我从母胎里出来的时候,那时是在迦毗罗卫城。
舍卫城仿佛被一切香气熏透了,香气四处飘散。
花雨芬芳,天香悦意;
还有价值昂贵的熏香,在那一刻弥漫开来。
天人们用各种香、熏香和花,熏染了那座宅邸;
他们用妙香熏染了我出生的那座宅院。
那时我还年轻,是个好少年,正处在青春的最初阶段;
那时,人中御者调伏了施罗和他的随从。
被他们所有人簇拥着,他来到了舍卫城;
那时,我亲眼见到了佛陀的威神力,于是便出家了。
戒、定、慧,以及无上的解脱;
修习了这四种法之后,我证得了漏尽。
当我出家时,以及当我成为阿罗汉时;
当我将要证入涅槃时,那时有香雨。
我的身体香气总是胜过我的栴檀、栀子花和青莲花。
同样地,对香气以及其他一切,完全地,我强力制伏后,从那里吹向四面八方。
我的烦恼已经熄灭……(中略)……佛陀的教法已经践行。巴利
‘‘Imamhi bhaddake kappe, brahmabandhu mahāyaso; Kassapo nāma gottena, uppajji vadataṃ varo. ‘‘Anubyañjanasampanno, bāttiṃsavaralakkhaṇo; Byāmappabhāparivuto, raṃsijālasamotthaṭo. ‘‘Assāsetā yathā cando, sūriyova pabhaṅkaro; Nibbāpetā yathā megho, sāgarova guṇākaro. ‘‘Dharaṇīriva sīlena, himavāva samādhinā; Ākāso viya paññāya, asaṅgo anilo yathā. ‘‘Tadāhaṃ bārāṇasiyaṃ, upapanno mahākule; Pahūtadhanadhaññasmiṃ, nānāratanasañcaye. ‘‘Mahatā parivārena, nisinnaṃ lokanāyakaṃ; Upecca dhammamassosiṃ, amataṃva manoharaṃ. ‘‘Dvattiṃsalakkhaṇadharo, sanakkhattova candimā; Anubyañjanasampanno, sālarājāva phullito. ‘‘Raṃsijālaparikkhitto, dittova kanakācalo; Byāmappabhāparivuto, sataraṃsī divākaro. ‘‘Soṇṇānano jinavaro, samaṇīva siluccayo; Karuṇāpuṇṇahadayo, guṇena viya sāgaro. ‘‘Lokavissutakitti ca, sinerūva naguttamo; Yasasā vitthato vīro, ākāsasadiso muni. ‘‘Asaṅgacitto sabbattha, anilo viya nāyako; Patiṭṭhā sabbabhūtānaṃ, mahīva munisattamo. ‘‘Anupalitto lokena, toyena padumaṃ yathā; Kuvādagacchadahano, aggikkhandhova sobhati. ‘‘Agado viya sabbattha, kilesavisanāsako; Gandhamādanaselova, guṇagandhavibhūsito. ‘‘Guṇānaṃ ākaro vīro, ratanānaṃva sāgaro; Sindhūva vanarājīnaṃ, kilesamalahārako. ‘‘Vijayīva mahāyodho, mārasenāvamaddano; Cakkavattīva so rājā, bojjhaṅgaratanissaro. ‘‘Mahābhisakkasaṅkāso, dosabyādhitikicchako; Sallakatto yathā vejjo, diṭṭhigaṇḍaviphālako. ‘‘So tadā lokapajjoto, sanarāmarasakkato; Parisāsu narādicco, dhammaṃ desayate jino. ‘‘Dānaṃ datvā mahābhogo, sīlena sugatūpago; Bhāvanāya ca nibbāti, iccevamanusāsatha. ‘‘Desanaṃ taṃ mahassādaṃ, ādimajjhantasobhanaṃ; Suṇanti parisā sabbā, amataṃva mahārasaṃ. ‘‘Sutvā sumadhuraṃ dhammaṃ, pasanno jinasāsane; Sugataṃ saraṇaṃ gantvā, yāvajīvaṃ namassahaṃ. ‘‘Munino gandhakuṭiyā, opuñjesiṃ tadā mahiṃ; Catujjātena gandhena, māse aṭṭha dinesvahaṃ. ‘‘Paṇidhāya sugandhattaṃ, sarīravissagandhino; Tadā jino viyākāsi, sugandhatanulābhitaṃ. ‘‘Yo yaṃ gandhakuṭibhūmiṃ, gandhenopuñjate sakiṃ; Tena kammavipākena, upapanno tahiṃ tahiṃ. ‘‘Sugandhadeho sabbattha, bhavissati ayaṃ naro; Guṇagandhayutto hutvā, nibbāyissatināsavo. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Pacchime ca bhave dāni, jāto vippakule ahaṃ; Gabbhaṃ me vasato mātā, dehenāsi sugandhitā. ‘‘Yadā ca mātukucchimhā, nikkhamāmi tadā purī; Sāvatthi sabbagandhehi, vāsitā viya vāyatha. ‘‘Pupphavassañca surabhi, dibbagandhaṃ manoramaṃ; Dhūpāni ca mahagghāni, upavāyiṃsu tāvade. ‘‘Devā ca sabbagandhehi, dhūpapupphehi taṃ gharaṃ; Vāsayiṃsu sugandhena, yasmiṃ jāto ahaṃ ghare. ‘‘Yadā ca taruṇo bhaddo, paṭhame yobbane ṭhito; Tadā selaṃ saparisaṃ, vinetvā narasārathi. ‘‘Tehi sabbehi parivuto, sāvatthipuramāgato; Tadā buddhānubhāvaṃ taṃ, disvā pabbajito ahaṃ. ‘‘Sīlaṃ samādhipaññañca, vimuttiñca anuttaraṃ; Bhāvetvā caturo dhamme, pāpuṇiṃ āsavakkhayaṃ. ‘‘Yadā pabbajito cāhaṃ, yadā ca arahā ahuṃ; Nibbāyissaṃ yadā cāhaṃ, gandhavasso tadā ahu. ‘‘Sarīragandho ca sadātiseti me, mahārahaṃ candanacampakuppalaṃ; Tatheva gandhe itare ca sabbaso, pasayha vāyāmi tato tahiṃ tahiṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他想到自己在外道出家时所经历的自我折磨之苦,以及在佛陀教法中出家后所得的禅那等快乐,于是以回顾自身修行历程的方式,向他人说明自己的证悟:巴利
Arahattaṃ pana patvā titthiyesu pabbajitvā attano pattaṃ attakilamathānuyogaṃ dukkhaṃ, sāsane pabbajitvā pattaṃ jhānādisukhañca cintetvā attano paṭipattipaccavekkhaṇamukhena aññaṃ byākaronto –
一个人拼命在不该用功的地方用功,心里却想着要办成事;
如果四处行走去寻找却找不到,那对我来说就是不幸的标记。巴利
‘‘Ayoge yuñjamattānaṃ, puriso kiccamicchako; Caraṃ ce nādhigaccheyya, taṃ me dubbhagalakkhaṇaṃ.
已经把罪垢拔掉、清除干净、彻底战胜了,如果连一样都舍弃,那就像赌输了一样。
如果把这些全都舍弃了,他就会像个盲人一样,因为他看不见平坦和崎岖的差别。巴利
‘‘Abbūḷhaṃ aghagataṃ vijitaṃ, ekañce ossajeyya kalīva siyā; Sabbānipi ce ossajeyya andhova siyā, samavisamassa adassanato.
如果做了,就该说出来;如果没做,就不该说。
自己不做,却说得很多,智者能看穿他们。巴利
‘‘Yañhi kayirā tañhi vade, yaṃ na kayirā na taṃ vade; Akarontaṃ bhāsamānaṃ, parijānanti paṇḍitā.
犹如那朵可爱的花,具足色泽而无香气;
说得再好,不去做,也是白说。巴利
‘‘Yathāpi ruciraṃ pupphaṃ, vaṇṇavantaṃ agandhakaṃ; Evaṃ subhāsitā vācā, aphalā hoti akubbato.
就像一朵美丽的花,色彩鲜艳,香气芬芳;
善说的言语,对践行的人才会结出果实。巴利
‘‘Yathāpi ruciraṃ pupphaṃ, vaṇṇavantaṃ sugandhakaṃ; Evaṃ subhāsitā vācā, saphalā hoti kubbato’’ti. –
他说了这五首偈颂。巴利
Imā pañca gāthā abhāsi.
在这里,“非相应”指的是不该结合、不该从事的两种极端。但在这个语境里,应当理解为偏执于自我折磨的修行。“投入”就是把自身投进去、专心致力于此、这样去做。“希求应做之事”是指想成就对双方都有利的应做之事,但如果从它的反面去做,也就是行于非相应之道。“不应证得”的意思是:得不到所想要的利益和安乐,这才是这里的道理。所以,我因为被外道见解所欺骗而投入非相应之道,这就是我的恶运之相,是非福的本性。这是在说明:“我被过去的业所迷惑,才投入了非相应之道。”巴利
Tattha ayogeti ayuñjitabbe asevitabbe antadvaye. Idha pana attakilamathānuyogavasena attho veditabbo. Yuñjanti tasmiṃ attānaṃ yuñjanto yojento tathā paṭipajjanto. Kiccamicchakoti ubhayahitāvahaṃ kiccaṃ icchanto, tappaṭipakkhato ayoge caraṃ caranto ce bhaveyya. Nādhigaccheyyāti yathādhippetaṃ hitasukhaṃ na pāpuṇeyyāti ñāyo. Tasmā yaṃ ahaṃ titthiyamatavañcito ayoge yuñjiṃ, taṃ me dubbhagalakkhaṇaṃ apuññasabhāvo. ‘‘Purimakammabyāmohito ayoge yuñji’’nti dasseti.
未拔除的垢聚之征服:因为它们的本性就是逼迫,所以贪等烦恼就叫作垢;这些垢本身就是垢聚。垢聚者的征服,就是轮回的持续运转;而彼等之胜利,就是善法被制伏。这里说“aghagataṃ vijita”,是没有做鼻音脱落而直接说出来的。那是指未拔除、未去除;意思是,把未拔除的垢聚当作征服了,成为这样的人,其实并没有断除烦恼。“如果舍弃一法”:因为不放逸没有同伴、最为殊胜,如果舍弃那一不放逸,或者舍弃正精进,这个人就会像黑耳一样不吉利。“如果舍弃所有”:如果舍弃所有能成熟解脱的信根、精进根、念根、定根、慧根,因为不修习而把它们丢掉,那就会像盲人一样,因为看不见平坦与不平坦。巴利
Abbūḷhaṃ aghagataṃ vijitanti vibādhanasabhāvatāya aghā nāma rāgādayo, aghāni eva aghagataṃ, aghagatānaṃ vijitaṃ saṃsārappavatti, tesaṃ vijayo kusaladhammābhibhavo. ‘‘Aghagataṃ vijita’’nti anunāsikalopaṃ akatvā vuttaṃ. Taṃ abbūḷhaṃ anuddhataṃ yena, taṃ abbūḷhāghagataṃ vijitaṃ katvā evaṃbhūto hutvā, kilese asamucchinditvāti attho. Ekañce ossajeyyāti adutiyatāya padhānatāya ca ekaṃ appamādaṃ sammāpayogameva vā ossajeyya pariccajeyya ce. Kalīva so puggalo kāḷakaṇṇī viya siyā. Sabbānipi ce ossajeyyāti sabbānipi vimuttiyā paripācakāni saddhāvīriyasatisamādhipaññindriyāni ossajeyya ce, abhāvanāya chaḍḍeyya ce, andhova siyā samavisamassa adassanato.
“yathā”这个词在这里是表示譬喻意义的虚词。“rucira”是美丽的意思。“vaṇṇavant”是说具足色泽和形貌。“agandhaka”是说没有香气,包括pālibhaddaka花、girikaṇṇika花、jayasumanā花等不同种类。同样地,“善说之语”就是指三藏佛语,它就像一朵具足色泽和形貌的花。好比一个人佩戴没有香气的花,香气不会遍满他的身体;同样,对于这善说之语,如果有人以恭敬听闻等方式去实践,而对于不恭敬、不去做应做之事的人,这善说之语既不会带来听闻的香气,也不会带来实践的香气,对他来说就是没有结果的。因此说:“善说之语如此,不实行的人就没有结果。”巴利
Yathāti opammasampaṭipādanatthe nipāto. Ruciranti sobhanaṃ. Vaṇṇavantanti vaṇṇasaṇṭhānasampannaṃ. Agandhakanti gandharahitaṃ pālibhaddakagirikaṇṇikajayasumanādibhedaṃ. Evaṃ subhāsitā vācāti subhāsitā vācā nāma tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ vaṇṇasaṇṭhānasampannapupphasadisaṃ. Yathā hi agandhakaṃ pupphaṃ dhārentassa sarīre gandho na pharati, evaṃ etampi yo sakkaccasavanādīhi ca samācarati, tassa sakkaccaṃ asamācarantassa yaṃ tattha kattabbaṃ, taṃ akubbato sutagandhaṃ paṭipattigandhañca na āvahati aphalā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ subhāsitā vācā, aphalā hoti akubbato’’ti.
有香,是指茉莉花、金色花、蓝莲花等各类花。如此,就像佩戴那种花的人,香气会弥漫全身;同样,被称为三藏佛语的善说之语,如果有人恭敬听闻等,做了在那里应做的事,对这个人来说,善语就是有果的,因为它能带来听闻之香和实践之香,所以有大果报、大利益。因此,应当依照教导去实行,成为言行一致的人。其余内容按前面所说来理解。巴利
Sugandhakanti sumanacampakanīluppalapupphādibhedaṃ. Evanti yathā taṃ pupphaṃ dhārentassa sarīre gandho pharati, evaṃ tepiṭakabuddhavacanasaṅkhātā subhāsitā vācāpi yo sakkaccasavanādīhi tattha kattabbaṃ karoti, assa puggalassa saphalā hoti, sutagandhapaṭipattigandhānaṃ āvahanato mahapphalā hoti mahānisaṃsā. Tasmā yathovādaṃ paṭipajjeyya, yathākārī tathāvādī ca bhaveyyāti. Sesaṃ vuttanayameva.
第三 基哩马难达长老偈的注释巴利
3. Girimānandattheragāthāvaṇṇanā
“天降雨”等偈颂,是具寿基哩马难达长老所说的。这件事的起因是什么呢?他在过去诸佛在世时就已经积下了善根,在一次次轮回中不断积累福德。到了善慧佛的时代,他出生在一户人家,成年后过着在家生活。后来妻子和儿子都去世了,他被忧伤之箭深深刺透,便走进了森林。导师来到那里,为他宣说法义,拔除了他心中的忧箭。他心生净信,用芬芳的花供养,以五体投地的方式礼拜,将双手合掌举到头顶,献上赞颂。巴利
Vassatidevotiādikā āyasmato girimānandattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sumedhassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā vayappatto gharāvāsaṃ vasanto attano bhariyāya putte ca kālaṅkate sokasallasamappito araññaṃ paviṭṭho satthārā tattha gantvā dhammaṃ kathetvā sokasalle abbūḷhe pasannamānaso sugandhapupphehi pūjetvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasi añjaliṃ katvā abhitthavi.
他凭着这份福德业,在天界和人间不断轮回,直到现在这尊佛出世时,投生在王舍城频婆娑罗王的国师家里,取名叫基哩马难达。他长大懂事以后,佛陀来到王舍城,他亲眼见到佛陀的神变威力,生起信心就出家了。他修行沙门之法,在村落住处住了几天,然后为了礼敬导师,前往王舍城。频婆娑罗大王听说他来了,就前去见他,邀请说:“尊者,您就住在这里吧,我会用四种资具供养您。”国王说完就离开了,因为国事繁忙,后来就忘了这件事。天神看到长老露天而住,担心长老被雨淋湿,就阻止了降雨。国王察觉到不下雨的原因,便为长老建了一座小屋。长老住在小屋里,因为得到了合适的坐卧处而生起定力,又平衡地运用精进,努力修观,最终证得了阿罗汉果。因此,在《譬喻》中这样说(《长老譬喻》1.40.419-448)——巴利
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe bimbisārarañño purohitassa putto hutvā nibbatti, girimānandotissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto satthu rājagahagamane buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā samaṇadhammaṃ karonto katipayaṃ divasaṃ gāmakāvāse vasitvā satthāraṃ vandituṃ rājagahaṃ agamāsi. Bimbisāramahārājā tassa āgamanaṃ sutvā upasaṅkamitvā ‘‘idheva, bhante, vasatha, ahaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahāmī’’ti sampavāretvā gato bahukiccatāya na sari. ‘‘Thero abbhokāse vasatī’’ti devatā therassa temanabhayena vassaṃ vāresuṃ. Rājā avassanakāraṇaṃ sallakkhetvā therassa kuṭikaṃ kārāpesi. Thero kuṭikāyaṃ vasanto senāsanasappāyalābhena samādhānaṃ labhitvā vīriyasamataṃ yojetvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.40.419-448) –
我的妻子已经去世,儿子也进了坟场;
母亲死了,父亲死了,兄弟也在同一个火葬柴堆上被焚烧。
我被那忧伤烧灼着,变得消瘦又苍白。
我心里也乱了,被那份忧伤折磨着。
我被忧箭刺中,来到了树林边。
我吃了自然掉落的果实,住在树根下。
有一位名叫善慧的正自觉者,是灭尽诸苦的胜利者;
那个想救拔我的人,来到了我身边。
听到善慧大仙的脚步声,
我抬起头,仰望那位大牟尼。
当大雄来到近前时,我心中生起了喜。
那时,我心念专一,见到了那位世间导师。
获得正念后,我把一把树叶供养给他。
世尊具足眼力,出于悲悯,就在那里坐了下来。
善慧世间导师世尊,在那里坐下后,
佛陀为我说了法,能拔除忧愁之刺。
他们没被邀请就从那里来了,没得到允许又从这里走了。
他们怎样来,就怎样去,在这里有什么好悲叹的呢?
就像赶路的人,在大雨倾盆而下的时候;
他们带着行囊聚拢过来,是为了避雨。
雨季过去、雨停之后,他们便随心所欲地上路前行。
你的母亲和父亲也是这样,你又何必在那里悲叹呢?
就像来投宿的客人,漂泊不定,摇摆颤抖。
你的母亲和父亲也是这样,你又何必在那里悲伤哭泣呢?
就像蛇丢掉老旧的皮,然后离去;
你的父母也在此舍弃了他们的身体。
在佛陀的吉里曼那村,我摆脱了忧愁之箭。
生起欢喜之后,我礼敬最胜佛陀。
向大龙(阿罗汉)礼敬之后,我用山花鬘作了供养。
散发着天香、香气弥漫的善慧世间导师。
向正等觉者献上供养之后,我把双手合掌举到头顶。
我回忆着世间导师的种种功德,赞叹他。
大雄啊,你已经渡过去了,你是遍知者、世间导师。
大牟尼啊,你用智慧救拔一切众生。
大牟尼啊,您断除疑惑或犹豫。
具眼者啊,您以智慧为我指明了道路。
他们是阿罗汉,已经达到自在,具备六种神通,拥有大威力。
那些行于虚空的智者,就在那时围绕过来。
已经上路修行的有学,以及已安住于果位的声闻弟子们,
就像太阳升起时的红莲花,你的声闻弟子们正在盛开。
就像大海一样不可搅动,也无法衡量、难以超越。
您这样以智慧圆满具足,具眼者,您是无可衡量的。
我顶礼了世间的征服者,具眼者、大名称者;
我向各个方向顶礼,躬身而来。
从天道死后,具足正知与正念,
我进入了母亲的腹中,一再在诸有之间流转。
我离开家,出家去过没有家的生活。
热诚、明智、入禅,以独自静居为修行范围。
精勤修行之后,让大牟尼心生欢喜;
就像月亮脱离了乌云,我始终自在地四处游行。
我专心安住于远离,已经止息寂静,不再有任何执著依凭。
遍知一切漏已,我住于无漏。
在三万劫之中,我曾供养过那位佛陀;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Bhariyā me kālaṅkatā, putto sivathikaṃ gato; Mātā pitā matā bhātā, ekacitamhi ḍayhare. ‘‘Tena sokena santatto, kiso paṇḍu ahosahaṃ; Cittakkhepo ca me āsi, tena sokena aṭṭito. ‘‘Sokasallaparetohaṃ, vanantamupasaṅkamiṃ; Pavattaphalaṃ bhuñjitvā, rukkhamūle vasāmahaṃ. ‘‘Sumedho nāma sambuddho, dukkhassantakaro jino; Mamuddharitukāmo so, āgañchi mama santikaṃ. ‘‘Padasaddaṃ suṇitvāna, sumedhassa mahesino; Paggahetvānahaṃ sīsaṃ, ullokesiṃ mahāmuniṃ. ‘‘Upāgate mahāvīre, pīti me udapajjatha; Tadāsimekaggamano, disvā taṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Satiṃ paṭilabhitvāna, paṇṇamuṭṭhimadāsahaṃ; Nisīdi bhagavā tattha, anukampāya cakkhumā. ‘‘Nisajja tattha bhagavā, sumedho lokanāyako; Dhammaṃ me kathayī buddho, sokasallavinodanaṃ. ‘‘Anavhitā tato āguṃ, ananuññātā ito gatā; Yathāgatā tathā gatā, tattha kā paridevanā. ‘‘Yathāpi pathikā sattā, vassamānāya vuṭṭhiyā; Sabhaṇḍā upagacchanti, vassassāpatanāya te. ‘‘Vasse ca te oramite, sampayanti yadicchakaṃ; Evaṃ mātā pitā tuyhaṃ, tattha kā paridevanā. ‘‘Āgantukā pāhunakā, caliteritakampitā; Evaṃ mātā pitā tuyhaṃ, tattha kā paridevanā. ‘‘Yathāpi urago jiṇṇaṃ, hitvā gacchati saṃ tacaṃ; Evaṃ mātā pitā tuyhaṃ, saṃ tanuṃ idha hīyare. ‘‘Buddhassa giramaññāya, sokasallaṃ vivajjayiṃ; Pāmojjaṃ janayitvāna, buddhaseṭṭhaṃ avandahaṃ. ‘‘Vanditvāna mahānāgaṃ, pūjayiṃ girimañjariṃ; Dibbagandhaṃ sampavantaṃ, sumedhaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Pūjayitvāna sambuddhaṃ, sire katvāna añjaliṃ; Anussaraṃ guṇaggāni, santhaviṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Nittiṇṇosi mahāvīra, sabbaññu lokanāyaka; Sabbe satte uddharasi, ñāṇena tvaṃ mahāmune. ‘‘Vimatiṃ dveḷhakaṃ vāpi, sañchindasi mahāmune; Paṭipādesi me maggaṃ, tava ñāṇena cakkhuma. ‘‘Arahā vasipattā ca, chaḷabhiññā mahiddhikā; Antalikkhacarā dhīrā, parivārenti tāvade. ‘‘Paṭipannā ca sekhā ca, phalaṭṭhā santi sāvakā; Surodayeva padumā, pupphanti tava sāvakā. ‘‘Mahāsamuddovakkhobho , atulopi duruttaro; Evaṃ ñāṇena sampanno, appameyyosi cakkhuma. ‘‘Vanditvāhaṃ lokajinaṃ, cakkhumantaṃ mahāyasaṃ; Puthudisā namassanto, paṭikuṭiko āgañchahaṃ. ‘‘Devalokā cavitvāna, sampajāno patissato; Okkamiṃ mātuyā kucchiṃ, sandhāvanto bhavābhave. ‘‘Agārā abhinikkhamma, pabbajiṃ anagāriyaṃ; Ātāpī nipako jhāyī, paṭisallānagocaro. ‘‘Padhānaṃ padahitvāna, tosayitvā mahāmuniṃ; Candovabbhaghanā mutto, vicarāmi ahaṃ sadā. ‘‘Vivekamanuyuttomhi, upasanto nirūpadhi; Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo. ‘‘Tiṃsakappasahassamhi, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
那时,因为长老证得阿罗汉果,天人宛如欢喜雀跃般降雨;他便借着劝请降雨这个由头,宣说了阿罗汉智。巴利
Atha therassa arahattappattiyā haṭṭhatuṭṭhe viya deve vassante upari taṃ vassane niyojanamukhena aññaṃ byākaronto –
愿天神降雨,如美妙歌声所愿;我的小屋已遮蔽,舒适又避风。
我安住在其中,已经寂静下来;天神啊,如果你愿意,那就下雨吧。巴利
‘‘Vassati devo yathāsugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā; Tassaṃ viharāmi vūpasanto, atha ce patthayasī pavassa deva.
天神像唱得动听那样降着雨,我的小屋已盖好,舒适又避风;
我安住在其中,内心寂静;天人啊,如果你愿意,那就下雨吧。巴利
‘‘Vassati devo yathāsugītaṃ, channā me kuṭikā sukhā nivātā; Tassaṃ viharāmi santacitto, atha ce patthayasī pavassa deva.
‘‘Vassati devo…pe… tassaṃ viharāmi vītarāgo…pe….
‘‘Vassati devo…pe… tassaṃ viharāmi vītadoso…pe….
天在下雨……我就住在那里,已经没有了痴迷。
于是,天人啊,如果你愿意,就请降下吧。”——他诵出了这五首偈颂。巴利
‘‘Vassati devo…pe… tassaṃ viharāmi vītamoho; Atha ce patthayasī pavassa devā’’ti. – imā pañca gāthā abhāsi;
这里,“如所善唱”是指与善唱相应,也就是与他那美妙的云声之歌完全相应。因为雨云如果只下雨而不打雷,就不庄严;同样,即使涌起百层千层的云,雷鸣、轰响、放出闪电,却不下雨,也不庄严;只有具足那样的威势并且下雨,才庄严,所以说“如所善唱,天降雨”。因此他说:“雷鸣吧,雨云”,以及“既雷鸣,又降雨”。“我住于彼处”是指:我住在那间小屋里,以圣者的安住为内室,以行住坐卧的威仪而安住。“心得寂静”是指:以最上果定,使心完全寂静。巴利
Tattha yathāsugītanti sugītānurūpaṃ, sundarassa attano meghagītassa anurūpamevāti attho. Valāhako hi yathā agajjanto kevalaṃ vassanto na sobhati, evaṃ satapaṭalasahassapaṭalena uṭṭhahitvā thanayanto gajjanto vijjullatā nicchārentopi avassanto na sobhati, tathābhūto pana hutvā vassanto sobhatīti vuttaṃ ‘‘vassati devo yathāsugīta’’nti. Tenāha – ‘‘abhitthanaya, pajjunna’’ , (cariyā. 3.89; jā. 1.1.75) ‘‘gajjitā ceva vassitā cā’’ti (a. ni. 4.101; pu. pa. 157) ca. Tassaṃ viharāmīti tassaṃ kuṭikāyaṃ ariyavihāragabbhena iriyāpathavihārena viharāmi. Vūpasantacittoti aggaphalasamādhinā sammadeva upasantamānaso.
雨云天子用头顶恭敬地领受了长老这样一次又一次的劝请,让低洼处和高地都灌满了水,降下了一场大雨。巴利
Evaṃ therassa anekavāraṃ kataṃ uyyojanaṃ sirasā sampaṭicchanto valāhakadevaputto ninnañca thalañca pūrento mahāvassaṃ vassāpesi.
第四篇 善意长老偈的注释巴利
4. Sumanattheragāthāvaṇṇanā
“凡是所求……”这些偈颂,是具寿善意长老说的。他是怎么来的呢?这位长老在过去诸佛那里种下善根,一世又一世地积累福德。从那时起九十五劫之前,世上没有佛出世,他出生在一户良善人家。长大后,他看见一位患病的独觉佛,就供养了诃梨勒果。凭着这份福业,他在天界和人间轮转投生,到了现在这位佛出世的时代,投生在憍萨罗国的一户居士家里,取名“善意”,快乐地长大。他的舅父出家后证得应供果,住在森林里。等善意到了年纪,舅父就度他出家,教他适合自己根性的修行法门。他在那里精勤修行,证得了四禅和五神通。然后长老又给他讲修观的方法。他不久就增长观智,证得应供果。因此,在《譬喻经》中这样说:巴利
Yaṃ patthayānotiādikā āyasmato sumanattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito pañcanavute kappe buddhasuññe loke kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekaṃ paccekabuddhaṃ byādhitaṃ disvā harītakaṃ adāsi . So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe gahapatikule nibbattitvā sumanoti laddhanāmo sukhena vaḍḍhi. Tassa pana mātulo pabbajitvā arahā hutvā araññe viharanto sumane vayappatte taṃ pabbājetvā caritānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ adāsi. So tattha yogakammaṃ karonto cattāri jhānāni pañca ca abhiññāyo nibbattesi. Athassa thero vipassanāvidhiṃ ācikkhi. So ca nacireneva vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.44.60-71) –
诃梨勒、余甘子,芒果、阎浮果、毗毗多迦果;
我亲自去采木苹果、榺果和野枣。
看见那位走进山洞、修禅、乐于禅修的牟尼;
被病痛折磨、没有同伴的大牟尼。
我拿了诃子果,把它供养给了独觉佛;
刚把药吃下去,病就在那一瞬间平息了。
已经断除热恼的佛陀,为我作了随喜。
通过布施药物和使疾病平息,
无论是生为天神,还是生而为人,或者投生到别的生命形态,
愿你处处快乐,愿疾病不要降临于你。
说完这番话,那位彻底觉悟、无师自悟、无人能胜的佛陀,
贤智者升入虚空,犹如鹅王翱翔于天际。
自从把诃梨勒果布施给独觉大仙之后,
从这一生起,疾病都不曾在我身上生起。
这是我的最后一生,最后的存在正在转起;
三明已经亲自证得,佛陀的教法已经完成。
九十四劫以前,那时我曾布施药物。
我不曾经历恶趣,这是药物的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Harītakaṃ āmalakaṃ, ambajambuvibhītakaṃ; Kolaṃ bhallātakaṃ billaṃ, sayameva harāmahaṃ. ‘‘Disvāna pabbhāragataṃ, jhāyiṃ jhānarataṃ muniṃ; Ābādhena āpīḷentaṃ, adutīyaṃ mahāmuniṃ. ‘‘Harītakaṃ gahetvāna, sayambhussa adāsahaṃ; Khādamattamhi bhesajje, byādhi passambhi tāvade. ‘‘Pahīnadaratho buddho, anumodamakāsi me; Bhesajjadāneniminā, byādhivūpasamena ca. ‘‘Devabhūto manusso vā, jāto vā aññajātiyā; Sabbattha sukhito hotu, mā ca te byādhimāgamā. ‘‘Idaṃ vatvāna sambuddho, sayambhū aparājito; Nabhaṃ abbhuggamī dhīro, haṃsarājāva ambare. ‘‘Yato harītakaṃ dinnaṃ, sayambhussa mahesino; Imaṃ jātiṃ upādāya, byādhi me nupapajjatha. ‘‘Ayaṃ pacchimako mayhaṃ, carimo vattate bhavo; Tisso vijjā sacchikatā, kataṃ buddhassa sāsanaṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, bhesajjamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, bhesajjassa idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他安住在阿罗汉果之后,有一天去拜访舅父长老。长老问他证得了什么,他就回答——巴利
Arahatte pana patiṭṭhito ekadivasaṃ mātulattherassa upaṭṭhānaṃ agamāsi. Taṃ thero adhigamaṃ pucchi, taṃ byākaronto –
无论想在诸法中求什么,亲教师都曾给予策励与护持。
我渴望不死,该做的我都已经做了。巴利
‘‘Yaṃ patthayāno dhammesu, upajjhāyo anuggahi; Amataṃ abhikaṅkhantaṃ, kataṃ kattabbakaṃ mayā.
我已亲自达到并证得了这个法,它不是传闻得来。
我的智慧已经清净,没有任何疑惑,我在你面前明确宣说。巴利
‘‘Anuppatto sacchikato, sayaṃ dhammo anītiho; Visuddhañāṇo nikkaṅkho, byākaromi tavantike.
我了知宿住,天眼已得清净;
我的目标已经达成,佛陀的教法已经践行。巴利
‘‘Pubbenivāsaṃ jānāmi, dibbacakkhu visodhitaṃ; Sadattho me anuppatto, kataṃ buddhassa sāsanaṃ.
我在你的教法里认真修学,没有放逸;
我的诸漏已经灭尽,如今不再有来生。巴利
‘‘Appamattassa me sikkhā, sussutā tava sāsane; Sabbe me āsavā khīṇā, natthi dāni punabbhavo.
他依照圣者的修行方式来教导我,出于悲悯而摄受我;
你的教导没有落空,我作为弟子已经学成了。巴利
‘‘Anusāsi maṃ ariyavatā, anukampi anuggahi; Amogho tuyhamovādo, antevāsimhi sikkhito’’ti. –
他以这五首偈颂发出狮子吼,宣示了究竟智。巴利
Imāhi pañcahi gāthāhi sīhanādaṃ nadanto aññaṃ byākāsi.
在这里,亲教师以教诫摄受了渴望诸法中不死之法的我。所谓“渴望不死”,是指在止、观等无过失的诸法中,那个为我所渴望、所期盼的法,亲教师以给予教诫的方式摄受了我这个渴望不死涅槃的人。所谓“应作已作,由我”,是指为了他的证得所应作的、以遍知等十六种方式完成的事,我已做完、已圆满。巴利
Tattha yaṃ patthayāno dhammesu, upajjhāyo anuggahi. Amataṃ abhikaṅkhantanti samathavipassanādīsu anavajjadhammesu yaṃ dhammaṃ mayhaṃ patthayanto ākaṅkhanto upajjhāyo amataṃ nibbānaṃ abhikaṅkhantaṃ maṃ ovādadānavasena anuggaṇhi. Kataṃ kattabbakaṃ mayāti tassa adhigamatthaṃ kattabbaṃ pariññādisoḷasavidhaṃ kiccaṃ kataṃ niṭṭhāpitaṃ mayā.
从那时起,四种道法都已到达、证得、现证。亲自证得的法不靠传闻——他亲自使涅槃法和果法成为不靠传闻、没有疑惑、自己现见的。圣道正是在断除“据说如此、传闻如此”这类疑惑的过程中生起的。因此说“清净智、无疑”等。其中,“清净智”是指由一切杂染清净而得的清净智慧。“在你附近”就是指在你的身边。巴利
Tato eva anuppatto adhigato catubbidhopi maggadhammo sacchikato. Sayaṃ dhammo anītihoti sayaṃ attanāyeva nibbānadhammo phaladhammo ca anītiho asandiddho attapaccakkho kato, ‘‘itiha, iti kirā’’ti pavattiyā itihasaṅkhātaṃ saṃsayaṃ samucchindantoyeva ariyamaggo pavattati. Tenāha ‘‘visuddhañāṇo nikkaṅkho’’tiādi. Tattha visuddhañāṇoti sabbasaṃkilesavisuddhiyā visuddhañāṇo. Tavantiketi tava samīpe.
自利就是阿罗汉果。学就是增上戒学等。善闻就是由于教理多闻和通达多闻都圆满,所以听闻得很圆满。在你的教法中,就是安住于你的教诫和教导中。巴利
Sadatthoti arahattaṃ. Sikkhāti adhisīlasikkhādayo. Sussutāti pariyattibāhusaccassa paṭivedhabāhusaccassa ca pāripūrivasena suṭṭhu sutā. Tava sāsaneti tava ovāde anusiṭṭhiyaṃ ṭhitassa.
“圣行”是指受持极清净的戒行等。“我在内弟子中已学”是指:因为我在你身边过着修习梵行的生活,作为内弟子,我已学成了增上戒等诸学。巴利
Ariyavatāti suvisuddhasīlādivatasamādānena. Antevāsimhi sikkhitoti tuyhaṃ samīpe ciṇṇabrahmacariyavāsatāya antevāsī sikkhitavā sikkhitaadhisīlādisikkho amhīti.
5. 增长长老偈注释巴利
5. Vaḍḍhattheragāthāvaṇṇanā
“贤善”等偈颂,是尊者增长长老的偈颂。它的由来是什么呢?这位长老也曾在过去诸佛那里种下功德,在一次次生命中积集了能导向解脱的善业。在现在这位佛陀出世的时代,他投生在跋噜羯咤城的一个居士家庭,取名“增长”,渐渐长大。后来,他的母亲对轮回生起了悚惧心,把儿子托付给亲属,自己到比丘尼僧团出家,修习观法,证得了阿拉汉果。后来,儿子长大懂事,母亲便让他在竹齿长老座下出家。他出家后学习佛语,成为多闻的法师,善于说法,担负着讲授经教的责任。有一天,他想:“我要独自一人,没有同伴,去见母亲。”于是去了比丘尼的住处。母亲看到他,就责备说:“你为什么独自一人,没有同伴,就来到这里?”他被母亲责备,生起悚惧,心想“我做错了”,便回到精舍,在白天的静坐处坐下修习观法,证得了阿拉汉果。为了宣示因母亲教诫而成就的功德,他作自说,说出了这样的偈颂:巴利
Sādhūhītiādikā āyasmato vaḍḍhattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayāni puññāni upacinanto imasmiṃ buddhuppāde bhārukacchanagare gahapatikule nibbattitvā vaḍḍhoti laddhanāmo anupubbena vaḍḍhati. Athassa mātā saṃsāre sañjātasaṃvegā puttaṃ ñātīnaṃ niyyādetvā bhikkhunīnaṃ santike pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karontī arahattaṃ pāpuṇitvā aparena samayena puttampi viññutaṃ pattaṃ veḷudantattherassa santike pabbājesi. So pabbajito buddhavacanaṃ uggahetvā bahussuto dhammakathiko hutvā ganthadhuraṃ vahanto ekadivasaṃ ‘‘ekako santaruttarova mātaraṃ passissāmī’’ti bhikkhunupassayaṃ agamāsi. Taṃ disvā mātā ‘‘kasmā tvaṃ ekako santaruttarova idhāgato’’ti codesi. So mātarā codiyamāno ‘‘ayuttaṃ mayā kata’’nti uppannasaṃvego vihāraṃ gantvā divāṭṭhāne nisinno vipassitvā arahattaṃ patvā mātu ovādasampattipakāsanamukhena aññaṃ byākaronto –
我的母亲确实太好了,她用鞭策策励我。
我听了她的话,受到生母的教导;
发起精进、心向解脱,证得了无上正觉。巴利
‘‘Sādhū hi kira me mātā, patodaṃ upadaṃsayi; Yassāhaṃ vacanaṃ sutvā, anusiṭṭho janettiyā; Āraddhavīriyo pahitatto, patto sambodhimuttamaṃ.
我是阿罗汉,应当受人供养;我已具足三明,亲见不死之境。
我战胜了魔王的军队,安住在无漏的境界中。巴利
‘‘Arahā dakkhiṇeyyomhi, tevijjo amataddaso; Jetvā namucino senaṃ, viharāmi anāsavo.
内在和外在,凡是我曾有的诸漏;
一切都被彻底断尽,不再生起。巴利
‘‘Ajjhattañca bahiddhā ca, ye me vijjiṃsu āsavā; Sabbe asesā ucchinnā, na ca uppajjare puna.
这位姊妹确实无所畏惧,她这样宣说了这个道理。
哦,甚至对我,你的欲爱确实不存在,你的贪欲丛林也不存在。巴利
‘‘Visāradā kho bhaginī, evamatthaṃ abhāsayi; Apihā nūna mayipi, vanatho te na vijjati.
苦已经到了尽头,这是最后的堆积;
生死轮回,如今已不再有来生。她诵出了这些偈颂。巴利
‘‘Pariyantakataṃ dukkhaṃ, antimoyaṃ samussayo; Jātimaraṇasaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. – imā gāthā abhāsi;
在这里,所谓“善哉!我的母亲确实为我示现了刺棒”,意思是:善哉!我的母亲确实向我展示了被称为教诫的刺棒,以此激励我的精进,刺入我头顶的慧首。“yassā”指我的母亲。“正觉”就是阿拉汉果。这里的连接是这样的:我听了生母对我的教诫——也就是她那番具有教导意义的话之后,便安住于精勤、策励之心,最终证得了最上、最胜的正觉——阿拉汉果。巴利
Tattha sādhū hi kira me mātā, patodaṃ upadaṃsayīti sādhu vata mātā mayhaṃ ovādasaṅkhātaṃ patodaṃ dasseti, tena me vīriyaṃ uttejentī uttamaṅge paññāsīse vijjhi. Yassāti yassā me mātuyā. Sambodhinti arahattaṃ. Ayañhettha yojanā – janettiyā me anusiṭṭho yassā anusāsanībhūtaṃ vacanaṃ sutvā ahaṃ āraddhavīriyo pahitatto viharanto uttamaṃ aggaphalaṃ sambodhiṃ arahattaṃ patto.
正因为远离了烦恼,我就是应供者,凭着福田的身份而堪受供养。因为证得了宿命智等三明,我是三明者;因为亲证了涅槃,我是见到不死的人。我用菩提分法这支军队,打败了魔罗那支以烦恼为兵的军队,正因为战胜了它,我无漏地安住在安乐之中。巴利
Tato eva ārakattā kilesehi arahā puññakkhettatāya dakkhiṇeyyo dakkhiṇāraho amhi. Pubbenivāsañāṇādivijjāttayassa adhigatattā tevijjo nibbānassa sacchikatattā amataddaso namucino mārassa senaṃ kilesavāhiniṃ bodhipakkhiyasenāya jinitvā tassa jitattāyeva anāsavo sukhaṃ viharāmīti.
现在,为了让“无漏”这个已经说过的意思更加清楚,他诵出了“内与……”这首偈颂。它的意思是:内在的漏——以内在事物为所依的漏,以及外在的漏——以外在事物为所依的漏,这些漏在我证得圣道之前曾经存在、曾经被找到,如今它们全部无一剩余地被断除,被圣道彻底根除、舍弃,今后无论何时都不会再生起,决定不会再生起。巴利
Idāni ‘‘anāsavo’’ti vuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ajjhattañcā’’ ti gāthamāha. Tassattho – ajjhattaṃ ajjhattavatthukā ca bahiddhā bahiddhavatthukā ca āsavā ye mayhaṃ ariyamaggādhigamato pubbe vijjiṃsu upalabbhiṃsu, te sabbe anavasesā ucchinnā ariyamaggena samucchinnā pahīnā puna dāni kadācipi na ca uppajjeyyuṃ na uppajjissantiyevāti.
现在,他把母亲的话当作鞭策自己的钩子,因为自己已经证得阿罗汉果,为了赞叹母亲,说出“无所畏惧”这首偈颂。其中,“无所畏惧”是指完全没有了畏惧。就这样,借着母亲和自己都证得阿罗汉果这一点,他称母亲为“姊妹”,以此表明自己是世尊的亲生子。“他说出了这个义理”意思是:他说出了这个对我而言如同教诫的义理。不过,这样教导我的她,并不只是无所畏惧而已;想必她对我没有贪爱,对作为你儿子的我也没有贪爱、没有留恋吧?但做这种推测又有什么用呢?你心中没有“丛林”——在你的心相续中,无明等烦恼的丛林已经不存在了,她引导我致力于灭尽诸有,这就是言下之意。巴利
Idāni mātu vacanaṃ aṅkusaṃ katvā attanā arahattassa adhigatattā mātaraṃ thomento ‘‘visāradā’’ti gāthamāha. Tattha visāradā khoti ekaṃsena vigatasārajjā. Evaṃ mātu attano ca arahattādhigamena satthu orasaputtabhāvaṃ ullapento mātaraṃ ‘‘bhaginī’’ti āha. Etamatthaṃ abhāsayīti etaṃ mama ovādabhūtaṃ atthaṃ abhaṇi. Evaṃ pana maṃ ovadantī na kevalaṃ visāradā eva, atha kho apihā nūna mayipi tava puttakepi apihā asanthavā maññe, kiṃ vā etena parikappanena? Vanatho te na vijjati avijjādiko vanatho tava santāne nattheva, yā maṃ bhavakkhaye niyojesīti adhippāyo.
现在,为了说明“我就是按照你所教导的方式去实践的”,他说出最后这首偈颂:“已到尽头”。它的意思非常容易理解。巴利
Idāni ‘‘tayā niyojitākāreneva mayā paṭipanna’’nti dassento ‘‘pariyantakata’’nti osānagāthamāha, tassattho suviññeyyova.
6. 河岸迦叶长老偈的注释巴利
6. Nadīkassapattheragāthāvaṇṇanā
“确实是为了我的利益”等偈颂,是具寿那提迦叶长老说的。他是怎么来的呢?他在过去诸佛那里也积攒过善根,在一次次生命里不断积累有助于解脱的善业。到了莲华上佛在世的时候,他出生在一个好人家,长大懂事以后,有一天看见世尊在托钵乞食,心里生起清净的信心,就把自己种的芒果树第一次结的一颗芒果——颜色像硃砂一样——供养给了世尊。凭着这份善业,他在天界和人间之间流转,到这一佛出世的时候,出生在摩揭陀国的婆罗门家庭,成了优楼频螺迦叶的弟弟。成年后,他一心想要出离,不愿意过在家的生活,就出家做了苦行者,和三百个苦行者一起,在尼连禅河岸边建了一座修行的地方住下来。因为他住在河边,又姓迦叶,所以大家就叫他那提迦叶(河岸迦叶)。世尊用“善来,比丘!”的方式,让他和他的徒众一起受了具足戒。这些在《犍度》(大品 36-39)里都有记载。他听了世尊开示的《燃烧法门》之后,就证得了阿拉汉果。因此,他在《譬喻经》(长老譬喻 2.44.81-87)中这样说:巴利
Atthāyavata metiādikā āyasmato nadīkassapattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso attanā ropitassa ambarukkhassa paṭhamuppannaṃ manosilāvaṇṇaṃ ekaṃ ambaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe brāhmaṇakule uruvelakassapassa bhātā hutvā nibbatto. Vayappatto nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ anicchanto tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā tīhi tāpasasatehi saddhiṃ nerañjarāya nadiyā tīre assamaṃ māpetvā viharati. Nadītīre vasanato hissa kassapagottatāya ca nadīkassapoti samaññā ahosi. Tassa bhagavā saparisassa ehibhikkhubhāvena upasampadaṃ adāsi. Taṃ sabbaṃ khandhake (mahāva. 36-39) āgatameva. So bhagavato ādittapariyāyadesanāya (mahāva. 54; saṃ. ni. 4.28) arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.44.81-87) –
莲华上佛,世间最上,具足如如功德者;
托钵游行的他,拥有无上的名声。
我以清净的心,取来了最殊胜的果。
我曾向那位值得供养的英雄做了布施,我是导师。
以彼业,两足尊、世间最胜者、人中牛王,
我已经到达了不动摇的境界,舍弃了胜利与失败。
在十万劫以前,那时我所作的布施,
我不曾经历恶趣,这便是最上布施的果报。
我的烦恼已经烧尽……(中略)……佛陀的教法我已经修习完成。巴利
‘‘Padumuttarabuddhassa, lokajeṭṭhassa tādino; Piṇḍāya vicarantassa, dhārato uttamaṃ yasaṃ. ‘‘Aggaphalaṃ gahetvāna, vippasannena cetasā; Dakkhiṇeyyassa vīrassa, adāsiṃ satthuno ahaṃ. ‘‘Tena kammena dvipadinda, lokajeṭṭha narāsabha; Pattomhi acalaṃ ṭhānaṃ, hitvā jayaparājayaṃ. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, aggadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他安住在阿罗汉果之后,后来省察自己的修行,以宣说摧破邪见的方式,记说究竟智——巴利
Arahatte pana patiṭṭhito aparabhāge attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā diṭṭhisamugghātakittanamukhena aññaṃ byākaronto –
佛陀确实是为了我的利益,才来到尼连禅河边。
我听了法之后,就舍弃了邪见。巴利
‘‘Atthāya vata me buddho, nadiṃ nerañjaraṃ agā; Yassāhaṃ dhammaṃ sutvāna, micchādiṭṭhiṃ vivajjayiṃ.
我曾经举行过各种高高低低的祭祀,把供品投进火里做火供。
这个凡夫愚昧无知,却以为“这就是清净”。巴利
‘‘Yajiṃ uccāvace yaññe, aggihuttaṃ juhiṃ ahaṃ; Esā suddhīti maññanto, andhabhūto puthujjano.
被邪执迷惑,陷入见解的稠林,
把不清净的当成清净的,那是愚昧无知、瞎了眼的人。巴利
‘‘Diṭṭhigahanapakkhando, parāmāsena mohito; Asuddhiṃ maññisaṃ suddhiṃ, andhabhūto aviddasu.
我的邪见已经断除,一切生命存在都已粉碎;
我向应受供养之火献供,礼敬如来。巴利
‘‘Micchādiṭṭhi pahīnā me, bhavā sabbe vidālitā; Juhāmi dakkhiṇeyyaggiṃ, namassāmi tathāgataṃ.
我的痴已经全部断除,有爱也被粉碎了;
流转于生的轮回已灭尽,如今不再有后有。巴利
‘‘Mohā sabbe pahīnā me, bhavataṇhā padālitā; Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. –
他说了这五首偈颂。巴利
Imā pañca gāthā abhāsi.
在这里,“确实为了我的利益”是指确实为了我的好处,确实为了我的安乐。“佛”指一切智的佛。“他去了尼连禅河”是指他前往那条名叫尼连禅的河,意思是说,他到了那条河的岸边,也就是我兄弟优楼频螺迦叶的修行处。巴利
Tattha atthāya vata meti mayhaṃ atthāya vata hitāya vata. Buddhoti sabbaññubuddho. Nadiṃ nerañjaraṃ agāti nerañjarāsaṅkhātaṃ nadiṃ agañchi, tassā nadiyā tīre ca mama bhātu uruvelakassapassa assamaṃ upagatoti adhippāyo.
现在为了把前面所说的含义解释清楚,就说了“yassāhaṃ”等话。其中“yassa”是指那位佛陀、世尊。“Dhammaṃ sutvāna”是说听闻了与四谛相应的法,通过耳门领受。“Micchādiṭṭhiṃ vivajjayi”是说舍弃邪见,也就是舍弃那种认为“通过祭祀等就能得到清净”的颠倒见解。巴利
Idāni yathāvuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yassāha’’ntiādi vuttaṃ. Yassāti yassa buddhassa bhagavato. Dhammaṃ sutvānāti catusaccapaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ sutvā, sotadvārānusārena upalabhitvā. Micchādiṭṭhiṃ vivajjayinti ‘‘yaññādīhi suddhi hotī’’tiādinayappavattaṃ viparītadassanaṃ pajahiṃ.
为了把前面已经说过的“舍弃邪见”这个意思展开讲清楚,就说了“yaji”等话。其中,“yajiṃ uccāvace yaññe”是说:在各种各样众所周知的祭祀里,比如苏摩祭、vājapeyya祭等种种不同的祭祀,我都行了祭祀。“Aggihuttaṃ juhiṃ ahaṃ”是说:由于举行那些祭祀,我献上供品,侍奉火神。“Esā suddhīti maññanto”是说:认为“这种祭祀行为和事火就是清净的原因,靠这个我就清净了,我的轮回就这样清净了”,怀着这样的想法。“Andhabhūto puthujjano”是说:因为缺少慧眼,被无明弄瞎,成了盲目的凡夫;又因为邪见像密林一样难以越过,所以邪见本身就是密林,叫“见密林”;他一头扎进去、陷进去,就叫“陷于见密林的人”。“Parāmāsena”是说:越过法的真实本性,执取“只有这才是真的”,这种执取就叫邪执。“Mohito”是说:陷入愚痴。“Asuddhiṃ maññisaṃ suddhiṃ”是说:把不清净的道,错认为“清净的道”。这里说明原因:“andhabhūto aviddasū”——因为被无明弄瞎,所以对法与非法的区别、什么合适什么不合适都一无所知,因此才那样错认。巴利
Micchādiṭṭhiṃ vivajjayinti vuttamevatthaṃ vitthāretvā dassetuṃ ‘‘yaji’’ntiādimāha. Tattha yajiṃ uccāvace yaññeti pākaṭayaññe somayāgavājapeyyādike nānāvidhe yaññe yajiṃ. Aggihuttaṃ juhiṃ ahanti tesaṃ yaññānaṃ yajanavasena āhutiṃ paggaṇhanto aggiṃ paricariṃ. Esā suddhīti maññantoti esā yaññakiriyā aggipāricariyā suddhihetubhāvato suddhi ‘‘evaṃ me saṃsārasuddhi hotī’’ti maññamāno. Andhabhūto puthujjanoti paññācakkhuvekallena avijjandhatāya andhabhūto puthujjano hutvā vanagahanapabbatagahanādīni viya duratikkamanaṭṭhena diṭṭhiyeva gahanaṃ diṭṭhigahanaṃ , taṃ pakkhando anupaviṭṭhoti diṭṭhigahanapakkhando. Parāmāsenāti dhammasabhāvaṃ atikkamitvā ‘‘idameva sacca’’nti parāmasanato parāmāsasaṅkhātena micchābhinivesena. Mohitoti mūḷhabhāvaṃ pāpito. Asuddhiṃ maññisaṃ suddhinti asuddhiṃ maggaṃ ‘‘suddhiṃ magga’’nti maññisaṃ maññiṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘andhabhūto aviddasū’’ti. Yasmā avijjāya andhabhūto, tato eva dhammādhammaṃ yuttāyuttañca avidvā, tasmā tathā maññinti attho.
邪见已被我断除。对于这样的我,在导师面前听闻含摄四谛的法语,并如理修行,通过圣道正见,以彻底断除的方式,一切邪见都已在我身上断除。有,就是欲有等一切有,都被圣道之剑劈开、摧毁了。我供奉应供之火:舍弃了供火等种种火之后,我供奉、侍奉那位应供之火——正等正觉者,因为他在包括天神的世间里是最上的应供者,能烧尽一切罪恶。而我这供奉应供之火,不依赖凝乳、新鲜奶油、搅拌过的酥油等物,纯粹只是礼敬导师,所以说“我礼敬如来”。或者,“我供奉应供之火”的意思是:我自己就是应供之火——能让施主的供养产生大果报,能烧尽罪恶;我这样供奉、侍奉自己,这样去做、这样去护持。过去我礼敬火神,现在我却礼敬如来。巴利
Micchādiṭṭhi pahīnā meti evaṃbhūtassa pana satthu sammukhā catusaccagabbhaṃ dhammakathaṃ sutvā yoniso paṭipajjantassa ariyamaggasammādiṭṭhiyā sabbāpi micchādiṭṭhi samucchedappahānavasena mayhaṃ pahīnā. Bhavāti kāmabhavādayo sabbepi bhavā ariyamaggasatthena vidālitā viddhaṃsitā. Juhāmi dakkhiṇeyyagginti āhavanīyādike aggī chaḍḍetvā sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyatāya sabbassa ca pāpassa dahanato dakkhiṇeyyaggiṃ sammāsambuddhaṃ juhāmi paricarāmi. Tayidaṃ mayhaṃ dakkhiṇeyyaggiparicaraṇaṃ dadhinavanītamathitasappiādinirapekkhaṃ satthu namassanamevāti āha ‘‘namassāmi tathāgata’’nti. Atha vā juhāmi dakkhiṇeyyagginti dāyakānaṃ dakkhiṇāya mahapphalabhāvakaraṇena pāpassa ca dahanena dakkhiṇeyyaggibhūtaṃ attānaṃ juhāmi paricarāmi tathā katvā paricarāmi, tathā katvā pariharāmi. Pubbe aggidevaṃ namassāmi, idāni pana namassāmi tathāgatanti.
“一切痴已被我断除”:对于苦的无明等各类痴,我的一切痴都已被断除、彻底根绝。正因为如此,“有爱已被粉碎,生死流转已灭尽,如今不再有后有”——在这三处,应把“我”(me)这个词引过来搭配理解。巴利
Mohā sabbe pahīnā meti dukkhe aññāṇādibhedā sabbe mohā mayhaṃ pahīnā samucchinnā, tato eva ‘‘bhavataṇhā padālitā. Vikkhīṇo jātisaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti tīsu padesu me-saddo ānetvā yojetabbo.
7. 伽耶迦叶长老偈颂注疏巴利
7. Gayākassapattheragāthāvaṇṇanā
早晨、中午等偈颂,是具寿伽耶迦叶长老的偈颂。它的起因是什么呢?这位长老也曾在过去诸佛那里积累过修行功德,在一次次投生中不断积集以出离为依托的善业。距今三十一劫之前,在尸弃世尊的时代,他出生在一个好人家,长大后因为内心倾向于出离,就舍弃了在家生活,出家做了苦行仙人,在森林里建了一座修行处,靠吃林中树根和野果过活。那时,世尊独自一人,没有同伴,经过他修行处附近。他看见世尊,心里生起清净的信心,走上前去顶礼,然后站在一旁,看准时机,把悦目的枣果献给导师。因为这份福业,他在天界和人间流转投生,到如今这尊佛出世时,出生在婆罗门家庭。长大后同样心怀出离,舍弃在家生活,出家做了苦行仙人,和两百位苦行者一起住在伽耶。因为住在伽耶,又是迦叶族姓,所以被称为“伽耶迦叶”。世尊连同他的徒众一起为他授予“善来比丘”具足戒后,他听《燃烧法门》(《大品》第五十四)的教诫时,证得了阿罗汉果。因此,在《譬喻》中这样说——巴利
Pātomajjhanhikantiādikā āyasmato gayākassapattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito ekatiṃse kappe sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane assamaṃ kāretvā vanamūlaphalāhāro vasati. Tena ca samayena bhagavā eko adutiyo tassa assamasamīpena gacchati. So bhagavantaṃ disvā pasannamānaso upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito velaṃ oloketvā manoharāni kolaphalāni satthu upanesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā dvīhi tāpasasatehi saddhiṃ gayāyaṃ viharati. Gayāyaṃ vasanato hissa kassapagottatāya ca gayākassapoti samaññā ahosi. So bhagavatā saddhiṃ parisāya ehibhikkhūpasampadaṃ datvā ādittapariyāyadesanāya (mahāva. 54) ovadiyamāno arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.45.8-14) –
那时我穿着羚羊皮,披着树皮衣;
我用筐装满枣果后,把枣果带回我的隐居处。
那时,尸弃佛独自一人,没有伴侣。
他了知一切时,来到了我的住处。
先让自己的心生起净信,然后礼敬那位善行者;
我以双手捧起枣果,供养佛陀。
从此往前数的第三十一劫,那时我布施的果实。
我不知道恶趣,这是布施枣子的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经修完了。巴利
‘‘Ajinena nivatthohaṃ, vākacīradharo tadā; Khāriyā pūrayitvānaṃ, kolaṃhāsiṃ mamassamaṃ. ‘‘Tamhi kāle sikhī buddho, eko adutiyo ahu; Mamassamaṃ upagacchi, jānanto sabbakālikaṃ. ‘‘Sakaṃ cittaṃ pasādetvā, vanditvāna ca subbataṃ; Ubho hatthehi paggayha, kolaṃ buddhassadāsahaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, koladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他安住在阿罗汉果之后,回顾自己的修行,以宣说去除诸恶这件事为开头,向别人记说自己证得的果位——巴利
Arahatte pana patiṭṭhito attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pāpapavāhanakittanamukhena aññaṃ byākaronto –
早上、中午、傍晚,一天之中我三遍;
我确曾渡过伽耶帕古河的水。巴利
‘‘Pāto majjhanhikaṃ sāyaṃ, tikkhattuṃ divasassahaṃ; Otariṃ udakaṃ sohaṃ, gayāya gayaphagguyā.
‘凡是我于过去诸生中所造作的恶业,
我现在就在这里把它舍弃掉,过去我曾有过这样的见解。巴利
‘‘Yaṃ mayā pakataṃ pāpaṃ, pubbe aññāsu jātisu; Taṃ dānīdha pavāhemi, evaṃdiṭṭhi pure ahuṃ.
听说了善巧的言语,以及包含法与义的句子;
我如理地观察了那真实、不颠倒的意义。巴利
‘‘Sutvā subhāsitaṃ vācaṃ, dhammatthasahitaṃ padaṃ; Tathaṃ yāthāvakaṃ atthaṃ, yoniso paccavekkhisaṃ.
我已洗净一切恶,无有污垢,戒律严谨,纯洁清净。
我是清净者的清净继承人,是佛陀亲生的儿子。巴利
‘‘Ninhātasabbapāpomhi, nimmalo payato suci; Suddho suddhassa dāyādo, putto buddhassa oraso.
我跳进八支道的河流,把一切恶业彻底冲刷干净;
我已证得三明,圆满了佛陀的教诫。巴利
‘‘Ogayhaṭṭhaṅgikaṃ sotaṃ, sabbapāpaṃ pavāhayiṃ; Tisso vijjā ajjhagamiṃ, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –
他说了这五首偈颂。巴利
Imā pañca gāthā abhāsi.
这里先讲第一首偈颂的大意:清晨太阳刚出来的时候、正午日中的时候、傍晚日落的时候,一天之中三回,我三次下水,沉入水中。我这样下水,并不是随随便便、任何时候、任何地方都去,而是在伽耶——大众公认能“洗掉罪恶”的伽耶渡口,在名为“伽耶颇古尼”的仪式上,也就是颇求那月的北颇古尼星宿时节,年复一年,一直专心做这件下水的事。巴利
Tattha paṭhamagāthāya tāva ayaṃ saṅkhepattho – pāto sūriyuggamanavelāyaṃ, majjhanhikaṃ majjhanhavelāyaṃ, sāyaṃ sāyanhavelāyanti divasassa tikkhattuṃ tayo vāre ahaṃ udakaṃ otariṃ ogāhiṃ. Otaranto ca sohaṃ na yattha katthaci yadā vā tadā vā otariṃ, atha kho gayāya mahājanassa ‘‘pāpapavāhana’’nti abhisammate gayātitthe, gayaphagguyā gayāphaggunāmake phaggunīmāsassa uttaraphaggunīnakkhatte anusaṃvaccharaṃ udakorohanamanuyutto ahosinti.
现在,为了说明他当时是抱着什么样的想法去投入入水修行,说了“凡我所”这首偈颂。它的意思是:我过去在其他各世生命中所积攒的恶业,如今在这里的伽耶渡口,借着这伽耶颇古尼的仪式,通过这次入水,把它冲走、除掉、洗净。在成为世尊弟子、进入教法之前,我曾经就是抱着这样的见解,持有这样颠倒错误的看法。巴利
Idāni tadā yenādhippāyena udakorohanamanuyuttaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ mayā’’ti gāthamāha. Tassattho – ‘‘yaṃ mayā pubbe ito aññāsu jātīsu pāpakammaṃ upacitaṃ. Taṃ idāni idha gayātitthe imissā ca gayāphagguyā iminā udakorohanena pavāhemi apanemi vikkhālemī’’ti. Pure satthu sāsanupagamanato pubbe evaṃdiṭṭhi evarūpaviparītadassano ahuṃ ahosiṃ.
所谓“与法和义相应的句子”,这是不省略语尾变化而作的说明。意思是:从开头、中间到结尾,都与法相应、与义相应,成为相应部分,被善巧地、究竟地作成导向出离的言说,也就是正自觉者的佛语。听闻了这佛语之后,依照它所开显的,以究竟义的真实状态,所以是“真实”;对于如其所应的生起与止息之方便,因无偏差,所以是“如实”。对于苦等义理,我以如理的方式,按照应当遍知等的状态来观察,也就是这样观察:苦应当遍知,集应当断除,灭应当作证,道应当修习。我观察,我以智慧之眼观见并通达。这就是其含义。巴利
Dhammatthasahitaṃ padanti vibhattialopena niddeso. Dhammena ca atthena ca sahitakoṭṭhāsaṃ, ādito majjhato pariyosānato ca dhammūpasaṃhitaṃ atthūpasaṃhitaṃ suṭṭhu ekantena niyyānikaṃ katvā bhāsitaṃ vācaṃ sammāsambuddhavacanaṃ sutvā tena pakāsitaṃ paramatthabhāvena tacchabhāvato tathaṃ yathārahaṃ pavattinivattiupāyabhāve byabhicārābhāvato yāthāvakaṃ dukkhādiatthaṃ yoniso upāyena pariññeyyādibhāvena paccavekkhisaṃ ‘‘dukkhaṃ pariññeyyaṃ, samudayo pahātabbo, nirodho sacchikātabbo , maggo bhāvetabbo’’ti patiavekkhiṃ, ñāṇacakkhunā passiṃ paṭivijjhinti attho.
“我已洗净一切恶”,意思是:因为这样通达了真理,我就是以圣道之水洗净了一切恶的人。正因为如此,由于贪欲等污垢都不存在、没有污秽,所以是“无垢”。也正因为如此,由于身的行为清净、语的行为清净、意的行为清净,所以是精勤的、纯净清净的。由于从连同习气在内的一切烦恼垢染都已清净的佛陀、世尊那里领受了出世间法,所以是“继承者”。正是由于从世尊的教说与智慧所生,由精进在胸中所生的殊胜出生,所以是“亲生子”。这就是前后文的衔接解释。巴利
Ninhātasabbapāpomhīti evaṃ paṭividdhasaccattā eva ariyamaggajalena vikkhālitasabbapāpo amhi. Tato eva rāgamalādīnaṃ abhāvena nimmalattā nimmalo. Tato eva parisuddhakāyasamācāratāya parisuddhavacīsamācāratāya parisuddhamanosamācāratāya payato sucisuddho. Savāsanasabbakilesamalavisuddhiyā suddhassa buddhassa bhagavato lokuttaradhammadāyassa ādiyanato dāyādo. Tasseva desanāñāṇasamuṭṭhānaurovāyāmajanitābhijātitāya oraso putto amhīti yojanā.
再者,为了进一步说明自己在究竟真实义上就是已沐浴者,他说了以“进入”结尾的最后一首偈颂。其中,“进入”是指沉入、进入。“八支道流”是指由正见等八支和合而成的圣道之流。“冲去一切恶”是指无余地洗净了一切罪恶垢染,借着圣道之水的冲流,成了究竟真实义上的沐浴者。因此,“我通达了三明”“我完成了佛陀的教法”等句,意义和前面所说的一样。巴利
Punapi attano paramatthato nhātakabhāvameva vibhāvetuṃ ‘‘ogayhā’’ti osānagāthamāha. Tattha ogayhāti ogāhetvā anupavisitvā. Aṭṭhaṅgikaṃ sotanti sammādiṭṭhiādīhi aṭṭhaṅgasamodhānabhūtaṃ maggasotaṃ. Sabbapāpaṃ pavāhayinti anavasesaṃ pāpamalaṃ pakkhālesiṃ, ariyamaggajalapavāhanena paramatthanhātako ahosiṃ. Tato eva tisso vijjā ajjhagamiṃ, kataṃ buddhassa sāsananti vuttatthameva.
8. 婆迦梨长老偈的注释巴利
8. Vakkalittheragāthāvaṇṇanā
“被风病所袭”等偈颂,是尊者婆迦梨长老所说。这件事的由来是怎样的呢?这位长老在过去诸佛在世时就已经积下了善根,在一次次投生中不断积累福德。到了莲华上佛世尊的时代,他出生在天鹅城的一个家族中。长大成人、有了辨别能力之后,他跟着那些前往导师那里听法的在家信众一起去了精舍,站在人群外围听法,看到导师把一位比丘列为“信胜解者”中的第一,自己也想得到那个位置。于是他做了七天大布施,并发了愿。世尊看到他未来将无障碍地证得,就为他授了记。巴利
Vātarogābhinītotiādikā āyasmato vakkalittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthu santikaṃ gacchantehi upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gantvā parisapariyante ṭhito dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ saddhādhimuttānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānaṃ patthento sattāhaṃ mahādānaṃ datvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyataṃ disvā byākari.
他一生行善,在天界和人间不断轮回,到了我们导师住世的时代,投生在舍卫城的一个婆罗门家庭,家人给他取名叫婆迦梨。他长大后学习了三部吠陀,在婆罗门的技艺上也学有所成。后来他见到导师,因为看到导师色身的殊胜而始终看不够,就一直跟在导师身边。他想:“住在家里的话,我没法时时刻刻见到导师。”于是他在导师面前出家了。除了吃饭和照顾身体的时间以外,其余时间他都待在一个能看见十力者的地方,放下别的事,只是盯着世尊看。世尊一直等着他的智慧成熟,见他很长一段时间里都只是看着导师的色身,什么也没说。后来有一天,世尊对他说:“婆迦梨,你老是看这具臭皮囊有什么用?婆迦梨,见到法的人就见到我,见到我的人就见到法。因为,婆迦梨,见到法的人确实就是见到我,见到我的人确实就是见到法。”巴利
Sopi yāvajīvaṃ kusalaṃ katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ satthu kāle sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti, vakkalītissa nāmaṃ akaṃsu. So vuddhippatto tayo vede uggaṇhitvā brāhmaṇasippesu nipphattiṃ gato satthāraṃ disvā rūpakāyassa sampattidassanena atitto satthārā saddhiṃyeva vicarati. ‘‘Agāramajjhe vasanto niccakālaṃ satthāraṃ daṭṭhuṃ na labhissāmī’’ti satthu santike pabbajitvā ṭhapetvā bhojanavelaṃ sarīrakiccakālañca sesakāle yattha ṭhitena sakkā dasabalaṃ passituṃ, tattha ṭhito aññaṃ kiccaṃ pahāya bhagavantaṃ olokentova viharati. Satthā tassa ñāṇaparipākaṃ āgamento bahukālaṃ tasmiṃ rūpadassaneneva vicarante kiñci avatvā punekadivasaṃ ‘‘kiṃ te, vakkali, iminā pūtikāyena diṭṭhena? Yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passati. Yo maṃ passati, so dhammaṃ passati. Dhammañhi, vakkali, passanto maṃ passati, maṃ passanto dhammaṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87) āha.
即使导师这样说,长老还是没办法放下瞻见导师,到别的地方去。于是导师想:“这个比丘如果不生起紧迫感,就不会理解。”在雨安居结束那天,导师说:“走吧,婆迦梨!”就这样把长老遣走了。长老被导师遣走后,不敢站在导师面前,心想:“我见不到导师,活着还有什么用?”于是爬上灵鹫峰的一处悬崖。导师知道他的情况后,想:“这个比丘如果不能从我这里得到安慰,就会失去证得道果的助缘。”为了让他看见自己,导师放出光明,说道——巴利
Satthari evaṃ vadantepi thero satthu dassanaṃ pahāya aññattha gantuṃ na sakkoti. Tato satthā ‘‘nāyaṃ bhikkhu saṃvegaṃ alabhitvā bujjhissatī’’ti vassūpanāyikadivase ‘‘apehi, vakkalī’’ti theraṃ paṇāmesi. So satthārā paṇāmito sammukhe ṭhātuṃ asakkonto ‘‘kiṃ mayhaṃ jīvitena, yohaṃ satthāraṃ daṭṭhuṃ na labhāmī’’ti gijjhakūṭapabbate papātaṭṭhānaṃ abhiruhi. Satthā tassa taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘ayaṃ bhikkhu mama santikā assāsaṃ alabhanto maggaphalānaṃ upanissayaṃ nāseyyā’’ti attānaṃ dassetuṃ obhāsaṃ vissajjento –
一个充满喜悦的比丘,对佛陀的教法怀着净信;
他当证得寂静的境界,也就是一切造作止息的安乐。巴利
‘‘Pāmojjabahulo bhikkhu, pasanno buddhasāsane; Adhigacche padaṃ santaṃ, saṅkhārūpasamaṃ sukha’’nti. (dha. pa. 381) –
世尊说完偈颂,就伸出手说:“来吧,婆迦梨!”这位长老生起强烈的喜悦和满足,心想:“我见到了十力者!还得到了他唤我‘来吧’!”他不知道自己是从哪里来的,就在世尊面前跃入空中,一只脚还踩在山石上,便思惟世尊所说的偈颂。他在空中压伏了喜悦,连同诸无碍解一起证得阿罗汉果。这一记载见于《增支部注释》和《法句经注释》。巴利
Gāthaṃ vatvā ‘‘ehi, vakkalī’’ti hatthaṃ pasāresi. Thero ‘‘dasabalo me diṭṭho, ‘ehī’ti avhānampi laddha’’nti balavapītisomanassaṃ uppādetvā ‘‘kuto āgacchāmī’’ti attano gamanabhāvaṃ ajānitvā satthu sammukhe ākāse pakkhandanto paṭhamapādena pabbate ṭhitoyeva satthārā vuttagāthaṃ āvajjento ākāseyeva pītiṃ vikkhambhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇīti aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.208) dhammapadavaṇṇanāyañca (dha. pa. aṭṭha. 2.381) āgataṃ.
不过,这里另有一种说法:世尊用“婆迦梨,这有什么用”等话教导他之后,他住在灵鹫峰,开始修观。因为他的信根太强,观智无法进入观的行道。世尊知道这一点,就为他净化业处,再教给他。他再次修观,还是无法达到顶点。后来,他因为饮食不足而得了风病。世尊知道他正被风病折磨,就前往那里,问他:巴利
Idha pana evaṃ vadanti – ‘‘kiṃ te, vakkalī’’tiādinā satthārā ovadito gijjhakūṭe viharanto vipassanaṃ paṭṭhapesi, tassa saddhāya balavabhāvato eva vipassanā vīthiṃ na otarati, bhagavā taṃ ñatvā kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi. Puna vipassanaṃ matthakaṃ pāpetuṃ nāsakkhiyeva, athassa āhāravekallena vātābādho uppajji, taṃ vātābādhena pīḷiyamānaṃ ñatvā bhagavā tattha gantvā pucchanto –
你被风病折磨着,住在荒野的树林里;
在荒凉粗劣的行处,比丘,你要怎么过呢?巴利
‘‘Vātarogābhinīto tvaṃ, viharaṃ kānane vane; Paviddhagocare lūkhe, kathaṃ bhikkhu karissasī’’ti. –
他说完以后,长老听了这番话——巴利
Āha. Taṃ sutvā thero –
以广大的喜与乐,遍满这个身体;
就算吃的是粗劣的食物,我也能忍受,继续住在森林里。巴利
‘‘Pītisukhena vipulena, pharamāno samussayaṃ; Lūkhampi abhisambhonto, viharissāmi kānane.
正在修习四念处、诸根与诸力,
我要修习七觉支,住在树林里。巴利
‘‘Bhāvento satipaṭṭhāne, indriyāni balāni ca; Bojjhaṅgāni ca bhāvento, viharissāmi kānane.
对已发起精进、心向解脱、始终坚定努力的人,
看到和睦相处、志同道合的人,我将在森林中安住。巴利
‘‘Āraddhavīriye pahitatte, niccaṃ daḷhaparakkame; Samagge sahite disvā, viharissāmi kānane.
随念正等觉者——无上、已调伏、心已安定;
我将日夜都不懈怠,住在树林里。巴利
‘‘Anussaranto sambuddhaṃ, aggaṃ dantaṃ samāhitaṃ; Atandito rattindivaṃ, viharissāmi kānane’’ti. –
他说了四首偈颂。巴利
Catasso gāthā abhāsi.
在这里,“被风病侵袭”是指被风病夺去了自在,被风病所压倒。“你”是称呼那位长老。“住”是指以那样的行住坐卧而住。“在林中、树林里”是指身处密林般的树林中,意思是广大的森林。“行处散乱”是指行处散乱、资具难得。因为缺少对治风病的酥油等药物,又因为地界粗劣,所以是在粗劣的地方。“比丘,你将如何”是世尊问:“比丘,你将怎样安住?”巴利
Tattha vātarogābhinītoti vātābādhena aseribhāvaṃ upanīto, vātabyādhinā abhibhūto. Tvanti theraṃ ālapati. Viharanti tena iriyāpathavihārena viharanto. Kānane vaneti kānanabhūte vane, mahāaraññeti attho. Paviddhagocareti vissaṭṭhagocare dullabhapaccaye. Vātarogassa sappāyānaṃ sappiādibhesajjānaṃ abhāvena pharusabhūmibhāgatāya ca lūkhe lūkhaṭṭhāne. Kathaṃ bhikkhu karissasīti bhikkhu tvaṃ kathaṃ viharissasīti bhagavā pucchi.
长老听了之后,为了开示自己以无染的喜与悦等而安住的快乐生活,便说了“以喜乐”等话。其中,“以喜乐”是指具有踊跃特相和遍满特相的喜,以及与喜相应的乐。因此说“广大”,意思是殊胜。“遍满此身”是指由上述喜乐所生的微妙色法,充盈全身,无间充满。“也能承受粗劣”是指能够克服并忍受因住在林中、生活方式严苛而难以忍受的资具粗劣。“我将在林中安住”意思是:我将以禅那之乐和观之乐安住于森林。因此说:“以身感受快乐”(波罗夷 11)。巴利
Taṃ sutvā thero nirāmisapītisomanassādinā attano sukhavihāraṃ pakāsento ‘‘pītisukhenā’’tiādimāha. Tattha pītisukhenāti ubbegalakkhaṇāya pharaṇalakkhaṇāya ca pītiyā taṃsampayuttasukhena ca. Tenāha ‘‘vipulenā’’ti uḷārenāti attho. Pharamāno samussayanti yathāvuttapītisukhasamuṭṭhitehi paṇītehi rūpehi sakalaṃ kāyaṃ pharāpento nirantaraṃ phuṭaṃ karonto. Lūkhampi abhisambhontoti araññāvāsajanitaṃ sallekhavuttihetukaṃ dussahampi paccayalūkhaṃ abhibhavanto adhivāsento. Viharissāmi kānaneti jhānasukhena vipassanāsukhena ca araññāyatane viharissāmīti attho. Tenāha – ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedesi’’nti (pārā. 11).
无论从哪里如实观察诸蕴的生起与坏灭;
他就能获得喜悦和欢欣,那是不死的境界,只有智者才能了知。巴利
‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti ca. (dha. pa. 374);
修习念处,是指让属于道的四念处——身随观念处等——生起并增长。根,是指属于道的信等五根。力,同样是指信等五力。觉支,同样是指念等七觉支。加上“及”字,就把正勤、神足和道支也包括进来了。因为它们彼此不相分离,所以提到这些时,也就等于提到了那些。“我将安住”,是指像前面所说的那样,修习菩提分法,以道之乐、由证得道而成就的果之乐,以及涅槃之乐而安住。巴利
Bhāvento satipaṭṭhāneti maggapariyāpanne kāyānupassanādike cattāro satipaṭṭhāne uppādento vaḍḍhento ca. Indriyānīti maggapariyāpannāni eva saddhādīni pañcindriyāni. Balānīti tathā saddhādīni pañca balāni. Bojjhaṅgānīti tathā satisambojjhaṅgādīni satta bojjhaṅgāni. Ca-saddena sammappadhānaiddhipādamaggaṅgāni saṅgaṇhāti. Tadavinābhāvato hi taggahaṇeneva tesaṃ gahaṇaṃ hoti. Viharissāmīti yathāvutte bodhipakkhiyadhamme bhāvento maggasukhena tadadhigamasiddhena phalasukhena nibbānasukhena ca viharissāmi.
“已发起精进”是指以四种正勤而提起精进。“心已决意”是指心已朝向涅槃。“恒常坚固精勤”是指一切时候都不松懈地精进。以不争执、以身行和谐,见到见解与戒行共同一致的同梵行者。以此显示善知识的成就。巴利
Āraddhavīriyeti catubbidhasammappadhānavasena paggahitavīriye. Pahitatteti nibbānaṃ patipesitacitte. Niccaṃ daḷhaparakkameti sabbakālaṃ asithilavīriye. Avivādavasena kāyasāmaggidānavasena ca samagge. Diṭṭhisīlasāmaññena sahite sabrahmacārī disvā. Etena kalyāṇamittasampattiṃ dasseti.
随念“正自觉者”时,因为他是自己正确、如实地觉悟了一切法的正自觉者,是一切众生中最尊贵的;是以最殊胜的调御方式被调伏的;是以无上的定而安住的。我要不懈怠、不懒惰,日日夜夜、一切时候都以“那位世尊确实是应供……”等方式随念而安住。这里通过显示与随念佛修习相应的行相,说明了在任何情况下都致力于业处;前面那句则说明了致力于守护业处。巴利
Anussaranto sambuddhanti sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhaṃ sabbasattuttamatāya, aggaṃ uttamena damathena dantaṃ, anuttarasamādhinā samāhitaṃ atandito analaso hutvā, rattindivaṃ sabbakālaṃ ‘‘itipi so bhagavā araha’’ntiādinā anussaranto viharissāmi. Etena buddhānussatibhāvanāya yuttākāradassanena sabbattha kammaṭṭhānānuyogamāha, purimena pārihāriyakammaṭṭhānānuyogaṃ.
长老这样说完后,就精勤地修习观禅,证得了阿罗汉果。因此,在《譬喻》中这样说:巴利
Evaṃ pana vatvā thero vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.54.28-65) –
距今十万劫前,这位导师出现于世。
他的名号是无上,无可限量,名字叫莲华上。
面容像莲花一样,皮肤洁净无瑕,就像莲花一样。
就像莲花不被水沾湿一样,他也不被世间染着。
这位勇士眼睛像莲花瓣,就像莲花一样可爱。
他就像红莲最上的香气一样,所以被称为莲华上。
他是世间最尊贵的人,没有一丝傲慢;就像为盲人带来眼睛一样。
他威仪寂静,是功德的宝藏,是悲与智的海洋。
有时候,这位大雄者,受到梵天、阿修罗和众神的敬奉;
在天神和人类聚集的大众当中,在人群中央,那位最殊胜的胜者。
用芬芳的话语、甜美的音声,
让所有大众都心生欢喜,也亲近了自己的弟子。
他信解坚定,聪慧贤明,一心渴望见到我。
没有别的比丘像这位婆迦梨比丘这样。
那时我在汉萨瓦蒂城,是婆罗门之子。
成为后,听了那番话,我就喜欢上了那个境地。
邀请那位无垢的如来和他的弟子们一起来。
用食物供养了整整七天,那时我用布匹覆盖了他。
我以头顶礼那无边的功德大海,
我沉浸在满满的喜悦里,说出了这番话:
你所赞叹的那位牟尼,第七位的牟尼。
牟尼啊,愿我成为像那位比丘一样的人,在具足信心的比丘中最为第一。
听了这番话之后,大雄、无碍见者——
大牟尼在众人当中说出了这句话:
你们看这个年轻人,穿着光洁柔滑的黄衣;
他的身体像黄金做的供品一样庄严,吸引着人们的眼睛和心。
在未来时,这位将是乔达摩大仙
他将是信解最上首的声闻弟子。
无论是生为天神还是生为人,都已远离一切热恼。
具足一切享乐,他将快乐地轮回流转。
十万劫之后,将有生于甘蔗族者,
他以乔达摩为姓,将成为世间的导师。
于他的法中,将有法嗣、亲生子、由法所化生者;
有个叫婆迦梨的人,将会成为导师的声闻弟子。
因为那业的差别,以及思与愿的缘故,
舍弃了人身之后,我投生到了三十三天。
无论转生在哪一道,都能快乐地流转于一次又一次的生命中;
过去生在舍卫城,我出生在某个家族里。
我像酥油一样柔细,像新生的嫩叶一样娇嫩。
母亲被毗舍遮鬼的恐怖所惊,便轻轻将我仰面放下。
他们心里满是悲伤,把我放在了大仙的脚边。
我们把此物献给您,主啊,请您做我们的皈依处,导师。
那时,那位牟尼接受了我,是恐惧者的皈依处。
用他那张着网纹、带有轮相、柔软细嫩的手。
从那时起,我就被那无需守护的(世尊)守护着;
已从一切怨敌中解脱,又因快乐而得以成长壮大。
我离开善逝独自而住,哪怕只是一小会儿,心里就烦躁不安。
“我七岁时,便出家而为无家者;”
由一切波罗蜜所生、拥有殊胜绀青眼者——
对于遍满一切美色的色,我住于不满足之中。
胜者知道我对佛之色身的欢喜,那时便教导我:
婆迦梨,够了!你为什么对愚人所喜爱的诸色感到欢喜?
确实,谁见到了正法,那个有智慧的人就见到了我。
没见到正法的人,即使见到了我,也见不到正法。
这个身体有着无穷无尽的过患,就像一棵毒树一样;
一切疾病的住处即是纯粹苦的堆积。
对诸色厌离之后,接着是诸蕴的生起与坏灭;
见诸随烦恼,你将安乐地达到终尽。
就这样,我得到了那位寻求众生利益的导师的教导;
我登上灵鹫山,在山间的岩窟里修禅。
大牟尼站立在山脚下,安慰(我)。
听了胜者那句“跋迦梨”的话语,我满心欢喜。
我纵身跳进那座岩石山崖,那里有几百个人。
那时,靠着佛陀的威神之力,我安然地落到了大地上。
他又接着说法,讲诸蕴的生起与坏灭;
我明白了这个法之后,就证得了阿罗汉果。
在极其庞大的大众当中,那时已到达行持终极的我……
大智者把我安立为信解最上者中的最上。
在十万劫之前,那时我所造的业;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经修完了。巴利
‘‘Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako; Anomanāmo amito, nāmena padumuttaro. ‘‘Padumākāravadano, padumāmalasucchavī; Lokenānupalittova, toyena padumaṃ yathā. ‘‘Vīro padumapattakkho, kanto ca padumaṃ yathā; Padumuttaragandhova, tasmā so padumuttaro. ‘‘Lokajeṭṭho ca nimmāno, andhānaṃ nayanūpamo; Santaveso guṇanidhi, karuṇāmatisāgaro. ‘‘Sa kadāci mahāvīro, brahmāsurasuraccito; Sadevamanujākiṇṇe, janamajjhe jinuttamo. ‘‘Vadanena sugandhena, madhurena rutena ca; Rañjayaṃ parisaṃ sabbaṃ, santhavī sāvakaṃ sakaṃ. ‘‘Saddhādhimutto sumati, mama dassanalālaso; Natthi etādiso añño, yathāyaṃ bhikkhu vakkali. ‘‘Tadāhaṃ haṃsavatiyaṃ, nagare brāhmaṇatrajo; Hutvā sutvā ca taṃ vākyaṃ, taṃ ṭhānamabhirocayiṃ. ‘‘Sasāvakaṃ taṃ vimalaṃ, nimantetvā tathāgataṃ; Sattāhaṃ bhojayitvāna, dussehacchādayiṃ tadā. ‘‘Nipacca sirasā tassa, anantaguṇasāgare; Nimuggo pītisampuṇṇo, idaṃ vacanamabraviṃ. ‘‘Yo so tayā santhavito, ito sattamake muni; Bhikkhu saddhāvataṃ aggo, tādiso homahaṃ mune. ‘‘Evaṃ vutte mahāvīro, anāvaraṇadassano; Imaṃ vākyaṃ udīresi, parisāya mahāmuni. ‘‘Passathetaṃ māṇavakaṃ, pītamaṭṭhanivāsanaṃ; Hemayaññopacitaṅgaṃ, jananettamanoharaṃ. ‘‘Eso anāgataddhāne, gotamassa mahesino; Aggo saddhādhimuttānaṃ, sāvakoyaṃ bhavissati. ‘‘Devabhūto manusso vā, sabbasantāpavajjito; Sabbabhogaparibyūḷho, sukhito saṃsarissati. ‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito; Vakkali nāma nāmena, hessati satthu sāvako. ‘‘Tena kammavisesena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Sabbattha sukhito hutvā, saṃsaranto bhavābhave; Sāvatthiyaṃ pure jāto, kule aññatare ahaṃ. ‘‘Nonītasukhumālaṃ maṃ, jātapallavakomalaṃ; Mandaṃ uttānasayanaṃ, pisācabhayatajjitā. ‘‘Pādamūle mahesissa, sāyesuṃ dīnamānasā; Imaṃ dadāma te nātha, saraṇaṃ hohi nāyaka. ‘‘Tadā paṭiggahi so maṃ, bhītānaṃ saraṇo muni; Jālinā cakkaṅkitena, mudukomalapāṇinā. ‘‘Tadā pabhuti tenāhaṃ, arakkheyyena rakkhito; Sabbaveravinimutto, sukhena parivuddhito. ‘‘Sugatena vinā bhūto, ukkaṇṭhāmi muhuttakaṃ; Jātiyā sattavassohaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ. ‘‘Sabbapāramisambhūtaṃ , nīlakkhinayanaṃ varaṃ; Rūpaṃ sabbasubhākiṇṇaṃ, atitto viharāmahaṃ. ‘‘Buddharūparatiṃ ñatvā, tadā ovadi maṃ jino; Alaṃ vakkali kiṃ rūpe, ramase bālanandite. ‘‘Yo hi passati saddhammaṃ, so maṃ passati paṇḍito; Apassamāno saddhammaṃ, maṃ passampi na passati. ‘‘Anantādīnavo kāyo, visarukkhasamūpamo; Āvāso sabbarogānaṃ, puñjo dukkhassa kevalo. ‘‘Nibbindiya tato rūpe, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Passa upakkilesānaṃ, sukhenantaṃ gamissasi. ‘‘Evaṃ tenānusiṭṭhohaṃ, nāyakena hitesinā; Gijjhakūṭaṃ samāruyha, jhāyāmi girikandare. ‘‘Ṭhito pabbatapādamhi, assāsayi mahāmuni; Vakkalīti jino vācaṃ, taṃ sutvā mudito ahaṃ. ‘‘Pakkhandiṃ selapabbhāre, anekasataporise; Tadā buddhānubhāvena, sukheneva mahiṃ gato. ‘‘Punopi dhammaṃ deseti, khandhānaṃ udayabbayaṃ; Tamahaṃ dhammamaññāya, arahattamapāpuṇiṃ. ‘‘Sumahāparisamajjhe, tadā maṃ caraṇantago; Aggaṃ saddhādhimuttānaṃ, paññapesi mahāmati. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,即使在宣说其他事时,这位长老也只是诵出这些偈颂。那时,导师坐在比丘僧团中间,把他安立在信胜解者中的第一位。巴利
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākarontopi thero imā eva gāthā abhāsi. Atha naṃ satthā bhikkhusaṅghamajjhe nisinno saddhādhimuttānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesīti.
第九篇 维吉塔塞那长老偈颂的注释巴利
9. Vijitasenattheragāthāvaṇṇanā
“我要把你拴住”等偈颂,是维吉塔塞那长老说的。这件事的起因是什么呢?这位长老过去在诸佛面前积过善根,一世又一世地积累趋向解脱的善业。在见义世尊的时代,他出生在一个好家庭,长大后舍弃在家生活,出家做了修行人,住在森林里。有一天,他看见世尊从空中飞来,心里生起清净的信心,为了表达敬意,就合掌站着。导师知道他的心意,便从空中降下来。他把自己那些好看又好吃的果子献给世尊,世尊出于慈悲接受了。凭着这份福业,他在天界和人间流转,直到现在这尊佛出世时,出生在憍萨罗国一个驯象师家里,取名维吉塔塞那,长大成人。他的两位舅父——塞那和优波先那,都是驯象师,他们在导师面前听了法,生起信心出了家,精勤修行,证得了阿罗汉果。维吉塔塞那也学成了驯象的技艺,但他心里想的是出离,对在家生活毫不留恋。他看见世尊施展双神变,生起信心,就在两位舅父长老面前出了家,按照他们的教导修观。修观时,他的心越过了观的次第,向外四处攀缘种种对象,于是他就训诫自己的心说:巴利
Olaggessāmītiādikā āyasmato vijitasenattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto atthadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā araññe viharanto ākāsena gacchantaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso pasannākāraṃ dassento añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Satthā tassa ajjhāsayaṃ ñatvā ākāsato otari. So bhagavato manoharāni madhurāni phalāni upanesi, paṭiggahesi bhagavā anukampaṃ upādāya. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe hatthācariyakule nibbattitvā vijitasenoti laddhanāmo viññutaṃ pāpuṇi. Tassa mātulā seno ca upaseno cāti dve hatthācariyā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddhā pabbajitvā vāsadhuraṃ pūrentā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Vijitasenopi hatthisippe nipphattiṃ gato nissaraṇajjhāsayatāya gharāvāse alaggamānaso satthu yamakapāṭihāriyaṃ disvā paṭiladdhasaddho mātulattherānaṃ santike pabbajitvā tesaṃ ovādānusāsaniyā vipassanāya kammaṃ karonto vipassanāvīthiṃ laṅghitvā bahiddhā nānārammaṇe vidhāvantaṃ attano cittaṃ ovadanto –
我要把你拴住,心啊,就像用门闩拴住大象一样。
我不会驱使你去作恶,不会让你陷进那由身体生出的欲望之网。巴利
‘‘Olaggessāmi te citta, āṇidvāreva hatthinaṃ; Na taṃ pāpe niyojessaṃ, kāmajālaṃ sarīrajaṃ.
你被拴住了,走不了,就像一头找不到门缝的大象。
不被心染污一次又一次,你将乐于行恶、精勤作恶。巴利
‘‘Tvaṃ olaggo na gacchasi, dvāravivaraṃ gajova alabhanto; Na ca cittakali punappunaṃ, pasakka pāparato carissasi.
就像驯象师持象钩面对一头刚被抓住、还没调伏的大象;
有力的人能让不情愿的人转身,我也要这样让你转身。巴利
‘‘Yathā kuñjaraṃ adantaṃ, navaggahamaṅkusaggaho; Balavā āvatteti akāmaṃ, evaṃ āvattayissaṃ taṃ.
就像善于驯马的人,最优秀的御者能调伏良马;
我要这样调伏你,稳稳安住在五种力上。巴利
‘‘Yathā varahayadamakusalo, sārathipavaro dameti ājaññaṃ; Evaṃ damayissaṃ taṃ, patiṭṭhito pañcasu balesu.
我要用正念把他拴住,认真调伏你。
心啊,你已被精进之轭制住,你将不会从此处远去。巴利
‘‘Satiyā taṃ nibandhissaṃ, payutto te damessāmi; Vīriyadhuraniggahito, na yito dūraṃ gamissase cittā’’ti. –
在这里,“我将执着”意思是“我将约束、我将阻止”。“te”就是“taṃ”(你)。这里“sāmivacana”(属格)用的是宾语的意义。也可以补足为“te gamanaṃ”(你的行走)。“hatthinaṃ”的意思就是“hatthi”(象)。“cittā”(心啊)是在呼唤自己的心。为了表明想阻止它,他说“就像在闩门处的象”。所谓“闩门”,是指有城墙围绕的城镇的小门。把门闩插进门闩孔后,如果没有机关,即使里面有人也打不开。人、牛、马、水牛等都没法从那里出去。就连想走出城镇的象,驯象师也会把它引到那里,从而阻止它出去。另一种说法,“闩门”是指横闩门。在那里横放一根横木,然后在横木端头装上叫做“树针”的门闩。“我将不令你投入,不会让你投入”:对于在色等对象上生起的贪欲等恶法,我将不让你投入,不会让你投入。“欲网”就是贪欲所形成的网。就像渔夫或猎鹿者的网,是他们随心所欲捕捉鱼等的工具;同样,被不如理作意所支配的心,就是魔罗随心所欲操控的工具。“身生”是指在身体中生起的。因为在五蕴有的状态中,心依附着色法而运作,所以称为“身生”。巴利
Tattha olaggessāmīti saṃvarissāmi nivāressāmi. Teti taṃ. Upayogatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ . Te gamananti vā vacanaseso. Hatthinanti ca hatthinti attho. Cittāti attano cittaṃ ālapati. Yathā taṃ vāretukāmo, taṃ dassento ‘‘āṇidvāreva hatthina’’nti āha. Āṇidvāraṃ nāma pākārabaddhassa nagarassa khuddakadvāraṃ, yaṃ ghaṭikāchidde āṇimhi pakkhitte yantena vinā abbhantare ṭhitehipi vivarituṃ na sakkā. Yena manussagavassamahiṃsādayo na niggantuṃ sakkā. Nagarato bahi niggantukāmampi hatthiṃ yato palobhetvā hatthācariyo gamanaṃ nivāresi. Atha vā āṇidvāraṃ nāma palighadvāraṃ. Tattha hi tiriyaṃ palighaṃ ṭhapetvā rukkhasūcisaṅkhātaṃ āṇiṃ palighasīse āvuṇanti. Pāpeti rūpādīsu uppajjanakaabhijjhādipāpadhamme taṃ na niyojessaṃ na niyojissāmi. Kāmajālāti kāmassa jālabhūtaṃ. Yathā hi macchabandhamigaluddānaṃ jālaṃ nāma macchādīnaṃ tesaṃ yathākāmakārasādhanaṃ, evaṃ ayonisomanasikārānupātitaṃ cittaṃ mārassa kāmakārasādhanaṃ. Tena hi so satte anatthesu pāteti. Sarīrajāti sarīresu uppajjanaka. Pañcavokārabhave hi cittaṃ rūpapaṭibaddhavuttitāya ‘‘sarīraja’’nti vuccati.
你被钩住了,去不了了——你这颗心的黑耳啊,我已经用念与慧的刺棒和钩子把你拦住了,从现在起你别想再随心所欲地乱跑,也别想再顺着不如理作意任意妄为。打个比方说,就像一头大象找不到门洞,无法从城里或象栏中出去一样。所谓“心的黑耳”,就是指心的凶兆、不吉利。所谓“一次又一次”,就是反复不断。所谓“贴近”,是指通过寻求皈依、修习入出息念而靠近。所谓“乐于恶者”,就是热衷于恶业。你以前是这样行事的,但从今以后不能再那样做了,我不会让你那样做。巴利
Tvaṃ olaggo na gacchasīti tvaṃ, cittakali, mayā satipaññāpatodaaṅkusehi vārito na dāni yathāruciṃ gamissasi, ayonisomanasikāravasena yathākāmaṃ vattituṃ na labhissasi. Yathā kiṃ? Dvāravivaraṃ gajova alabhanto nagarato gajanirodhato vā niggamanāya dvāravivarakaṃ alabhamāno hatthī viya. Cittakalīti cittakāḷakaṇṇi. Punappunanti aparāparaṃ. Pasakkāti saraṇasampassāsavasena. Pāparatoti pāpakammanirato pubbe viya idāni na carissasi tathā carituṃ na dassāmīti attho.
未调伏的意思是:还没被驯服、没受过驯象训练。新捕获的意思是:刚被抓来不久。持钩者就是驯象师。有力是说身体有力、智慧也有力。调转不情愿者是说:即使对方不愿意,也能通过制止让它回头。就像驯象师这样调转那头象一样,我也要通过制止恶行,来调转你这颗邪恶的心。巴利
Adantanti adamitaṃ hatthisikkhaṃ asikkhitaṃ. Navaggahanti aciragahitaṃ. Aṅkusaggahoti hatthācariyo. Balavāti kāyabalena ñāṇabalena ca balavā. Āvatteti akāmanti anicchantameva nisedhanato nivatteti. Evaṃ āvattayissanti yathā yathāvuttaṃ hatthiṃ hatthācariyo, evaṃ taṃ cittaṃ cittakaliṃ duccaritanisedhanato nivattayissāmi.
他是善巧调御良马的人,意思是说,他善于调御最上等的良马。正因如此,他作为最优秀的御者,在调御良马的人当中格外杰出。他能调御、训练良种马——也就是堪受调教的马——根据适当的时间和地点,用柔和或强硬的方法来调伏它、引导它,使它远离过失。立于五力,意思是说,他安住在信等五种力中,由于断除了不信等过失,所以能说“我要调伏你、我将调伏你”。巴利
Varahayadamakusaloti uttamānaṃ assadammānaṃ damane kusalo. Tato eva sārathipavaro assadammasārathīsu visiṭṭho dameti ājaññaṃ ājānīyaṃ assadammaṃ desakālānurūpaṃ saṇhapharusehi dameti vineti nibbisevanaṃ karoti. Patiṭṭhito pañcasu balesūti saddhādīsu pañcasu balesu patiṭṭhito hutvā assaddhiyādinisedhanato taṃ damayissaṃ damessāmīti attho.
我要用正念之绳把你——这颗心——拴在业处的柱子上,不让你从所缘境向外跑掉;我要牢牢绑住你、固定住你。我要精勤地调伏你:就在这样系缚你的当下,我以恭敬和持续不断的用功来调伏你,把你从烦恼的垢秽中净化出来。就像一匹良马被善巧的御者套上轭、牢牢控制住,无法挣脱一样,心啊,你被我的精进之轭控制住之后,因为恭敬而行、持续而行,再也不能乱来,不会从当下的所缘境远远向外跑掉。对一位致力于修行的禅修者来说,除了业处之外的任何东西,即使看起来很近,从特相上说其实很远。这位长老就这样用这些偈颂调伏自己的心,增长观智,证得了阿拉汉果。因此《譬喻》中说:巴利
Satiyātaṃ nibandhissanti gocarajjhattato bahi gantuṃ adento satiyottena kammaṭṭhānathambhe, cittakali, taṃ nibandhissāmi niyamessāmi. Payutto te damessāmīti tattha nibandhanto eva yuttappayutto hutvā te damessāmi, saṃkilesamalato taṃ visodhessāmi. Vīriyadhuraniggahitoti yathāvutto chekena susārathinā yuge yojito yuganiggahito yugantaragato taṃ nātikkamati, evaṃ tvampi citta, mama vīriyadhure niggahito sakkaccakāritāya sātaccakāritāya aññathā vattituṃ alabhanto ito gocarajjhattato dūraṃ bahi na gamissasi. Bhāvanānuyuttassa hi kammaṭṭhānato aññaṃ āsannampi lakkhaṇato dūramevāti evaṃ thero imāhi gāthāhi attano cittaṃ niggaṇhantova vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.45.22-30) –
身色如黄金的正等觉者,具足三十二种殊胜相,
走在林间小道上,就像一棵盛开的沙罗树王。
铺好草席后,我向最胜尊佛祈求:
愿佛陀怜悯我,我想把食物布施出去。
他心怀怜悯,富有悲心,是见义佛,名声广大。
知道我的想法后,你从你的住处下来,到我的草庵来。
正觉者降下后,坐在树叶铺成的座上;
我拿起巴郎达果,供养给了最胜佛陀的侍者。
当我深思时,胜者便受用了它;
在那里,我让心生起净信,那时便礼拜了胜者。
在一千八百劫之前,那时我布施了果实。
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经完成。巴利
‘‘Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, dvattiṃsavaralakkhaṇaṃ; Vipinaggena gacchantaṃ, sālarājaṃva phullitaṃ. ‘‘Tiṇattharaṃ paññāpetvā, buddhaseṭṭhaṃ ayācahaṃ; Anukampatu maṃ buddho, bhikkhaṃ icchāmi dātave. ‘‘Anukampako kāruṇiko, atthadassī mahāyaso; Mama saṅkappamaññāya, orūhi mama assame. ‘‘Orohitvāna sambuddho, nisīdi paṇṇasanthare; Bhallātakaṃ gahetvāna, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ. ‘‘Mama nijjhāyamānassa, paribhuñji tadā jino; Tattha cittaṃ pasādetvā, abhivandiṃ tadā jinaṃ. ‘‘Aṭṭhārase kappasate, yaṃ phalamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他在向别人说明自己所证得的境界时,也诵出了这些偈颂。巴利
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākarontopi imā gāthā abhāsi.
第十 耶舍达多长老偈注释巴利
10. Yasadattattheragāthāvaṇṇanā
“寻隙心”等偈颂,是耶输达多长老所说。这件事的起因是什么呢?这位长老也曾在过去诸佛的教法中积下善根,在一次次轮回里不断积累能导向解脱的善业。话说在莲华上佛的时代,他出生在一个婆罗门家庭,学通了婆罗门的各种学问技艺之后,便舍弃欲乐,出家做了仙人,住在森林里。有一天,他见到世尊,心生净信,合掌由衷地赞叹世尊。凭着这份善业,他在天界和人间流转受生。到了现在这尊佛出世的时代,他出生在马喇国的马喇王族,取名耶输达多。成年后,他前往塔迦尸喇城,学遍了各种技艺。后来,他和游方者萨毗耶结伴同行,一路辗转来到舍卫城,拜见世尊。当时世尊正在为萨毗耶解答他所提的问题,耶输达多坐在一旁听着,心里却盘算着要找机会挑毛病,想:“我要在沙门乔达摩的说法里找出破绽。”世尊当即知道了他的心思。于是,在《萨毗耶经》的开示即将结束时,世尊为了教导他,便给出教诫——巴利
Upārambhacittotiādikā āyasmato yasadattattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacini. Tathā hesa padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gato kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā araññe viharanto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso añjaliṃ paggayha abhitthavi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde mallaraṭṭhe mallarājakule nibbattitvā yasadattoti laddhanāmo, vayappatto takkasilaṃ gantvā sabbasippāni sikkhitvā sabhiyena paribbājakena saddhiṃyeva cārikaṃ caramāno, anupubbena sāvatthiyaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā sabhiyena puṭṭhapañhesu vissajjiyamānesu sayaṃ otārāpekkho suṇanto nisīdi ‘‘samaṇassa gotamassa vāde dosaṃ dassāmī’’ti. Athassa bhagavā cittācāraṃ ñatvā sabhiyasuttadesanāvasāne (su. ni. sabhiyasutta) ovādaṃ dento –
心怀指责的愚人,听闻胜者的教法。
他远离正法,就像大地远离天空一样。巴利
‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ; Ārakā hoti saddhammā, nabhaso pathavī yathā.
361 第361段没有可翻译的巴利文内容。巴利
361.
一个心怀挑剔、想找别人毛病的愚人,听闻名号尊胜者的教法;
正法会退失,就像黑半月的月亮一样。巴利
‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ; Parihāyati saddhammā, kāḷapakkheva candimā.
一个心怀挑剔、愚笨无慧的人,来听胜者的教法;
他在正法中干枯,就像一条鱼在少水的池子里。巴利
‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ; Parisussati saddhamme, maccho appodake yathā.
心怀挑剔、想要挑毛病的人,没什么智慧,他来听胜者的教法;
在正法中不生长,就像田里一颗烂掉的种子。巴利
‘‘Upārambhacitto dummedho, suṇāti jinasāsanaṃ; Na virūhati saddhamme, khette bījaṃva pūtikaṃ.
如果有人以欢喜的心,听闻胜者的教法;
灭尽了一切烦恼漏,证悟了不动境界;
证得至高寂静,漏尽而般涅槃。巴利
‘‘Yo ca tuṭṭhena cittena, suṇāti jinasāsanaṃ; Khepetvā āsave sabbe, sacchikatvā akuppataṃ; Pappuyya paramaṃ santiṃ, parinibbātināsavo’’ti. –
他说了这五首偈颂。巴利
Imā pañca gāthā abhāsi.
这里,“指责心”就是指带着攻击性的心,意思是怀着把过失推给别人的意图。“愚痴”就是没有智慧。“他远离正法”:像这样的人,就像大地远离天空一样,离行道正法已经很远,更不用说离证悟正法了。一个热衷于“你不了解这法和律”这类争论性言谈的人,哪里会有寂静深妙的行道正法呢?巴利
Tattha upārambhacittoti sārambhacitto, dosāropanādhippāyoti attho. Dummedhoti nippañño. Ārakā hoti saddhammāti so tādiso puggalo nabhaso viya pathavī paṭipattisaddhammatopi dūre hoti, pageva paṭivedhasaddhammato. ‘‘Na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādinā (dī. ni. 1.18) viggāhikakathaṃ anuyuttassa kuto santanipuṇo paṭipattisaddhammo.
从正法退失:就是从九种出世间法以及信等属于前行分的正法上退减。干枯:就是枯萎,因为缺少了能滋养身心的喜和欢悦等善法。不能生长:就是达不到成长和增长。腐烂的:因为像没有涂上牛粪等而变成腐烂的东西一样。巴利
Parihāyati saddhammāti navavidhalokuttaradhammato pubbabhāgiyasaddhādisaddhammatopi nihīyati. Parisussatīti visussati kāyacittānaṃ pīṇanarasassa pītipāmojjādikusaladhammassābhāvato. Na virūhatīti virūḷhiṃ vuddhiṃ na pāpuṇāti. Pūtikanti gomayalepadānādiabhāvena pūtibhāvaṃ pattaṃ.
以满意的心:这是表示“如此状态”这一特征的具格用法,意思是内心欢喜、充满喜悦。灭尽之后:就是彻底断除。不动:指阿罗汉果。达到之后:就是证得。至高寂静:指无余涅槃。而他证得这个涅槃,只是时间早晚的问题,并不是谁做不到;为了说明这一点,才说“无漏者般涅槃”。巴利
Tuṭṭhena cittenāti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, attamano pamudito hutvāti attho. Khepetvāti samucchinditvā. Akuppatanti arahattaṃ. Pappuyyāti pāpuṇitvā. Paramaṃ santinti anupādisesaṃ nibbānaṃ. Tadadhigamo cassa kevalaṃ kālāgamanameva, na kocividhoti taṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘parinibbātināsavo’’ti.
他这样被导师教导后,生起了警醒之心,于是出家,着手修观,不久就证得了阿罗汉果。因此,《譬喻经》(《长老譬喻》2.44.35-43)中这样说:巴利
Evaṃ satthārā ovadito saṃvegajāto pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.44.35-43) –
就像燃烧的迦尼迦罗树,就像闪亮的灯树;
我看见一位像黄金一样闪闪发光的两足尊。
放下水瓶、树皮衣和净瓶;
我把羚羊皮衣斜披在一边肩上,然后赞叹了最胜的佛陀。
驱散了那片被愚痴之网所缠绕的黑暗;
展示了智光之后,大牟尼,您已经渡越了。
以四海为界的整个世界,所有一切,无与伦比。
你的智慧没有任何譬喻能比,尽世间所及皆无可比。
凭借这种智慧,他被称为一切知者,因此叫作佛陀。
我礼敬彼大雄,具无所障碍的一切智者。
十万劫前,我曾赞叹最胜佛陀;
我不知道有恶趣,这就是赞颂智慧的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Kaṇikāraṃva jalitaṃ, dīparukkhaṃva jotitaṃ; Kañcanaṃva virocantaṃ, addasaṃ dvipaduttamaṃ. ‘‘Kamaṇḍaluṃ ṭhapetvāna, vākacīrañca kuṇḍikaṃ; Ekaṃsaṃ ajinaṃ katvā, buddhaseṭṭhaṃ thaviṃ ahaṃ. ‘‘Tamandhakāraṃ vidhamaṃ, mohajālasamākulaṃ; Ñāṇālokaṃ dassetvāna, nittiṇṇosi mahāmuni. ‘‘Samuddharasimaṃ lokaṃ, sabbāvantamanuttaraṃ; Ñāṇe te upamā natthi, yāvatā jagato gati. ‘‘Tena ñāṇena sabbaññū, iti buddho pavuccati; Vandāmi taṃ mahāvīraṃ, sabbaññutamanāvaraṃ. ‘‘Satasahassito kappe, buddhaseṭṭhaṃ thaviṃ ahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, ñāṇatthavāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,长老在记说自己证得胜智时,诵出的也正是这些偈颂。巴利
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākarontopi thero imā eva gāthā abhāsi.
11. 首那库提迦那长老偈注巴利
11. Soṇakuṭikaṇṇattheragāthāvaṇṇanā
“我受了具足戒”等偈颂,是具寿首那·库提甘纳长老的偈颂。这件事的缘起是怎样的呢?据说,在莲华上佛的时代,他出生在天鹅城,是一位财富丰足的长者,享有广大的自在与成就。有一天,他看见世尊由十万漏尽者围绕,以宏大的佛陀威仪、广大的佛陀威力进入城中,顿时心生净信,便向世尊顶礼,合掌站立。午后,他和在家近事男们一同前往精舍,在世尊面前听法。那时,他见到导师将一位比丘列为言辞美妙者中的第一,自己也想得到那个位置,于是广行布施,发下誓愿。导师观察到他未来没有障碍,便授记说:“在未来乔达摩正自觉者的教法中,你将成为言辞美妙者中的第一。”巴利
Upasampadāca me laddhātiādikā āyasmato soṇassa kuṭikaṇṇassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare vibhavasampanno seṭṭhi hutvā uḷārāya issariyasampattiyā ṭhito ekadivasaṃ satthāraṃ satasahassakhīṇāsavaparivutaṃ mahatiyā buddhalīḷāya mahantena buddhānubhāvena nagaraṃ pavisantaṃ disvā pasannamānaso vanditvā añjaliṃ katvā aṭṭhāsi. So pacchābhattaṃ upāsakehi saddhiṃ vihāraṃ gantvā bhagavato santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ kalyāṇavākkaraṇānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānaṃ patthetvā mahādānaṃ datvā paṇidhānaṃ akāsi. Satthā tassa anantarāyataṃ disvā ‘‘anāgate gotamassa nāma sammāsambuddhassa sāsane kalyāṇavākkaraṇānaṃ aggo bhavissatī’’ti byākāsi.
他在那里一辈子都在做善事,在天界和人间之间轮回流转。到了毗婆尸世尊的时代,他在教法里出家,认真履行各种应尽的义务,曾经为一位比丘缝好一件袈裟并供养给他。后来在没有佛陀出世的时期,他投生在波罗奈城,做了个裁缝,为一位独觉佛缝补了袈裟的破损处并供养给他。就这样,他在各处积累了很多善业。到了现在这位佛陀出世的时代,他投生在阿槃提地方的库拉拉城,成了一位大富长者的儿子。人们给他取名叫索那。他戴着价值千万的耳饰,本来应该叫“千万耳”,但大家却都叫他“库提甘那”。巴利
So tattha yāvajīvaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto vipassissa bhagavato kāle sāsane pabbajitvā vattapaṭivattāni pūrento ekassa bhikkhuno cīvaraṃ sibbitvā adāsi. Puna buddhasuññe loke bārāṇasiyaṃ tunnavāyo hutvā ekassa paccekabuddhassa cīvarakoṭiṃ chinnaṃ ghaṭetvā adāsi. Evaṃ tattha tattha puññāni katvā imasmiṃ buddhuppāde avantiraṭṭhe kuraraghare mahāvibhavassa seṭṭhino putto hutvā nibbatti. Soṇotissa nāmaṃ akaṃsu. Koṭiagghanakassa kaṇṇapiḷandhanassa dhāraṇena ‘‘koṭikaṇṇo’’ti vattabbe kuṭikaṇṇoti paññāyittha.
他逐渐长大,成家立业、安顿家室。那时,具寿大迦旃延正住在库拉家附近的山上,他来到尊者面前听闻佛法,在皈依和戒律上站稳脚跟后,用四种资具供养尊者。后来,他对轮回生起了强烈的厌离之心,便在尊者座下出家。他历尽艰难困苦,好不容易才召集到十位比丘组成僧团,受了具足戒。他在尊者身边住了一段时间后,向尊者告辞,前往舍卫城去礼敬世尊。世尊让他住在香室中。破晓时分,他被请求诵出《八颂品》十六首经,诵出后得到称赞随喜。世尊诵出“见世间的过患”这首优陀那偈,偈颂结束时,他观智增长,证得阿罗汉果。因此,《譬喻经》中这样说:巴利
So anukkamena vaḍḍhitvā kuṭumbaṃ saṇṭhapento āyasmante mahākaccāne kulagharaṃ nissāya pavattapabbate viharante tassa santike dhammaṃ sutvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāya taṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahi. So aparabhāge saṃsāre sañjātasaṃvego therassa santike pabbajitvā kicchena kasirena dasavaggaṃ saṅghaṃ sannipātetvā upasampajjitvā katipayakālaṃ therassa santike vasitvā, theraṃ āpucchitvā satthāraṃ vandituṃ sāvatthiṃ upagato, satthārā ekagandhakuṭiyaṃ vāsaṃ labhitvā paccūsasamaye ajjhiṭṭho soḷasaaṭṭhakavaggiyānaṃ ussāraṇena sādhukāraṃ datvā bhāsitāya ‘‘disvā ādīnavaṃ loke’’ti (udā. 46; mahāva. 258) udānagāthāya pariyosāne vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.44.26-34) –
有一位名叫莲花上的胜者,是接受供养的人;
那时,他带着十万名已断尽烦恼的弟子,进入了城中。
当寂静安详、如实的世尊进入城中时,
宝物闪闪发光,就在那时响起了悦耳的声音。
靠着佛陀的威神力,鼓不用人敲就自己响了起来;
琵琶自己响了起来,当佛陀走进城里的时候。
我礼敬最胜的佛陀——莲华上大牟尼。
看到神通变化之后,我的心就在那里生起了净信。
奇哉佛陀!奇哉正法!奇哉我等导师之成就!
即使是无心的乐器,也会自己响起来。
在十万劫之前,那时我获得了那个想。
我不经历恶趣,这就是忆念佛陀的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经践行。巴利
‘‘Padumuttaro nāma jino, āhutīnaṃ paṭiggaho; Vasīsatasahassehi, nagaraṃ pāvisī tadā. ‘‘Nagaraṃ pavisantassa, upasantassa tādino; Ratanāni pajjotiṃsu, nigghoso āsi tāvade. ‘‘Buddhassa ānubhāvena, bherī vajjumaghaṭṭitā; Sayaṃ vīṇā pavajjanti, buddhassa pavisato puraṃ. ‘‘Buddhaseṭṭhaṃ namassāmi, padumuttaramahāmuniṃ; Pāṭihīrañca passitvā, tattha cittaṃ pasādayiṃ. ‘‘Aho buddho aho dhammo, aho no satthu sampadā; Acetanāpi tūriyā, sayameva pavajjare. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ saññamalabhiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhasaññāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他按照亲教师所指示的方式,在边地各国,由一位持律者作为第五人、共五位比丘组成的僧团为他授具足戒。他请求了五项特权:常浴、皮敷具、木屐、离衣宿,这些从世尊那里得到允许后,又回到自己原来住的地方,把这件事告诉了亲教师。这里是简略的说明。详细的说明应当依据《自说经注》中传来的方式来了知。而《增支部注》中则说:“他受具足戒后,在亲教师跟前取得禅修业处,修习观禅,证得了阿罗汉果。”巴利
Arahatte pana patiṭṭhito attano upajjhāyena ācikkhitaniyāmena paccantimesu janapadesu vinayadharapañcamena gaṇena upasampadā, dhuvanhānaṃ, cammattharaṇaṃ, guṇaṅguṇūpāhanaṃ, cīvaravippavāsoti pañca vare yācitvā te satthu santikā labhitvā punadeva attano vasitaṭṭhānaṃ gantvā upajjhāyassa tamatthaṃ ārocesi. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana udānaṭṭhakathāyaṃ āgatanayena veditabbo. Aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.206) pana ‘‘upasampanno hutvā attano upajjhāyassa santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇī’’ti vuttaṃ.
后来,他安住在解脱之乐中,回顾自己的修行,心生欢喜,就以自说偈的方式说道:巴利
So aparabhāge vimuttisukhena viharanto attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā somanassajāto udānavasena –
我已经受了具足戒,已经解脱,成了漏尽的人;
我见到了那位世尊,还和他一起住在精舍里。巴利
‘‘Upasampadā ca me laddhā, vimutto camhi anāsavo; So ca me bhagavā diṭṭho, vihāre ca sahāvasiṃ.
世尊在露天中以草席度过整夜。
那时,擅长选择住处的导师走进了精舍。巴利
‘‘Bahudeva rattiṃ bhagavā, abbhokāsetināmayi; Vihārakusalo satthā, vihāraṃ pāvisī tadā.
乔达摩铺开僧伽梨衣,铺好了卧处;
就像狮子住在岩石山洞里,已经彻底放下了恐惧和害怕。巴利
‘‘Santharitvāna saṅghāṭiṃ, seyyaṃ kappesi gotamo; Sīho selaguhāyaṃva, pahīnabhayabheravo.
文雅说话的正等觉佛陀弟子,
索那在最胜佛陀面前诵说正法。巴利
‘‘Tato kalyāṇavākkaraṇo, sammāsambuddhasāvako; Soṇo abhāsi saddhammaṃ, buddhaseṭṭhassa sammukhā.
彻底了知五蕴之后,修习这条正道;
帕普亚证得至高寂静后,这位漏尽者将般涅槃。巴利
‘‘Pañcakkhandhe pariññāya, bhāvayitvāna añjasaṃ; Pappuyya paramaṃ santiṃ, parinibbissatyanāsavo’’ti. –
他说了这五首偈颂。巴利
Imā pañca gāthā abhāsi.
这里,“我受了具足戒”指的是:我费尽辛苦召集了十人比丘僧团之后,自己受得的具足戒;以及因为殊胜的恩赐,在一切边地国土中,由导师允许的、以持律者为第五人的僧团授予的具足戒——这里是综合这两种来说的。“且”字表示合集的意思,因此也涵盖了从导师那里得到的其他恩赐。“我已解脱、无漏”是说:依靠最上之道,从一切烦恼事中彻底解脱而获得解脱,因此从欲漏等烦恼中成为无漏,应当这样联系起来理解。“我见到了那位世尊”:我为了这个目的,从阿槃提国前往舍卫城,就见到了以前未曾见过的世尊。“且与他同住在精舍”:我不只是得以见到那位世尊,而且在精舍中,在导师的香室里,导师了解情况后让我住下,我便与他同住。有些人说:“精舍”是指精舍附近。巴利
Tattha upasampadā ca me laddhāti yā sā kicchena dasavaggaṃ bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā attanā laddhā upasampadā. Yā ca pana varadānavasena sabbapaccantimesu janapadesu vinayadharapañcamena gaṇena satthārā anuññātā upasampadā, tadubhayaṃ sandhāyāha. Ca-saddo samuccayattho, tena itarepi satthu santikā laddhavare saṅgaṇhāti. Vimutto camhi anāsavoti aggamaggena sakalakilesavatthuvimuttiyā vimutto ca amhi. Tato eva kāmāsavādīhi anāsavo amhīti yojanā. So ca me bhagavā diṭṭhoti yadatthaṃ ahaṃ avantiraṭṭhato sāvatthiṃ gato, so ca bhagavā mayā adiṭṭhapubbo diṭṭho. Vihāre ca sahāvasinti na kevalaṃ tassa bhagavato dassanameva mayā laddhaṃ, atha kho vihāre satthu gandhakuṭiyaṃ satthārā kāraṇaṃ sallakkhetvā vāsentena saha avasiṃ. ‘‘Vihāreti vihārasamīpe’’ti keci.
世尊在露地度过了一夜的大部分时间:初夜时,他为比丘们说法,并帮助他们净除业处;中夜时,他为诸天和梵天断除疑惑。他精通天住、梵住、不动住和圣住。为了消除长时间静坐和经行所带来的疲惫,他进入了香室。巴利
Bahudeva rattinti paṭhamaṃ yāmaṃ bhikkhūnaṃ dhammadesanāvasena kammaṭṭhānasodhanavasena ca, majjhimaṃ yāmaṃ devānaṃ brahmūnañca kaṅkhacchedanavasena bhagavā bahudeva rattiṃ abbhokāse atināmayi vītināmesi. Vihārakusaloti dibbabrahmaāneñjaariyavihāresu kusalo. Vihāraṃ pāvisīti ativelaṃ nisajjacaṅkamehi uppannaparissamavinodanatthaṃ gandhakuṭiṃ pāvisi.
铺开四层僧伽梨衣后,他摆出狮子卧的姿势。因此说:“乔达摩像岩石洞穴里的狮子,已经舍弃了恐惧与怖畏。”这里“乔达摩”是用族姓来称扬世尊。“像岩石洞穴里的狮子”是指在岩石山的洞穴里。就像狮子作为兽王,因为威德极其强盛,已经舍弃了恐惧与怖畏,右胁而卧,一只脚叠在另一只脚上,摆好卧姿;同样,乔达摩世尊因为彻底断除了那些以内心惊慌、毛发竖立、悚惧为因的烦恼,已经舍弃了恐惧与怖畏,所以这样摆好卧姿。这就是这段话的意思。巴利
Santharitvāna saṅghāṭiṃ, seyyaṃ kappesīti catugguṇaṃ saṅghāṭiṃ paññāpetvā sīhaseyyaṃ kappesi. Tenāha ‘‘gotamo sīho selaguhāyaṃva pahīnabhayabheravo’’ti. Tattha gotamoti bhagavantaṃ gottena kitteti. Sīho selaguhāyaṃvāti selassa pabbatassa guhāyaṃ. Yathā sīho migarājā tejussadatāya pahīnabhayabheravo dakkhiṇena passena pāde pādaṃ accādhāya seyyaṃ kappesi, evaṃ cittutrāsalomahaṃsanachambhitattahetūnaṃ kilesānaṃ samucchinnattā pahīnabhayabheravo gotamo bhagavā seyyaṃ kappesīti attho.
“此后”是指:做完狮子卧之后,从那里起身,被导师请求说“比丘,请你把法说出来吧”(《自说》46),这就是它的意思。“言辞美妙”是指语言优美,也就是说法次第具足殊胜相好,这就是它的意思。“索那宣说正法”:索那库提甘纳在最胜佛、正自觉者面前,亲自宣说了由十六部《八颂品》经所构成的正法——长老就这样像在说别人一样指称了自己。巴利
Tatoti pacchā, sīhaseyyaṃ kappetvā tato vuṭṭhahitvā ‘‘paṭibhātu taṃ bhikkhu dhammo bhāsitu’’nti (udā. 46) satthārā ajjhesitoti attho. Kalyāṇavākkaraṇoti sundaravacīkaraṇo, lakkhaṇasampannavacanakkamoti attho. Soṇo abhāsi saddhammanti soḷasa aṭṭhakavaggiyasuttāni soṇo kuṭikaṇṇo, buddhaseṭṭhassa sammāsambuddhassa sammukhā, paccakkhato abhāsīti thero attānameva paraṃ viya avoca.
他通过三种遍知,彻底了知了五取蕴,就在了知它们的同时,修习了正直殊胜的八支圣道,证得并到达了至高寂静的涅槃,安住于无漏之中。正是因此,如今他将以无余涅槃的方式般涅槃,也就是彻底寂灭。巴利
Pañcakkhandhe pariññāyāti pañcupādānakkhandhe tīhipi pariññāhi parijānitvā te parijānantoyeva, añjasaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvayitvā, paramaṃ santiṃ nibbānaṃ pappuyya pāpuṇitvā ṭhito anāsavo. Tato eva idāni parinibbissati anupādisesanibbānavasena nibbāyissatīti.
12. 高西亚长老偈颂注释巴利
12. Kosiyattheragāthāvaṇṇanā
“Yoeva garūnaṃ”等偈颂,是尊者高西亚长老所说的。这件事的由来是怎样的呢?这位长老也曾在过去诸佛那里积集过善行,在一次次生命中积累趋向解脱的善业。在毗婆尸佛的时代,他出生在一户良家,长大后有一天见到世尊,心生净信,供养了一截甘蔗。他凭着这份善业,在天界和人间流转,到如今这位佛陀出世的时代,投生在摩揭陀国的一个婆罗门家庭,依照族姓取名为“高西亚”。他长大后常常去亲近法将军尊者,在尊者身边听闻佛法。他因此对佛陀的教法生起信心,出家后精勤修习业处,不久就证得了阿罗汉果。因此《譬喻》中说:巴利
Yoeva garūnantiādikā āyasmato kosiyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannacitto ucchukhaṇḍikaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe brāhmaṇakule nibbatti, kosiyotissa gottavasena nāmaṃ akāsi. So viññutaṃ patto āyasmantaṃ dhammasenāpatiṃ abhiṇhaṃ upasaṅkamati, tassa santike dhammaṃ suṇāti. So tena sāsane paṭiladdhasaddho pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.44.44-49) –
在盘头摩提城里,我曾经是个守门人。
我见到了远离尘垢的佛陀,他已超越一切诸法。
我拿起一截甘蔗,供养给最胜的佛陀。
以清净欢喜的心,向毗婆尸大仙(表达敬意)。
九十一劫之前,那时我布施了甘蔗。
我不记得自己曾堕入恶趣,这就是布施甘蔗段的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Nagare bandhumatiyā, dvārapālo ahosahaṃ; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sabbadhammāna pāraguṃ. ‘‘Ucchukhaṇḍikamādāya buddhaseṭṭhassadāsahaṃ; Pasannacitto sumano, vipassissa mahesino. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ ucchumadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, ucchukhaṇḍassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他回顾自己的修行,并赞叹尊重而住、依止善士这两件事。巴利
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā garuvāsaṃ sappurisūpanissayañca pasaṃsanto –
真正有智慧的聪明人,了知长辈之言教,应于其处住下,并对其生起敬爱之心。
他既有虔诚的信仰,也是个有智慧的人;他明白了法之后,就能在诸法中得到殊胜。巴利
‘‘Yo ve garūnaṃ vacanaññu dhīro, vase ca tamhi janayetha pemaṃ; So bhattimā nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.
当巨大的灾祸生起,吓不倒正在审察者。
他既有力量,又是智者,并且了知诸法之后,会成为殊胜的人。巴利
‘‘Yaṃ āpadā uppatitā uḷārā, nakkhambhayante paṭisaṅkhayantaṃ; So thāmavā nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.
他确实像大海一样安住不动,没有渴爱,拥有甚深的智慧,能看清微细的义理。
他被称为不可动摇的智者,了知诸法之后,在诸法中成为殊胜。巴利
‘‘Yo ve samuddova ṭhito anejo, gambhīrapañño nipuṇatthadassī; Asaṃhāriyo nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.
他广学多闻,也能牢记法义,并且依照法去实践。
这样的人就是智者,并且了知诸法之后,能在法中达到殊胜。巴利
‘‘Bahussuto dhammadharo ca hoti, dhammassa hoti anudhammacārī; So tādiso nāma ca hoti paṇḍito, ñatvā ca dhammesu visesi assa.
那些知道所说之话的意义的人,
明白了义理,就照着去做。
他被称为“义中之内者”,也就是智者。
了知诸法之后,在法中成为殊胜者。巴利
‘‘Atthañca yo jānāti bhāsitassa, Atthañca ñatvāna tathā karoti; Atthantaro nāma sa hoti paṇḍito, Ñatvā ca dhammesu visesi assā’’ti. –
他说了这五首偈颂。巴利
Imā pañca gāthā abhāsi.
这里,“凡”是指在刹帝利等四种大众中的任何一个人。“确实”是明确的意思。“诸尊长”是指具备戒等尊贵功德的有智慧的人。“知语者”是指了解他们的教导之语、按照教导去做、并且在做后知道其结果的人。“坚毅者”是指具备坚毅的人。“应于彼生起喜爱”:对于尊长的话和教诫,应当安住其中,依教奉行;奉行之后,心想“我凭这个教诫已经超越了生等痛苦”,从而对那教诫生起喜爱和恭敬。这两句正是为了把“知尊长语之坚毅者”这两个词所表达的含义更清楚地显示出来。“他”:那位知尊长语、坚毅的人,因为依教奉行,对那教诫怀有敬信,所以名为有敬信者;又因为甚至为了生命也不违越,所以名为智者。“知已于诸法有殊胜”:这样修行的人,就以这种修行来了知四圣谛,在世间法和出世间法上,以三明、六通、获得无碍解等方式,成为殊胜的人、具备殊胜的人。这就是“知已于诸法有殊胜”的意思。巴利
Tattha yoti khattiyādīsu catūsu parisāsu yo koci. Veti byattaṃ. Garūnanti sīlādigaruguṇayuttānaṃ paṇḍitānaṃ. Vacanaññūti tesaṃ anusāsanīvacanaṃ jānanto, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāno paṭipajjitvā ca tassa phalaṃ jānantoti attho. Dhīroti dhitisampanno. Vase ca tamhi janayetha pemanti tasmiṃ garūnaṃ vacane ovāde vaseyya yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjeyya, paṭipajjitvā ‘‘iminā vatāhaṃ ovādena imaṃ jātiādidukkhaṃ vītivatto’’ti tattha janayetha pemaṃ gāravaṃ uppādeyya. Idañhi dvayaṃ ‘‘garūnaṃ vacanaññu dhīro’’ti padadvayena vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. Soti yo garūnaṃ vacanaññū dhīro, so yathānusiṭṭhaṃ paṭipattiyā tattha bhattimā ca nāma hoti, jīvitahetupi tassa anatikkamanato paṇḍito ca nāma hoti. Ñatvā ca dhammesu visesi assāti tathā paṭipajjanto ca tāya eva paṭipattiyā catunnaṃ ariyasaccānaṃ jānanahetu lokiyalokuttaradhammesu vijjāttayādivasena ‘‘tevijjo, chaḷabhiñño, paṭisambhidāpatto’’ti visesi visesavā siyāti attho.
当一个人因为障碍修行而被称作“灾厄”时,无论是炎热、饥渴等显而易见的危险,还是被贪等烦恼所掩盖的危险,已经生起、出现时,即使这些危险宏大而强有力,也动摇不了他,不能让他移动分毫。为什么?因为“审虑”——意思是安住在审虑的力量中。这样的人,即使面对更坚固的灾厄也不会被压伏,才叫有力量、有坚毅、有坚定精进。又因为具足了能战胜一切烦恼方的慧力,才也叫智者。如此之人,“了知之后,在诸法中将有殊胜,其含义如前所述”。巴利
Yanti yaṃ puggalaṃ paṭipattiyā antarāyakaraṇato ‘‘āpadā’’ti laddhavohārā sotuṇhakhuppipāsādipākaṭaparissayā ceva rāgādipaṭicchannaparissayā ca uppatitā uppannā, uḷārā balavantopi nakkhambhayante na kiñci cālenti. Kasmā? Paṭisaṅkhayantanti paṭisaṅkhāyamānaṃ paṭisaṅkhānabale ṭhitanti attho. Soti yo daḷhatarāhi āpadāhipi akkhambhanīyo, so thāmavā dhitimā daḷhaparakkamo nāma hoti. Anavasesasaṃkilesapakkhassa abhibhavanakapaññābalasamaṅgitāya paṇḍito ca nāma hoti. Tathābhūto ca ñatvā ca dhammesu visesi assāti taṃ vuttatthameva.
像大海一样安住:意思是他的本性就像大海一样安稳。譬如在深达八万四千由旬、靠近须弥山脚的大海,即使八方刮起自然的大风,它也纹丝不动,安住不动摇,而且深不可测;同样,这个人因为不被烦恼之风和外道言论之风所动摇,所以安住不动摇。由于他透彻通达了甚深、精微、没有积累足够智慧资粮的人无法测度的缘起等义理,所以是具甚深智慧的人,是能洞见精微义理的人。这样的人就叫不可夺者:因为不被烦恼、天子魔等任何事物所夺,所以叫不可夺者;也因前面所说的含义而叫智者。其余内容跟前面说的一样。巴利
Samuddovaṭhitoti samuddo viya ṭhitasabhāvo. Yathā hi caturāsītiyojanasahassagambhīre sinerupādasamīpe mahāsamuddo aṭṭhahipi disāhi uṭṭhitehi pakativātehi aniñjanato ṭhito anejo gambhīro ca, evaṃ kilesavātehi titthiyavādavātehi ca akampanīyato ṭhito anejo. Gambhīrassa anupacitañāṇasambhārehi aladdhagādhassa nipuṇassa sukhumassa paṭiccasamuppādādiatthassa paṭivijjhanena gambhīrapañño nipuṇatthadassī. Asaṃhāriyo nāma ca hoti paṇḍito so tādiso puggalo kilesehi devaputtamārādīsu vā kenaci asaṃhāriyatāya asaṃhāriyo nāma hoti, yathāvuttena atthena paṇḍito ca nāma hoti. Sesaṃ vuttanayameva.
“多闻”是指因为广学教法而成为多闻,也就是:契经、应颂等许多教法是他所听闻过的,所以叫多闻。他还能把同样的法保持住不丢失,就像把狮子吼声放进金器里一样,因此也是“持法者”。他又是“法随法行者”:按照所听闻、所学的法,了知其中的义理和法义之后,对于与九种出世间法相应的法——也就是被称为前行修道的部分,包括四种清净戒、头陀支、不净业处等各种修行内容——他都在实践、在修习,所以叫法随法行者;他怀着“就在今天,就在今天”的期待,想要证悟。所谓智者,就是这样的人:他依止某位师长,因而成为多闻、持法、并且是法随法行者。而这样的他,因为在修行上与那位师长相似,所以也成为与师长相似的智者。不过,当他达到那样的状态之后,“了知诸法而得以殊胜”这句话,其含义已经说过了。巴利
Bahussutoti pariyattibāhusaccavasena bahussuto, suttageyyādi bahuṃ sutaṃ etassāti bahussuto. Tameva dhammaṃ suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantameva dhāretīti dhammadharo ca hoti. Dhammassa hoti anudhammacārīti yathāsutassa yathāpariyattassa dhammassa atthamaññāya dhammamaññāya navalokuttaradhammassa anurūpaṃ dhammaṃ pubbabhāgapaṭipadāsaṅkhātaṃ catupārisuddhisīladhutaṅgaasubhakammaṭṭhānādibhedaṃ carati paṭipajjatīti anudhammacārī hoti, ‘‘ajja ajjevā’’ti paṭivedhaṃ ākaṅkhanto vicarati. So tādiso nāma ca hoti paṇḍitoti yo puggalo yaṃ garuṃ nissāya bahussuto dhammadharo dhammassa ca anudhammacārī hoti. So ca tādiso tena garunā sadiso paṇḍito nāma hoti paṭipattiyā sadisabhāvato. Tathābhūto pana so ñatvā ca dhammesu visesi assa, taṃ vuttatthaṃva.
了知所说之义的人:指这样的人——他了知正自觉者所说的教法之义。了知的时候,他明白“这里说的是戒,这里说的是定,这里说的是慧”,在各处按所说的义理了知之后,就照着大师所教导的那样去做、去实践。所谓“洞彻义趣者”,他就是智者:这样的人因为通达义理,仅仅以了知戒等义理作为近依,就成为智者。其余内容如前所说。巴利
Atthañca yo jānāti bhāsitassāti yo puggalo sammāsambuddhena bhāsitassa pariyattidhammassa atthaṃ jānāti. Jānanto pana ‘‘idha sīlaṃ vuttaṃ, idha samādhi, idha paññā’’ti tattha tattha yathāvuttaṃ atthañca ñatvāna tathā karoti yathā satthārā anusiṭṭhaṃ, tathā paṭipajjati. Atthantaro nāma sa hoti paṇḍitoti so evarūpo puggalo atthantaro atthakāraṇā sīlādiatthajānanamattameva upanissayaṃ katvā paṇḍito hoti. Sesaṃ vuttanayameva.
在这里,第一首偈颂以“yo ve garūnaṃ”等语句,说明了以信为近依的殊胜状态;第二首偈颂以“yaṃ āpadā”等语句,说明了以精进为近依;第三首偈颂以“yo ve samuddova ṭhito”等语句,说明了以定为近依;第四首偈颂以“bahussuto”等语句,说明了以念为近依;第五首偈颂以“atthañca yo jānāti”等语句,说明了以慧为近依的殊胜状态。应当这样理解。巴利
Ettha ca paṭhamagāthāya ‘‘yo ve garūna’’ntiādinā saddhūpanissayo visesabhāvo vutto, dutiyagāthāya ‘‘yaṃ āpadā’’ti ādinā vīriyūpanissayo, tatiyagāthāya ‘‘yo ve samuddova ṭhito’’tiādinā samādhūpanissayo, catutthagāthāya ‘‘bahussuto’’tiādinā satūpanissayo, pañcamagāthāya ‘‘atthañca yo jānātī’’tiādinā paññūpanissayo visesabhāvo vuttoti veditabbo.