礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
在《小部》中· 《长老偈》义注· 第二部分巴利
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Khuddakanikāye · Theragāthā-aṭṭhakathā · (Dutiyo bhāgo)
4. 四集义注
395 段
那嘎萨玛喇长老偈颂的注释。巴利
1. Nāgasamālattheragāthāvaṇṇanā
以“Alaṅkatā”等开头的偈颂,是尊者那嘎萨玛喇长老所说的。它的由来是什么?这位长老过去在莲华上佛世尊的时代,出生在一个良家。长大后,在一个夏天,看到导师走在被烈日晒热的地面上,心里生起清净的信心,就供养了一把伞。因为这份福业,他在天界和人间流转。到了现在这位佛陀出世的时候,他出生在释迦王族中,取名那嘎萨玛喇。成年后,在一次亲族聚会中生起信心,出家成为比丘,并曾有一段时间做世尊的侍者。有一天,他进城托钵时,看见一位盛装打扮的舞女,在大路中间随着乐器声起舞。他观察:“这个身体是因为心生之风界的推动,才让这四大组成的身体这样那样地转动。啊,诸行实在无常!”他随念诸行的坏灭与消逝,努力修习观禅,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》(长老譬喻2.46.37-48)中这样说:巴利
Alaṅkatātiādikā āyasmato nāgasamālattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto gimhasamaye sūriyātapasantattāya bhūmiyā gacchantaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso chattaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sakyarājakule nibbattitvā nāgasamāloti laddhanāmo vayappatto ñātisamāgame paṭiladdhasaddho pabbajitvā kiñci kālaṃ bhagavato upaṭṭhāko ahosi. So ekadivasaṃ nagaraṃ piṇḍāya paviṭṭho alaṅkatapaṭiyattaṃ aññataraṃ naccakiṃ mahāpathe tūriyesu vajjantesu naccantiṃ disvā, ‘‘ayaṃ cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena karajakāyassa tathā tathā parivatti, aho aniccā saṅkhārā’’ti khayavayaṃ paṭṭhapetvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.46.37-48) –
大地像炭火一样,整片土地都漫着热灰。
莲华上世尊在露地上经行。
我拿着洁白的伞,走上了远行的路。
在那里,见已正觉者,愿喜悦生起于我。
这片大地被阳焰笼罩,就像一堆炽燃的炭火;
狂风猛烈地吹刮,让身体失去安稳舒适。
能消除寒冷和炎热,遮挡风和烈日;
请接过这把伞,我将证得涅槃。
他心怀怜悯,富有慈悲,就是那位大名鼎鼎的莲华上佛。
那位胜者当时就按照我的心意接受了。
三十劫中,我为天帝,行使天王之权;
我曾五百千次成为转轮王。
地方王权广大,其数不可计量;
我正在承受自己过去所造的善业。
这是我最后一次投生,最后的存在正在延续。
直到今天,那顶白伞盖还是一直为我撑着。
在十万劫之前,那时我布施了那把伞;
我不曾经历恶趣,这就是施伞之果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Aṅgārajātā pathavī, kukkuḷānugatā mahī; Padumuttaro bhagavā, abbhokāsamhi caṅkami. ‘‘Paṇḍaraṃ chattamādāya, addhānaṃ paṭipajjahaṃ; Tattha disvāna sambuddhaṃ, vitti me upapajjatha. ‘‘Marīciyotthaṭā bhūmi, aṅgārāva mahī ayaṃ; Upahanti mahāvātā, sarīrassāsukhepanā. ‘‘Sītaṃ uṇhaṃ vihanantaṃ, vātātapanivāraṇaṃ; Paṭiggaṇha imaṃ chattaṃ, phassayissāmi nibbutiṃ. ‘‘Anukampako kāruṇiko, padumuttaro mahāyaso; Mama saṅkappamaññāya, paṭiggaṇhi tadā jino. ‘‘Tiṃsakappāni devindo, devarajjamakārayiṃ; Satānaṃ pañcakkhattuñca, cakkavattī ahosahaṃ. ‘‘Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ; Anubhomi sakaṃ kammaṃ, pubbe sukatamattano. ‘‘Ayaṃ me pacchimā jāti, carimo vattate bhavo; Ajjāpi setacchattaṃ me, sabbakālaṃ dharīyati. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ chattamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, chattadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后——巴利
Arahattaṃ pana patvā –
她打扮得漂漂亮亮,穿着华丽衣裳,戴着花环,浑身散发着檀香。
在大路中间,有个女人伴着乐器跳舞,她是个舞女。巴利
‘‘Alaṅkatā suvasanā, mālinī candanussadā; Majjhe mahāpathe nārī, tūriye naccati naṭṭakī.
我走进村落托钵时,一边走一边看见了她;
她打扮得漂漂亮亮,穿着华丽衣裳,就像死神设下的陷阱。巴利
‘‘Piṇḍikāya paviṭṭhohaṃ, gacchanto naṃ udikkhisaṃ; Alaṅkataṃ suvasanaṃ, maccupāsaṃva oḍḍitaṃ.
从那时起,我生起了如理作意;
过患显现出来了,厌离也稳稳地建立起来。巴利
‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha; Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.
从那时起,我的心得到了解脱。看哪,这就是法的善妙本性。
三明已经证得,佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –
他以四首偈颂,通过宣说自己修行实践的方式,宣告了另一件事。巴利
Catūhi gāthāhi attano paṭipattikittanamukhena aññaṃ byākāsi.
其中,“装饰”是指用手镯等饰物打扮身体。“穿着好衣服”是指穿着漂亮的衣服、裹着华丽的布料。“戴花鬘的女人”是指戴着花鬘、佩戴着编好的花环。“涂栴檀香”是指身体涂了栴檀香。所谓“女人在大路中间,随着音乐起舞的舞女”,就是说在刚才所说的那个地方,有一个女人、一个舞女、一个跳舞的女子,在城里的街道中央,当五种乐器奏响时跳舞,表演安排好的舞蹈。巴利
Tattha alaṅkatāti hatthūpagādiābharaṇehi alaṅkatagattā. Suvasanāti sundaravasanā sobhanavatthanivatthā. Mālinīti mālādhārinī piḷandhitapupphamālā. Candanussadāti candanānulepalittasarīrā. Majjhe mahāpathe nārī, tūriye naccati naṭṭakīti yathāvuttaṭṭhāne ekā nārī naṭṭakī nāṭakitthī nagaravīthiyā majjhe pañcaṅgike tūriye vajjante naccati, yathāpaṭṭhapitaṃ naccaṃ karoti.
“为了团食”就是指为了乞食。“我已进入”就是指我已经进入城里。“行走时看见她”就是指我在城中的街道上行走,为了避开危险而观察道路时,看见了那个舞女。像什么呢?就像“所设下的死魔陷阱”:正如属于死王、死魔的陷阱——以色等为对象的陷阱遍布世间,一旦碰上,必定给众生带来祸害;同样,那个舞女对于不加审察、盲目的凡夫来说,也必定带来祸害,所以说她像死魔的陷阱。巴利
Piṇḍikāyāti bhikkhāya. Paviṭṭhohanti nagaraṃ paviṭṭho ahaṃ. Gacchanto naṃ udikkhisanti nagaravīthiyaṃ gacchanto parissayapariharaṇatthaṃ vīthiṃ olokento taṃ naṭṭakiṃ olokesiṃ. Kiṃ viya? Maccupāsaṃva oḍḍitanti yathā maccussa maccurājassa pāsabhūto rūpādiko oḍḍito loke anuvicaritvā ṭhito ekaṃsena sattānaṃ anatthāvaho, evaṃ sāpi appaṭisaṅkhāne ṭhitānaṃ andhaputhujjanānaṃ ekaṃsato anatthāvahāti maccupāsasadisī vuttā.
“由此”是指“因此”,因为它和死魔的陷阱相似。“我”是指“我的”。所谓“如理作意生起”,意思是生起了这样的如理作意:“这一堆骨头,由筋连接,附着肉,被皮覆盖,不净、恶臭、可厌、可憎,具有无常、磨损、压碎、破裂、坏灭的性质,如今正显出这样的变坏相。”像这样,如理作意生起了。所谓“过患显现”,意思是:这样通过把握身体的实相,进而作意身体以及依止身体的心与心所法的生灭和自性坏灭,当这些法像夜叉、罗刹等那样显现为可怕时,种种过患和过失就对我显现出来;而从相反的方面,则在涅槃中见到功德利益。所谓“厌离安住”,意思是:由随观过患的力量所成就的厌离智安住在我的心中,哪怕只是片刻,心也不再执取那些色法和无色法,而只是以想要从中解脱等心态,对它们保持舍离。这就是它的意思。巴利
Tatoti tasmā maccupāsasadisattā. Meti mayhaṃ. Manasīkāro yoniso udapajjathāti ‘‘ayaṃ aṭṭhisaṅghāto nhārusambandho maṃsena anupalitto chaviyā paṭicchanno asuciduggandhajegucchapaṭikkūlo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammo īdise vikāre dassetī’’ti evaṃ yoniso manasikāro uppajji. Ādīnavo pāturahūti evaṃ kāyassa sabhāvūpadhāraṇamukhena tassa ca taṃnissitānañca cittacetasikānaṃ udayabbayaṃ sarasapabhaṅgutañca manasi karoto tesu ca yakkharakkhasādīsu viya bhayato upaṭṭhahantesu tattha me anekākāraādīnavo doso pāturahosi. Tappaṭipakkhato ca nibbāne ānisaṃso. Nibbidā samatiṭṭhathāti nibbindanaṃ ādīnavānupassanānubhāvasiddhaṃ nibbidāñāṇaṃ mama hadaye saṇṭhāsi, muhuttampi tesaṃ rūpārūpadhammānaṃ gahaṇe cittaṃ nāhosi, aññadatthu muñcitukāmatādivasena tattha udāsīnameva jātanti attho.
“由此”是指从观智之后开始。“我的心解脱了”是说:当出世间修行正在进行时,依照道的次第,我的心从一切烦恼中解脱了出来。这句话显示的是果的生起。因为确实在道的刹那,烦恼被称为正在解脱;在果的刹那,烦恼则被称为已经解脱。其余部分和前面所说的一样。巴利
Tatoti vipassanāñāṇato paraṃ. Cittaṃ vimucci meti lokuttarabhāvanāya vattamānāya maggapaṭipāṭiyā sabbakilesehi mama cittaṃ vimuttaṃ ahosi. Etena phaluppattiṃ dasseti. Maggakkhaṇe hi kilesā vimuccanti nāma, phalakkhaṇe vimuttāti. Sesaṃ vuttanayameva.
2. 巴古塔拉长老偈颂的注释巴利
2. Bhaguttheragāthāvaṇṇanā
“我因昏沉睡眠……”这些偈颂,是具寿薄谷长老说的。这件事的由来是什么呢?据说,这位长老在莲华上佛的时代,出生在一个良家,长大后,在导师般涅槃后,用鲜花供养了佛的舍利。因为这份福业,他投生到化乐天,之后在天界和人间不断流转,到这位佛陀出世的时候,出生在释迦王族中,得名“薄谷”。成年后,他和阿那律、金毗罗一起离家出家,住在巴喇迦洛那迦村。有一天,为了消除被昏沉睡眠压制的心,他从住处出来,登上经行处时跌倒了,就把这次跌倒当作激励,消除昏沉睡眠,增长观智,证得了阿罗汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:巴利
Ahaṃ middhenātiādikā āyasmato bhaguttherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthari parinibbute tassa dhātuyo pupphehi pūjesi. So tena puññakammena nimmānaratīsu nibbattitvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sakyarājakule nibbattitvā bhagūti laddhanāmo vayappatto anuruddhakimilehi saddhiṃ nikkhamitvā pabbajitvā bālakaloṇakagāme vasanto ekadivasaṃ thinamiddhābhibhavaṃ vinodetuṃ vihārato nikkhamma caṅkamaṃ abhiruhanto papatitvā tadeva aṅkusaṃ katvā thinamiddhaṃ vinodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.46.49-57) –
当大名闻的莲华上世尊般涅槃时,
做成花环后,我把它献到了佛身上。
在那里,我让心变得清净,然后去了化乐天。
我往生到天界,身为平静者,忆念着那福德之业。
空中为我降下花雨,时时刻刻都在飘落;
如果我在人间轮回,就会成为名声显赫的国王。
在那里,花雨一直为我洒落;
正是凭着那供花与车辆之力,一切见者。
这是我的最后一生,最后的存在正在转起;
直到今天,花雨依然一直洒落在我身上。
在十万劫之前,我曾献上这朵花;
(“十万”是形容数目极多、时间极为久远,“劫”是极长的时间单位。)
我完全不记得自己曾堕入过恶趣(“悲惨”指投生在下界、苦多乐少的生存状态),这就是供养佛陀遗体的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Parinibbute bhagavati, padumuttare mahāyase; Pupphavaṭaṃsake katvā, sarīramabhiropayiṃ. ‘‘Tattha cittaṃ pasādetvā, nimmānaṃ agamāsahaṃ; Devalokagato santo, puññakammaṃ sarāmahaṃ. ‘‘Ambarā pupphavasso me, sabbakālaṃ pavassati; Saṃsarāmi manusse ce, rājā homi mahāyaso. ‘‘Tahiṃ kusumavasso me, abhivassati sabbadā; Tasseva pupphapūjāya, vāhasā sabbadassino. ‘‘Ayaṃ pacchimako mayhaṃ, carimo vattate bhavo; Ajjāpi pupphavasso me, abhivassati sabbadā. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ pupphamabhiropayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, dehapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他以果位的安乐和涅槃的安乐度过时日。导师为了随喜他独自安住而来,问他:“比丘,你是否不放逸地安住?”他便向导师禀明自己安住于不放逸。
(这里的“不放逸”是指恒常警觉、精勤修习,无有懈怠。)巴利
Arahattaṃ pana patvā phalasukhena nibbānasukhena ca vītināmento satthārā ekavihāraṃ anumodituṃ upagatena – ‘‘kacci tvaṃ, bhikkhu, appamatto viharasī’’ti puṭṭho attano appamādavihāraṃ nivedento –
我被昏沉睡眠(指昏沉困倦的心所)压倒,就从精舍(比丘们居住修行的处所)里走了出来。
登上经行处时,就在那里摔倒在地。巴利
‘‘Ahaṃ middhena pakato, vihārā upanikkhamiṃ; Caṅkamaṃ abhiruhanto, tattheva papatiṃ chamā.
揉搓过肢体后,又再次登上经行处;
我就在经行处经行,内心很好地安定下来。巴利
‘‘Gattāni parimajjitvā, punapāruyha caṅkamaṃ; Caṅkame caṅkamiṃ sohaṃ, ajjhattaṃ susamāhito.
从那时起,我心中生起了如理作意;
过患显现出来了,厌离也稳稳地建立起来了。巴利
‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha; Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.
从那时起,我的心就解脱了。你看,这就是法的善妙本性。
三明已经证得,佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –
他说了这四首偈颂。巴利
Imā catasso gāthā abhāsi.
这里,“被昏沉征服”是指被那种称为身体懈怠、本质是无力倦怠的昏沉所压倒。“从住处”是指从坐卧休息的地方。“我出来”是指为了经行而出来。“就地倒地”是指就在经行的台阶上,因为被睡眠压倒而倒在地面。“擦拭肢体后”是指因为摔到地上沾了尘土,就擦拭自己身体的各个部分。“再次登上后经行”是指虽然想着“我刚才摔倒了”,却不因此退缩,再次登上经行的地方经行。“内心善入定”是指在自己的业处上,通过镇伏五盖而很好地入定、心得一境,然后经行。这是整句的连接方式。其余部分和前面所说的一样。而这就是这位长老的记别。巴利
Tattha middhena pakatoti kāyālasiyasaṅkhātena asattivighātasabhāvena middhena abhibhūto. Vihārāti senāsanato. Upanikkhaminti caṅkamituṃ nikkhamiṃ. Tattheva papatiṃ chamāti tattheva caṅkamasopāne niddābhibhūtatāya bhūmiyaṃ nipatiṃ. Gattāni parimajjitvāti bhūmiyaṃ patanena paṃsukitāni attano sarīrāvayavāni anumajjitvā. Punapāruyha caṅkamanti ‘‘patito dānāha’’nti saṅkocaṃ anāpajjitvā punapi caṅkamaṭṭhānaṃ āruhitvā. Ajjhattaṃ susamāhitoti gocarajjhatte kammaṭṭhāne nīvaraṇavikkhambhanena suṭṭhu samāhito ekaggacitto hutvā caṅkaminti yojanā. Sesaṃ vuttanayameva. Idameva ca therassa aññābyākaraṇaṃ ahosi.
3. 萨毗亚长老偈注释巴利
3. Sabhiyattheragāthāvaṇṇanā
“其余者”等偈颂,是萨毗亚长老所说。它的由来是什么?这位长老也曾在过去诸佛那里积下功德,在一次次投生中不断积累善业。拘留孙佛在世时,他出生在一个好人家,长大后有一天,看见导师正要去白天休息的地方,心里生起清净的信心,就供养了一双鞋。凭着这份善业,他在天界和人间流转。到了迦叶佛般涅槃之后,金塔已经建好,他和六位良家子弟一起,包括他在内共七人,在教法中出家。他们取得禅修业处后,住在树林里修行,却没能证得殊胜的法。他就对其他人说:“我们托钵乞食的时候,还对活命有所期望。对活命有所期望,就不可能证得出世间法。而且像凡夫那样死去,实在很苦。来吧,我们绑好绳梯,爬上悬崖,不顾身体和性命,专心修沙门法。”他们就照这样做了。巴利
Parecātiādikā āyasmato sabhiyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto kakusandhassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ divāvihārāya gacchantaṃ disvā pasannamānaso upāhanaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto kassape bhagavati parinibbute patiṭṭhite suvaṇṇacetiye chahi kulaputtehi saddhiṃ attasattamo sāsane pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharanto visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto itare āha – ‘‘mayaṃ piṇḍapātāya gacchanto jīvite sāpekkhā homa, jīvite sāpekkhena ca na sakkā lokuttaradhammaṃ adhigantuṃ, puthujjanakālaṅkiriyā ca dukkhā. Handa, mayaṃ nisseṇiṃ bandhitvā pabbataṃ abhiruyha kāye ca jīvite ca anapekkhā samaṇadhammaṃ karomā’’ti. Te tathā akaṃsu.
这时,他们当中的那位大长老因为具足了宿世善根,就在当天证得了六神通,从北俱卢洲取来食物送给他们。其余的人却说:“尊者,您该做的都已经做完了。跟您多说一句话都是干扰,我们只想专心修沙门法。您自己去享受现法安乐吧。”说完就拒绝了那些食物。长老没办法让他们接受,只好离开了。巴利
Atha nesaṃ mahāthero upanissayasampannattā tadaheva chaḷabhiñño hutvā uttarakuruto piṇḍapātaṃ upanesi. Itare – ‘‘tumhe, bhante, katakiccā tumhehi saddhiṃ sallāpamattampi papañco, samaṇadhammameva mayaṃ karissāma, tumhe attanā diṭṭhadhammasukhavihāramanuyuñjathā’’ti vatvā piṇḍapātaṃ paṭikkhipiṃsu. Thero ne sampaṭicchāpetuṃ asakkonto agamāsi.
从那以后,他们当中的一个人在过了两三天后,证得了伴随神通的阿那含果,也照样说了那番话,被其他人拒绝后就离开了。他们之中,漏尽的长老般涅槃了,那位阿那含则往生到净居天。其余的人则以凡夫的身份命终,在六欲天中顺逆受用天界的福报,然后在我们的世尊住世时期从天界死去:一个投生在摩罗王族,一个投生在犍陀罗王族,一个投生在边地,一个在王舍城投生到一户好人家的女子腹中。还有一个则投生到一个游方女的身体里。据说这个游方女原本是某位刹帝利的女儿,她父母把她交给一个游方者,说:“让我们的女儿学会把握时机。”后来另一个游方者跟她发生了关系,她就怀了孕。那些游方者见她怀孕,就把她赶走了。她往别处去,半路上在一座会堂里生下了孩子,因此就给他取名叫萨毗亚。他长大后出家做了游方者,学了各种学问,成了大辩论家,到处游走,热衷于辩论。他找不到跟自己旗鼓相当的人,就在城门外建了一座精舍住下来,教刹帝利青年等人各种技艺。他厌恶自己母亲是女人这件事,修起了禅定;他那位已经往生梵天界的母亲便为他准备好了二十个问题,交给他,让他拿去问那些沙门、婆罗门。那些人都答不出这些问题的含义。不过在《萨毗亚经》的义注里则说:“是净居天的梵天准备好这些问题后交给他的。”巴利
Tato nesaṃ eko dvīhatīhaccayena abhiññāparivāraṃ anāgāmiphalaṃ sacchikatvā tatheva vatvā tehi paṭikkhitto agamāsi. Tesu khīṇāsavatthero parinibbāyi, anāgāmī suddhāvāsesu uppajji. Itare puthujjanakālaṅkiriyameva katvā chasu kāmasaggesu anulomapaṭilomato dibbasampattiṃ anubhavitvā amhākaṃ bhagavato kāle devalokā cavitvā eko mallarājakule paṭisandhiṃ gaṇhi, eko gandhārarājakule, eko bāhiraraṭṭhe, eko rājagahe ekissā kuladārikāya kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Itaro aññatarissā paribbājikāya kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesi. Sā kira aññatarassa khattiyassa dhītā, naṃ mātāpitaro – ‘‘amhākaṃ dhītā samayantaraṃ jānātū’’ti ekassa paribbājakassa niyyādayiṃsu. Atheko paribbājako tāya saddhiṃ vippaṭipajji. Sā tena gabbhaṃ gaṇhi. Taṃ gabbhiniṃ disvā paribbājakā nikkaḍḍhiṃsu. Sā aññattha gacchantī antarāmagge sabhāyaṃ vijāyi. Tenassa sabhiyotveva nāmaṃ akāsi. So vaḍḍhitvā paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā nānāsatthāni uggahetvā mahāvādī hutvā vādappasuto vicaranto attanā sadisaṃ adisvā nagaradvāre assamaṃ kāretvā khattiyakumārādayo sippaṃ sikkhāpento viharanto attano mātuyā itthibhāvaṃ jigucchitvā jhānaṃ uppādetvā brahmaloke uppannāya abhisaṅkharitvā dinne vīsatipañhe gahetvā te te samaṇabrāhmaṇe pucchi. Te cassa tesaṃ pañhānaṃ atthaṃ byākātuṃ nāsakkhiṃsu. Sabhiyasuttavaṇṇanāyaṃ (su. ni. aṭṭha. 2. sabhiyasuttavaṇṇanā) pana ‘‘suddhāvāsabrahmā te pañhe abhisaṅkharitvā adāsī’’ti āgataṃ.
那时,世尊转动了殊胜的法轮之后,次第游行来到王舍城,住在竹林精舍。萨毗亚就前往那里,亲近导师,问了那些问题。导师为他解答了那些问题。这整个过程,应当依照《萨毗亚经》里所记载的方式来了解。萨毗亚听了世尊对那些问题的解答之后,生起信心,出家修行观禅,最终证得阿罗汉果。因此,在《譬喻》中这样说:巴利
Yadā pana bhagavā pavattavaradhammacakko anupubbena rājagahaṃ āgantvā veḷuvane vihāsi, tadā sabhiyo tattha gantvā satthāraṃ upasaṅkamitvā te pañhe pucchi. Satthā tassa te pañhe byākāsīti sabbaṃ sabhiyasutte (su. ni. sabhiyasuttaṃ) āgatanayena veditabbaṃ. Sabhiyo pana bhagavatā tesu pañhesu byākatesu paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.46.27-31) –
拘留孙牟尼、婆罗门、已尽梵行者,
对前往日间住处者,我布施了踏脚石。
就在这个劫里,那时我所作的布施,
我不曾知晓恶趣,这是不践踏的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经奉行。巴利
‘‘Kakusandhassa munino, brāhmaṇassa vusīmato; Divāvihāraṃ vajato, akkamanamadāsahaṃ. ‘‘Imasmiṃyeva kappamhi, yaṃ dānamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, akkamanassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他成为阿罗汉之后,当提婆达多正致力于分裂僧团时,他向提婆达多一派的比丘们给予教诫——巴利
Arahā pana hutvā devadatte saṅghabhedāya parakkamante devadattapakkhikānaṃ bhikkhūnaṃ ovādaṃ dento –
其他人却不知道,我们终将在这里死去。
而那些对此了知的人,他们的争吵便得以平息。巴利
‘‘Pare ca na vijānanti, mayamettha yamāmase; Ye ca tattha vijānanti, tato sammanti medhagā.
当人们无知无觉时,他们活得像不会死一样;
而那些了知法的人,在患病的人当中却没有病。巴利
‘‘Yadā ca avijānantā, iriyantyamarā viya; Vijānanti ca ye dhammaṃ, āturesu anāturā.
无论什么懈怠的业,以及任何染污的戒行;
混杂不纯的梵行,不会有大果报。巴利
‘‘Yaṃ kiñci sithilaṃ kammaṃ, saṃkiliṭṭhañca yaṃ vataṃ; Saṅkassaraṃ brahmacariyaṃ, na taṃ hoti mahapphalaṃ.
对于他来说,在同梵行修行的人当中,恭敬是找不到的;
他远离正法,就像天空远离大地一样。巴利
‘‘Yassa sabrahmacārīsu, gāravo nūpalabbhati; Ārakā hoti saddhammā, nabhaṃ puthaviyā yathā’’ti. –
他用四首偈颂开示了法。巴利
Catūhi gāthāhi dhammaṃ desesi.
这里,“他人”是指除智者以外的其他人。他们执着于“非法是法”“法是非法”等造成分裂的说法,热衷于争论,所以叫“他人”。这些人在争论时并不知道:“我们一直在消逝、在止息、在消亡,一刻不停地走向死亡。”而“那些了知的人”,就是指其中的智者,他们知道:“我们正在走向死亡。”因此纷争得以平息——因为这样了知的人会生起如理作意,为了平息纷争和争吵而修行,通过这种修行,那些纷争就平息了。另一种解释:“他人”也指不接受导师教诫、背离教法的人,他们只要还不明白“我们抓着邪见,在这里以压制教法而消逝、拼命”,争论就不会平息;但当他们放下那种执着,在那些热衷于争论的人中,如实了知非法与法等等之为非法、法时,依靠那些智者善士,名为争论的纷争就从他们那里得以平息。这里应当这样理解其含义。巴利
Tattha pareti paṇḍite ṭhapetvā tato aññe – ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti ‘‘dhammaṃ adhammo’’tiādibhedakaravatthudīpanavasena vivādappasutā pare nāma. Te tattha vivādaṃ karontā ‘‘mayaṃ yamāmase uparamāma nassāma satataṃ samitaṃ maccusantikaṃ gacchāmā’’ti na jānanti. Ye ca tattha vijānantīti ye tattha paṇḍitā – ‘‘mayaṃ maccusamīpaṃ gacchāmā’’ti vijānanti. Tato sammanti medhagāti evañhi te jānantā yonisomanasikāraṃ uppādetvā medhagānaṃ kalahānaṃ vūpasamāya paṭipajjanti. Atha nesaṃ tāya paṭipattiyā te medhagā sammanti. Atha vā pare cāti ye satthu ovādānusāsaniyā aggahaṇena sāsanato bāhiratāya pare, te yāva ‘‘mayaṃ micchāgāhaṃ gahetvā ettha idha loke sāsanassa paṭiniggāhena yamāmase vāyamāmā’’ti na vijānanti, tāva vivādā na vūpasammanti, yadā pana tassa gāhassa vissajjanavasena ye ca tattha tesu vivādappasutesu adhammadhammādike adhammadhammādito yathābhūtaṃ vijānanti, tato tesaṃ santikā te paṇḍitapurise nissāya vivādasaṅkhātā medhagā sammantīti evampettha attho veditabbo.
“Yadā”是指某个时候。“Avijānantā”是指不了知平息争论的方法,或者不如实了知法与非法的人。“Iriyantyamarā viyā”是说,像不死者一样,像已经超越老死的人一样,抬高自己、傲慢、轻浮、多言、言辞散乱,如此行作、游走、四处活动;在那个时候,争论就不会平息。而“Vijānanti ca ye dhammaṃ, āturesu anāturā”是说,那些如实了知导师教法的人,在因烦恼病而患病的众生当中,自己无病、离烦恼、无苦恼而安住;依靠他们,争论才能彻底平息。这就是这段话的意趣。巴利
Yadāti yasmiṃ kāle. Avijānantāti vivādassa vūpasamūpāyaṃ, dhammādhamme vā yāthāvato ajānantā. Iriyantyamarā viyāti amarā viya jarāmaraṇaṃ atikkantā viya uddhatā unnaḷā capalā mukharā vippakiṇṇavācā hutvā vattanti caranti vicaranti tadā vivādo na vūpasammateva. Vijānanti ca ye dhammaṃ, āturesu anāturāti ye pana satthu sāsanadhammaṃ yathābhūtaṃ jānanti, te kilesarogena āturesu sattesu anāturā nikkilesā anīghā viharanti, tesaṃ vasena vivādo accantameva vūpasammatīti adhippāyo.
任何松懈的业:指以退缩的方式去做,带着松懈的执取、以懈怠的状态所做的任何善业。被染污的:指因涉足妓女等不当去处,或以诡诈等邪命方式,而受持被染污的戒行。遭疑的:指应当被怀疑所忆念的,比如在精舍听到某种不当的事,就猜想“这想必是某某人做的”,从而被他人如此猜疑;或者见到僧众因为布萨等事务而集会时,自己这样怀疑:“他们一定是知道了我的行为,想要举发我才聚集的”,像这样由自身的怀疑所忆念、被人猜疑、被人猜嫌。彼不成:指这样的梵行、沙门行,对那个人来说不会成为大果。正因为不成大果,对布施资具的施主们来说,也不会成为大果。因此,应当保持严苛的修行。而对于严苛修行的人来说,根本没有争论的余地——这是用意所在。巴利
Yaṃkiñci sithilaṃ kammanti oliyitvā karaṇena sithilagāhaṃ katvā sāthalibhāvena kataṃ yaṃ kiñci kusalakammaṃ. Saṃkiliṭṭhanti vesīādike agocare caraṇena, kuhanādimicchājīvena vā saṃkiliṭṭhaṃ vatasamādānaṃ. Saṅkassaranti saṅkāhi saritabbaṃ, vihāre kiñci asāruppaṃ sutvā – ‘‘nūna asukena kata’’nti parehi asaṅkitabbaṃ, uposathakiccādīsu aññatarakiccavasena sannipatitampi saṅghaṃ disvā, ‘‘addhā ime mama cariyaṃ ñatvā maṃ ukkhipitukāmā sannipatitā’’ti evaṃ attano vā āsaṅkāhi saritaṃ usaṅkitaṃ parisaṅkitaṃ. Na taṃ hotīti taṃ evarūpaṃ brahmacariyaṃ samaṇadhammakaraṇaṃ tassa puggalassa mahapphalaṃ na hoti. Tassa amahapphalabhāveneva paccayadāyakānampissa na mahapphalaṃ hoti. Tasmā sallekhavuttinā bhavitabbaṃ. Sallekhavuttino ca vivādassa avasaro eva natthīti adhippāyo.
对应当被恭敬的同梵行者,如果一个人不以恭敬的态度依教奉行、不以右绕等方式表达敬意,那他对这些人就谈不上有恭敬和尊重。这样的人远离正法——无论从修行层面的正法还是从证悟层面的正法来看,他都离得很远。为什么呢?因为那些值得恭敬的人不会去教导一个不恭敬的人;没人教导,他就不接受、不修行;不修行,又怎么可能证悟真理呢?所以经文说“远离正法”。这好比什么呢?就像“天空之于大地”——天空与大地,本质上就是相隔遥远,永远不会混为一体。因此经文这样说:巴利
Gāravonūpalabbhatīti anusāsaniyā apadakkhiṇaggāhibhāvena garukātabbesu sabrahmacārīsu yassa puggalassa gāravo garukaraṇaṃ na vijjati. Ārakā hoti saddhammāti so evarūpo puggalo paṭipattisaddhammatopi paṭivedhasaddhammatopi dūre hoti, na hi taṃ garū sikkhāpenti, asikkhiyamāno anādiyanto na paṭipajjati, appaṭipajjanto kuto saccāni paṭivijjhissatīti. Tenāha – ‘‘ārakā hoti saddhammā’’ti. Yathā kiṃ? ‘‘Nabhaṃ puthaviyā yathā’’ti yathā nabhaṃ ākāsaṃ puthaviyā pathavīdhātuyā sabhāvato dūre. Na kadāci sammissabhāvo. Tenevāha –
天空遥远,大地也遥远,大海的彼岸同样被称为遥远;
因此他们说,善人的法和恶人的王,比那些还要远得多。巴利
‘‘Nabhañca dūre pathavī ca dūre, pāraṃ samuddassa tadāhu dūre; Tato have dūrataraṃ vadanti, satañca dhammo asatañca rājā’’ti.(jā. 2.21.414);
4. 难陀迦长老偈注释巴利
4. Nandakattheragāthāvaṇṇanā
“可厌”等偈颂是尊者难陀迦长老说的偈颂。它的来历是什么呢?据说,这位长老在莲华上佛的时代,出生在天鹅城,是一位拥有大财富的长者。他在导师面前听法时,看到世尊把一位比丘安立在教诫比丘尼的首座位置,就渴望得到那个位置。于是他供养了价值十万的衣给世尊,并立下誓愿,还在世尊的菩提树旁举行灯供养。从那时起,他在天界与人界中流转。在拘留孙佛的时代,他投生为一只迦陵频伽鸟,发出悦耳的鸣叫,右绕导师。后来他又投生为孔雀,住在一位独觉佛所住山洞的门口,内心清净、满怀净信,每天三次发出甜美的鸣叫。就这样,他在各处积累善业。在我们的世尊时代,他出生在舍卫城的一个家庭,名叫“难陀迦”。成年后,他在导师面前闻法,生起净信而出家,修习观智,证得阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说道:巴利
Dhiratthūtiādikā āyasmato nandakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare mahāvibhavo seṭṭhi hutvā satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ bhikkhunovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā satasahassagghanikena vatthena bhagavantaṃ pūjetvā paṇidhānamakāsi, satthu bodhirukkhe padīpapūjañca pavatteti. So tato paṭṭhāya devamanussesu saṃsaranto kakusandhassa bhagavato kāle karavikasakuṇo hutvā madhurakūjitaṃ kūjanto satthāraṃ padakkhiṇaṃ akāsi. Aparabhāge mayūro hutvā aññatarassa paccekabuddhassa vasanaguhāya dvāre pasannamānaso divase divase tikkhattuṃ madhuravassitaṃ vassi, evaṃ tattha tattha puññāni katvā amhākaṃ bhagavato kāle sāvatthiyaṃ kulagehe nibbattitvā nandakoti laddhanāmo vayappatto satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.46.22-26) –
在莲华上佛的菩提树——那棵最殊胜之树处;
我以清净欢喜的心,供上了三支火炬。
十万劫以前,我就持着这火炬。
我不曾知道什么是恶趣,这就是供灯的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Padumuttarabuddhassa bodhiyā pādaputtame; Pasannacitto sumano, tayo ukke adhārayiṃ. ‘‘Satasahassito kappe, sohaṃ ukkamadhārayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, ukkadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得阿罗汉果之后,以解脱之乐过日子。受导师吩咐去教诫比丘尼,在一个布萨日,只凭一次教诫就让五百位比丘尼证得阿罗汉果。因此,世尊把他列为教诫比丘尼者中的第一位。后来有一天,长老在舍卫城托钵乞食时,一个他过去在俗家的妻子以烦恼之心看着他笑了。长老看到她这个举动,便以揭示身体不净的方式说法:巴利
Arahā pana hutvā vimuttisukhena vītināmento satthārā bhikkhunīnaṃ ovāde āṇatto ekasmiṃ uposathadivase pañca bhikkhunisatāni ekovādeneva arahattaṃ pāpesi. Tena naṃ bhagavā bhikkhunovādakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Athekadivasaṃ theraṃ sāvatthiyaṃ piṇḍāya carantaṃ aññatarā purāṇadutiyikā itthī kilesavasena oloketvā hasi. Thero tassā taṃ kiriyaṃ disvā sarīrassa paṭikkūlavibhāvanamukhena dhammaṃ kathento –
可恨啊,那充满恶臭的、属于魔罗阵营的漏泄之物!
你身体上有九条水流,时时刻刻都在流淌。巴利
‘‘Dhiratthu pūre duggandhe, mārapakkhe avassute; Navasotāni te kāye, yāni sandanti sabbadā.
不要思惟过去的事物,也不要冒犯如来。
他们连在天界都不贪恋,更何况在人间呢?巴利
‘‘Mā purāṇaṃ amaññittho, māsādesi tathāgate; Saggepi te na rajjanti, kimaṅgaṃ pana mānuse.
那些愚笨无智、心思邪谬、被愚痴蒙蔽的人,
那些愚人就在那里贪着,被魔罗所设的束缚绑住。巴利
‘‘Ye ca kho bālā dummedhā, dummantī mohapārutā; Tādisā tattha rajjanti, mārakhittamhi bandhane.
那些贪、嗔、无明已消褪的人,
具足者在那里不贪恋,爱索已断,不再受缚——他诵出了这首偈颂。巴利
‘‘Yesaṃ rāgo ca doso ca, avijjā ca virājitā; Tādī tattha na rajjanti, chinnasuttā abandhanā’’ti. – gāthā abhāsi;
这里,“dhī”是表示厌恶的虚词,“ratthū”里的“ra”是连接音节用的字母,意思是“dhī atthu taṃ”——我厌恶你,愿你被呵斥。“pūreti”等语是呼唤语,用来表明她应受呵斥。“pūreti”(充满)指被极其可厌的各种尸体、种种不净物装得满满的。“duggandheti”(恶臭)是说因为塞满尸体,所以本来就臭。“mārapakkheti”(魔罗一边):因为这种不相应的对象,对盲目的凡夫来说会成为不如理作意的相,从而增长烦恼魔,也给天子魔留下可乘之机,所以就成了魔罗那一边。因此说“mārapakkhe”。“avassuteti”(漏泄):指一切时候都被烦恼之流渗漏,又因各处不净物流溢而漏泄。现在又指出这身体有九个孔,常流不净,正如《经集》所说“从眼流眼垢”等,显示不净流漏之处。巴利
Tattha dhīti jigucchanatthe nipāto, ratthūti ra-kāro padasandhikaro, dhī atthu taṃ jigucchāmi tava dhikkāro hotūti attho. Pūretiādīni tassā dhikkātabbabhāvadīpanāni āmantanavacanāni. Pūreti ativiya jegucchehi nānākuṇapehi nānāvidhaasucīhi sampuṇṇe. Duggandheti kuṇapapūritattā eva sabhāvaduggandhe. Mārapakkheti yasmā visabhāgavatthu andhaputhujjanānaṃ ayonisomanasikāranimittatāya kilesamāraṃ vaḍḍheti, devaputtamārassa ca otāraṃ paviṭṭhaṃ deti. Tasmā mārassa pakkho hoti. Tena vuttaṃ ‘‘mārapakkhe’’ti. Avassuteti sabbakālaṃ kilesāvassavanena tahiṃ tahiṃ asucinissandanena ca avassute. Idānissā navasotāni te kāye, yāni sandanti sabbadāti ‘‘akkhimhā akkhigūthako’’tiādinā (su. ni. 199) vuttaṃ asucino avassavanaṭṭhānaṃ dasseti.
像这样,当你们如实知道这个有九个孔、常流不净、充满污秽的身体时,就不要再去想着过去的事。过去还不懂事的时候,那些说笑、闲谈、玩耍,不要再回想;也不要想着“她现在还会这样做”。你们以轻蔑和烦恼的心去接近如来,就像对待普通人一样,所以冒犯了如来。为了说明不该冒犯的理由,佛陀说:他们连在天界都不贪着,何况在人间呢?在那连一切知佛陀用言语都说不尽的快乐天界,那些声闻弟子都不贪着——因为他们已经很清楚地看着诸行的过患,不会生起贪染;更何况像粪堆一样的人间五欲乐?对那不贪着,根本不必再说。巴利
Evaṃ pana navachiddaṃ dhuvassavaṃ asucibharitaṃ kāyaṃ yathābhūtaṃ jānantī mā purāṇaṃ amaññitthoti purāṇaṃ ajānanakāle pavattaṃ hasitalapitaṃ kīḷitaṃ mā maññi, ‘‘idānipi evaṃ paṭipajjissatī’’ti mā cintehi. Māsādesi tathāgateti yathā upanissayasampattiyā purimakā buddhasāvakā āgatā, yathā vā te sammāpaṭipattiyā gatā paṭipannā, yathā ca rūpārūpadhammānaṃ tathalakkhaṇaṃ tathadhamme ca ariyasaccāni āgatā adhigatā avabuddhā, tathā imepīti evaṃ tathā āgamanādiatthena tathāgate ariyasāvake pakatisatte viya avaññāya kilesavasena ca upasaṅkamamānā māsādesi. Anāsādetabbatāya kāraṇamāha. Saggepi te na rajjanti, kimaṅgaṃ pana mānuseti sabbaññubuddhenāpi akkhānena pariyosāpetuṃ asakkuṇeyyasukhe saggepi te sāvakabuddhā na rajjanti, saṅkhāresu ādīnavassa suparidiṭṭhattā rāgaṃ na janenti, kimaṅgaṃ pana mīḷharāsisadise mānuse kāmaguṇe, tattha na rajjantīti vattabbameva natthi.
那些因为造作愚行而成为愚人的人,因为没有从法而生的智慧,所以是劣慧者;因为把不净的看成净的来观察,专想不该想的事,所以是恶思者;因为内心被痴和无知完全覆盖,所以是痴所覆者——像这样一类盲目的凡夫,就在那被称为“女人”的、被魔罗投下的束缚中,也就是魔罗布下的魔网里,以染着、贪求、缠缚、迷醉、深陷的状态停留着。巴利
Ye ca khoti ye pana bālyappayogato bālā, dhammojapaññāya abhāvato dummedhā, asubhe subhānupassanena ducintitacintitāya dummantī, mohena aññāṇena sabbaso paṭicchāditacittatāya mohapārutātādisā tathārūpā andhaputhujjanā, tattha tasmiṃ itthisaññite, mārakhittamhi bandhane mārena oḍḍite mārapāse, rajjanti rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhopannā tiṭṭhanti.
那些漏尽者已经彻底远离、断除、根绝了贪、嗔、无明——他们的贪就像灯油里的油垢,本性极难摆脱;他们的嗔就像伺机而动的怨敌,本性恶劣;他们的无明则是不知真相的本性。这一切都因圣道的离染之力而被彻底离染、断除、根绝。这样的人,已经用无上圣道之剑斩断了连结生命的绳索,因此在任何地方都不再被束缚,成为无束缚者,在所说的那种魔网中也不会生起染着。长老就这样为那个女人说法之后,便离开了。巴利
Virājitāti yesaṃ pana khīṇāsavānaṃ telañjanarāgo viya dummocanīyasabhāvo rāgo sapatto viya laddhokāso dussanasabhāvo doso aññāṇasabhāvā avijjā ca ariyamaggavirāgena sabbaso virājitā pahīnā samucchinnā, tādisā aggamaggasatthena chinnabhavanettisuttā tato eva katthacipi bandhanābhāvato abandhanā tattha tasmiṃ yathāvutte mārapāse na rajjanti. Evaṃ thero tassā itthiyā dhammaṃ kathetvā gato.
5. 阐补迦长老偈的注释巴利
5. Jambukattheragāthāvaṇṇanā
五十五等偈颂,是阐补迦长老的偈颂。它的由来是什么呢?这位长老在过去诸佛那里积集了善行,在一次次生命中积累福德。在提舍世尊的时代,他出生在一个好家庭,长大后对世尊的正等正觉生起信心,礼拜菩提树,用种子供养。他凭着这善业在天界和人间轮回,到了迦叶世尊的时代,又出生在一个好家庭,长大后在该教法中出家,住在一位近事男所建的寺院里,接受那位近事男的供养。后来有一天,一位漏尽长老穿着粗劣的袈裟,为了剃除须发,从林中向村庄走来。那位近事男看见后,对长老的威仪生起净信,让理发师替他剃除须发,供养了精美的食物,又布施了上好的袈裟,说:“尊者,就请您住在这里吧。”于是留他住下。那位住众比丘看到这一幕,因嫉妒和悭吝,对漏尽长老说:“比丘,你受这个恶近事男供养,舒舒服服住在这里,还不如用手指拔掉头发,做个裸形外道,靠吃粪喝尿过活!”说完这话,他立刻走进厕所,像揉面团一样用手把大便揉来揉去,尽情吃了个饱,又喝了尿。就这样过完一生,死后堕入地狱,受完苦又投生为吃粪喝尿的众生。由于那恶业的残余果报,即使转生为人,也五百次生为尼乾陀,吃粪为生。巴利
Pañcapaññāsātiādikā āyasmato jambukattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthu sammāsambodhiṃ saddahanto bodhirukkhaṃ vanditvā bījanena pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto sāsane pabbajitvā aññatarena upāsakena kārite ārāme āvāsiko hutvā viharati tena upaṭṭhīyamāno. Athekadivasaṃ eko khīṇāsavatthero lūkhacīvaradharo kesoharaṇatthaṃ araññato gāmābhimukho āgacchati, taṃ disvā so upāsako iriyāpathe pasīditvā kappakena kesamassūni ohārāpetvā paṇītabhojanaṃ bhojetvā sundarāni cīvarāni datvā ‘‘idheva, bhante, vasathā’’ti vasāpeti. Taṃ disvā āvāsiko issāmaccherapakato khīṇāsavattheraṃ āha – ‘‘varaṃ te, bhikkhu, iminā pāpupāsakena upaṭṭhīyamānassa evaṃ idha vasanato aṅgulīhi kese luñcitvā acelassa sato gūthamuttāhārajīvana’’nti. Evañca pana vatvā tāvadeva vaccakuṭiṃ pavisitvā pāyāsaṃ vaḍḍhento viya hatthena gūthaṃ vaḍḍhetvā vaḍḍhetvā yāvadatthaṃ khādi, muttañca pivi. Iminā niyāmena yāvatāyukaṃ ṭhatvā kālaṅkatvā niraye paccitvā puna gūthamuttāhāro vasitvā tasseva kammassa vipākāvasesena manussesu uppannopi pañca jātisatāni nigaṇṭho hutvā gūthabhakkho ahosi.
再说,在这个佛陀出世的时代,他虽然投生到人间,却因为诽谤圣者的业力,出生在低贱的家庭里。别人喂他奶、牛奶或酥油时,他吐掉,只喝尿;喂他饭食时,他吐掉,只吃粪便。他就这样靠吃粪尿长大,到了成年还是照样吃。人们没办法阻止他,只好把他赶走。他被亲戚抛弃后,就出家做了裸形外道。他不洗澡,身上积满灰尘污垢,拔掉头发和胡须,舍弃其他一切威仪,只用一只脚站着;不接受别人的邀请去吃饭;他立誓每月只吃一顿,有想修福的人布施食物时,他每月只拿一次,用茅草尖挑一点点,白天用舌尖舔着吃;到了晚上,他心想“湿粪里有活虫”,就不吃,只吃干粪。他就这样过了五十五年。大众以为他是“大苦行者、极度少欲”,于是都倾心归向他。巴利
Puna imasmiṃ buddhuppāde manussayoniyaṃ nibbattamānopi ariyūpavādabalena duggatakūle nibbattitvā thaññaṃ vā khīraṃ vā sappiṃ vā pāyamāno, taṃ chaḍḍetvā muttameva pivati, odanaṃ bhojiyamāno, taṃ chaḍḍetvā gūthameva khādati, evaṃ gūthamuttaparibhogena vaḍḍhanto vayappattopi tadeva paribhuñjati. Manussā tato vāretuṃ asakkontā pariccajiṃsu. So ñātakehi pariccatto naggapabbajjaṃ pabbajitvā na nhāyati, rajojalladharo kesamassūni luñcitvā aññe iriyāpathe paṭikkhipitvā ekapādena tiṭṭhati, nimantanaṃ na sādiyati, māsopavāsaṃ adhiṭṭhāya puññatthikehi dinnaṃ bhojanaṃ māse māse ekavāraṃ kusaggena gahetvā divā jivhaggena lehati, rattiyaṃ pana ‘‘allagūthaṃ sappāṇaka’’nti akhāditvā sukkhagūthameva khādati, evaṃ karontassa pañcapaññāsavassāni vītivattāni mahājano ‘‘mahātapo paramappiccho’’ti maññamāno tanninno tappoṇo ahosi.
这时,世尊看到他内心深处,就像一盏灯在瓶子里燃烧一样,正燃着证悟阿罗汉果的因缘,于是亲自去到那里,为他说法,使他证入初果;又通过“善来,比丘”的出家受具方式,让他得到具足戒,然后鼓励他修观,最终使他证得阿罗汉果。这是这里的简要说明。详细的解说,则应当依照《法句经》注释中“每月以茅草尖”那首偈颂的注释所讲的方式来了解。他证得阿罗汉果后,在般涅槃的时候,为了表明:“我最初虽然走错了路,但后来依靠正等正觉的佛陀,作为弟子,已经证得了应当证得的境界。”于是说出偈颂:巴利
Atha bhagavā tassa hadayabbhantare ghaṭe padīpaṃ viya arahattūpanissayaṃ pajjalantaṃ disvā sayameva tattha gantvā dhammaṃ desetvā sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā, ehibhikkhūpasampadāya laddhūpasampadaṃ vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāpesi. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana dhammapade ‘‘māse māse kusaggenā’’ti gāthāvaṇṇanāya (dha. pa. aṭṭha. 1.jambukattheravatthu) vuttanayena veditabbo. Arahatte pana patiṭṭhito parinibbānakāle ‘‘ādito micchā paṭipajjitvāpi sammāsambuddhaṃ nissāya sāvakena adhigantabbaṃ mayā adhigata’’nti dassento –
五十五年间,我一直任由灰尘和污垢沾在身上。
我按月吃一顿饭的时候,剃掉了头发和胡须。巴利
‘‘Pañcapaññāsavassāni, rajojallamadhārayiṃ; Bhuñjanto māsikaṃ bhattaṃ, kesamassuṃ alocayiṃ.
我单脚站着,不坐座位。
我吃干粪,也不接受别人特意为我准备的食物。巴利
‘‘Ekapādena aṭṭhāsiṃ, āsanaṃ parivajjayiṃ; Sukkhagūthāni ca khādiṃ, uddesañca na sādiyiṃ.
做了这样的事,就会堕入恶道。
被大洪水冲走时,我来到佛陀那里寻求皈依。巴利
‘‘Etādisaṃ karitvāna, bahuṃ duggatigāminaṃ; Vuyhamāno mahoghena, buddhaṃ saraṇamāgamaṃ.
看啊,这皈依之行;看啊,这法的善妙本性。
三明已经证得,佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Saraṇagamanaṃ passa, passa dhammasudhammataṃ; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –
他说了这四首偈颂。巴利
Imā catasso gāthā abhāsi.
在那当中,“五十五年持尘垢”:由于他裸形出家,禁止沐浴,所以五十五年间,他一直用身体承受附着在身上的尘垢——也就是外来的微尘和身体本身的污垢。“吃每月一次的食物”:他夜里吃粪便,为了欺骗世人,装作每月才吃一次饭的斋戒者。求福的人每月施食一次,他就用舌尖只沾一点来吃。“拔除”:他用撒灰的办法让须发根部松动,然后用手拔掉须发。巴利
Tattha pañcapaññāsavassāni, rajojallamadhārayinti naggapabbajjūpagamanena nhānapaṭikkhepato pañcādhikāni paññāsavassāni sarīre laggaṃ āgantukareṇusaṅkhātaṃ rajo, sarīramalasaṅkhātaṃ jallañca kāyena dhāresiṃ. Bhuñjanto māsikaṃ bhattanti rattiyaṃ gūthaṃ khādanto lokavañcanatthaṃ māsopavāsiko nāma hutvā puññatthikehi dinnaṃ bhojanaṃ māse māse ekavāraṃ jivhagge paṭhanavasena bhuñjanto alocayinti tādisacchārikāpakkhepena sithilamūlaṃ kesamassuṃ aṅgulīhi luñcāpesiṃ.
我用一只脚站着,完全避开座位和坐。站着的时候,我举起双手,只用一只脚站立。uddesa 的意思是邀请。有些版本写作 udissaka。na sādiyi 的意思是不接受、拒绝。巴利
Ekapādenaaṭṭhāsiṃ, āsanaṃ parivajjayinti sabbena sabbaṃ āsanaṃ nisajjaṃ parivajjesiṃ, tiṭṭhanto ca ubho hatthe ukkhipitvā ekeneva pādena aṭṭhāsiṃ. Uddesanti nimantanaṃ. Udissakatanti keci. Na sādiyinti na sampaṭicchiṃ paṭikkhipinti attho.
做了这样的行为,造下了许多导向恶趣的业。这里说的是:在过去诸生以及今生,造作并积累了大量这类会成熟为果报、使人堕入恶趣的恶业。被大暴流冲走,就是被欲流等大暴流——尤其是见流——拽向恶趣大海。我皈依佛:我凭着有漏的善业之力,历经艰难才得到人身,如今又依靠福德之力来皈依佛,也就是以不动摇的净信,认定导师是正自觉者世尊,对导师生起了净信。看这皈依,看这法的善妙:看啊,我内心所摄的皈依;看啊,教法的善妙体性——我虽然曾那样邪行,却只凭导师一句话就获得了这样的成就。接着用三明等来显示那种成就,所以说:巴利
Etādisaṃ karitvāna, bahuṃ duggatigāminanti etādisaṃ evarūpaṃ vipākanibbattanakaṃ duggatigāminaṃ bahuṃ pāpakammaṃ purimajātīsu idha ca katvā uppādetvā. Vuyhamānomahoghenāti kāmoghādinā mahatā oghena visesato diṭṭhoghena apāyasamuddaṃ patiākaḍḍhiyamāno, buddhaṃ saraṇamāgamanti tādisena puññakammacchiddena kicchena manussattabhāvaṃ labhitvā idāni puññabalena buddhaṃ ‘‘saraṇa’’nti āgamāsiṃ, ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’ti aveccapasādena satthari pasīdiṃ. Saraṇagamanaṃ passa, passa dhammasudhammatanti āyatanagataṃ mama saraṇagamanaṃ passa, passa sāsanadhammassa ca sudhammataṃ yohaṃ tathāmicchāpaṭipannopi ekovādeneva satthārā edisaṃ sampattiṃ sampāpito. ‘‘Tisso vijjā’’tiādinā taṃ sampattiṃ dasseti tenāha (apa. thera 2.46.17-21) –
我曾礼敬帝沙世尊的菩提树;
在那里拿起扇子,为狮子座扇风。
从此九十二劫之前,我曾为狮子座扇风;
我不曾知道恶趣,这就是扇风的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经践行。巴利
‘‘Tissassāhaṃ bhagavato, bodhirukkhamavandiyaṃ; Paggayha bījaniṃ tattha, sīhāsanamabījahaṃ. ‘‘Dvenavute ito kappe, sīhāsanamabījahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, bījanāya idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
6. 塞那迦长老偈注疏巴利
6. Senakattheragāthāvaṇṇanā
“善来”等偈颂,是具寿塞那迦长老所说的。这件事的起因是什么呢?这位长老也在过去诸佛那里积下了善行,在各处生死中不断积累福德。在尸弃佛世尊的时代,他出生在一个好人家,长大后有一天见到导师,心里生起净信,就用孔雀羽扇供养了世尊。他凭着这份福业,在天界和人间流转,到如今这位佛陀出世时,出生在一个婆罗门家庭,从优楼频螺迦叶长老的妹妹腹中降生,取名塞那迦。他成年后,精通婆罗门的学问和技艺,过着在家人的生活。那时候,大众每年在颇求那月的北颇求那星宿日举行庆典,到伽耶渡口做沐浴仪式,所以人们把那个庆典叫做“伽耶颇求那”。那时,世尊在这样一个庆典日,为了悲悯应当受度化的人,住在伽耶渡口附近,大众也为了渡口沐浴从各处来到那个地方。就在那时,塞那迦也为了渡口沐浴来到那里,看见导师正在说法,就走近去听法,听完之后生起信心,出家修行观法,不久就证得了阿罗汉果。因此《譬喻经》中这样说:巴利
Svāgataṃ vatātiādikā āyasmato senakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso morahatthena bhagavantaṃ pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde brāhmaṇakule nibbattitvā uruvelakassapattherassa bhaginiyā kucchimhi nibbatti, senakotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gato gharāvāsaṃ vasati. Tena ca samayena mahājano saṃvacchare saṃvacchare phaggunamāse uttaraphaggunanakkhatte ussavaṃ anubhavanto gayāyaṃ titthābhisekaṃ karoti. Tena taṃ ussavaṃ ‘‘gayāphaggū’’ti vadanti. Atha bhagavā tādise ussavadivase veneyyānukampāya gayātitthasamīpe viharati, mahājanopi titthābhisekādhippāyena tato tato taṃ ṭhānaṃ upagacchati. Tasmiṃ khaṇe senakopi titthābhisekatthaṃ taṃ ṭhānaṃ upagato satthāraṃ dhammaṃ desentaṃ disvā upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.46.9-16) –
我拿着孔雀尾羽做的扇子,来到世间导师面前。
我怀着清净的信心,满心欢喜,供养了孔雀羽扇。
用这个孔雀羽扇,还有思和愿;
三种火都已熄灭,我得到广大的安乐。
啊,佛陀!啊,法!啊,我们导师的成就!
我把孔雀尾扇布施出去,就得到了广大的安乐。
我的三火已熄灭,一切有已根除;
一切烦恼都已彻底断尽,如今不再有来生。
从这一劫算起过去的三十一劫里,那时我做的布施;
我不曾知道有恶趣,这就是孔雀羽拂的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Morahatthaṃ gahetvāna, upesiṃ lokanāyakaṃ; Pasannacitto sumano, morahatthamadāsahaṃ. ‘‘Iminā morahatthena, cetanāpaṇidhīhi ca; Nibbāyiṃsu tayo aggī, labhāmi vipulaṃ sukhaṃ. ‘‘Aho buddho aho dhammo, aho no satthusampadā; Datvānahaṃ morahatthaṃ, labhāmi vipulaṃ sukhaṃ. ‘‘Tiyaggī nibbutā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Sabbāsavā parikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, morahatthassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他回顾自己的修行,心中生起喜悦,便以优陀那的方式说道:巴利
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā sañjātasomanasso udānavasena –
我在伽耶的伽耶帕古,确实得到了善来。
我亲眼看见了那位正等正觉者,正在宣说无上之法。巴利
‘‘Svāgataṃ vata me āsi, gayāyaṃ gayaphagguyā; Yaṃ addasāsiṃ sambuddhaṃ, desentaṃ dhammamuttamaṃ.
拥有广大光明的僧团导师,达到最高境界的调御者。
包括诸天在内之世间的征服者,具有无可比拟的见地。巴利
‘‘Mahappabhaṃ gaṇācariyaṃ, aggapattaṃ vināyakaṃ; Sadevakassa lokassa, jinaṃ atuladassanaṃ.
大龙象、大英雄,具大光辉的漏尽者。
一切烦恼漏已彻底断尽的导师,对任何方向都无所畏惧。巴利
‘‘Mahānāgaṃ mahāvīraṃ, mahājutimanāsavaṃ; Sabbāsavaparikkhīṇaṃ, satthāramakutobhayaṃ.
长久以来被染污的我啊,确实被邪见的绳索捆住了。
世尊让塞那迦从一切束缚中解脱出来。巴利
‘‘Cirasaṅkiliṭṭhaṃ vata maṃ, diṭṭhisandānabandhitaṃ; Vimocayi so bhagavā, sabbaganthehi senaka’’nti. –
他说了四首偈颂。巴利
Catasso gāthā abhāsi.
在这里,“我确实来得正好”意思是:我的到来确实很好,或者说我的到来很美好。“在伽耶”指在伽耶圣地附近。“伽耶颇勒具那”是名为“伽耶颇勒具那”的星宿时分,也就是颇勒具那月的北颇勒具那星宿出现的时候。“因为……”等句是说明这次到来之所以美好的原因。其中,“因为”就是“由于”。“我见到了”就是“我看见”。“正自觉者”指正自觉者,因为他正确而凭自己觉悟了一切法,所以叫正自觉者。“正在宣说无上法”指正在宣说最上、最高、一切中最殊胜、唯一导向解脱的法,并且是随顺所化众生的根机意乐而说的。巴利
Tattha svāgataṃ vata me āsīti mayā suṭṭhu āgataṃ vata āsi. Mama vā sundaraṃ vata āgamanaṃ āsi. Gayāyanti gayātitthasamīpe. Gayaphagguyāti ‘‘gayāphaggū’’ti laddhavohāre phaggunamāsassa uttaraphaggunīnakkhatte. ‘‘Ya’’ntiādi svāgatabhāvassa kāraṇadassanaṃ. Tattha yanti yasmā. Addasāsinti addakkhiṃ. Sambuddhanti sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sambuddhaṃ. Desentaṃ dhammamuttamanti uttamaṃ aggaṃ sabbaseṭṭhaṃ ekantaniyyānikaṃ dhammaṃ veneyyajjhāsayānurūpaṃ bhāsantaṃ.
具有广大光明,因为他具备广大的身光和智光。是大众的导师,因为他以最殊胜的调伏和戒行教导比丘僧团等大众。达到了至高境界,因为他证得了戒等诸功德中最上的成就。是天人等的引导者,因为他以最殊胜的调御方式调伏天人等,而且他自己不需要任何引导者。他不被任何人所战胜,却征服了整个世间而安住,并且战胜了五种魔,所以对于包括天神的世间来说,他是胜利者,是包括天神世间中最上的胜利者。他的色身由三十二种大人相、八十种随形好等庄严,他的法身由十力、四无畏等功德庄严,因此在包括天神的世间中,他的示现不可度量、无与伦比,所以称为无与伦比的示现。巴利
Mahappabhanti mahatiyā sarīrappabhāya ñāṇappabhāya ca samannāgataṃ. Gaṇācariyanti bhikkhuparisādīnaṃ gaṇānaṃ uttamena damathena ācārasikkhāpanena gaṇācariyaṃ. Aggabhūtānaṃ sīlādīnaṃ guṇānaṃ adhigamena aggappattaṃ. Devamanussādīnaṃ paramena vinayena vinayanato, sayaṃ nāyakarahitattā ca vināyakaṃ. Kenaci anabhibhūto hutvā sakalaṃ lokaṃ abhibhavitvā ṭhitattā, pañcannampi mārānaṃ jitattā ca sadevakassa lokassa jinaṃ sadevake loke aggajinaṃ, bāttiṃsavaramahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanādipaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dasabalacatuvesārajjādiguṇapaṭimaṇḍitadhammakāyatāya ca sadevakena lokena aparimeyyadassanatāya asadisadassanatāya ca atuladassanaṃ.
因为他在精进、力量、勇猛等方面都很圆满,像一头大龙象;又在诸漏已尽的阿罗汉中具有大威力,所以称为大龙象。因为能摧破魔军、极为勇猛,所以称为大雄。大光辉,就是大威光、大炽盛的意思。他没有四种漏,所以称为无漏。他的一切漏连同习气都已灭尽,所以称为断尽一切漏者。声闻弟子和独觉佛虽然也是漏尽者,但只有正等觉佛陀才能连习气也一并断尽诸漏。为了说明这一点,先说了“无漏”,然后又说了“断尽一切漏者”。因此说:“他的一切漏连同习气都已灭尽,所以称为断尽一切漏者。”他根据现世利益、来世利益和究竟利益,按照所化众生的根机给予教导,所以称为导师;他圆满四无畏,在任何地方都无所畏惧,所以称为无所畏惧者。我见到了这样具足种种功德的正等觉者,所以说:“我的到来真是太好了!”这就是前后文句的连接。巴利
Gatibalaparakkamādisampattiyā mahānāgasadisattā, nāgesupi khīṇāsavesu mahānubhāvatāya ca mahānāgaṃ. Mārasenāvimathanato mahāvikkantatāya ca mahāvīraṃ. Mahājutinti mahāpatāpaṃ mahātejanti attho. Natthi etassa cattāropi āsavāti anāsavaṃ. Sabbe āsavā savāsanā parikkhīṇā etassāti sabbāsavaparikkhīṇaṃ. Kāmaṃ sāvakabuddhā paccekabuddhā ca khīṇāsavāva, sabbaññubuddhā eva pana savāsane āsave khepentīti dassanatthaṃ ‘‘anāsava’’nti vatvā puna ‘‘sabbāsavaparikkhīṇa’’nti vuttaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘sabbe āsavā savāsanā parikkhīṇā etassāti sabbāsavaparikkhīṇa’’nti. Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ veneyyānaṃ anusāsanato satthāraṃ, catuvesārajjavisāradatāya kutocipi bhayābhāvato akutobhayaṃ, evarūpaṃ sammāsambuddhaṃ yaṃ yasmā addasāsiṃ, tasmā svāgataṃ vata me āsīti yojanā.
现在,为了说明他通过见到导师而自己获得的功德,说出第四首偈颂。它的意思是:在无始的轮回中,我的心长久被种种杂染之物所染污,就像装满酸粥的葫芦、装满酪的瓦罐、浸透油脂的碎布一样。它像被绳子拴在柱子上的狗,被有身见的柱子,用邪见的锁链和邪见的束缚所系缚、捆绑。而我的导师——这位世尊,用圣道之手,把我这个名叫舍那迦的人,从贪欲等一切结缚中解救了出来。他就是这样表达对世尊的净信的。巴利
Idāni satthu dassanena attanā laddhaguṇaṃ dassento catutthaṃ gāthamāha. Tassattho – kañjiyapuṇṇalābu viya takkabharitacāṭi viya vasāpītapilotikā viya ca saṃkilesavatthūhi anamatagge saṃsāre cirakālaṃ saṃkiliṭṭhaṃ. Gaddulabandhitaṃ viya thambhe sārameyaṃ sakkāyathambhe diṭṭhisandānena, diṭṭhibandhanena bandhitaṃ baddhaṃ, tato vimocento ca abhijjhādīhi sabbaganthe hi maṃ senakaṃ ariyamaggahatthena, vimocayi vata so bhagavā mayhaṃ satthāti bhagavati abhippasādaṃ pavedeti.
7. 所生长老的偈颂注释巴利
7. Sambhūtattheragāthāvaṇṇanā
“从前在迟缓时”等偈颂,是具寿所生长老的偈颂。它的起因是什么呢?这位长老也曾在过去诸佛那里积下善行,在一次次生命里修福,后来在没有佛出世的世间,投生在旃陀跋伽河边的紧那罗胎中。有一天,他看见一位独觉佛,心生欢喜,礼拜后合掌,用阿周那花供养。他凭这福德业在天界人间流转,到了现在这位佛陀出世的时代,出生在良家,得名“所生”。成年后,在世尊般涅槃之后,他在法藏师的跟前听闻法,生起信心而出家,修行沙门法,增长观智,证得阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说——巴利
Yo dandhakāletiādikā āyasmato sambhūtattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto buddhasuññe loke candabhāgāya nadiyā tīre kinnarayoniyaṃ nibbatto. Ekadivasaṃ aññataraṃ paccekabuddhaṃ disvā pasannamānaso vanditvā katañjalī ajjunapupphehi pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kulagehe nibbattitvā sambhūtoti laddhanāmo vayappatto bhagavato parinibbānassa pacchā dhammabhaṇḍāgārikassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā samaṇadhammaṃ karonto vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.28-36) –
那时,在旃陀跋伽河畔,我为紧那罗;
我见到了远离尘垢的佛陀,无师自悟者,无能胜者。
心怀净信,意悦欢欣,合掌恭敬;
我拿起阿周那花,虔诚地供养了自生者。
以此善作之业,以及思与誓愿,
我舍弃了紧那罗的身体,投生到了三十三天。
我曾三十六次当上天帝释,行使天界之王的统治权。
我曾十次做转轮王,行使广大的王权。
地方王权广大,其数不可计量;
种子播在良田里,就播在自生者身上,这真是我的福气啊。
“我具善德,出家为无家者;”
今天,在释迦子的教法中,我是值得受人供养的人。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Candabhāgānadītīre, ahosiṃ kinnaro tadā; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sayambhuṃ aparājitaṃ. ‘‘Pasannacitto sumano, vedajāto katañjalī; Gahetvā ajjunaṃ pupphaṃ, sayambhuṃ abhipūjayiṃ. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā kinnaraṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Chattisakkhattuṃ devindo, devarajjamakārayiṃ; Dasakkhattuṃ cakkavattī, mahārajjamakārayiṃ. ‘‘Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ; Sukhette vappitaṃ bījaṃ, sayambhumhi aho mama. ‘‘Kusalaṃ vijjate mayhaṃ, pabbajiṃ anagāriyaṃ; Pūjāraho ahaṃ ajja, sakyaputtassa sāsane. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他安住在解脱之乐中。那时世尊已般涅槃一百年,住在毗舍离的跋耆子比丘们提出十件事并坚持不舍。迦干陀迦子耶舍长老激励了七百位漏尽阿罗汉,他们为了破除那邪见、护持正法,结集了法与律。就在揭示那些跋耆子比丘的非法非律时,长老因法的触动而生起悚惧——巴利
Arahattaṃ pana patvā vimuttisukhena viharanto vassasataparinibbute bhagavati vesālikesu vajjiputtakesu dasa vatthūni paggayha ṭhitesu kākaṇḍakaputtena yasattherena ussāhitehi sattasatehi khīṇāsavehi taṃ diṭṭhiṃ bhinditvā saddhammaṃ paggaṇhantehi dhammavinayasaṅgahe kate tesaṃ vajjiputtakānaṃ uddhammaubbinayadīpane dhammasaṃvegena thero –
该慢的时候他急着赶,该快的时候他反倒慢吞吞。
因为不如理地安排,愚人就会陷入痛苦。巴利
‘‘Yo dandhakāle tarati, taraṇīye ca dandhaye; Ayonisaṃvidhānena, bālo dukkhaṃ nigacchati.
他的利益不断减损,就像黑半月里的月天子。
他落得个坏名声,还跟朋友们闹翻。巴利
‘‘Tassatthā parihāyanti, kāḷapakkheva candimā; Āyasakyañca pappoti, mittehi ca virujjhati.
该惩罚的时候惩罚,该救度的时候救度。
智者通过如理的安排而获得安乐。巴利
‘‘Yo dandhakāle dandheti, taraṇīye ca tāraye; Yoniso saṃvidhānena, sukhaṃ pappoti paṇḍito.
他的利益得以圆满,就像白半月时的月天子一样;
他得到名声和称誉,也不会跟朋友闹翻。巴利
‘‘Tassatthā paripūrenti, sukkapakkheva candimā; Yaso kittiñca pappoti, mittehi na virujjhatī’’ti. –
他说这些偈颂的时候,宣告了证得阿罗汉果。巴利
Imā gāthā bhaṇanto aññaṃ byākāsi.
在这里,如果有人在该慢的时候反而急着做,也就是对某件该做的事生起戒律上的疑惑:“这到底合不合规矩?是不是不合规矩?”却不先去请教一位通达戒律的人,把疑惑弄清楚、消除掉,反而在该慢、该缓一缓的时候急着去做,硬是违犯规矩——这就是“该慢时反而急进”。反过来,该快的时候却慢吞吞:在家人该赶快去皈依、受戒等等,出家人该赶快去做应尽的义务、该修止观等等,这些该赶紧办的事,他却不想着赶快去做,而是拖拖拉拉地想“下个月或者半个月后再说吧”,就这么拖着,不把该做的事做完,白白浪费时间。所谓“因为不如理的安排”,就是这样:该慢的时候急,该快的时候又拖,用的方法不对,没有合理的安排,结果这个愚笨、智慧低劣的人,现在和将来都要遭受痛苦和损失。巴利
Tattha yo dandhakāle taratīti kismiñci kattabbavatthusmiṃ – ‘‘kappati nu kho, na nu kho kappatī’’ti vinayakukkucce uppanne yāva viyattaṃ vinayadharaṃ pucchitvā taṃ kukkuccaṃ na vinodeti, tāva dandhakāle tassa kiccassa dandhāyitabbasamaye tarati madditvā vītikkamaṃ karoti. Taraṇīye ca dandhayeti gahaṭṭhassa tāva saraṇagamanasīlasamādānādike, pabbajitassa vattapaṭivattakaraṇādike samathavipassanānuyoge ca taritabbe sampatte sīghaṃ taṃ kiccaṃ ananuyuñjitvā – ‘‘āgamanamāse pakkhe vā karissāmī’’ti dandhāyeyya, taṃ kiccaṃ akarontova kālaṃ vītināmeyya. Ayonisaṃvidhānenāti evaṃ dandhāyitabbe taranto taritabbe ca dandhāyanto anupāyasaṃvidhānena upāyasaṃvidhānābhāvena bālo, mandabuddhiko puggalo, sampati āyatiñca dukkhaṃ anatthaṃ pāpuṇāti.
他的这些利益会不断减损,意思是:像这样的人,他的现世利益等种种好处,就像黑半月的月亮一样,一天比一天减损,直到耗尽、消失。就像说“某某人没有信心、没有净信、懈怠、精进低劣”等等。他会落到被智者呵责的地步,也就是说,他会遭受智者的批评。而且还会跟朋友闹翻,意思是:善知识们劝他“应该这样做,不应该那样做”,他却不接受教诫,心里想“我们是不听劝的人”,这样就等于跟善知识对立了。巴利
Tassatthā parihāyantīti tassa tathārūpassa puggalassa diṭṭhadhammikādibhedā atthā kāḷapakkhe candimā viya, parihāyanti divase divase parikkhayaṃ pariyādānaṃ gacchanti. ‘‘Asuko puggalo assaddho appasanno kusīto hīnavīriyo’’tiādinā. Āyasakyaṃ viññūhi garahitabbataṃ pappoti pāpuṇāti. Mittehi ca virujjhatīti ‘‘evaṃ paṭipajja, mā evaṃ paṭipajjā’’ti ovādadāyakehi kalyāṇamittehi ‘‘avacanīyā maya’’nti ovādassa anādāneneva viruddho nāma hoti.
剩下两首偈颂的含义,要按与前面所说相反的方式来理解。不过,有些人在这里把“急速与迟缓”等句子,按照其字面含义,解释成对修习心的策励与抑制。这种解释跟后面的偈颂相合。因为前面两首偈颂,是长老针对那些跋耆子比丘说的——他们从出家时起,没有修习应当修行的沙门法,因为懊悔而举出十件事,被僧团驱逐出去。后面的偈颂则是针对那些跟自己相似、正确修行、成就了自身利益而安住的人说的。巴利
Sesagāthādvayassa vuttavipariyāyena attho veditabbo. Keci panettha – ‘‘tarati dandhaye’’tipadānaṃ atthabhāvena bhāvanācittassa paggahaniggahe uddharanti. Taṃ pacchimagāthāsu yujjati. Purimā hi dve gāthā pabbajitakālato paṭṭhāya caritabbaṃ samaṇadhammaṃ akatvā kukkuccapakatatāya dasa vatthūni dīpetvā saṅghena nikkaḍḍhite vajjiputtake sandhāya therena vuttā. Pacchimā pana attasadise sammā paṭipanne sakatthaṃ nipphādetvā ṭhiteti.
8. 罗睺罗长老偈注释巴利
8. Rāhulattheragāthāvaṇṇanā
“以两者”等偈颂,是具寿罗睺罗长老所说。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛在世时就已经积集了善行,在各处生死中不断积累福德。莲华上佛世尊住世时,他出生在一个良家,长大后,看到导师把一位比丘列为最乐于修学的人中第一,自己也希望得到那个位置,于是打扫住处、使之洁净明亮等,做了广大福德,然后发愿。他从那里命终后,在天界和人间流转,到我们这个佛陀出世的时代,依着我们的菩萨,投生在耶输陀罗王后的胎中,得名罗睺罗,在庞大的刹帝利眷属中长大。他出家的经过,《犍度》中已有记载。出家之后,在世尊身边,因许多经教而得到良好的教导,智慧成熟,努力修观,证得阿罗汉果。因此《譬喻经》中说:巴利
Ubhayenātiādikā āyasmato rāhulattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ sikkhākāmānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā senāsanavisodhanavijjotanādikaṃ uḷāraṃ puññaṃ katvā paṇidhānamakāsi. So tato cavitvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde amhākaṃ bodhisattaṃ paṭicca yasodharāya deviyā kucchimhi nibbattitvā rāhuloti laddhanāmo mahatā khattiyaparivārena vaḍḍhi, tassa pabbajjāvidhānaṃ khandhake (mahāva. 105) āgatameva. So pabbajitvā satthu santike anekehi suttapadehi suladdhovādo paripakkañāṇo vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.2.68-85) –
莲花上佛、世尊,世间最胜的如如者;
我在七层高的楼阁里,铺好了一面镜子。
大牟尼被上千位诸漏已尽者簇拥围绕着,
两足之主、人中雄者来到了香室。
天中之天、人中最胜的世尊,光辉照耀着香室,
导师立于比丘僧团中,宣说这些偈颂:
这座卧处因为什么而变得明亮,就像一面擦拭得很干净的镜子;
我将称扬他,请听我所说。
有黄金做的,有白银做的,还有琉璃做的;
那些让人心生喜爱的宫殿,无论是什么样的,都会化现出来。
他将六十四次为天帝,统御天界;
他将紧接着一千次成为转轮王。
在第二十一劫中,有一位名叫维玛罗的刹帝利。
他将成为征服四方、转动轮宝的转轮王。
有一座城名叫雷努瓦提,是用砖块精心建成的;
长度三百,四周方正齐整。
有一座宫殿名叫善见,是毗首羯磨所建造的。
披着殊胜尖顶阁楼,以七宝严饰。
那座城充满十种声音,到处是持明者。
善见城确实将成为天神们的居所。
当太阳升起时,他的光芒就放射出来。
它会永远照亮那里,周围八由旬都照得到。
在十万劫之中,出生于甘蔗族。
他以乔达摩为姓,将成为世间的导师。
他从兜率天死去之后,被清净的善根所推动;
他将会成为乔达摩世尊的儿子。
如果他选择在家生活,就会成为转轮王;
像他这样的人,绝不可能在家宅中获得喜乐。
离开家之后,他将出家,成为善行者;
他名叫罗睺罗,将来会成为一位阿拉汉。
就像母鸡守护鸡蛋,就像牦牛守护尾巴;
这位明智又具足戒行的大牟尼保护了我。
我明白了他的法之后,就欢喜地安住在教法之中。
遍知一切漏已,我无漏而安住。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Padumuttarassa bhagavato, lokajeṭṭhassa tādino; Sattabhūmamhi pāsāde, ādāsaṃ santhariṃ ahaṃ. ‘‘Khīṇāsavasahassehi, parikiṇṇo mahāmuni; Upāgami gandhakuṭiṃ, dvipadindo narāsabho. ‘‘Virocento gandhakuṭiṃ, devadevo narāsabho; Bhikkhusaṅghe ṭhito satthā, imā gāthā abhāsatha. ‘‘Yenāyaṃ jotitā seyyā, ādāsova susanthato; Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato. ‘‘Soṇṇamayā rūpimayā, atho veḷuriyāmayā; Nibbattissanti pāsādā, ye keci manaso piyā. ‘‘Catusaṭṭhikkhattuṃ devindo, devarajjaṃ karissati; Sahassakkhattuṃ cakkavattī, bhavissati anantarā. ‘‘Ekavīsatikappamhi, vimalo nāma khattiyo; Cāturanto vijitāvī, cakkavattī bhavissati. ‘‘Nagaraṃ reṇuvatī nāma, iṭṭhakāhi sumāpitaṃ; Āyāmato tīṇi sataṃ, caturassasamāyutaṃ. ‘‘Sudassano nāma pāsādo, vissakammena māpito; Kūṭāgāravarūpeto, sattaratanabhūsito. ‘‘Dasasaddāvivittaṃ taṃ, vijjādharasamākulaṃ; Sudassanaṃva nagaraṃ, devatānaṃ bhavissati. ‘‘Pabhā niggacchate tassa, uggacchanteva sūriye; Virocessati taṃ niccaṃ, samantā aṭṭhayojanaṃ. ‘‘Kappasatasahassamhi, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Tusitā so cavitvāna, sukkamūlena codito; Gotamassa bhagavato, atrajo so bhavissati. ‘‘Sacevaseyya agāraṃ, cakkavattī bhaveyya so; Aṭṭhānametaṃ yaṃ tādī, agāre ratimajjhagā. ‘‘Nikkhamitvā agāramhā, pabbajissati subbato; Rāhulo nāma nāmena, arahā so bhavissati. ‘‘Kikīva aṇḍaṃ rakkheyya, cāmarī viya vāladhiṃ; Nipako sīlasampanno, mamaṃ rakkhi mahāmuni. ‘‘Tassāhaṃ dhammamaññāya, vihāsiṃ sāsane rato; Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他回顾自己的修行,这样记说自己的证悟:巴利
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā aññaṃ byākaronto –
人们知道我两方面都具足,称我为“贤善的罗睺罗”。
我既是佛陀的儿子,又对诸法具备法眼。巴利
‘‘Ubhayeneva sampanno, rāhulabhaddoti maṃ vidū; Yañcamhi putto buddhassa, yañca dhammesu cakkhumā.
我的诸漏已经灭尽,也不会再有来生。
我是阿罗汉,值得受人供养,已得三明,亲见不死之境。巴利
‘‘Yañca me āsavā khīṇā, yañca natthi punabbhavo; Arahā dakkhiṇeyyomhi, tevijjo amataddaso.
被贪欲蒙住了眼、被罗网罩住、被渴爱之幕盖住的人,
他们为放逸的眷属所缚,犹如鱼在鱼笼之口。巴利
‘‘Kāmandhā jālapacchannā, taṇhāchadanachāditā; Pamattabandhunā baddhā, macchāva kumināmukhe.
我已经舍弃了那种欲望,斩断了魔罗的束缚;
我把渴爱连根拔起,已经彻底清凉,证入寂灭。巴利
‘‘Taṃ kāmaṃ ahamujjhitvā, chetvā mārassa bandhanaṃ; Samūlaṃ taṇhamabbuyha, sītibhūtosmi nibbuto’’ti. –
他说了四首偈颂。巴利
Catasso gāthā abhāsi.
在这里,“由两方面都具足”说的是出身方面的成就和修行方面的成就,也就是以这两种成就而具足、圆满。所谓“他们知道我是罗睺罗跋陀”,意思是同梵行的修行者们都知道我是“罗睺罗跋陀”。当年,菩萨听到他出生的消息后说:“罗睺出生了,束缚出生了。”净饭大王就根据这句话,给他取名叫“罗睺罗”。这里,他是直接采用了父亲最初的说法,所以说“他们知道我是罗睺罗跋陀”。“跋陀”是表示称赞的词。巴利
Tattha ubhayeneva sampannoti jātisampadā, paṭipattisampadāti ubhayasampattiyāpi sampanno samannāgato. Rāhulabhaddoti maṃ vidūti ‘‘rāhulabhaddo’’ti maṃ sabrahmacārino sañjānanti. Tassa hi jātasāsanaṃ sutvā bodhisattena ‘‘rāhu jāto, bandhanaṃ jāta’’nti vuttavacanaṃ upādāya suddhodanamahārājā ‘‘rāhulo’’ti nāmaṃ gaṇhi. Tattha ādito pitarā vuttapariyāyameva gahetvā āha – ‘‘rāhulabhaddoti maṃ vidū’’ti. Bhaddoti ca pasaṃsāvacanametaṃ.
现在,为了说明这两种成就,说了“yañcamhi”等话。其中,“yaṃ”的意思是“因为”。“ca”这个词表示并列。“我是佛陀之子”意思是:我是正自觉者的亲生儿子。“于诸法”指世间法和出世间法,也就是四谛法。“具眼”应当理解为:以道慧之眼而具眼,而我是具眼者。巴利
Idāni taṃ ubhayasampattiṃ dassetuṃ ‘‘yañcamhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha yanti yasmā. Ca-saddo samuccayattho. Amhi putto buddhassāti sammāsambuddhassa orasaputto amhi. Dhammesūti lokiyesu lokuttaresu ca dhammesu, catusaccadhammesūti attho. Cakkhumāti maggapaññācakkhunā cakkhumā ca amhīti yojetabbaṃ.
接着,为了用更多不同的方式说明自身具备这两种成就,说了“我已断尽诸漏”这首偈。其中,“应供”指值得接受供养。“见不死者”指已见到涅槃。其余部分很容易理解。巴利
Puna aparāparehipi pariyāyehi attani ubhayasampattiṃ dassetuṃ – ‘‘yañca me āsavā khīṇā’’ti gāthamāha. Tattha dakkhiṇeyyoti dakkhiṇāraho. Amataddasoti nibbānassa dassāvī. Sesaṃ suviññeyyameva.
现在,为了说明众生自身缺乏明成就和解脱成就,就像鱼被困在鱼篓里一样在轮回中流转,而长老自身具足这两种成就,所以说了“为欲所盲”这两首偈颂。其中,“为欲所盲”就是被诸欲所盲,或者在诸欲中盲。按照“欲、贪”等分类(《小部·阿耆多学童所问之解说》8),由于对色等对象上的欲不见其过患,所以被烦恼欲蒙蔽了。“为网所覆”是说,被遍及整个三有的爱欲之网从各方面覆盖、缠绕。“为爱欲的覆盖所蔽”是说,因此被名为爱欲的覆盖所遮蔽、隐藏、完全盖住。“被放逸的亲族所缚,如鱼在鱼篓口”:就像鱼被缚在鱼篓口、渔网口一样,这些众生被放逸的亲族——魔,以欲的束缚捆住,无法从中脱出,始终处在束缚之中。巴利
Idāni yāya vijjāsampattiyā ca vimuttisampattiyā ca abhāvena sattakāyo kumine bandhamacchā viya saṃsāre parivattati, taṃ ubhayasampattiṃ attani dassetuṃ ‘‘kāmandhā’’ti gāthādvayamāha. Tattha kāmehi kāmesu vā andhāti kāmandhā. ‘‘Chando rāgo’’tiādivibhāgehi (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 8) kilesakāmehi rūpādīsu vatthukāmesu anādīnavadassitāya andhīkatā. Jālapacchannāti sakalaṃ bhavattayaṃ ajjhottharitvā ṭhitena visattikājālena pakārato channā paliguṇṭhitā. Taṇhāchadanachāditāti tato eva taṇhāsaṅkhātena chadanena chāditā nivutā sabbaso paṭikujjitā. Pamattabandhunā baddhā, macchāva kumināmukheti kumināmukhe macchabandhānaṃ macchapasibbakamukhe baddhā macchā viya pamattabandhunā mārena yena kāmabandhanena baddhā ime sattā tato na nigacchanti antobandhanagatāva honti.
他舍弃了那种具有如此性质的、成为束缚的欲,通过预备阶段的修行将其断除,斩断了烦恼魔的束缚,再用圣道之剑将其彻底断尽、毫无剩余;接着,从名为无明的根本处,把欲爱等渴爱连根拔出、彻底去除。由于一切烦恼的热恼与焦灼都已消失,他变得清凉,在有余涅槃界中般涅槃。其含义是:我就是这样。巴利
Taṃ tathārūpaṃ kāmaṃ bandhanabhūtaṃ ujjhitvā pubbabhāgapaṭipattiyā pahāya kilesamārassa bandhanaṃ chetvā, puna ariyamaggasatthena anavasesato samucchinditvā tato eva avijjāsaṅkhātena mūlena samūlaṃ, kāmataṇhādikaṃ taṇhaṃ abbuyha uddharitvā sabbakilesadarathapariḷāhābhāvato, sītibhūto saupādisesāya nibbānadhātuyā nibbuto, ahaṃ asmi homīti attho.
第九 栴檀长老偈颂解释巴利
9. Candanattheragāthāvaṇṇanā
“以天然黄金……”这些偈颂,是尊者栴檀长老说的。这件事的起因是什么呢?这位长老在过去诸佛在世时就已经积集了善行,在一次次投生中不断累积功德。距今三十一劫之前,在一个没有佛出世的世间,他投生为树神,看见一位名叫善见的独觉佛住在山间,心里生起清净信心,就用拘吒阇花作了供养。因为这份善业,他在天界和人间流转投生。到了现在这位佛陀出世的时代,他在舍卫城一个富裕的家庭中出生,取名栴檀。长大后过着在家生活,在世尊面前听了法,证得入流果。他有了一个儿子之后,就舍弃在家生活而出家,以观禅作为修行方法,住在森林里。后来为了礼敬世尊来到舍卫城,住在坟场。他的前妻听说他来了,就精心打扮,带着孩子,在众多随从簇拥下来到长老那里,心想:“我要用女人的种种手段诱惑他,让他还俗。”长老远远看见她走来,心想:“现在我将成为她无法左右的对象。”于是他加紧用功,修习之前已经开始修的观禅,证得了六种神通。因此《譬喻经》(《长老譬喻》2.52.37-43)中这样说:巴利
Jātarūpenātiādikā āyasmato candanattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito ekatiṃse kappe buddhasuññe loke rukkhadevatā hutvā nibbatto sudassanaṃ nāma paccekabuddhaṃ pabbatantare vasantaṃ disvā pasannamānaso kuṭajapupphehi pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ vibhavasampanne kule nibbattitvā candanoti laddhanāmo vayappatto gharāvāsaṃ vasanto satthu santike dhammaṃ sutvā sotāpanno ahosi. So ekaṃ puttaṃ labhitvā gharāvāsaṃ pahāya pabbajitvā vipassanāya kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharanto satthāraṃ vandituṃ sāvatthiṃ āgato susāne vasati. Tassa āgatabhāvaṃ sutvā purāṇadutiyikā alaṅkatapaṭiyattā dārakaṃ ādāya mahatā parivārena therassa santikaṃ gacchati – ‘‘itthikuttādīhi naṃ palobhetvā uppabbājessāmī’’ti. Thero taṃ āgacchantiṃ dūratova disvā ‘‘idānissā avisayo bhavissāmī’’ti yathāraddhaṃ vipassanaṃ ussukkāpetvā chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.37-43) –
在雪山不远处,有一座名叫瓦萨拉的山。
有位名叫善见的佛陀,住在山间。
我拿着一朵金色的花,飞上了虚空。
在那里,我见到了正等觉者,他已渡过瀑流,漏尽一切烦恼。
我拿起拘吒花,将合掌置于头顶;
我将它供养给佛陀——那自生者、大仙人。
距今三十一劫前,我曾以花行供养。
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法,我已经修习完成。巴利
‘‘Himavantassāvidūre , vasalo nāma pabbato; Buddho sudassano nāma, vasate pabbatantare. ‘‘Pupphaṃ hemavantaṃ mayha, vehāsaṃ agamāsahaṃ; Tatthaddasāsiṃ sambuddhaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ. ‘‘Pupphaṃ kuṭajamādāya, sire katvāna añjaliṃ; Buddhassa abhiropesiṃ, sayambhussa mahesino. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得六神通后,站在虚空中为她说法,让她安立在皈依和戒律中,然后自己就回到了以前住的地方。同行的比丘们问他:“贤友,你的诸根真是清净明朗,你是不是已经通达了诸谛?”巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā ākāse ṭhatvā tassā dhammaṃ desetvā saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpetvā sayaṃ attanā pubbe vasitaṭṭhānameva gato. Sahāyabhikkhūhi – ‘‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyāni, kacci tayā saccāni paṭividdhānī’’ti puṭṭho –
以黄金覆盖,有女奴群前导;
妻子把儿子抱在怀里,来到我跟前。巴利
‘‘Jātarūpena sañchannā, dāsīgaṇapurakkhatā; Aṅkena puttamādāya, bhariyā maṃ upāgami.
看见她——自己儿子的母亲——正走过来,
打扮得珠光宝气、衣着华丽,就像死神设下的陷阱。巴利
‘‘Tañca disvāna āyantiṃ, sakaputtassa mātaraṃ; Alaṅkataṃ suvasanaṃ, maccupāsaṃva oḍḍitaṃ.
从那时起,我心中生起了如理作意;
过患显现了,厌离也稳稳地建立起来。巴利
‘‘Tato me manasīkāro, yoniso udapajjatha; Ādīnavo pāturahu, nibbidā samatiṭṭhatha.
从那时起,我的心得到了解脱。看哪,这就是法的善妙本性。
三明已经证得,佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Tato cittaṃ vimucci me, passa dhammasudhammataṃ; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –
他用这些偈颂讲述自己的修行时,宣示了其他内容。巴利
Imāhi gāthāhi attano paṭipattiṃ kathento aññaṃ byākāsi.
在这里,“以黄金覆盖”是指用黄金制成的头饰等装饰品来装扮,从而遮覆身体,也就是佩戴了所有装饰的意思。“有女仆们在前引导”是指被自己那些按各自身份装扮整齐的女仆们置于前方,围绕簇拥着。“以臂抱子”是指她心想:“但愿他看到儿子后,能对在家生活生起爱恋。”于是便用手臂抱起儿子。巴利
Tattha jātarūpena sañchannāti jātarūpamayena sīsūpagādialaṅkārena alaṅkaraṇavasena paṭicchāditasarīrā, sabbābharaṇabhūsitāti attho. Dāsīgaṇapurakkhatāti yathārahaṃ alaṅkatapaṭiyattena attano dāsigaṇena purato katā parivāritāti attho. Aṅkena puttamādāyāti ‘‘api nāma puttampi disvā gehassitasāto bhaveyyā’’ti puttaṃ attano aṅkena gahetvā.
“正走过来”就是指正朝这边走来。“自己儿子的母亲”,是指我亲生儿子的生母,也就是我的前妻。长老这样说,是因为他非常看重自己已经断除了欲贪这件事。“如理生起”,是说如理作意生起了,他心里这样想:“像这样的成就,竟然也会被衰老、疾病、死亡所压倒;唉,诸行真是无常、不稳固、无可依靠!”就这样生起了如理作意。其余部分,都按照前面所说的方式来理解。巴利
Āyantinti āgacchantiṃ. Sakaputtassa mātaranti mama orasaputtassa jananiṃ, mayhaṃ purāṇadutiyikanti attho. Sabbamidaṃ thero attano kāmarāgasamucchedaṃ bahumaññanto vadati. Yoniso udapajjathāti ‘‘evarūpāpi nāma sampatti jarābyādhimaraṇehi abhibhuyyati, aho saṅkhārā aniccā adhuvā anassāsikā’’ti evaṃ yonisomanasikāro uppajji. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.
第十 法行长老偈颂解释巴利
10. Dhammikattheragāthāvaṇṇanā
“法确实守护……”这些偈颂,是尊者法行长老的偈颂。它的缘起是什么呢?这位长老同样在过去诸佛那里积下了善行,在一次次生命中积累福德。尸弃世尊在世的时候,他做猎鹿人。有一天,在森林僻静处,世尊正为天众说法,他听到开示中说“这称为法”,便对说法生起了信受之心。凭着这份善业,他在天界和人间流转,到了我们这位佛陀出世的时代,生在憍萨罗国一个婆罗门家庭,得名“法行”。成年后,在祇园精舍接受供养时生起净信,出家为比丘。他住在一个村落寺院里,是常住比丘。面对来往客比丘的日常事务,他常常抱怨,忍耐不了。比丘们因此舍弃那座寺院,纷纷离去。于是只剩他一个人。寺院的施主近事男听说了这件事,就把情况禀告世尊。导师把那比丘叫来,问明缘由,比丘回答“是的,尊者”之后,导师说:“他不是现在才忍耐不了,过去也曾经忍耐不了。”接着应比丘们请求,讲了《树法本生》,然后进一步教诫他:巴利
Dhammo havetiādikā āyasmato dhammikattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle migaluddako hutvā ekadivasaṃ araññāyatane devaparisāya satthu dhammaṃ desentassa ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti desanāya nimittaṃ gaṇhi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā dhammikoti laddhanāmo vayappatto jetavanapaṭiggahaṇe laddhappasādo pabbajitvā aññatarasmiṃ gāmakāvāse āvāsiko hutvā viharanto āgantukānaṃ bhikkhūnaṃ vattāvattesu ujjhānabahulo akkhamo ahosi. Tena bhikkhū taṃ vihāraṃ chaḍḍetvā pakkamiṃsu. So ekakova ahosi. Vihārasāmiko upāsako taṃ kāraṇaṃ sutvā bhagavato taṃ pavattiṃ ārocesi. Satthā taṃ bhikkhuṃ pakkosetvā tamatthaṃ pucchitvā tena ‘‘evaṃ, bhante’’ti vutte – ‘‘nāyaṃ idāneva akkhamo, pubbepi akkhamo ahosī’’ti vatvā bhikkhūhi yācito rukkhadhammaṃ (jā. 1.1.74) kathetvā upari tassa ovādaṃ dento –
法确实会保护依法而行的人,善修的法能带来安乐;
这就是善修法的功德:依法而行的人不会堕入恶趣。巴利
‘‘Dhammo have rakkhati dhammacāriṃ, dhammo suciṇṇo sukhamāvahāti; Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārī.
法和非法这两者,确实不会带来相同的果报。
非法把人带向地狱,法把人引向善趣。巴利
‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino; Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggatiṃ.
所以,确实应当在诸法上生起欲求,这样因如是的善逝而欢喜;
安住于法的善逝最胜声闻弟子们,那些智者正被引向,他们是前往最胜皈依处者。巴利
‘‘Tasmā hi dhammesu kareyya chandaṃ, iti modamāno sugatena tādinā; Dhamme ṭhitā sugatavarassa sāvakā, nīyanti dhīrā saraṇavaraggagāmino.
疮根已经被彻底摧毁,渴爱的网也已被连根拔除;
他已经灭尽了轮回,没有任何东西。
如满月之夜的无瑕明月,他诵出了这四首偈颂。巴利
‘‘Vipphoṭito gaṇḍamūlo, taṇhājālo samūhato; So khīṇasaṃsāro na catthi kiñcanaṃ, Cando yathā dosinā puṇṇamāsiya’’nti. – catasso gāthā abhāsi;
这里,“法”是指世间的和出世间的善法。“守护”:是指从恶趣的痛苦中守护,也是作为出离轮回的依止,从轮回的痛苦中守护。“行法者”:是指修行、实践这个法的人。“善修习”:是指深信业果,恭敬尊重地积累善行。“乐”:是指世间和出世间的快乐。其中,世间法有欲界等种种分别,它各自带来并产生相应的快乐,或者在这辈子,或者在来世,或者在以后其他时候;而出世间法,是站在出离轮回的依止上修习的,它通过相续传承带来快乐,因为如果没有依止,就不会有那样的结果,所以这样说才合适。这就是善修习法的功德利益:行法者因为善修习法,不会堕入恶趣。也就是说,行法的人由于善修习法,不会因为那方面的原因堕入恶趣——这就是善修习法所带来的功德果报,也就是它的利益。巴利
Tattha dhammoti lokiyalokuttaro sucaritadhammo. Rakkhatīti apāyadukkhato rakkhati, saṃsāradukkhato ca vivaṭṭūpanissayabhūto rakkhatiyeva. Dhammacārinti taṃ dhammaṃ carantaṃ paṭipajjantaṃ. Suciṇṇoti suṭṭhu ciṇṇo kammaphalāni saddahitvā sakkaccaṃ cittīkatvā upacito. Sukhanti lokiyalokuttarasukhaṃ. Tattha lokiyaṃ tāva kāmāvacarādibhedo dhammo yathāsakaṃ sukhaṃ diṭṭhe vā dhamme upapajje vā apare vā pariyāye āvahati nipphādeti, itaraṃ pana vivaṭṭūpanissaye ṭhatvā ciṇṇo paramparāya āvahatīti vattuṃ vaṭṭati anupanissayassa tadabhāvato. Esānisaṃso dhamme suciṇṇe, na duggatiṃ gacchati dhammacārīti dhammacārī puggalo dhamme suciṇṇe taṃnimittaṃ duggatiṃ na gacchatīti eso dhamme suciṇṇe ānisaṃso udrayoti attho.
因为只有依靠法才能投生善趣,依靠非法就会堕入恶趣,所以为了说明“法”和“非法”这两者的果报互不混杂,就说了以“na hi dhammo”等开头的第二首偈颂。其中,“非法”指的是与法相违背的恶行。“果报相同”指的是相似的果报、相同的果报。巴利
Yasmā dhammeneva sugatigamanaṃ, adhammeneva ca duggatigamanaṃ, tasmā ‘‘dhammo adhammo’’ti ime aññamaññaṃ asaṃkiṇṇaphalāti dassetuṃ ‘‘na hi dhammo’’tiādinā dutiyaṃ gāthamāha. Tattha adhammoti dhammapaṭipakkho duccaritaṃ. Samavipākinoti sadisavipākā samānaphalā.
因此,所谓“因此”,是因为法和非法的果报差别就像上面所说的那样,所以才说“因此”。“欲”是指想要去做的意愿。所谓“以这样的方式欢喜于善逝、如如者”,意思是:以这样所说的教诫布施,由于善逝、善行、正行,在面对可意等境时达到如如不动的状态,因而获得“如如”之名,以此为因,生起欢喜、获得满足的人,应当对诸法生起欲求。这是句义连接。到这里已经显示了轮回,现在为了显示超越轮回,而说“住立于法”等。它的含义是:因为善逝是最殊胜的,而在善逝之中最为殊胜的正等正觉者的声闻弟子们,是住立于他的法中的坚定者,他们走向极其殊胜的皈依处;正是由于安住于被称为皈依的法这种状态,他们才能从整个轮回之苦中出离、解脱,所以确实应当对诸法生起欲求。巴利
Tasmāti yasmā dhammādhammānaṃ ayaṃ yathāvutto vipākabhedo, tasmā. Chandanti kattukamyatāchandaṃ. Iti modamāno sugatena tādināti iti evaṃ vuttappakārena ovādadānena sugatena sammaggatena sammāpaṭipannena iṭṭhādīsu tādibhāvappattiyā tādināmavatā hetubhūtena modamāno tuṭṭhiṃ āpajjamāno dhammesu chandaṃ kareyyāti yojanā. Ettāvatā vaṭṭaṃ dassetvā idāni vivaṭṭaṃ dassento ‘‘dhamme ṭhitā’’tiādimāha. Tassattho – yasmā sugatassa varassa sugatesu ca varassa sammāsambuddhassa sāvakā tassa dhamme ṭhitā dhīrā ativiya aggabhūtasaraṇagāmino teneva saraṇagamanasaṅkhāte dhamme ṭhitabhāvena sakalavaṭṭadukkhatopi nīyanti nissaranti, tasmā hi dhammesu kareyya chandanti.
导师用这三首偈颂开示法义之后,他就顺着这次开示,在原来坐的位置上增长观智,证得了阿罗汉果。因此,《长老譬喻》2.52.44-50 中说:巴利
Evaṃ satthārā tīhi gāthāhi dhamme desite desanānusārena yathānisinnova vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.44-50) –
过去我曾是个猎鹿的人,我在森林荒野中。
我看见那位远离尘垢的佛陀,被天众围绕在前。
宣说四圣谛、开示不死境界的
我听到了尸弃佛——那位世间亲友——所说的甘露般的法。
我使乔萨的心清净,无与伦比者。
在那里让心清净之后,进一步(趋向)难渡的存在。
从今三十一劫起,那时我未获得想。
我不曾知道有恶趣,这就是声想的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Migaluddo pure āsiṃ, araññe vipine ahaṃ; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, devasaṅghapurakkhataṃ. ‘‘Catusaccaṃ pakāsentaṃ, desentaṃ amataṃ padaṃ; Assosiṃ madhuraṃ dhammaṃ, sikhino lokabandhuno. ‘‘Ghose cittaṃ pasādesiṃ, asamappaṭipuggale; Tattha cittaṃ pasādetvā, uttariṃ duttaraṃ bhavaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ saññamalabhiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, ghosasaññāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他就这样安住在阿罗汉果中。证得阿罗汉果之后,他向导师禀报自己所得的殊胜成就,并用最后一首偈颂作了宣告。巴利
Tathā arahatte patiṭṭhito. Arahattaṃ pana patvā attanā adhigataṃ visesaṃ satthu nivedento carimagāthāya aññaṃ byākāsi.
这里,“已抖落”就是已甩掉,意思是已经被道智舍弃。“疮根”就是无明。因为它像疮一样流脓渗漏。世尊说过:“比丘,所谓‘疮’,就是这五取蕴的别名。”因为它和苦的根本相连,又流出烦恼的不净,还随着生、老、坏而肿胀、成熟、破裂,所以被称为“疮”的五取蕴,它的根本原因——渴爱之网——已经被彻底拔除;也就是说,名为渴爱的网已经被道完全断除。他轮回已尽,没有任何执碍:我这样断除了渴爱和无明,轮回已尽;因为有的根本已被断除,所以确实没有任何执碍,也找不到贪等任何东西。就像无瑕的月亮在满月时:正如月亮远离云、雾等一切瑕疵,在满月圆满之时;我也因为证得阿罗汉果,去除了贪等一切执碍,成为法蕴圆满的人。巴利
Tattha vipphoṭitoti vidhuto, maggañāṇena paṭinissaṭṭhoti attho. Gaṇḍamūloti avijjā. Sā hi gaṇḍati savati. ‘‘Gaṇḍoti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti (saṃ. ni. 4.103; a. ni. 6.23; 8.56; 9.15; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 137) evaṃ satthārā vuttassa dukkhamūlayogato, kilesāsucipaggharaṇato, uppādajarābhaṅgehi uddhumātapakkapabhijjanato ca, gaṇḍābhidhānassa upādānakkhandhapañcakassa mūlaṃ kāraṇaṃ taṇhājālo samūhatoti taṇhāsaṅkhāto jālo maggena samugghāṭito. So khīṇasaṃsāro na catthi kiñcananti so ahaṃ evaṃ pahīnataṇhāvijjatāya parikkhīṇasaṃsāro pahīnabhavamūlattā eva na catthi, na ca upalabbhati rāgādikiñcanaṃ. Cando yathā dosinā puṇṇamāsiyanti yathā nāma cando abbhamahikādidosarahito puṇṇamāsiyaṃ paripuṇṇakāle evaṃ ahampi arahattādhigamena apetarāgādikiñcano paripuṇṇadhammakoṭṭhāso ahosinti.
11. 萨帕卡长老偈注巴利
11. Sappakattheragāthāvaṇṇanā
Yadābalākā这些偈颂,是尊者萨帕卡长老说的。他是怎么来的呢?他在过去诸佛那里积过善根,一世又一世地积攒福德。距今第三十一劫的时候,他转生为一位有大神力的龙王。当时有一位叫善现的独觉佛,在露天地里坐着入定。龙王拿了一朵大莲花,举在独觉佛头顶上供养。凭着这个善业,他在天界和人间流转,到了现在这位佛陀出世的时候,生在舍卫城一个婆罗门家里,取名萨帕卡。他长大懂事以后,在世尊面前听了法,生起信心,就出家了。他领了禅修所缘,住在阿迦咖拉尼河边的雷那山寺,不久就证得了阿拉汉果。因此《譬喻经》(《长老譬喻》2.52.78-83)里这样说:巴利
Yadābalākātiādikā āyasmato sappakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito ekatiṃse kappe mahānubhāvo nāgarājā hutvā nibbatto sambhavassa nāma paccekabuddhassa abbhokāse samāpattiyā nisinnassa mahantaṃ padumaṃ gahetvā uparimuddhani dhārento pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā sappakoti laddhanāmo viññutaṃ patto bhagavato santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā ajakaraṇiyā nāma nadiyā tīre leṇagirivihāre vasanto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.78-83) –
在离雪山不远处,有一座名叫罗摩萨的山。
佛陀那时也叫做桑巴瓦,住在露天地里。
我从住处而出,手持莲花。
我这样坚持了一天,然后又回到了住处。
在三十一劫之前,我曾供养过那位佛陀。
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Himavantassāvidūre, romaso nāma pabbato; Buddhopi sambhavo nāma, abbhokāse vasī tadā. ‘‘Bhavanā nikkhamitvāna, padumaṃ dhārayiṃ ahaṃ; Ekāhaṃ dhārayitvāna, bhavanaṃ punarāgamiṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得阿罗汉果之后,为了礼敬导师而来到舍卫城,受到亲戚们的照顾。他在那里住了几天,宣说佛法,让亲戚们安住于皈依和戒律中,然后就想回到之前所说的那个地方去。亲戚们恳求他说:“尊者,就住在这里吧,我们会照顾您。”他做出要离开的样子,站在那里,借着称说自己曾经住过的地方为借口,表明自己乐于远离,说出这样的话:巴利
So arahattaṃ patvā satthāraṃ vandituṃ sāvatthiṃ āgato ñātīhi upaṭṭhīyamāno tattha katipāhaṃ vasitvā dhammaṃ desetvā ñātake saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpetvā yathāvuttaṭṭhānameva gantukāmo ahosi. Taṃ ñātakā ‘‘idheva, bhante, vasatha, mayaṃ paṭijaggissāmā’’ti yāciṃsu. So gamanākāraṃ dassetvā ṭhito attanā vasitaṭṭhānakittanāpadesena vivekābhiratiṃ pakāsento –
当鹭鸟披着洁净雪白的羽衣,被黑云的恐怖所惊吓时;
当那只寻找巢穴的白鹤,因害怕乌云而受惊,飞走时——那时,阿迦咖拉尼河让我心生欢喜。巴利
‘‘Yadā balākā sucipaṇḍaracchadā, kāḷassa meghassa bhayena tajjitā; Palehiti ālayamālayesinī, tadā nadī ajakaraṇī rameti maṃ.
当白鹭极为纯净洁白,因害怕乌云而惊恐时,
她寻找庇护处,却看不见哪里有庇护;那时,阿迦咖拉尼河让我感到欢喜。巴利
‘‘Yadā balākā suvisuddhapaṇḍarā, kāḷassa meghassa bhayena tajjitā; Pariyesati leṇamaleṇadassinī, tadā nadī ajakaraṇī rameti maṃ.
在那里的阎浮河两岸,谁会不喜爱呢?
它们点缀着河岸,就在我住处后面。巴利
‘‘Kaṃ nu tattha na ramenti, jambuyo ubhato tahiṃ; Sobhentī āpagākūlaṃ, mama leṇassa pacchato.
那些青蛙已经彻底舍弃了渴爱、黑暗、迷醉与执着,轻柔地鸣叫着;
今天还不是离开山间河流、独自远居的时候,
差摩、阿迦咖拉尼、西瓦、苏兰玛——他诵出了这四首偈颂。巴利
‘‘Tāmatamadasaṅghasuppahīnā , bhekā mandavatī panādayanti; Nājja girinadīhi vippavāsasamayo, Khemā ajakaraṇī sivā surammā’’ti. – catasso gāthā abhāsi;
在这里,“当……时”是指某个时候。“白鹭”是指白鹭这种小鸟。“拥有洁净白翼”是指翅膀洁净、纯白。“被黑云的恐惧所惊吓”是指雨季的乌云因饱含水汽而乌黑,像眼药山一样,打雷降雨时令人恐惧,白鹭因此感到厌离、害怕。“将要飞走”是指从觅食的地方飞起离开。“巢”是指住处,也就是自己的窝。“寻求巢穴”是指只想在那里藏身、躲进巢中。“那时,阿迦咖拉尼河令我欢喜”是指在那个雨季,名为阿迦咖拉尼的河流涨满新水,水流奔涌,冲刷两岸,令我欢喜,令我的心感到满足。这是借由赞叹时节和地方的殊胜,来表达他对远离尘嚣、独居生活的喜悦。巴利
Tattha yadāti yasmiṃ kāle. Balākāti balākāsakuṇikā. Sucipaṇḍaracchadāti sucisuddhadhavalapakkhā. Kāḷassa meghassa bhayena tajjitāti jalabhārabharitatāya kāḷassa añjanagirisannikāsassa pāvussakameghassa gajjato vuṭṭhibhayena nibbijjitā bhiṃsāpitā. Palehitīti gocarabhūmito uppatitvā gamissati. Ālayanti nilayaṃ attano kulāvakaṃ. Ālayesinīti tattha ālayanaṃ nilīyanameva icchantī. Tadā nadī ajakaraṇī rameti manti tasmiṃ pāvussakakāle ajakaraṇīnāmikā nadī navodakassa pūrā hārahārinī kulaṅkasā maṃ rameti mama cittaṃ ārādhetīti utupadesavisesakittanāpadesena vivekābhiratiṃ pakāsesi.
颜色极其清净洁白,就是纯净无杂的全白。寻求,就是寻找。庇护所,就是居住的地方。不见庇护所,就是找不到可以居住的地方。因为过去常住的居所已经不存在了,所以不见庇护所;而现在到了雨季,被雷声惊动而怀了孕的白鹭,便寻求庇护所,也就是建造一个常住的居所,也就是筑巢。巴利
Suvisuddhapaṇḍarāti suṭṭhu visuddhapaṇḍaravaṇṇā, asammissavaṇṇā sabbasetāti attho. Pariyesatīti maggati. Leṇanti vasanaṭṭhānaṃ. Aleṇadassinīti vasanaṭṭhānaṃ apassantī. Pubbe nibaddhavasanaṭṭhānassa abhāvena aleṇadassinī, idāni pāvussakakāle meghagajjitena āhitagabbhā pariyesati leṇanti nibaddhavasanaṭṭhānaṃ kulāvakaṃ karotīti attho.
在我住的大石窟后方,也就是背面,阿迦咖拉尼河两岸,到处都有阎浮树点缀其间,把那里装点得十分美丽。那些阎浮树的枝条常年被累累果实压弯,树叶润泽,投下浓荫。在那里、那个地方,这些树到底令什么众生不欢喜呢?它们确实令一切众生欢喜。巴利
Kaṃ nu tattha…pe… pacchatoti mama vasanakamahāleṇassa pacchato pacchābhāge āpagākūlaṃ ajakaraṇīnadiyā ubhatotīraṃ tahiṃ tahiṃ ito cito ca sobhentiyo niccakālaṃ phalabhāranamitasākhā siniddhapaṇṇacchāyā jambuyo tattha tasmiṃ ṭhāne kaṃ nāma sattaṃ na ramenti nu, sabbaṃ ramentiyeva.
“已经完全远离不死陶醉者之群”:所谓“不死”,是指能治病的药;蛇因为那种药而陶醉,所以叫“不死陶醉者”。它们的群体就是“不死陶醉者群”,从那个群体中彻底脱离、远离。所谓“蛙”,就是青蛙;它们声音柔和,用甜美的鸣叫声让那个地方到处回响着呱呱声。“并非今日是与山林河流离别之时”:今天、现在,并不是与其他山林河流离别的时候;尤其是因为这条河没有凶猛的鱼、鳄鱼等,所以阿迦咖拉尼河是安稳的;它又有美好的河床、渡口和沙滩等,所以是吉祥的;它极其可爱、令人愉悦。因此,我的心只喜欢那里——这就是偈颂的意思。巴利
Tāmatamadasaṅghasuppahīnāti amataṃ vuccati agadaṃ, tena majjantīti amatamadā, sappā, tesaṃ saṅgho amatamadasaṅgho, tato suṭṭhu pahīnā apagatā. Bhekā maṇḍūkiyo, mandavatī saravatiyo, panādayanti taṃ ṭhānaṃ madhurena vassitena ninnādayanti. Nājjagirinadīhi vippavāsasamayoti ajja etarahi aññāhipi pabbateyyāhi nadīhi vippavāsasamayo na hoti, visesato pana vāḷamacchasusumārādivirahitato khemā ajakaraṇī nadī. Sundaratalatitthapulinasampattiyā sivā. Suṭṭhu rammā ramaṇīyā, tasmā tattheva me mano ramatīti adhippāyo.
他这样说完,就打发亲属们回去,自己回到了住处。以表明乐于住在空寂之处,这也正是这位长老的进一步开示。巴利
Evaṃ pana vatvā ñātake vissajjetvā attano vasanaṭṭhānameva gato. Suññāgārābhiratidīpanena idameva ca therassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
12. 喜长老偈颂的注释巴利
12. Muditattheragāthāvaṇṇanā
“出家”等偈颂,是喜长老的偈颂。这件事的缘起是怎样的呢?这位长老在过去诸佛那里已经积下了功德,在一次次轮回中到处积累善业。毗婆尸世尊在世时,他出生在一个家庭里,长大成人后,有一天见到世尊,心生净信,布施了一张床。他凭着这份福业,在天界和人间流转,到了现在这尊佛出世的时代,投生在憍萨罗国的一个居士家庭,取名“喜”,长大成人。那时,他的家族因国王的某件事受到牵连。喜害怕国王降罪,逃进森林,来到一位漏尽长老的住处。长老知道他害怕,就安慰说:“别怕。”他问:“尊者,我的恐惧要多久才能平息?”听到“七八个月之后”的回答,他说:“我受不了那么久。尊者,我要出家,请您度我出家吧。”为了保住性命,他请求出家。长老就度他出家了。出家之后,他在教法中获得了信心,即使恐惧已经平息,仍然一心乐于沙门修行。他取得业处,致力于观修,立下誓愿:“不证得阿罗汉果,我就不出这个房间。”如此精勤策励观修,最终证得了阿罗汉果。因此,在《譬喻经》中说:巴利
Pabbajintiādikā āyasmato muditattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso ekaṃ mañcamadāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe gahapatikule nibbattitvā muditoti laddhanāmo viññutaṃ pāpuṇi. Tena ca samayena taṃ kulaṃ raññā kenacideva karaṇīyena palibuddhaṃ ahosi. Mudito rājabhayābhīto palāyitvā araññaṃ paviṭṭho aññatarassa khīṇāsavattherassa vasanaṭṭhānaṃ upagacchi. Thero tassa bhītabhāvaṃ ñatvā ‘‘mā bhāyī’’ti samassāsesi. So ‘‘kittakena nu kho, bhante, kālena idaṃ me bhayaṃ vūpasamessatī’’ti pucchitvā ‘‘sattaṭṭhamāse atikkamitvā’’ti vutte – ‘‘ettakaṃ kālaṃ adhivāsetuṃ na sakkomi, pabbajissāmahaṃ, bhante, pabbājetha ma’’nti jīvitarakkhaṇatthaṃ pabbajjaṃ yāci. Thero taṃ pabbājesi. So pabbajitvā sāsane paṭiladdhasaddho bhaye vūpasantepi samaṇadhammaṃyeva rocento kammaṭṭhānaṃ gahetvā vipassanāya kammaṃ karonto – ‘‘arahattaṃ appatvā imasmā vasanagabbhā bahi na nikkhamissāmī’’tiādinā paṭiññaṃ katvā vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.36.30-33) –
向毗婆尸世尊,那位世间最上者、如如不动者,
我怀着清净的信心,亲手布施了一张床。
我得到了象车、马车、天车、均欲车;
因为那次布施床座,我证得了漏尽。
九十一劫之前,那时我布施了一张床。
我不曾堕入恶趣,这便是施床的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Vipassino bhagavato, lokajeṭṭhassa tādino; Ekaṃ mañcaṃ mayā dinnaṃ, pasannena sapāṇinā. ‘‘Hatthiyānaṃ assayānaṃ, dibbayānaṃ samajjhagaṃ; Tena mañcakadānena, pattomhi āsavakkhayaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ mañcamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, mañcadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他亲身感受着解脱的快乐。当同伴比丘们问他证得了什么,他就讲述自己修行的方法和经过——巴利
Arahattaṃ pana patvā vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedento sahāyabhikkhūhi adhigataṃ pucchito attano paṭipannākāraṃ kathento –
我为了活命出了家,后来受了具足戒;
从那以后,我获得了信心,以坚定的精进努力修行。巴利
‘‘Pabbajiṃ jīvikatthohaṃ, laddhāna upasampadaṃ; Tato saddhaṃ paṭilabhiṃ, daḷhavīriyo parakkamiṃ.
就算这个身体裂开,血肉都溃散掉。
就让我的双膝和两条小腿都断落吧。巴利
‘‘Kāmaṃ bhijjatuyaṃ kāyo, maṃsapesī visīyaruṃ; Ubho jaṇṇukasandhīhi, jaṅghāyo papatantu me.
我不吃,也不喝,更不走出精舍。
只要还没拔掉渴爱的毒箭,我就不会侧身倒下。巴利
‘‘Nāsissaṃ na pivissāmi, vihārā ca na nikkhame; Napi passaṃ nipātessaṃ, taṇhāsalle anūhate.
当他这样安住时,请看他的精进与奋力。
三明已经证得,佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Tassa mevaṃ viharato, passa vīriyaparakkamaṃ; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti. –
他说了四首偈颂。巴利
Catasso gāthā abhāsi.
在这里,“为了活命”是指对活命有需求,以活命为目的。意思是:“在这里出家后,我就能无所畏惧、快乐地、不辛苦地活下去”——这样为了活命而出家,就是这个意思。“获得具足戒”是指:先处在沙弥出家的阶段,然后通过白四羯磨仪式获得具足戒。“从此获得信心”:从受具足戒那时起,他亲近善知识,学习两部论母、三篇随喜、某些经文、止的业处和观的方法,看到佛陀等的大威神力后,便对三宝获得信心:“世尊是正自觉者,法是善说的,僧团是善行的。”“坚固精进”:这样获得信心之后,他修习观的业处,不久为了证悟真理,就成为意志坚固、勇猛精勤的人。他为断除不善法、获得善法,而正确地精勤努力。巴利
Tattha jīvikatthoti jīvikāya atthiko jīvikappayojano. ‘‘Ettha pabbajitvā nibbhayo sukhena akilamanto jīvissāmī’’ti evaṃ jīvikatthāya pabbajinti attho. Laddhāna upasampadanti paṭhamaṃ sāmaṇerapabbajjāyaṃ ṭhito ñatticatutthena kammena upasampadaṃ labhitvā. Tato saddhaṃ paṭilabhinti tato upasampannakālato paṭṭhāya kalyāṇamitte sevanto dve mātikā, tisso anumodanā, ekaccaṃ suttaṃ, samathakammaṭṭhānaṃ, vipassanāvidhiñca uggaṇhanto buddhādīnaṃ mahānubhāvataṃ disvā – ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti ratanattaye saddhaṃ paṭilabhiṃ. Daḷhavīriyo parakkaminti evaṃ paṭiladdhasaddho hutvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva saccapaṭivedhāya daḷhavīriyo thiravīriyo hutvā parakkamiṃ, akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya sammadeva padahiṃ.
然而,为了说明我是怎样精进努力的,所以说了“欲”等话。其中,“欲”是指:随自己的意愿,要么整个裂开也行。“此身”是指:我这具腐臭的身体,如果凭这种精进的炽热力量而裂开,那就让它裂开,让它破碎支离吧。“肉片散落”是指:凭这种坚定的精进,如果这身上的肉片散落开来,那就让它们散落,从这边那边碎散掉吧。“两个膝关节”是指:连同两个膝关节,让我的两条小腿从大腿的连接处断落,掉到地上。也有写成“maṃ”的读法,意思一样。其余部分和前面说的一样。巴利
Yathā pana parakkamiṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘kāma’’ntiādi vuttaṃ. Tattha kāmanti yathākāmaṃ ekaṃsato vā bhijjatu. Ayaṃ kāyoti ayaṃ mama pūtikāyo, iminā vīriyapatāpena bhijjati ce, bhijjatu chinnabhinnaṃ hotu. Maṃsapesī visīyarunti iminā daḷhaparakkamena imasmā kāyā maṃsapesiyo visīyanti ce, visīyantu ito cito viddhaṃsantu. Ubho jaṇṇukasandhīhi, jaṅghāyo papatantu meti ubhohi jaṇṇukasandhīhi saha mama ubho jaṅghāyo satthiyo ūrubandhato bhijjitvā bhūmiyaṃ papatantu. ‘‘Ma’’ntipi pāṭho, so evattho. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.