礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
小部·《长老偈》的义注·第一部分
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Khuddakanikāye · Theragāthā-aṭṭhakathā · (Paṭhamo bhāgo)
长老偈义注
94 段
序论:开篇话
Ganthārambhakathā
具有大悲心的依怙主,已彻底通达所知之海;
我礼敬那善巧、深奥、以种种方式宣说的教法。
具足明与行的人,凭这个能从世间解脱出来;
我礼敬那无上之法,它为圆满正觉者所尊崇。
他具备戒等功德,稳稳安住在道与果上。
我礼敬那圣僧伽,它是无上的福田。
对三宝礼敬所生的福德,即于三宝中之此福德;
我依靠他的威力,一切地方的障碍都已消除。
那些须菩提等已办所作、如如不动的圣者们所说的偈颂,
长老们和长老尼们所说的、远离烦恼染污的偈颂。
以自说声音的方式,甚深、微妙、善美;
与空性相应,能阐明圣者的法。
以《长老偈》为名,《长老尼偈》则属于这样的人,
那些大仙们在《小部》中结集了这些偈颂。
由于这些偈颂必须以甚深的智慧才能深入契入。
虽然由我来做这件事很难,但我还是要为义注作注解。
因为有了详细的注释,世尊的教法才能长久住持。
过去那些像狮子一样的先师们,他们的定论至今依然成立。
所以,依靠它,深入这五部(尼柯耶),
依靠尼柯耶,遵循古注疏的传统方法。
极为清净,毫无混杂,能精妙地决断义理;
大寺住众所一致认可的教说,与正法不相违背。
对那些不经过次第说法就很难明白其含义的偈颂,
阐明它们以及那个,阐明判定。
我会尽力写出一部清净的义释。
恭敬地(撰述)《长老偈》以及《长老尼偈》。
想要正法长久住世的人,就这样
当(我)分析此义时,诸位贤善的人,请你们仔细听。
Mahākāruṇikaṃ nāthaṃ, ñeyyasāgarapāraguṃ; Vande nipuṇagambhīra-vicitranayadesanaṃ. Vijjācaraṇasampannā, yena niyyanti lokato; Vande tamuttamaṃ dhammaṃ, sammāsambuddhapūjitaṃ. Sīlādiguṇasampanno, ṭhito maggaphalesu yo; Vande ariyasaṅghaṃ taṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ. Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye; Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā. Yā tā subhūtiādīhi, katakiccehi tādihi; Therehi bhāsitā gāthā, therīhi ca nirāmisā. Udānanādavidhinā, gambhīrā nipuṇā subhā; Suññatāpaṭisaṃyuttā, ariyadhammappakāsikā. Theragāthāti nāmena, therīgāthāti tādino; Yā khuddakanikāyamhi, saṅgāyiṃsu mahesayo. Tāsaṃ gambhīrañāṇehi, ogāhetabbabhāvato; Kiñcāpi dukkarā kātuṃ, atthasaṃvaṇṇanā mayā. Sahasaṃvaṇṇanaṃ yasmā, dharate satthu sāsanaṃ; Pubbācariyasīhānaṃ, tiṭṭhateva vinicchayo. Tasmā taṃ avalambitvā, ogāhetvāna pañcapi; Nikāye upanissāya, porāṇaṭṭhakathānayaṃ. Suvisuddhaṃ asaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ; Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ. Yāsaṃ attho duviññeyyo, anupubbikathaṃ vinā; Tāsaṃ tañca vibhāvento, dīpayanto vinicchayaṃ. Yathābalaṃ karissāmi, atthasaṃvaṇṇanaṃ subhaṃ; Sakkaccaṃ theragāthānaṃ, therīgāthānameva ca. Iti ākaṅkhamānassa, saddhammassa ciraṭṭhitiṃ; Tadatthaṃ vibhajantassa, nisāmayatha sādhavoti.
那么,这些《长老偈》和《长老尼偈》是什么?它们又是怎么出现的呢?这个意思虽然在偈颂里已经说过了,但为了让它更清楚明白,这里再讲一遍。其中,《长老偈》是须菩提长老等人所说的。他们各自回顾自己亲证的道果之乐,有的以优陀那的形式,有的以观察自己禅定安住的形式,有的以问答的形式,有的在般涅槃时为了显示教法能引导人出离而说出这些偈颂。所有这些偈颂,在结集时被汇集到一起,由结集法藏的人们结集成《长老偈》。而《长老尼偈》,则是针对长老尼们所宣说的。
Kā panetā theragāthā therīgāthā ca, kathañca pavattāti, kāmañcāyamattho gāthāsu vuttoyeva pākaṭakaraṇatthaṃ pana punapi vuccate – tattha theragāthā tāva subhūtittherādīhi bhāsitā. Yā hi te attanā yathādhigataṃ maggaphalasukhaṃ paccavekkhitvā kāci udānavasena, kāci attano samāpattivihārapaccavekkhaṇavasena, kāci pucchāvasena, kāci parinibbānasamaye sāsanassa niyyānikabhāvavibhāvanavasena abhāsiṃsu, tā sabbā saṅgītikāle ekajjhaṃ katvā ‘‘theragāthā’’icceva dhammasaṅgāhakehi saṅgītā. Therīgāthā pana theriyo uddissa desitā.
这些则归属于三藏中的经藏,也就是律藏、经藏、阿毗达摩藏。在五部中,也就是长部、中部、相应部、增支部、小部中,它们归入小部。在九分教中,也就是契经、应颂、记说、偈颂、优陀那、如是语、本生、未曾有法、方广中,它们被归入偈颂这一部分。
Tā pana vinayapiṭakaṃ, suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpannā. Dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti pañcasu nikāyesu khuddakanikāyapariyāpannā, suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ , jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallanti navasu sāsanaṅgesu gāthaṅgasaṅgahaṃ gatā.
我从佛陀那里领受了八万二千法蕴,又从比丘僧团那里领受了二千法蕴。
这些转起的法蕴,属于我者总计八万四千。
‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dvesahassāni bhikkhuto; Caturāsītisahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti.
这些偈颂被收录在法库官所认可的八万四千法蕴之中,只占了其中少数几个法蕴。
Evaṃ dhammabhaṇḍāgārikena paṭiññātesu caturāsītiyā dhammakkhandhasahassesu katipayadhammakkhandhasaṅgahaṃ gatā.
在这其中,关于长老偈,先按“集”来分:从一集开始,按依次递增的方式,一直到十四集、十六集、二十集、三十集、四十集、五十集、六十集、七十集,总共归为二十一种集。“集”的意思是放置、编排。每一个单首偈的放置编排就在这里,所以叫“一集”。按照这个方式,其余各集的意思也应该这样理解。
Tattha theragāthā tāva nipātato ekanipāto ekuttaravasena yāva cuddasanipātāti cuddasanipāto soḷasanipāto vīsatinipāto tiṃsanipāto cattālīsanipāto paññāsanipāto saṭṭhinipāto sattatinipātoti ekavīsatinipātasaṅgahā. Nipātanaṃ nikkhipananti nipāto. Eko ekeko gāthānaṃ nipāto nikkhepo etthāti ekanipāto. Iminā nayena sesesupi attho veditabbo.
其中,在“一集”里有十二品。每一品各有十位长老,总共一百二十位长老,偈颂也正好是这个数目。正如所说——
Tattha ekanipāte dvādasa vaggā. Ekekasmiṃ vagge dasa dasa katvā vīsuttarasataṃ therā, tattikā eva gāthā. Vuttañhi –
一百二十位长老,所作已办,漏尽无漏。
在一次诵出中,由诸位大仙善加结集。
‘‘Vīsuttarasataṃ therā, katakiccā anāsavā; Ekakamhi nipātamhi, susaṅgītā mahesibhī’’ti.
二集中有49位长老,98首偈颂;三集中有16位长老,48首偈颂;四集中有13位长老,52首偈颂;五集中有12位长老,60首偈颂;六集中有14位长老,84首偈颂;七集中有5位长老,35首偈颂;八集中有3位长老,24首偈颂;九集中有1位长老,9首偈颂;十集中有7位长老,70首偈颂;十一集中有1位长老,11首偈颂;十二集中有2位长老,24首偈颂;十三集中有1位长老,13首偈颂;十四集中有2位长老,28首偈颂;十五集没有;十六集中有2位长老,32首偈颂;二十集中有10位长老,245首偈颂;三十集中有3位长老,105首偈颂;四十集中有1位长老,42首偈颂;五十集中有1位长老,55首偈颂;六十集中有1位长老,68首偈颂;七十集中有1位长老,71首偈颂。合计起来,长老共有264位,偈颂共有1360首。对此也有这样的说法:
Dukanipāte ekūnapaññāsa therā, aṭṭhanavuti gāthā; tikanipāte soḷasa therā, aṭṭhacattālīsa gāthā; catukkanipāte terasa therā, dvepaññāsa gāthā; pañcakanipāte dvādasa therā, saṭṭhi gāthā; chakkanipāte cuddasa therā, caturāsīti gāthā; sattakanipāte pañca therā, pañcatiṃsa gāthā; aṭṭhakanipāte tayo therā, catuvīsati gāthā; navakanipāte eko thero, nava gāthā; dasanipāte satta therā, sattati gāthā; ekādasanipāte eko thero, ekādasa gāthā; dvādasanipāte dve therā, catuvīsati gāthā; terasanipāte eko thero, terasa gāthā; cuddasanipāte dve therā, aṭṭhavīsati gāthā; pannarasanipāto natthi, soḷasanipāte dve therā, dvattiṃsa gāthā; vīsatinipāte dasa therā, pañcacattālīsādhikāni dve gāthāsatāni; tiṃsanipāte tayo therā, sataṃ pañca ca gāthā; cattālīsanipāte eko thero, dvecattālīsa gāthā; paññāsanipāte eko thero, pañcapaññāsa gāthā; saṭṭhinipāte eko thero, aṭṭhasaṭṭhi gāthā; sattatinipāte eko thero, ekasattati gāthā. Sampiṇḍetvā pana dvesatāni catusaṭṭhi ca therā, sahassaṃ tīṇi satāni saṭṭhi ca gāthāti. Vuttampi cetaṃ –
这些偈颂有一千首,另外还有一万八千首。
长老二百六十四位已被明确宣说。
‘‘Sahassaṃ honti tā gāthā, tīṇi saṭṭhi satāni ca; Therā ca dve satā saṭṭhi, cattāro ca pakāsitā’’ti.
《长老尼偈》则从一集开始,按增一的方式一直排到九集,即:一集、二集、三集、四集、五集、六集、七集、八集、九集、十一集、十二集、十六集、二十集、三十集、四十集和大集,共收为十六集。其中,一集里有十八位长老尼,正好十八首偈颂;二集里有十位长老尼,二十首偈颂;三集里有八位长老尼,二十四首偈颂;四集里有一位长老尼,四首偈颂;五集里有十二位长老尼,六十首偈颂;六集里有八位长老尼,四十八首偈颂;七集里有三位长老尼,二十一首偈颂;从八集开始一直到十六集,各有一位长老尼,偈颂数目分别与各自集数相同;二十集里有五位长老尼,一百八十首偈颂;三十集里有一位长老尼,三十四首偈颂;四十集里有一位长老尼,四十八首偈颂;大集里也有一位长老尼,七十五首偈颂。应当这样了知此处诸集、诸品以及偈颂的数量。
Therīgāthā pana ekanipāto ekuttaravasena yāva navanipātāti navanipāto ekādasanipāto, dvādasanipāto, soḷasanipāto, vīsatinipāto, tiṃsanipāto, cattālīsanipāto, mahānipātoti soḷasanipātasaṅgahā. Tattha ekanipāte aṭṭhārasa theriyo, aṭṭhāraseva gāthā; dukanipāte dasa theriyo, vīsati gāthā; tikanipāte aṭṭha theriyo, catuvīsati gāthā; catukkanipāte ekā therī, catasso gāthā; pañcakanipāte dvādasa theriyo saṭṭhi gāthā; chakkanipāte aṭṭha theriyo aṭṭhacattālīsa gāthā; sattanipāte tisso theriyo, ekavīsati gāthā; aṭṭha nipātato paṭṭhāya yāva soḷasanipātā ekekā theriyo taṃtaṃnipātaparimāṇā gāthā; vīsatinipāte pañca theriyo, aṭṭhārasasatagāthā; tiṃsanipāte ekā therī, catuttiṃsa gāthā; cattālīsanipāte ekā therī, aṭṭhacattālīsa gāthā; mahānipātepi ekā therī, pañcasattati gāthā. Evamettha nipātānaṃ gāthāvaggānaṃ gāthānañca parimāṇaṃ veditabbaṃ.
因缘偈颂的注释
Nidānagāthāvaṇṇanā
这些《长老偈》等的数量已经这样限定好了,其中也是:
Evaṃ paricchinnaparimāṇāsu panetāsu theragāthā ādi. Tatthāpi –
就像狮子在山洞里吼叫,露出獠牙;
请听已修心者的偈颂,这些偈颂是导向利益的。
‘‘Sīhānaṃva nadantānaṃ, dāṭhīnaṃ girigabbhare; Suṇātha bhāvitattānaṃ, gāthā atthūpanāyikā’’ti.
这段偈颂是最初大结集时,尊者阿难为了赞叹那些长老而说的偈颂的开头。其中,“狮子”这个词,在“诸比丘,狮子是兽王”等语句里,指的是兽王;在“那时,狮子将军来到世尊所在之处”等语句里,指的是人名;在“诸比丘,所谓‘狮子’,就是如来、阿罗汉、正等正觉者的称号”等语句里,指的是如来。在这里,就像用来比拟如来的用法一样,此处也应当理解为仅仅是以比拟的方式来说的,所以“犹如狮子的”就是“如同狮子们那样”。因为连音关系而省略了元音,就像“evaṃsa te”等例子那样。其中,“iva”是虚词,“suṇātha”是动词,其余的是名词。“犹如狮子的”在语法关系上是属格。这里的关系对象虽然没有在字面上说出来,但在意义上其实已经说出来了。比如,当说“oṭṭhasseva mukhaṃ etassā”时,“这张脸如同骆驼的脸”这个意思就已经表达出来了;同样,这里说“犹如狮子的”时,“如同狮子们的吼声那样”这个意思也就已经表达出来了。如果说那里有“脸”这个词紧挨着出现,那么这里也有“正在吼叫的”这个词紧挨着出现,所以“犹如狮子的”是举例的说法。“正在吼叫的”是用来显示与所举例之物的关系。“有獠牙的”是对它的修饰。“在山洞里”是显示它活动的地方。“请听”是劝人听闻。“已修心者”是显示所听之法的来源。“偈颂”是显示所听之事的载体。“有利益的”是对它的修饰。这里虽然是以阳性形式出现——“狮子们、正在吼叫的、有獠牙的”——但应当把性数转换过来,以阴性形式“母狮子们”等来理解其意义。或者按照省略并列项的用法,“狮子”既包括公狮子也包括母狮子,所以“狮子们的”等说法是共通性的。这三首因缘偈颂,既属于长老偈,也属于长老尼偈。
Ayaṃ paṭhamamahāsaṅgītikāle āyasmatā ānandena tesaṃ therānaṃ thomanatthaṃ bhāsitā gāthā ādi. Tattha sīhānanti sīhasaddo ‘‘sīho, bhikkhave, migarājā’’tiādīsu (a. ni. 4.33) migarāje āgato. ‘‘Atha kho sīho senāpati yena bhagavā tenupasaṅkamī’’tiādīsu (a. ni. 5.34) paññattiyaṃ. ‘‘Sīhoti kho, bhikkhave, tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ arahato sammāsambuddhassā’’tiādīsu (a. ni. 5.99; 10.21) tathāgate. Tattha yathā tathāgate sadisakappanāya āgato, evaṃ idhāpi sadisakappanāvaseneva veditabbo, tasmā sīhānaṃvāti sīhānaṃ iva. Sandhivasena saralopo ‘‘evaṃsa te’’tiādīsu (ma. ni. 1.22) viya. Tattha ivāti nipātapadaṃ. Suṇāthāti ākhyātapadaṃ. Itarāni nāmapadāni. Sīhānaṃvāti ca sambandhe sāmivacanaṃ. Kāmañcettha sambandhī sarūpato na vutto, atthato pana vuttova hoti. Yathā hi ‘‘oṭṭhasseva mukhaṃ etassā’’ti vutte oṭṭhassa mukhaṃ viya mukhaṃ etassāti ayamattho vutto eva hoti, evamidhāpi ‘‘sīhānaṃvā’’ti vutte sīhānaṃ nādo viyāti ayamattho vutto eva hoti. Tattha mukhasaddasannidhānaṃ hotīti ce, idhāpi ‘‘nadantāna’’nti padasannidhānato, tasmā sīhānaṃvāti nidassanavacanaṃ. Nadantānanti tassa nidassitabbena sambandhadassanaṃ. Dāṭhīnanti tabbisesanaṃ. Girigabbhareti tassa pavattiṭṭhānadassanaṃ. Suṇāthāti savane niyojanaṃ. Bhāvitattānanti sotabbassa pabhavadassanaṃ. Gāthāti sotabbavatthudassanaṃ. Atthupanāyikāti tabbisesanaṃ. Kāmañcettha ‘‘sīhānaṃ nadantānaṃ dāṭhīna’’nti pulliṅgavasena āgataṃ, liṅgaṃ pana parivattetvā ‘‘sīhīna’’ntiādinā itthiliṅgavasenāpi attho veditabbo. Ekasesavasena vā sīhā ca sīhiyo ca sīhā, tesaṃ sīhānantiādinā sādhāraṇā hetā tisso nidānagāthā theragāthānaṃ therīgāthānañcāti.
在这里,因为能忍受和能杀害,所以叫狮子。就像兽王狮子,因为具有特殊的力量,所以从羚羊、鹿、大象、良马等那里根本不会有危险,也能忍受风、热等危险;出去觅食时,因为威光炽盛,遇到醉象、野牛、野猪等,也无所畏惧、毫不胆怯,能将其降伏;降伏之后,就把它们杀死,在那里吃柔软的肉,安乐而住。同样,这些大长老也因为具备圣者的殊胜力量,能忍受一切危险;以征服贪等烦恼的力量将其杀害、断除;因为威光炽盛,在任何情况下都无所畏惧、毫不胆怯,以禅那等快乐而安住。所以说,因为能忍受和能杀害,他们就像狮子一样,因此称为狮子。从词义上说,就像“takka”一词因为音节颠倒而具有“可爱”的意思一样,这里也应该以“杀害”的意思来理解狮子,同样也以“堪忍”的意思来理解。不过,如果按照“pisodara”那样的插入式音变规则来解释,那就没什么可多说的了。
Tattha sahanato hananato ca sīho. Yathā hi sīhassa migarañño balavisesayogato sarabhamigamattavaravāraṇāditopi parissayo nāma natthi, vātātapādiparissayampi so sahatiyeva, gocarāya pakkamantopi tejussadatāya mattagandhahatthivanamahiṃsādike samāgantvā abhīrū achambhī abhibhavati, abhibhavanto ca te aññadatthu hantvā tattha mudumaṃsāni bhakkhayitvā sukheneva viharati, evametepi mahātherā ariyabalavisesayogena sabbesampi parissayānaṃ sahanato, rāgādisaṃkilesabalassa abhibhavitvā hananato pajahanato tejussadabhāvena kutocipi abhīrū achambhī jhānādisukhena viharantīti sahanato hananato ca sīhā viyāti sīhā. Saddatthato pana yathā kantanatthena ādiantavipallāsato takkaṃ vuccati, evaṃ hiṃsanaṭṭhena sīho veditabbo. Tathā sahanaṭṭhena. Pisodarādipakkhepena niruttinayena pana vuccamāne vattabbameva natthi.
或者,就像兽王鬃毛狮子凭着自己威光炽盛,独自居住,不指望任何同伴;同样,这些也因威光炽盛并乐于远离,而独自行持。所以,从独行的意义上说,他们也像狮子一样,因此称为“狮子”。世尊正是这样说的:“独行狮子、龙象。”
Atha vā yathā migarājā kesarasīho attano tejussadatāya ekacārī viharati, na kañci sahāyaṃ paccāsīsati, evametepi tejussadatāya vivekābhiratiyā ca ekacārinoti ekacariyaṭṭhenapi sīhā viyāti sīhā, tenāha – bhagavā ‘‘sīhaṃvekacaraṃ nāga’’nti (saṃ. ni. 1.30; su. ni. 168).
或者,由于具备无所畏惧、行动迅捷、勇猛精进等种种殊胜品质,他们就像狮子一样,所以这些大长老被称为“狮子”。世尊确实这样说过:
Atha vā asantāsanajavaparakkamādivisesayogato sīhā viyāti sīhā, ete mahātherā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –
比丘们,当雷电劈落时,有两种不会害怕。哪两种?漏已尽的比丘和兽王狮子。
‘‘Dveme, bhikkhave, asaniyā phalantiyā na santasanti, katameva dve? Bhikkhu ca khīṇāsavo sīho ca migarājā’’ti (a. ni. 2.60).
狮子的速度与其他动物不同,它的勇猛也一样。就像它能一跃跳过百头牛,扑向森林里的野象等等;即使还是幼狮,也能击破发情醉象的骄傲,像嚼嫩笋一样咬断它们的象牙。而这些长老的圣道速度和神通速度,也是别人所没有的,他们的正精进勇猛更是无可比拟。所以经文说“如狮子们”,就是像狮子一样。这里应当理解,狮子是用作较低的譬喻,因为最极殊胜的“堪忍”等含义,只有在这些长老身上才能找到。
Javopi sīhassa aññehi asādhāraṇo, tathā parakkamo. Tathā hi so usabhasatampi laṅghitvā vanamahiṃsādīsu nipatati, potakopi samāno pabhinnamadānampi mattavaravāraṇānaṃ paṭimānaṃ bhinditvā dantakaḷīraṃva khādati. Etesaṃ pana ariyamaggajavo iddhijavo ca aññehi asādhāraṇo, sammappadhānaparakkamo ca niratisayo. Tasmā sīhānaṃvāti sīhasadisānaṃ viya. Sīhassa cettha hīnūpamatā daṭṭhabbā, accantavisiṭṭhassa sahanādiatthassa theresveva labbhanato.
正在吼叫的,就是正在发出吼声。因为狮子在觅食、奋力、满足、适时等时候,会从自己的住处出来,伸展身体,然后发出狮子吼、无畏吼;同样,这些(圣道)在观察自己的境界、内省、发出优陀那等时候,也发出了这无畏吼。因此说“如同吼叫的狮子们”。“有牙的”,就是有牙齿的,意思是牙齿锋利,或者说牙齿极为殊胜。就像狮子凭四颗极其坚固、锋利的牙齿之力,降伏对手,圆满自己的心愿;同样,这些(圣道)凭四圣道之牙的力量,降伏了无始轮回中从未被降伏过的对手,达成了自己的心愿。这里也是用比喻来说,以“像牙一样”而称为“牙”。
Nadantānanti gajjantānaṃ. Gocaraparakkamatuṭṭhivelādīsu hi yathā sīhā attano āsayato nikkhamitvā vijambhitvā sīhanādaṃ abhītanādaṃ nadanti, evaṃ etepi visayajjhattapaccavekkhaṇaudānādikālesu imaṃ abhītanādaṃ nadiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘sīhānaṃva nadantāna’’nti. Dāṭhīnanti dāṭhāvantānaṃ. Pasaṭṭhadāṭhīnaṃ, atisayadāṭhānanti vā attho. Yathā hi sīhā ativiya daḷhānaṃ tikkhānañca catunnaṃ dāṭhānaṃ balena paṭipakkhaṃ abhibhavitvā attano manorathaṃ matthakaṃ pūrenti, evametepi catunnaṃ ariyamaggadāṭhānaṃ balena anādimati saṃsāre anabhibhūtapubbapaṭipakkhaṃ abhibhavitvā attano manorathaṃ matthakaṃ pāpesuṃ. Idhāpi dāṭhā viyāti dāṭhāti sadisakappanāvaseneva attho veditabbo.
在山洞中,指的是山中的洞窟,这是表示“附近”的处所格用法。有些人读作“Girigavhare”(山丛中),意思是山中的密林、丛林。这也是显示他们光辉所在之处,以及显示适合发出狮子吼的地方。应这样连接:吼叫的(狮子们)在山洞中。就像狮子大多住在山洞里,因为那里别人难以接近,远离人群,为了避免自己出现时让幼小动物产生恐惧,所以在外出觅食时才发出狮子吼。同样,这些长老住在如同难以接近的山洞一样的空屋中,为了不让自己的功德使卑劣的凡夫生起贪爱和邪见的怖畏,而发出后面偈颂所说的无畏吼声。因此说:“如狮子吼叫,有牙者在山洞中。”
Girigabbhareti pabbataguhāyaṃ, samīpatthe bhummavacanaṃ. ‘‘Girigavhare’’ti keci paṭhanti. Pabbatesu vanagahane vanasaṇḍeti attho. Idaṃ pana nesaṃ virocanaṭṭhānadassanañceva sīhanādassa yogyabhūmidassanañca. Nadantānaṃ girigabbhareti yojanā. Yathā hi sīhā yebhuyyena girigabbhare aññehi durāsadatāya janavivitte vasantā attano dassanena uppajjanakassa khuddakamigasantāsassa pariharaṇatthaṃ gocaragamane sīhanādaṃ nadanti, evametepi aññehi durāsadagirigabbharasadiseva suññāgārevasantā guṇehi khuddakānaṃ puthujjanānaṃ taṇhādiṭṭhiparittāsaparivajjanatthaṃ vakkhamānagāthāsaṅkhātaṃ abhītanādaṃ nadiṃsu. Tena vuttaṃ ‘‘sīhānaṃva nadantānaṃ, dāṭhīnaṃ girigabbhare’’ti.
请听是劝人听闻的话。它让聚集起来的大众生起想听的愿望,使他们在听闻时生起恭敬,激发精进,并现起尊重与崇敬。或者也可以不把狮子等词当作比喻,而直接按主要含义来理解:那些牙齿坚固、锐利、明显、殊胜的狮子——兽王,在山洞里吼叫,发出狮子吼。就像它们无畏的吼声一样,请听这些偈颂,它们与那无畏的吼声相似。这话的意思是:正如发出狮子吼的兽王狮子,因为无论从哪里都无所畏惧,所以那无畏的吼声能让其他动物恐惧;同样,这些已修习、不放逸的长老们,这些如同狮子吼的无畏吼声般的偈颂,因为彻底断除了一切恐惧之因,所以能让放逸的人恐惧。请听这些偈颂。
Suṇāthāti savanāṇattikavacanaṃ, tena vakkhamānānaṃ gāthānaṃ sannipatitāya parisāya sotukāmataṃ uppādento savane ādaraṃ janeti, ussāhaṃ samuṭṭhāpento gāravaṃ bahumānañca upaṭṭhapeti. Atha vā ‘‘sīhāna’’ntiādīnaṃ padānaṃ sadisakappanāya vinā mukhyavaseneva attho veditabbo. Tasmā daḷhatikkhabhāvena pasaṭṭhātisayadāṭhatāya dāṭhīnaṃ girigabbhare nadantānaṃ sīhagajjitaṃ gajjantānaṃ sīhānaṃ migarājūnaṃ viya tesaṃ abhītanādasadisā gāthā suṇāthāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yathā sīhanādaṃ nadantānaṃ sīhānaṃ migarājūnaṃ kutocipi bhayābhāvato so abhītanādo tadaññamigasantāsakaro, evaṃ bhāvitattānaṃ appamattānaṃ therānaṃ sīhanādasadisiyo sabbaso bhayahetūnaṃ suppahīnattā abhītanādabhūtā, pamattajanasantāsakarā gāthā suṇāthā’’ti.
已修习自身的人,就是指已经修习了心的人。因为在“心确实难以调伏”(法句159)、“他稳住自心,像箭匠把箭调直”(经集217)以及“端正自己的愿”(小诵5.4;经集263)等语句中,心被称为“我”。所以,这里的意思是:通过增上心的修行,使那些由止观修习而增长了的心达到止观修习的究竟并安住其中。或者,“已修习自身的人”是指已修习了自性的人,也就是已修习了与自性相应的戒等。所谓“偈颂”,是指按阿努图婆等韵律,由仙人们说出的四句或六句言辞;其他类似的形式也因与它相似而这样称呼。它们能把自利等不同含义的义理引出来,或者被引入这些义理之中,所以叫“引导义理者”。
Bhāvitattānanti bhāvitacittānaṃ. Cittañhi ‘‘attā hi kira duddamo (dha. pa. 159) yo ve ṭhitatto tasaraṃva ujjū’’ti (su. ni. 217) ca ‘‘attasammāpaṇidhī’’ti (khu. pā. 5.4; su. ni. 263) ca evamādīsu attāti vuccati, tasmā adhicittānuyogena samathavipassanābhivaḍḍhitacittānaṃ samathavipassanābhāvanāmatthakaṃ pāpetvā ṭhitānanti attho. Atha vā bhāvitattānanti bhāvitasabhāvānaṃ, sabhāvabhūtasīlādibhāvitānanti attho. Gīyatīti gāthā, anuṭṭhubhādivasena isīhi pavattitaṃ catuppadaṃ chappadaṃ vā vacanaṃ. Aññesampi taṃsadisatāya tathā vuccanti. Attatthādibhede atthe upanenti tesu vā upaniyyantīti atthūpanāyikā.
或者,“已修习我”是指修习了自我存在的人。因为在这里,我慢被安置于自我存在之中,所以称为“我”。而那个“我”被他们通过不放逸的修习、无过失的修习真正修习了,完全被赋予了功德之香。由此显示他们圆满具足了四种修习:身修习、戒修习、心修习、慧修习。这里所说的“修习”,指的是通向正觉的道路。这种正觉有两种:现观和义理。而正觉有三种:正等正觉、辟支正觉、声闻正觉。其中,因为自己正确地觉悟一切法、也能使他人觉悟,故为正等正觉。以一切知智为近因的道智,以及以道智为近因的一切知智,被称为“正等正觉”。因此他说——
Atha vā bhāvitattānanti bhāvitattābhāvānaṃ, attabhāvo hi āhito ahaṃ māno etthāti ‘‘attā’’ti vuccati, so ca tehi appamādabhāvanāya anavajjabhāvanāya bhāvito sammadeva guṇagandhaṃ gāhāpito. Tena tesaṃ kāyabhāvanā sīlabhāvanā cittabhāvanā paññābhāvanāti catunnampi bhāvanānaṃ paripuṇṇabhāvaṃ dasseti. ‘‘Bhāvanā’’ti ca sambodhipaṭipadā idhādhippetā. Yāyaṃ saccasambodhi atthi, sā duvidhā abhisamayato tadatthato ca. Sambodhi pana tividhā sammāsambodhi paccekasambodhi sāvakasambodhīti. Tattha sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ bujjhanato bodhanato ca sammāsambodhi. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ maggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Tenāha –
所谓“佛陀”,就是指那位世尊:他自己觉悟,没有老师,在以前从没听人说过的法当中,自己证悟了诸谛,并且在那里达到了全知,在诸力上获得了自在。
‘‘Buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161).
应被觉悟者的觉悟之义,就是在愚者中拥有自在。各自独自觉悟,称为辟支菩提,意思是:不是由他人启发而觉悟,而是以自己的自生智现观诸谛。因为正自觉者具有自生智,所以他的现观诸谛虽然是自然生起的,却也能成为无量众生现观诸谛的因,因为他的现观是经由教导而传递的。然而独觉佛的现观,并不能成为任何一位众生现观诸谛的因。在导师说法、听闻之时生起的,就是声闻。声闻的现观诸谛,就是声闻菩提。应当知道,这三种菩提是三类菩萨各自依照自己的行道达到究竟,也就是修习三十七菩提分法——从四念处等开始——达到圆满;因为其他的现观——断现观和遍知现观——都离不开它。确实,没有证现观,修习现观就不可能生起;而修习现观存在时,断现观和遍知现观也必然成就。
Bodhaneyyabodhanattho hi balesu vasībhāvo. Paccekaṃ sayameva bodhīti paccekasambodhi, ananubuddho sayambhūñāṇena saccābhisamayoti attho. Sammāsambuddhānañhi sayambhūñāṇatāya sayameva pavattamānopi saccābhisamayo sānubuddho aparimāṇānaṃ sattānaṃ saccābhisamayassa hetubhāvato. Imesaṃ pana so ekassāpi sattassa saccābhisamayahetu na hoti. Satthu dhammadesanāya savanante jātāti sāvakā. Sāvakānaṃ saccābhisamayo sāvakasambodhi. Tividhāpesā tiṇṇaṃ bodhisattānaṃ yathāsakaṃ āgamanīyapaṭipadāya matthakappattiyā satipaṭṭhānādīnaṃ sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ bhāvanāpāripūrīti veditabbā itarābhisamayānaṃ tadavinābhāvato. Na hi sacchikiriyābhisamayena vinā bhāvanābhisamayo sambhavati, sati ca bhāvanābhisamaye pahānābhisamayo pariññābhisamayo ca siddhoyeva hotīti.
当大菩萨圆满了觉悟所需的资粮,在最后一生中做完了之前该做的事,登上菩提道场,立下誓言:“只要我的心还没有不执取地从诸漏中解脱,我就绝不从这跏趺座上起来。”他坐在不可摧破的座上,在黄昏时分还没到的时候,就摧破了魔军。初夜时分,他以宿住随念智回忆起过去种种样貌的旧有蕴聚;中夜时分,以清净天眼证得死生智和未来分智;后夜时分,他依“这个世间确实陷入了困境,有生、有老、有死、有死没、有再生,却不知道这苦的出离,不知道老死的出离……”(长部2.57)等语,从老死开始,以缘起为门深入修观。就像为了砍断大丛林而在磨石上磨斧头一样,世间怙主为了砍断烦恼丛林,把智慧之斧磨得锋利。因为成就佛果的因缘已经圆满成熟,为了证得一切知智,他让观智孕育成熟,其间进入各种等至,在已确定的名色上安立三相,以不执著法的随观之力,对种种样貌的诸行进行审察,展开了三十六万亿种方式的观察。当其中被称为大金刚智的观智变得锐利、勇猛、清净,以趋向出起的状态运转时,一旦与道相应,便在依次证道的过程中摧破一千五百种烦恼;在最上道的刹那,便称为证得正自觉;从最上果的刹那起,便称为已证得。由于成就正自觉者的境界,十力、四无畏等功德在那个时候也都已握在手中。以上就是从现观的角度来说的正自觉之道。而从实际意义上说,从大誓愿开始,直到在兜率天出生,这中间所修集的菩提资粮,其中应当说明的内容,在《行藏注》里已经以一切方式圆满详细地说过了,所以应当依照那里所说的方式来理解。
Yadā hi mahābodhisatto paripūritabodhisambhāro carimabhave katapubbakicco bodhimaṇḍaṃ āruyha – ‘‘na tāvimaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, yāva na me anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccissatī’’ti paṭiññaṃ katvā aparājitapallaṅke nisinno asampattāya eva sañjhāvelāya mārabalaṃ vidhamitvā purimayāme pubbenivāsānussatiñāṇena anekākāravokāre pubbe nivutthakkhandhe anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuvisodhanena cutūpapātañāṇaanāgataṃsañāṇāni adhigantvā pacchimayāme ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati ca, atha ca panimassa dukkhassa nissaraṇaṃ nappajānāti jarāmaraṇassā’’tiādinā (dī. ni. 2.57) jarāmaraṇato paṭṭhāya paṭiccasamuppādamukhena vipassanaṃ abhinivisitvā mahāgahanaṃ chindituṃ nisadasilāyaṃ pharasuṃ nisento viya kilesagahanaṃ chindituṃ lokanātho ñāṇapharasuṃ tejento buddhabhāvāya hetusampattiyā paripākaṃ gatattā sabbaññutaññāṇādhigamāya vipassanaṃ gabbhaṃ gaṇhāpento antarantarā nānāsamāpattiyo samāpajjitvā yathāvavatthāpite nāmarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā anupadadhammavipassanāvasena anekākāravokārasaṅkhāre sammasanto chattiṃsakoṭisatasahassamukhena sammasanavāraṃ vitthāretvā tattha mahāvajirañāṇasaṅkhāte vipassanāñāṇe tikkhe sūre pasanne vuṭṭhānagāminibhāvena pavattamāne yadā taṃ maggena ghaṭeti, tadā maggapaṭipāṭiyā diyaḍḍhakilesasahassaṃ khepento aggamaggakkhaṇe sammāsambodhiṃ adhigacchati nāma, aggaphalakkhaṇato paṭṭhāya adhigato nāma. Sammāsambuddhabhāvato dasabalacatuvesārajjādayopi tassa tadā hatthagatāyeva hontīti ayaṃ tāva abhisamayato sammāsambodhipaṭipadā. Tadatthato pana mahābhinīhārato paṭṭhāya yāva tusitabhavane nibbatti, etthantare pavattaṃ bodhisambhārasambharaṇaṃ. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbākārasampannaṃ cariyāpiṭakavaṇṇanāyaṃ vitthārato vuttamevāti tattha vuttanayeneva gahetabbaṃ.
辟支菩萨们也是为了辟支菩提而发过誓愿,逐渐积集辟支正觉所需的资粮。到了合适的时机,住在最后一生时,因为智慧已经成熟,便把握住现前的警策之相,特别清楚地看到生存等当中的过患,以自生智判定转起及其原因、还灭及其原因。他们依照“他如理作意‘这是苦’”等经中所说的方式,修习四谛业处,随顺自己的誓愿研磨诸行,逐步推动观修,依照道的次第证得最高的道,这就叫作觉悟辟支菩提。从最高果的刹那开始,他们就叫作辟支佛,成为包括天众在内的世间最上的应供者。
Paccekabodhisattāpi paccekabodhiyā katābhinīhārā anupubbena sambhatapaccekasambodhisambhārā tādise kāle carimattabhāve ṭhitā ñāṇassa paripākagatabhāvena upaṭṭhitaṃ saṃveganimittaṃ gahetvā savisesaṃ bhavādīsu ādīnavaṃ disvā sayambhūñāṇena pavatti pavattihetuṃ nivatti nivattihetuñca paricchinditvā ‘‘so ‘idaṃ dukkha’nti yoniso manasi karotī’’tiādinā āgatanayena catusaccakammaṭṭhānaṃ paribrūhentā attano abhinīhārānurūpaṃ saṅkhāre parimaddantā anukkamena vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā aggamaggaṃ adhigacchantā paccekasambodhiṃ abhisambujjhanti nāma, aggaphalakkhaṇato paṭṭhāya paccekasambuddhā nāma hutvā sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyā honti.
声闻弟子则是听了导师或同梵行者的四谛业处之教说后,就在那个刹那或之后某个时候,依照相应的修行去实践,努力、精勤,策励观禅。如果修行之道增长时通达了诸谛,就依自己誓愿相应成就之上首弟子地,或仅在最高道的刹那,便称为证得声闻菩提。从此以后,他们就叫作声闻佛,在包括天神的世间里成为最上的应供者。就这样,从现观的角度,应当知道辟支菩提和声闻菩提。
Sāvakā pana satthu sabrahmacārino vā catusaccakammaṭṭhānakathaṃ sutvā tasmiṃyeva khaṇe kālantare vā tajjaṃ paṭipattiṃ anutiṭṭhantā ghaṭentā vāyamantā vipassanaṃ ussukkāpetvā, yadi vā paṭipadāya vaḍḍhantiyā, saccāni paṭivijjhantā attano abhinīhārānurūpasiddhiaggasāvakabhūmiyā vā kevalaṃ vā aggamaggakkhaṇe sāvakasambodhiṃ adhigacchanti nāma. Tato paraṃ sāvakabuddhā nāma honti sadevake loke aggadakkhiṇeyyā. Evaṃ tāva abhisamayato paccekasambodhi sāvakasambodhi ca veditabbā.
从这一意义来说,大菩萨按最低限度,应当累积菩提资粮达四不可数劫又十万劫;按中等限度,是八不可数劫又十万劫;按最高限度,是十六不可数劫又十万劫。这些差别应当根据慧增上、信增上、精进增上来理解。慧增上的人,信弱而慧锐利,因此凭借善巧方便的清晰与精细,不久就能圆满诸波罗蜜。信增上的人,慧是中等的,所以他们的波罗蜜圆满得不太快也不太慢。精进增上的人,慧弱,所以他们的波罗蜜要经过很久才能圆满。辟支菩萨不是这样。他们即使也是慧增上,也应当累积菩提资粮达二不可数劫又十万劫,不能少于这个数目。信增上或精进增上的辟支菩萨,则是在超过前面所说的限度之后再经过少数几劫,就证悟辟支菩提,不会到第三个不可数劫。至于声闻菩萨,那些为了成就上首弟子而发愿的人,应当累积资粮一不可数劫又十万劫;那些为了成就大弟子的人,只需十万劫;佛陀的父母、侍者和儿子也是如此。
Tadatthato pana yathā mahābodhisattānaṃ heṭṭhimaparicchedena cattāri asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca bodhisambhārasambharaṇaṃ icchitabbaṃ majjhimaparicchedena aṭṭha asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca, uparimaparicchedena soḷasa asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca ete ca bhedā paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavasena veditabbā. Paññādhikānañhi saddhā mandā hoti paññā tikkhā, tato ca upāyakosallassa visadanipuṇabhāvena nacirasseva pāramiyo pāripūriṃ gacchanti. Saddhādhikānaṃ paññā majjhimā hotīti tesaṃ nātisīghaṃ nātisaṇikaṃ pāramiyo pāripūriṃ gacchanti. Vīriyādhikānaṃ pana paññā mandā hotīti tesaṃ cireneva pāramiyo pāripūriṃ gacchanti. Na evaṃ paccekabodhisattānaṃ. Tesañhi satipi paññādhikabhāve dve asaṅkhyeyyāni kappānaṃ satasahassañca bodhisambhārasambharaṇaṃ icchitabbaṃ, na tato oraṃ. Saddhādhikavīriyādhikāpi vuttaparicchedato paraṃ katipaye eva kappe atikkamitvā paccekasambodhiṃ abhisambujjhanti, na tatiyaṃ asaṅkhyeyyanti. Sāvakabodhisattānaṃ pana yesaṃ aggasāvakabhāvāya abhinīhāro, tesaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ kappānaṃ satasahassañca sambhārasambharaṇaṃ icchitabbaṃ. Yesaṃ mahāsāvakabhāvāya, tesaṃ kappānaṃ satasahassameva, tathā buddhassa mātāpitūnaṃ upaṭṭhākassa puttassa ca. Tattha yathā –
人的身份、男女根具足、因、得见导师,
出家、功德圆满、资格与志愿。
这八种法的聚合,让大愿得以成就。
‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ; Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā; Aṭṭhadhammasamohānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59) –
听了这番话之后,他们把八种法聚合起来,立下誓愿。这些大菩萨从发下大誓愿的那一刻起,就特别精勤地投入布施等修行,日复一日地行持像须大拏太子布施那样的大布施,同时积集与布施相应的戒等一切波罗蜜法。然而,如果没有达到前面所说的那段时限,是绝不可能在中途就成就佛果的。为什么呢?因为智慧还没有成熟。就像庄稼要在限定的时节才能成熟一样,佛陀的智慧也是按照所限定的时节,逐步增长、壮大、圆满,入胎而走向成熟。
Evaṃ vutte aṭṭha dhamme samodhānetvā katapaṇidhānānaṃ mahābodhisattānaṃ mahābhinīhārato pabhuti savisesaṃ dānādīsu yuttappayuttānaṃ divase divase vessantaradānasadisaṃ mahādānaṃ dentānaṃ tadanurūpasīlādike sabbapāramidhamme ācinantānampi yathāvuttakālaparicchedaṃ asampatvā antarā eva buddhabhāvappatti nāma natthi. Kasmā? Ñāṇassa aparipaccanato. Paricchinnakāle nipphāditaṃ viya hi sassaṃ buddhañāṇaṃ yathāparicchinnakālavaseneva vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ āpajjantaṃ gabbhaṃ gaṇhantaṃ paripākaṃ gacchatīti evaṃ –
得人身、男根具足、见漏尽者,
这些是资格与意愿,是成就大愿的诸因。
‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, vigatāsavadassanaṃ; Adhikāro chandatā ete, abhinīhārakāraṇā’’ti. (su. ni. aṭṭha. 1.khaggavisāṇasuttavaṇṇanā) –
把这些五种法合起来看,已经发过愿的辟支菩萨,以及依“增上”和“欲”这两支具足的愿求而立志的声闻菩萨,如果还没有到经里所说的那个时间界限,在这中间是绝不可能证得辟支菩提和前面所说的声闻菩提的。为什么?因为智慧还没有成熟圆满。就像大菩萨们由布施等波罗蜜滋养的慧波罗蜜,逐渐入胎、逐渐成熟,最终圆满佛智一样;这些人同样由布施等滋养的智慧,也次第如入胎般成长、成熟,最终圆满辟支菩提智和声闻菩提智。由于反复修习布施,他们在一次次生命中,内心倾向于无贪,对一切都不执著,心无牵挂;由于反复修习持戒,他们善加守护身业和语业,身语行为极为清净,活命清净,守护根门,饮食知量;再靠警寤策励,让心得定。对他们来说,这种警寤策励应当理解为依照往返经行等日常规则来用功。
Ime pañca dhamme samodhānetvā katābhinīhārānaṃ paccekabodhisattānaṃ ‘‘adhikāro chandatā’’ti dvaṅgasamannāgatāya patthanāya vasena katapaṇidhānānaṃ sāvakabodhisattānañca tattha tattha vuttakālaparicchedaṃ asampatvā antarā eva paccekasambodhiyā yathāvuttasāvakasambodhiyā ca adhigamo natthi. Kasmā? Ñāṇassa aparipaccanato. Imesampi hi yathā mahābodhisattānaṃ dānādipāramīhi paribrūhitā paññāpāramī anukkamena gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī buddhañāṇaṃ paripūreti, evaṃ dānādīhi paribrūhitā anupubbena yathārahaṃ gabbhaṃ gaṇhantī paripākaṃ gacchantī paccekabodhiñāṇaṃ sāvakabodhiñāṇañca paripūreti. Dānaparicayena hete tattha tattha bhave alobhajjhāsayatāya sabbattha asaṅgamānasā anapekkhacittā hutvā, sīlaparicayena susaṃvutakāyavācatāya suparisuddhakāyavacīkammantā parisuddhājīvā indriyesu guttadvārā bhojane mattaññuno hutvā jāgariyānuyogena cittaṃ samādahanti, svāyaṃ tesaṃ jāgariyānuyogo gatapaccāgatikavattavasena veditabbo.
这样修行的人,因为积累了充足的资粮,几乎不用费什么力气,就能轻松掌握八等至、五神通、六神通,以及作为基础的随顺观。而精进等素质,本来就已经包含在其中了。
为了证得辟支菩提或声闻菩提,在积累布施等功德时所作的努力,这就是精进。在努力过程中能忍受各种障碍和伤害,这就是忍耐。对布施、持戒等承诺不违背、不欺骗,这就是真实。在一切情况下都坚定不移地确立志向,这就是决意。对布施、持戒等善行所依的众生心怀利益之心,这就是慈。对众生所做的伤害不加计较、保持中立,这就是舍。
当布施、持戒、修习,以及戒、定、慧逐渐成就时,精进等素质也就自然圆满了。
那条为了辟支菩提和声闻菩提而修的布施等行道,因为能反复修习、净化那些菩萨的心相续,所以称为修习。特别是通过布施、持戒等使心相续得到善巧的陶冶之后,生起的止观行道,使他们成为具备宿世修行资粮的菩萨。
Evaṃ pana paṭipajjantānaṃ adhikārasampattiyā appakasireneva aṭṭha samāpattiyo pañcābhiññā chaḷabhiññā adhiṭṭhānabhūtā pubbabhāgavipassanā ca hatthagatāyeva honti. Vīriyādayo pana tadantogadhā eva. Yañhi paccekabodhiyā sāvakabodhiyā vā atthāya dānādipuññasambharaṇe abbhussahanaṃ, idaṃ vīriyaṃ. Yaṃ tadanuparodhassa sahanaṃ, ayaṃ khanti. Yaṃ dānasīlādisamādānāvisaṃvādanaṃ, idaṃ saccaṃ. Sabbatthameva acalasamādhānādhiṭṭhānaṃ, idaṃ adhiṭṭhānaṃ . Yā dānasīlādīnaṃ pavattiṭṭhānabhūtesu sattesu hitesitā, ayaṃ mettā. Yaṃ sattānaṃ katavippakāresu ajjhupekkhanaṃ, ayaṃ upekkhāti. Evaṃ dānasīlabhāvanāsu sīlasamādhipaññāsu ca sijjhamānāsu vīriyādayo siddhā eva honti. Sāyeva paccekabodhiatthāya sāvakabodhiatthāya ca dānādipaṭipadā tesaṃ bodhisattānaṃ santānassa bhāvanato paribhāvanato bhāvanā nāma. Visesato dānasīlādīhi svābhisaṅkhate santāne pavattā samathavipassanāpaṭipadā, yato te bodhisattā pubbayogāvacarasamudāgamasampannā honti. Tenāha bhagavā –
阿难,有五种利益属于前世就修习瑜伽行的人。是哪五种呢?阿难,在这里,一个前世就修习瑜伽行的人,在今生就能预先证得究竟智;如果他在今生没能预先证得,那么就在临终时证得;如果临终时也没能证得,那么投生为天人时证得;如果投生为天人时也没能证得,那么在诸佛现前时,他就能迅速获得神通智;如果是在最后时期,他就成为独觉佛。
‘‘Pañcime, ānanda, ānisaṃsā pubbayogāvacare. Katame pañca? Idhānanda, pubbayogāvacaro diṭṭheva dhamme paṭikacca aññaṃ ārādheti, no ce diṭṭheva dhamme paṭikacca aññaṃ ārādheti, atha maraṇakāle aññaṃ ārādheti, atha devaputto samāno aññaṃ ārādheti, atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño hoti, atha pacchime kāle paccekasambuddho hotī’’ti (su. ni. aṭṭha. 1.khaggavisāṇasuttavaṇṇanā).
就这样,因为以作为前行道的、由波罗蜜所培育的止观修习,以及作为趣向灭尽之道的、被称为现观的道修习,他们自身已修习圆满,所以佛陀、独觉佛和佛的声闻弟子被称为“已修习者”。在这里,指的是佛的声闻弟子。
Iti pubbabhāgapaṭipadābhūtāya pāramitāparibhāvitāya samathavipassanābhāvanāya nirodhagāminipaṭipadābhūtāya abhisamayasaṅkhātāya maggabhāvanāya ca bhāvitattabhāvā buddhapaccekabuddhabuddhasāvakā bhāvitattā nāma. Tesu idha buddhasāvakā adhippetā.
在这里,用“犹如狮子……”这句话,通过显示长老们的行为举止与狮子相似,说明他们不会被自己的对立面所压倒,并且能降伏那些对立面而行事。“犹如狮子吼……偈颂”这段话,通过显示长老偈与狮子吼相似,说明这些偈颂不会被外道言论所压倒,并且能降伏外道言论而流传。“已修习自身”这句话,揭示了前两者的原因。因为自身已修习,长老们在这里被称为如狮子一般,他们的偈颂也如狮子吼一般。“带来利益”这句话,显示了降伏的作用和目的。其中,长老们的对立面就是杂染法;降伏它们,包括以彼分断、镇伏断来断除,以及正断彻底断除。当正断成就时,息灭断和出离断自然也就成就了,因此他们被称为“已修习自身”。因为在证道的刹那,圣者们就是在修习不放逸的修习;从证得最上果的刹那起,他们就被称为“已修习自身”——这就是这里要说明的意思。
Ettha ca ‘‘sīhānaṃvā’’ti iminā therānaṃ sīhasamānavuttitādassanena attano paṭipakkhehi anabhibhavanīyataṃ, te ca abhibhuyya pavattiṃ dasseti. ‘‘Sīhānaṃva nadantānaṃ…pe… gāthā’’ti iminā theragāthānaṃ sīhanādasadisatādassanena tāsaṃ paravādehi anabhibhavanīyataṃ, te ca abhibhavitvā pavattiṃ dasseti. ‘‘Bhāvitattāna’’nti iminā tadubhayassa kāraṇaṃ vibhāveti. Bhāvitattabhāvena therā idha sīhasadisā vuttā, tesañca gāthā sīhanādasadisiyo. ‘‘Atthūpanāyikā’’ti iminā abhibhavane payojanaṃ dasseti. Tattha therānaṃ paṭipakkho nāma saṃkilesadhammo, tadabhibhavo tadaṅgivikkhambhanappahānehi saddhiṃ samucchedappahānaṃ. Tasmiṃ sati paṭipassaddhīppahānaṃ nissaraṇappahānañca siddhameva hoti, yato te bhāvitattāti vuccanti. Maggakkhaṇe hi ariyā appamādabhāvanaṃ bhāventi nāma, aggaphalakkhaṇato paṭṭhāya bhāvitattā nāmāti vuttovāyamattho.
在这几种断舍当中,以“彼分断”显示他们戒的成就,以“镇伏断”显示定的成就,以“正断”显示慧的成就,以其余两种断显示这三种成就的果。又以戒显示他们修行道路之初善,因为经中说:“什么是诸善法的开端?就是极为清净的戒”,又说“立足于戒”,又说“不造一切恶”——由于戒能带来不后悔等功德,所以戒是修行道路的开端之善。以定显示中间之善,因为经中说“应修习心”,又说“具足善法”——由于定能带来神通变化等功德,所以定是修行道路的中间之善。以慧显示最终之善,因为经中说“使自心清净”,又说“应修习慧”——由于慧是修行道路的终点,在诸善法中慧最为殊胜,能带来在顺境逆境中都如如不动的功德,所以慧是修行道路的最终之善。
Tesu tadaṅgappahānena nesaṃ sīlasampadā dassitā, vikkhambhanappahānena samādhisampadā, samucchedappahānena paññāsampadā, itarena tāsaṃ phalaṃ dassitaṃ. Sīlena ca tesaṃ paṭipattiyā ādikalyāṇatā dassitā, ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ’’ (saṃ. ni. 5.369), ‘‘sīle patiṭṭhāya’’ (saṃ. ni. 1.23; visuddhi. 1.1), ‘‘sabbapāpassa akaraṇa’’nti (dha. pa. 183; dī. ni. 2.90) ca vacanato sīlaṃ paṭipattiyā ādikalyāṇaṃva avippaṭisārādiguṇāvahattā. Samādhinā majjhekalyāṇatā dassitā, ‘‘cittaṃ bhāvayaṃ’’, ‘‘kusalassa upasampadā’’ti ca vacanato samādhipaṭipattiyā majjhekalyāṇova, iddhividhādiguṇāvahattā. Paññāya pariyosānakalyāṇatā dassitā, ‘‘sacittapariyodapanaṃ’’ (dha. pa. 183; dī. ni. 2.90), ‘‘paññaṃ bhāvaya’’nti (saṃ. ni. 1.23; visuddhi. 1.1) ca vacanato paññā paṭipattiyā pariyosānaṃva, paññuttarato kusalānaṃ dhammānaṃ sāva kalyāṇā iṭṭhāniṭṭhesu tādibhāvāvahattā.
就像一整块坚固的岩石,不会被风吹动;
面对毁与誉,智者同样不为所动。
‘‘Selo yathā ekaghano, vātena na samīrati; (Mahāva. 244); Evaṃ nindāpasaṃsāsu, na samiñjanti paṇḍitā’’ti. (dha. pa. 81) –
同样地,通过戒的成就,说明他们具备三明。因为依靠戒的成就,才能获得三明。通过定的成就,说明他们具备六神通。因为依靠定的成就,才能获得六神通。通过慧的成就,说明他们获得无碍解。因为依靠慧的成就,才能获得四种无碍解。应当知道,这里要表达的意思是:这些长老当中,有些人具足三明,有些人具足六神通,有些人证得无碍解。
Tathā sīlasampadāya tevijjabhāvo dassito. Sīlasampattiñhi nissāya tisso vijjā pāpuṇanti. Samādhisampadāya chaḷabhiññābhāvo. Samādhisampattiñhi nissāya chaḷabhiññā pāpuṇanti. Paññāsampadāya pabhinnapaṭisambhidābhāvo. Paññāsampadañhi nissāya catasso paṭisambhidā pāpuṇanti. Iminā tesaṃ therānaṃ keci tevijjā, keci chaḷabhiññā, keci paṭisambhidāpattāti ayamattho dassitoti veditabbaṃ.
同样地,通过戒的成就,显示他们远离了被称为沉溺欲乐的那一边;通过定的成就,显示远离了被称为自我折磨的那一边;通过慧的成就,显示他们修习中道。同样地,通过戒的成就,显示断除违犯烦恼;通过定的成就,显示断除缠缚烦恼;通过慧的成就,显示断除随眠烦恼。或者,通过戒的成就,显示净化恶行之垢;通过定的成就,显示净化渴爱之垢;通过慧的成就,显示净化邪见之垢。或者,通过彼分断,显示他们超越恶趣;通过镇伏断,显示超越欲界;通过正断,显示超越一切有。应当如此理解。
Tathā sīlasampadāya tesaṃ kāmasukhānuyogasaṅkhātassa antassa parivajjanaṃ dasseti. Samādhisampadāya attakilamathānuyogasaṅkhātassa, paññāsampadāya majjhimāya paṭipadāya sevanaṃ dasseti. Tathā sīlasampadāya tesaṃ vītikkamappahānaṃ kilesānaṃ dasseti. Samādhisampadāya pariyuṭṭhānappahānaṃ , paññāsampadāya anusayappahānaṃ dasseti. Sīlasampadāya vā duccaritasaṃkilesavisodhanaṃ, samādhisampadāya taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ, paññāsampadāya diṭṭhisaṃkilesavisodhanaṃ dasseti. Tadaṅgappahānena vā nesaṃ apāyasamatikkamo dassito. Vikkhambhanappahānena kāmadhātusamatikkamo, samucchedappahānena sabbabhavasamatikkamo dassitoti veditabbaṃ.
“已修习自身”在这里应当理解为三种修习:戒的修习、心的修习、慧的修习,因为身的修习已经包含在其中。戒的修习是修行的起点,这一点和前面所说的一样。就像狮子吼叫时,其他兽群根本受不了,更别说去战胜它了,反而是狮子吼本身就把它们压服了;同样,外道的言论面对长老们的法语根本受不了,更别说去战胜了,反而是长老们的法义把他们压服了。这是什么原因呢?因为他们宣说“一切行无常,一切行是苦,一切法无我”,还宣说“涅槃界”。从法性上来说,谁也没法把它改成别的样子,因为它是不可违逆的。这里还需要进一步说明的内容,后面会讲清楚。这样,以简略的方式,就应当理解第一首偈颂的含义。
‘‘Bhāvitattāna’’nti vā ettha sīlabhāvanā, cittabhāvanā paññābhāvanāti tisso bhāvanā veditabbā kāyabhāvanāya tadantogadhattā. Sīlabhāvanā ca paṭipattiyā ādīti sabbaṃ purimasadisaṃ . Yathā pana sīhanādaṃ pare migagaṇā na sahanti, kuto abhibhave, aññadatthu sīhanādova te abhibhavati evameva aññatitthiyavādā therānaṃ vāde na sahanti, kuto abhibhave, aññadatthu theravādāva te abhibhavanti. Taṃ kissa hetu? ‘‘Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe saṅkhārā dukkhā, sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 277-279) ‘‘nibbānadhātū’’ti ca pavattanato. Na hi dhammato sakkā kenaci aññathā kātuṃ appaṭivattanīyato. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ parato āvibhavissati. Evamettha saṅkhepeneva paṭhamagāthāya atthavibhāvanā veditabbā.
第二首偈颂则是通过显示关联的方式来阐明意义。其中,对于那些长老,作者想要宣说他们的偈颂,于是从共通的层面,依名、依姓、依功德来称赞他们,所以说“如名”等语。至于不共通的部分,则会在各首偈颂中分别显现出来。其中,“如名”是指无论什么名字,比如须菩提、大拘絺罗等,以这样的名称被人认知。“如姓”是指无论什么姓,比如乔达摩、迦叶等,以这样的族姓称呼而被人知道其出身。“如法住者”是指他们是怎样依佛法而住的——不只是停留在精通教理上,而是成为如其相应地安住于等至的人而住。或者,“如法住者”是指他们具有怎样的法、怎样安住——具有怎样的戒等法,又常常安住于天住等境界中,是怎样的安住者。“如决意”是指他们是怎样倾向的:在信胜解和慧胜解中倾向于哪一种;或者在空解脱门等中,心如何倾向于涅槃,所以叫“如决意”。因为经中说:“心倾向于涅槃的人,诸漏走向灭尽。”(《法句经》226)这两方面的含义都应理解为属于证果之前的阶段。因为在证得阿罗汉之前,确实只有上面所说的那种倾向,而不是之后。因此世尊说:
Dutiyagāthāyaṃ pana ayaṃ sambandhadassanamukhena atthavibhāvanā. Tattha yesaṃ therānaṃ gāthā sāvetukāmo, te sādhāraṇavasena nāmato gottato guṇato ca kittetuṃ ‘‘yathānāmā’’tiādi vuttaṃ. Asādhāraṇato pana tattha tattha gāthāsveva āvibhavissati. Tattha yathānāmāti yaṃyaṃnāmā, subhūti mahākoṭṭhikotiādinā nayena nāmadheyyena paññātāti attho. Yathāgottāti yaṃyaṃgottā, gotamo kassapotiādinā nayena kulapadesena yāya yāya jātiyā paññātāti attho. Yathādhammavihārinoti yādisadhammavihārino, pariyattiparamatāyaṃ aṭṭhatvā yathānurūpaṃ samāpattivihārino hutvā vihariṃsūti attho. Atha vā yathādhammavihārinoti yathādhammā vihārino ca, yādisasīlādidhammā dibbavihārādīsu abhiṇhaso viharamānā yādisavihārā cāti attho. Yathādhimuttāti yādisaadhimuttikā saddhādhimuttipaññādhimuttīsu yaṃyaṃadhimuttikā suññatamukhādīsu vā yathā yathā nibbānaṃ adhimuttāti yathādhimuttā. ‘‘Nibbānaṃ adhimuttānaṃ, atthaṃ gacchanti āsavā’’ti (dha. pa. 226) hi vuttaṃ. Ubhayañcetaṃ pubbabhāgavasena veditabbaṃ. Arahattappattito pubbeyeva hi yathāvuttamadhimuccanaṃ, na parato. Tenāha bhagavā –
“无信、忘恩负义,又断绝轮回相续的人……”等等。
‘‘Assaddho akataññū ca, sandhicchedo ca yo naro’’tiādi. (dha. pa. 97).
“如解脱”是另一种读法,意思是在慧解脱和俱分解脱当中,随各自所属的解脱类型。“有慧”是指具备三种智慧:三因结生慧、护持慧和修习慧,以这三种智慧而成为有慧者。“住于”是指依着这有慧的素质,以所获得的安适生活方式而安住。“不懈怠”是指不懒惰,在自利修行和随力利他修行中都精勤努力。
‘‘Yathāvimuttā’’ti vā pāṭho, paññāvimuttiubhatobhāgavimuttīsu yaṃyaṃvimuttikāti attho. Sappaññāti tihetukapaṭisandhipaññāya pārihārikapaññāya bhāvanāpaññāya cāti tividhāyapi paññāya paññavanto. Vihariṃsūti tāya eva sappaññatāya yathāladdhena phāsuvihāreneva vasiṃsu. Atanditāti analasā, attahitapaṭipattiyaṃ yathābalaṃ parahitapaṭipattiyañca uṭṭhānavantoti attho.
在这里,通过举出名字和姓氏,说明那些长老声名远扬、为人所知。通过举出“法住”,说明他们戒的成就和定的成就。通过“随所信解、有慧”这一句,说明慧的成就。通过“不懈怠”这一句,说明作为戒成就等根本原因的精进成就。通过“随名”这一句,说明他们名声广为流传。通过“随姓”这一句,说明他们获得随信行、随法行这样的种姓圆满。通过“随法住者”等语句,说明他们戒、定、慧、解脱、解脱知见的成就圆满。通过“不懈怠”这一句,说明如此安住于自利成就的人,如何实践利他之行。
Ettha ca pana nāmagottaggahaṇena tesaṃ therānaṃ pakāsapaññātabhāvaṃ dasseti. Dhammavihāraggahaṇena sīlasampadaṃ samādhisampadañca dasseti. ‘‘Yathādhimuttā sappaññā’’ti iminā paññāsampadaṃ . ‘‘Atanditā’’ti iminā sīlasampadādīnaṃ kāraṇabhūtaṃ vīriyasampadaṃ dasseti. ‘‘Yathānāmā’’ti iminā tesaṃ pakāsananāmataṃ dasseti. ‘‘Yathāgottā’’ti iminā saddhānusārīdhammānusārīgottasampattisamudāgamaṃ, ‘‘yathādhammavihārino’’tiādinā sīlasamādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanaṃ sampattisamudāgamaṃ, ‘‘atanditā’’ti iminā evaṃ attahitasampattiyaṃ ṭhitānaṃ parahitapaṭipattiṃ dasseti.
或者,“如名”是指显示那些长老从师长那里得到的名字,只是宣说他们的通称。“如姓”是指显示他们是善男子,通过宣说族姓的称呼。以此显示他们依信出家。“如法住者”是指显示他们的行成就,因为说明了他们具备戒律防护等。“如决意、有慧”是指显示他们的明成就,因为说明了他们证得以漏尽为最终目标的智成就。“不懈怠”是指显示获得明与行成就的方法。或者,“如名”只是显示他们广为人知的名字。“如姓”则显示后二轮的成就,因为如果没有正确的志向、过去没有积福德,随信行和随法行的种姓成就是不可能发生的。“如法住者”显示前二轮的成就,因为住在不适宜的地方、又没有善知识作为依靠,这样的殊胜功德是不可能生起的。“如决意”显示他们具足闻法成就,因为声闻弟子如果不从他人闻法,就不可能证悟真理。“有慧、不懈怠”显示前述殊胜功德不相离的原因,通过说明如理的策励来显示。
Atha vā ‘‘yathānāmā’’ti idaṃ tesaṃ therānaṃ garūhi gahitanāmadheyyadassanaṃ samaññāmattakittanato. ‘‘Yathāgottā’’ti idaṃ kulaputtabhāvadassanaṃ kulāpadesa kittanato. Tena nesaṃ saddhāpabbajitabhāvaṃ dasseti . ‘‘Yathādhammavihārino’’ti idaṃ caraṇasampattidassanaṃ sīlasaṃvarādīhi samaṅgībhāvadīpanato . ‘‘Yathādhimuttā sappaññā’’ti idaṃ nesaṃ vijjāsampattidassanaṃ āsavakkhayapariyosānāya ñāṇasampattiyā adhigamaparidīpanato. ‘‘Atanditā’’ti idaṃ vijjācaraṇasampattīnaṃ adhigamūpāyadassanaṃ. ‘‘Yathānāmā’’ti vā iminā tesaṃ pakāsananāmataṃyeva dasseti. ‘‘Yathāgottā’’ti pana iminā pacchimacakkadvayasampattiṃ dasseti. Na hi sammāappaṇihitattano pubbe ca akatapuññassa saddhānusārīdhammānusārino gottasampattisamudāgamo sambhavati. ‘‘Yathādhammavihārino’’ti iminā tesaṃ purimacakkadvayasampattiṃ dasseti. Na hi appatirūpe dese vasato sappurisūpanissayarahitassa ca tādisā guṇavisesā sambhavanti. ‘‘Yathādhimuttā’’ti iminā saddhammasavanasampadāsamāyogaṃ dasseti. Na hi paratoghosena vinā sāvakānaṃ saccasampaṭivedho sambhavati. ‘‘Sappaññā atanditā’’ti iminā yathāvuttassa guṇavisesassa abyabhicārihetuṃ dasseti ñāyārambhadassanato.
另一种解释:这里通过“如姓”这个称呼,显示那些长老具备如理作意的成就,因为具足所说的种姓,才可能生起如理作意。“如法住者”这里,通过“法住”这个说法,显示他们具备听闻正法的成就,因为离开听闻正法,就不可能有那样的状态。“如决意”这一句,显示他们已经达到究竟的法随法行。“有慧”这一句,显示他们在一切处都能保持正知而行。“不懈怠”这一句,显示他们按前面所说的方式圆满自利之后,为了给他人带来利益和安乐而修行时,内心没有疲惫不堪。同样,“如姓”这一句显示他们皈依的成就,因为这里说的是随信行者的种姓。“如法住者”这一句显示以戒蕴为首的定蕴。“如决意、有慧”这一句显示慧蕴等。皈依是声闻功德的起点,定在中间,慧在最后。这样通过显示起点、中间和终点,就把声闻的一切功德都显示出来了。
Aparo nayo – ‘‘yathāgottā’’ti ettha gottakittanena tesaṃ therānaṃ yonisomanasikārasampadaṃ dasseti yathāvuttagottasampannassa yonisomanasikārasambhavato. ‘‘Yathādhammavihārino’’ti ettha dhammavihāraggahaṇena saddhammasavanasampadaṃ dasseti saddhammasavanena vinā tadabhāvato. ‘‘Yathādhimuttā’’ti iminā matthakappattaṃ dhammānudhammapaṭipadaṃ dasseti. ‘‘Sappaññā’’ti iminā sabbattha sampajānakāritaṃ. ‘‘Atanditā’’ti iminā vuttanayena attahitasampattiṃ paripūretvā ṭhitānaṃ paresaṃ hitasukhāvahāya paṭipattiyaṃ akilāsubhāvaṃ dasseti. Tathā ‘‘yathāgottā’’ti iminā nesaṃ saraṇagamanasampadā dassitā saddhānusārīgottakittanato. ‘‘Yathādhammavihārino’’ti iminā sīlakkhandhapubbaṅgamo samādhikkhandho dassito. ‘‘Yathādhimuttā sappaññā’’ti iminā paññakkhandhādayo. Saraṇagamanañca sāvakaguṇānaṃ ādi, samādhi majjhe, paññā pariyosānanti ādimajjhapariyosānadassanena sabbepi sāvakaguṇā dassitā honti.
像这样殊胜的功德庄严,是他们通过怎样的正行道而证得的呢?为了说明这一点,便说了“于处处观察后”等话。其中,“于处处”是指在各个阿兰若、树下、山中等远离人群的寂静住处。或者说,“于处处”是指在每一次宣说优陀那等的时候。“观察后”就是遍观、彻见之后。也就是通过确定名色、把握缘,完成了见清净和度疑清净,然后依照聚思惟等次第证得第五清净,为了把行道智见清净推向顶点而精勤修观,最终触及、达到、亲自证悟。“不死之处”就是涅槃。因为涅槃自身没有死亡变易的性质,又是已证得者不再死亡的因由,其中完全没有死灭,所以叫“不死”。又因为它不与有为法混杂,而且是希求它的人应当行持的目标,所以叫“处”。“所作之终”就是所作的终点。他们所证得的圣道,是由自身的条件产生的,所以叫“所作”;而作为它最终结果的果,就是“所作之终”,也就是最上的果。另一种说法是:由条件所造作、所完成的有为法叫“所作”,从那些有为法中彻底出离的状态就是涅槃,所以涅槃叫“所作之终”。这就是“所作之终”。“观察”是指以解脱的智见来审察修行,心里确认:“我确实通过证得圣道而获得了这个圣果,证得了无为的界。”就这样以解脱智见观察圣果和涅槃。另一种说法是:通过通达四圣谛,圣者在最上果位上完成了遍知等十六种应作之事,因为已经完成、已经终结,所以叫“所作”;他们就这样观察“所作”。这里显示的是观察已断烦恼。按照前面的方式,则是显示其余的观察。这样一共显示了十九种观察。
Īdisī pana guṇavibhūti yāya sammāpaṭipattiyā tehi adhigatā, taṃ dassetuṃ ‘‘tattha tattha vipassitvā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tatthāti tesu tesu araññarukkhamūlapabbatādīsu vivittasenāsanesu. Tattha tatthāti vā tasmiṃ tasmiṃ udānādikāle. Vipassitvāti sampassitvā. Nāmarūpavavatthāpanapaccayapariggahehi diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhiyo sampādetvā kalāpasammasanādikkamena pañcamaṃ visuddhiṃ adhigantvā paṭipadāñāṇadassanavisuddhiyā matthakaṃ pāpanavasena vipassanaṃ ussukkāpetvā phusitvāti patvā sacchikatvā. Accutaṃ padanti nibbānaṃ. Tañhi sayaṃ acavanadhammattā adhigatānaṃ accutihetubhāvato ca natthi ettha cutīti ‘‘accutaṃ’’. Saṅkhatadhammehi asammissabhāvatāya tadatthikehi paṭipajjitabbatāya ca ‘‘pada’’nti ca vuccati. Katantanti katassa antaṃ. Yo hi tehi adhigato ariyamaggo, so attano paccayehi uppāditattā kato nāma. Tassa pana pariyosānabhūtaṃ phalaṃ katantoti adhippetaṃ. Taṃ katantaṃ aggaphalaṃ. Atha vā paccayehi katattā nipphāditattā katā nāma saṅkhatadhammā, tannissaraṇabhāvato katanto nibbānaṃ. Taṃ katantaṃ. Paccavekkhantāti ‘‘adhigataṃ vata mayā ariyamaggādhigamena idaṃ ariyaphalaṃ, adhigatā asaṅkhatā dhātū’’ti ariyaphalanibbānāni vimuttiñāṇadassanena paṭipattiṃ avekkhamānā. Atha vā saccasampaṭivedhavasena yaṃ ariyena karaṇīyaṃ pariññādisoḷasavidhaṃ kiccaṃ aggaphale ṭhitena nipphāditattā pariyosāpitattā kataṃ nāma, evaṃ kataṃ taṃ paccavekkhantā. Etena pahīnakilesapaccavekkhaṇaṃ dassitaṃ. Purimanayena pana itarapaccavekkhaṇānīti ekūnavīsati paccavekkhaṇāni dassitāni honti.
这里说的“此义”:其中的“此”,是指全部《长老偈》和《长老尼偈》的义理;因为主持法结集的大长老们智慧中现前流转着这些义理,对他们来说近在眼前、亲自现证,所以才这样说。“义”,是指由“我的小屋已覆盖”等偈颂所宣说的、涉及自身和他人、关联世间与出世间的道理。“已宣说”,是指以结集成偈颂的方式宣说。那些现在由我宣说、用以阐明其义的偈颂,是那些已修行圆满的长老们切身相关的,请听——应当这样连接上下文。那些大长老这样宣说时,通过彰显自己正行的偈颂,阐明教法决定能导向解脱,从而也激励他人致力于同样的正行道。具寿法库长老阐明了这个意思。应当知道,他这样阐明,就是以这些偈颂赞颂她们,并显示这些偈颂是她们话语生起的缘由,这样的安立本身就是恰当的。
Imamatthanti ettha imanti sakalo theratherīgāthānaṃ attho attano itaresañca tattha sannipatitānaṃ dhammasaṅgāhakamahātherānaṃ buddhiyaṃ viparivattamānatāya āsanno paccakkhoti ca katvā vuttaṃ. Atthanti ‘‘channā me kuṭikā’’tiādīhi gāthāhi vuccamānaṃ attūpanāyikaṃ parūpanāyikaṃ lokiyalokuttarapaṭisaṃyuttaṃ atthaṃ. Abhāsisunti gāthābandhavasena kathesuṃ, taṃdīpaniyo idāni mayā vuccamānā tesaṃ bhāvitattānaṃ gāthā attūpanāyikā suṇāthāti yojanā. Te ca mahātherā evaṃ kathentā attano sammāpaṭipattipakāsanīhi gāthāhi sāsanassa ekantaniyyānikavibhāvanena parepi tattha sammāpaṭipattiyaṃ niyojentīti etamatthaṃ dīpeti āyasmā dhammabhaṇḍāgāriko, tathā dīpento ca imāhi gāthāhi tesaṃ thomanaṃ tāsañca tesaṃ vacanassa nidānabhāvena ṭhapanaṃ ṭhānagatamevāti dassetīti daṭṭhabbaṃ.