(10) 第5品:优波离品
(10) 5. Upālivaggo
《欲受用者经》等经的注解
1-2. Kāmabhogīsuttādivaṇṇanā
91-9291-92. 第五集第一经中,“以强横手段”指以粗暴的行为。第二经中,“诸怖畏”指内心的惊恐与害怕。“诸怨”指由不善法和怨敌之人带来的敌意。“他的圣道”指与毗婆舍那同时生起的道。“此有故彼有”,意思是当无明等因存在时,行等果就存在。“由此生起故彼生起”,意思是凡是某法的俱生缘,由它生起,另一法也就随之生起。“此无故彼无”,意思是当无明等因不存在时,行等果就不存在。“由此灭故彼灭”,意思是因不再运转,果也就不再运转。
91-92. Pañcamassa paṭhame sāhasenāti sāhasiyakammena. Dutiye bhayānīti cittutrāsabhayāni. Verānīti akusalaverapuggalaverāni. Ariyo cassa ñāyoti saha vipassanāya maggo. Iti imasmiṃ sati idaṃ hotīti evaṃ imasmiṃ avijjādike kāraṇe sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti yo yassa sahajātapaccayo hoti, tassa uppādā itaraṃ uppajjati nāma. Imasmiṃ asatīti avijjādike kāraṇe asati saṅkhārādikaṃ phalaṃ na hoti. Imassanirodhāti kāraṇassa appavattiyā phalassa appavatti hoti.
《何见经》的注释
3. Kiṃdiṭṭhikasuttavaṇṇanā
93在第三经的注释中:“安立”是指他们安立了行住坐卧的威仪和言语的方式。“以少音声调御”是指被说话不多、言语适度的导师所调伏。“或依他音声之缘”是指以他人的言语为因缘。“思量”是指构想策划。“忧恼”是指陷入愁忧而失去锐气。“垂肩”是指双肩低垂、意气消沉。“以如法”是指以有理由、有因缘的言语,也就是合情合理的言说。
93. Tatiye saṇṭhāpesunti iriyāpathampi vacanapathampi saṇṭhāpesuṃ. Appasaddavinītāti appasaddena mattabhāṇinā satthārā vinītā. Paratoghosapaccayā vāti parassa vā vacanakāraṇā. Cetayitāti pakappitā. Maṅkubhūtāti domanassappattā nittejā. Pattakkhandhāti patitakkhandhā. Sahadhammenāti sahetukena kāraṇena vacanena.
《跋耆亚玛希达经》的注释
4. Vajjiyamāhitasuttavaṇṇanā
9494. 第四部经里说的“vajjiyamāhito”,是一个名叫瓦吉亚玛希多的人。“一切苦行”指所有各种难行的苦行。“一切苦行者”指所有依靠苦行的人。“粗恶活命”指从事难行苦行这种活命方式。“应呵责”指应当被呵责的。“应赞叹”指应当被赞叹的。“可调伏者”指自己没被调伏、需要别人来调伏的人。“不可施设者”指什么都施设不了的人。另一种说法:“可调伏者”指毁坏有情的人。“不可施设者”指他施设非现见的涅槃,而对于自作等范畴,他什么也施设不了。那位世尊不是“可调伏者”,因为那位世尊如此如实了知后,施设善与不善,不需要别人来调伏,也不是别人所教。又,依于那些法而施设有情,由于施设那些法,所以不是毁坏有情者,而是善调伏、善教导、调伏有情者,这是其义。并且显示他的施设正是具施设的。对于“解脱者的解脱,不善法”,是指对称为邪见的心之胜解而胜解者,不善法增长,这是就此而说。然而在教法中,以心解脱为名的解脱,只是善法的缘。
94. Catutthe vajjiyamāhitoti evaṃnāmako. Sabbaṃ tapanti sabbameva dukkarakārikaṃ. Sabbaṃ tapassinti sabbaṃ tapanissitakaṃ. Lūkhājīvinti dukkarakārikajīvikānuyogaṃ anuyuttaṃ. Gārayhanti garahitabbayuttakaṃ. Pasaṃsiyanti pasaṃsitabbayuttakaṃ. Venayikoti sayaṃ avinīto aññehi vinetabbo. Apaññattikoti na kiñci paññāpetuṃ sakkoti. Atha vā venayikoti sattavināsako. Apaññattikoti apaccakkhaṃ nibbānaṃ paññāpeti, sayaṃkatādīsu kiñci paññāpetuṃ na sakkoti. Na so bhagavā venayikoti so bhagavā evaṃ yāthāvato ñatvā kusalākusalaṃ paññāpento na aññena vinetabbo na aññasikkhito. Ye ca dhamme upādāya satto paññāpiyati, tesaṃ paññāpanato na sattavināsako, suvinīto susikkhito sattavināyakoti attho. Tassa ca paññattiyo sapaññattiyoyevāti dasseti. Vimuttiṃ vimuccato akusalā dhammāti micchādiṭṭhisaṅkhātaṃ cittassa adhimuttiṃ adhimuccato akusalā dhammā vaḍḍhanti nāma, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sāsane pana cittassa vimuttisaṅkhāto vimutti kusalānaṃyeva paccayo hoti.
《乌提亚经》的注释
5. Uttiyasuttavaṇṇanā
9595. 第五种,“他沉默不语”:因为他站在“有众生”的立场上,问了不该问的问题,所以沉默不语。“这对我来说真是最殊胜的”:我被一切问难中最高的问难所问——也就是我以所有问题中最殊胜的问题问了沙门乔达摩,他却让我失望,不作回答,想必他是没胆量、答不出来吧——为了不让自己生起这样恶劣的见解。“若是那样”:指那样生起的恶见。“边境”:因为在中部地区,城里的城墙地基等无论坚固还是薄弱,甚至完全没有,都不会有贼寇之虞。因此不取那个,而说“边境城”。“城墙根基坚固”:城墙的基础牢固;“城墙与门板合缝坚固”:城墙坚固,并且门板与门板接合处坚固;“独门”:为什么说呢?因为多门的城里,必须有许多聪明的守门人,独门则一个就够了。而如来的智慧,没有其他人能与之相比。因此为了以譬喻说明导师的智者之德,而显示只有一个守门人,所以说“独门”。“智者”:具足智慧。“精通者”:具足明达。“具慧者”:具足名为“处所相应慧”的慧。“周匝巡行之道”:名为周匝巡行的道路。“城墙接缝”:两块砖之间相离的地方;“城墙裂隙”:城墙破裂的地方。“同一个问题”:即再次以“世间是常”等的方式所问的、应被搁置的问题。并且“他以那一切世间”:这是显示他站在“有众生”的立场上,以另一种方式发问。
95. Pañcame tuṇhī ahosīti sattūpaladdhiyaṃ ṭhatvā apucchaṃ pucchatīti tuṇhī ahosi. Sabbasāmukkaṃsikaṃ vata meti mayā sabbapucchānaṃ uttamapucchaṃ pucchito samaṇo gotamo saṃsādeti no vissajjeti, nūna na visahati na sakkoti vissajjetunti evaṃ pāpikaṃ diṭṭhiṃ mā paṭilabhīti. Tadassāti taṃ evaṃ uppannaṃ diṭṭhigataṃ bhaveyya. Paccantimanti yasmā majjhimadese nagarassa uddhāpādīni thirāni vā hontu dubbalāni vā, sabbaso vā pana mā hontu, corāsaṅkā na hoti. Tasmā taṃ aggahetvā ‘‘paccantimaṃ nagara’’nti āha. Daḷhuddhāpanti thirapākārapādaṃ. Daḷhapākāratoraṇanti thirapākārañceva thirapiṭṭhisaṅghāṭañca. Ekadvāranti kasmā āha? Bahudvārasmiñhi nagare bahūhi paṇḍitadovārikehi bhavitabbaṃ, ekadvāre ekova vaṭṭati. Tathāgatassa ca paññāya añño sadiso natthi. Tasmā satthu paṇḍitabhāvassa opammatthaṃ ekaṃyeva dovārikaṃ dassetuṃ ‘‘ekadvāra’’nti āha. Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Byattoti veyyattiyena samannāgato. Medhāvīti ṭhānuppattiyapaññāsaṅkhātāya medhāya samannāgato. Anupariyāyapathanti anupariyāyanāmakaṃ maggaṃ. Pākārasandhinti dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānaṃ. Pākāravivaranti pākārassa chinnaṭṭhānaṃ. Tadevetaṃ pañhanti taṃyeva ‘‘sassato loko’’tiādinā nayena puṭṭhaṃ ṭhapanīyapañhaṃ punapi pucchi. Sabbo ca tena lokoti sattūpaladdhiyaṃyeva ṭhatvā aññenākārena pucchatīti dasseti.
6. 《果咖努达经》的注释
6. Kokanudasuttavaṇṇanā
96第六部中,“造作前导”:指造作出与先前相似的、没有水的状态。“这里是什么,贤友?”:意思是“贤友,这里指的是什么?”“贤友,所谓‘见’”:指所有一切,也就是六十二种见。“所谓‘见处’”:如“诸蕴是见处,无明也是,触也是,想也是,寻也是,不如理作意也是,恶友也是,从他闻也是”——所有这一切,即八种见处,称为见的生起原因。“见之依处”:指诸见的依止处;正是依止它、受它支配之后而生起见,所以得此名。“见之现起”:如所说——“什么是十八种见之现起?即见、恶见、见林、见荒漠、见扭曲、见动乱、见结、见箭、见障碍、见系缚、见束缚、见悬崖、见随眠、见热恼、见燃烧、见缠、见取、见著、见执取。这便是十八种见之现起。”像这样所说,就是见之现起。“生起”:这是“见处”的同义词。因为有一说:“诸蕴是以依止生起的意义,成为见的缘。”一切应详说。而“见之根除”,是指入流道,因为它能根除一切见。“那一切”:那一切我全都了知。“我说什么呢”:我因为什么缘故而要说呢?
96. Chaṭṭhe pubbāpayamānoti pubbasadisāni nirudakāni kurumāno. Kvettha, āvusoti ko ettha, āvuso. Yāvatā, āvuso, diṭṭhīti yattikā dvāsaṭṭhividhāpi diṭṭhi nāma atthi. Yāvatā diṭṭhiṭṭhānanti ‘‘khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi, phassopi, saññāpi, vitakkopi ayonisomanasikāropi, pāpamittopi , paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti evaṃ yattakaṃ aṭṭhavidhampi diṭṭhiṭṭhānaṃ diṭṭhikāraṇaṃ nāma atthi. Diṭṭhādhiṭṭhānanti diṭṭhīnaṃ adhiṭṭhānaṃ, adhiṭhatvā adhibhavitvā pavattāya diṭṭhiyā etaṃ nāmaṃ. Diṭṭhipariyuṭṭhānanti ‘‘katamāni aṭṭhārasa diṭṭhipariyuṭṭhānāni? Yā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāraṃ diṭṭhivisūkaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ diṭṭhisallaṃ diṭṭhisambādho diṭṭhipalibodho diṭṭhibandhanaṃ diṭṭhipapāto diṭṭhānusayo diṭṭhisantāpo diṭṭhipariḷāho diṭṭhigantho diṭṭhupādānaṃ diṭṭhābhiniveso diṭṭhiparāmāso. Imāni aṭṭhārasa diṭṭhipariyuṭṭhānānī’’ti evaṃ vuttaṃ diṭṭhipariyuṭṭhānaṃ. Samuṭṭhānanti diṭṭhiṭṭhānasseva vevacanaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘khandhā paccayo diṭṭhīnaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhenā’’ti (paṭi. ma. 1.124) sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Sotāpattimaggo pana diṭṭhisamugghāto nāma sabbadiṭṭhīnaṃ samugghātakattā. Tamahanti taṃ sabbaṃ ahaṃ jānāmi. Kyāhaṃ vakkhāmīti kiṃkāraṇā ahaṃ vakkhāmi.
《应供经》等的注释
7-8. Āhuneyyasuttādivaṇṇanā
97-98第七项中,“有正见”指具如实见者。第八项中,“善于处理诤事的生起与平息”指把握四种诤事的根源,以平息的方式善于生起与平息。
97-98. Sattame sammādiṭṭhikoti yāthāvadiṭṭhiko. Aṭṭhame adhikaraṇasamuppādavūpasamakusaloti catunnaṃ adhikaraṇānaṃ mūlaṃ gahetvā vūpasamena samuppādavūpasamakusalo hoti.
9. 《优波离经》的注释
9. Upālisuttavaṇṇanā
99第九,“难以成就”:意思是很难做到、很难承受,福德浅薄的人没办法深入进去。“阿兰若、林野”:就是阿兰若和林野。通过修成阿兰若支而成为阿兰若;越过村落边界之后,因为是人迹不到的地方,所以叫林野。“边远”:就是边缘、极远的地方。“远离难行”:身的远离很难做到。“难以乐住”:不容易在那里感到快乐。“在独处时”:就是独自一人的状态。这说明什么?即使做到了身的远离,心在那里也很难感到快乐,因为世间就是喜欢成双成对。“夺其心”:像夺取一样,像吞没一样。“心”:就是心。“未得定者”:就是未得近行定或安止定的人。这说明什么?这样的比丘,被草叶、树叶、鹿等种种可怕的声音扰乱,那些林野夺其心。 “沉没”:被欲寻沉没。“浮躁”:被嗔恚、害寻向上浮动。
99. Navame durabhisambhavānīti sambhavituṃ dukkhāni dussahāni, na sakkā appesakkhehi ajjhogāhitunti vuttaṃ hoti. Araññavanapatthānīti araññāni ca vanapatthāni ca. Āraññakaṅganipphādanena araññāni, gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānabhāvena vanapatthāni. Pantānīti pariyantāni atidūrāni. Dukkaraṃ pavivekanti kāyaviveko dukkaro. Durabhiramanti abhiramituṃ na sukaraṃ. Ekatteti ekībhāve. Kiṃ dasseti? Kāyaviveke katepi tattha cittaṃ abhiramāpetuṃ dukkaraṃ. Dvayaṃdvayārāmo hi ayaṃ lokoti. Haranti maññeti haranti viya ghasanti viya. Manoti cittaṃ. Samādhiṃ alabhamānassāti upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā alabhantassa . Kiṃ dasseti? Īdisassa bhikkhuno tiṇapaṇṇamigādisaddehi vividhehi ca bhīsanakehi vanāni cittaṃ vikkhipanti maññeti. Saṃsīdissatīti kāmavitakkena saṃsīdissati. Uplavissatīti byāpādavihiṃsāvitakkehi uddhaṃ plavissati.
洗耳游戏,就是以洗耳朵来玩。洗背游戏,就是以洗背来玩。其中,用象鼻取水,浇到两只耳朵上,这叫洗耳游戏;浇到背上,这叫洗背游戏。找到立足处,就是获得依靠。我算什么,象王又算什么——我算什么,象王算什么,我也是畜生道,它也是,我也有四只脚,它也有,我们两个难道不是完全一样的吗?
Kaṇṇasaṃdhovikanti kaṇṇe dhovantena kīḷitabbaṃ. Piṭṭhisaṃdhovikanti piṭṭhiṃ dhovantena kīḷitabbaṃ. Tattha udakaṃ soṇḍāya gahetvā dvīsu kaṇṇesu āsiñcanaṃ kaṇṇasaṃdhovikā nāma, piṭṭhiyaṃ āsiñcanaṃ piṭṭhisaṃdhovikā nāma. Gādhaṃ vindatīti patiṭṭhaṃ labhati. Ko cāhaṃ ko ca hatthināgoti ahaṃ ko, hatthināgo ko, ahampi tiracchānagato, ayampi, mayhampi cattāro pādā, imassapi, nanu ubhopi mayaṃ samasamāti.
弯钩:是小孩们玩的小犁。拍板:是用长棍敲打短棍的游戏。翻筋斗:是连续翻滚的游戏,说的是在空中抓住棍子,或者在地上用头顶着,上下翻转着玩。风车:是用棕榈叶等做成的、靠风吹转动旋转的轮子。叶管:称为叶管,用它来量沙子等东西玩耍。车:是小车,也就是小战车。弓:就是小弓。
Vaṅkakanti kumārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ. Ghaṭikanti dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷaṃ. Mokkhacikanti saṃparivattakakīḷaṃ, ākāse daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷanti vuttaṃ hoti. Ciṅgulakanti tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ. Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷi, tāya vālukādīni minantā kīḷanti. Rathakanti khuddakarathaṃ. Dhanukanti khuddakadhanumeva.
这里“Idha kho pana vo”中的“vo”只是个虚词,没有实际意义,整句的意思就是“Idha kho pana”,即“在这里”。在“Iṅgha tvaṃ, upāli, saṅghe viharāhi”这句里,“iṅgha”是表示催促的虚词。导师用这话催促长老,是为了让他住在僧团中而劝他,不允许他住在阿兰若。为什么?据说,住在阿兰若处的人只能完成“住持”的义务,不能完成“学业”的义务。而住在僧团中的人,则能完成这两种义务,证得阿罗汉果,并且会成为律藏中的顶尖人物。于是导师看到这样的利益:我要在众人中宣说这位比丘前世的誓愿和宿世的奉献,然后把他安立在持律者中的最高位。正因为看到这个意义,导师才不允许长老住阿兰若。第十,其义自明。
Idha kho pana voti ettha voti nipātamattaṃ, idha kho panāti attho. Iṅgha tvaṃ, upāli, saṅghe viharāhīti ettha iṅghāti codanatthe nipāto. Tena theraṃ saṅghamajjhe vihāratthāya codeti, nāssa araññavāsaṃ anujānāti. Kasmā? Araññasenāsane vasato kirassa vāsadhurameva pūrissati, na ganthadhuraṃ. Saṅghamajjhe vasanto pana dve dhurāni pūretvā arahattaṃ pāpuṇissati, vinayapiṭake ca pāmokkho bhavissati. Athassāhaṃ parisamajjhe pubbapatthanaṃ pubbābhinīhārañca kathetvā imaṃ bhikkhuṃ vinayadharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapessāmīti imamatthaṃ passamāno satthā therassa araññavāsaṃ nānujānīti. Dasamaṃ uttānatthamevāti.
第三五十经篇
3. Tatiyapaṇṇāsakaṃ