1-3.《车乘经》等的注释巴利
1-3. Vāhanasuttādivaṇṇanā
81-83 81-83. 第四品第一经中,“以破除界限者”是指破除烦恼的界限之后,成为没有界限的人。第二经的意思很浅显。第三经中,“不侍奉”是指不亲近承事。巴利
81-83. Catutthassa paṭhame vimariyādīkatenāti kilesamariyādaṃ bhinditvā vimariyādaṃ katena. Dutiyaṃ uttānatthameva. Tatiye no ca payirupāsitāti na upaṭṭhāti.
4. 《记说经》的注释巴利
4. Byākaraṇasuttavaṇṇanā
84 84. 在第四项中,“入禅者、等至善巧者”是指既具足诸禅那、又擅长等至的人。“荒芜”是指空无的状态。“觅择”是指对功德的拣择,也就是无功德的状态。或者,就像进入了名叫“荒芜”的森林、名叫“觅择”的大丛林一样。“非福”是指不增长。“消亡”是指毁灭。“非福与消亡”是指不增长与毁灭。“为什么”是指以什么原因。巴利
84. Catutthe jhāyī samāpattikusaloti jhānehi ca sampanno samāpattiyañca cheko. Irīṇanti tucchabhāvaṃ. Vicinanti guṇavicinataṃ nigguṇabhāvaṃ. Atha vā irīṇasaṅkhātaṃ araññaṃ vicinasaṅkhātaṃ mahāgahanañca āpanno viya hoti. Anayanti avaḍḍhiṃ. Byasananti vināsaṃ. Anayabyasananti avaḍḍhivināsaṃ. Kiṃ nu khoti kena kāraṇena.
第五至第六经,即《夸耀经》等的注释巴利
5-6. Katthīsuttādivaṇṇanā
85-86 85-86. 在第五经中,“夸耀者、极度夸耀者”:是指有夸耀习性、有极度夸耀习性的人,也就是公开地夸耀。“不是持续去做的人”:是指不能持续不断地去做的人。在第六经中,“增上慢者”:是指对尚未证得的(境界),却带着已证得的傲慢,具足这种傲慢。“增上慢谛”:是指把已生起的傲慢当作真实而说。巴利
85-86. Pañcame katthī hoti vikatthīti katthanasīlo hoti vikatthanasīlo, vivaṭaṃ katvā katheti. Na santatakārīti na satatakārī. Chaṭṭhe adhimānikoti anadhigate adhigatamānena samannāgato. Adhimānasaccoti adhigatamānameva saccato vadati.
第7经 不可爱经的注释巴利
7. Nappiyasuttavaṇṇanā
87 第七经注释:“是诤事者”,就是制造诤事的人。“不是为了可亲”,就是不是为了变得可爱。“不是为了可敬”,就是不是为了变得可敬。“不是为了沙门性”,就是不是为了沙门法的状态。“不是为了合一”,就是不是为了无间隔地亲密相处。“对诸法没有倾听的本性”,就是对九种出世间法,没有倾听的本性,没有领受的本性。“不是独处”,就是不是独居禅坐的人。“诳”,就是诡诈的状态。“伪”,就是虚伪的状态。“曲”,就是不正直的状态。“邪”,就是歪曲的状态。巴利
87. Sattame adhikaraṇiko hotīti adhikaraṇakārako hoti. Na piyatāyāti na piyabhāvāya. Na garutāyāti na garubhāvāya. Nasāmaññāyāti na samaṇadhammabhāvāya. Na ekībhāvāyāti na nirantarabhāvāya. Dhammānaṃ na nisāmakajātikoti navannaṃ lokuttaradhammānaṃ na nisāmanasabhāvo na upadhāraṇasabhāvo. Na paṭisallānoti na paṭisallīno. Sāṭheyyānīti saṭhabhāvo. Kūṭeyyānīti kūṭabhāvo. Jimheyyānīti na ujubhāvā. Vaṅkeyyānīti vaṅkabhāvā.
第八部《辱骂者经》的注释巴利
8. Akkosakasuttavaṇṇanā
88 第八偈中,“辱骂者、恶口者、诽谤圣者、同梵行者”:这里“同梵行者”这个词要和“辱骂者”“恶口者”搭配起来理解,也就是“辱骂同梵行者、恶口同梵行者”。如果有人心里想“我要断掉诸圣者的功德”,用最重的罪来诽谤,那就叫作“诽谤圣者”。“正法不得清净”:由三学所组成的教法正法,在这类人那里得不到清净。“因病而苦”:这里要理解为,疾病由于使人陷入难以活命的状态,所以疾病本身就是病苦。巴利
88. Aṭṭhame akkosakaparibhāsako ariyūpavādī sabrahmacārinanti ettha sabrahmacāripadaṃ akkosakaparibhāsakapadehi yojetabbaṃ ‘‘akkosako sabrahmacārīnaṃ, paribhāsako sabrahmacārīna’’nti. Ariyānaṃ pana guṇe chindissāmīti antimavatthunā upavadanto ariyūpavādī nāma hoti. Saddhammassa na vodāyantīti sikkhāttayasaṅkhātā sāsanasaddhammā assa vodānaṃ na gacchanti. Rogātaṅkanti ettha rogova kicchājīvitabhāvakaraṇena ātaṅkoti veditabbo.
第9篇 拘迦利经的注释巴利
9. Kokālikasuttavaṇṇanā
89 第九偈中“拘迦利比丘前往世尊处”:这位拘迦利是谁?又为什么前来?据说,他是拘迦利地区拘迦利城中拘迦利长者之子,出家后住在父亲所建的寺院里,名叫小拘迦利,并不是提婆达多的弟子。提婆达多的弟子是那位婆罗门之子,名叫大拘迦利。那时,世尊住在舍卫城,两位上首弟子带着约五百位比丘在各地云游。临近雨安居时,他们想找个安静的地方独住,便让那些比丘离开,自己拿着钵和衣,来到那个地区的城市,进入寺院。在那里,拘迦利为他们做了各种服侍。他们也和他亲切交谈,然后说:“贤友,我们要在这里住三个月,请不要告诉任何人。”得到他的承诺后,便住了下来。住满之后,在自恣日举行自恣,然后对拘迦利说:“贤友,我们要走了。”拘迦利说:“贤友,今天再住一天,明天再走吧。”第二天,他进城对人们说:“贤友们,你们竟然不知道两位上首弟子来到这里住着,也没有人用资具邀请供养他们。”城里人问:“尊者,长老们在哪里?您为什么不告诉我们?”他说:“贤友们,告诉了又有什么用?你们没看见两位比丘正坐在长老的座位上吗?他们就是上首弟子。”他们立即聚集起来,收集了酥油、糖蜜等物以及做衣的布料。巴利
89. Navame kokāliko bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkamīti koyaṃ kokāliko, kasmā ca upasaṅkami? Ayaṃ kira kokālikaraṭṭhe kokālikanagare kokālikaseṭṭhissa putto pabbajitvā pitarā kārite vihāre vasati cūḷakokālikoti nāmena, na pana devadattassa sisso. So hi brāhmaṇaputto mahākokāliko nāma. Bhagavati pana sāvatthiyaṃ viharante dve aggasāvakā pañcamattehi bhikkhusatehi saddhiṃ janapadacārikaṃ caramānā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya vivekavāsaṃ vasitukāmā te bhikkhū uyyojetvā attano pattacīvaramādāya tasmiṃ janapade taṃ nagaraṃ patvā vihāraṃ agamiṃsu. Tattha nesaṃ kokāliko vattaṃ akāsi. Tepi tena saddhiṃ sammoditvā, ‘‘āvuso, mayaṃ idha temāsaṃ vasissāma, mā no kassaci ārocesī’’ti paṭiññaṃ gahetvā vasiṃsu. Vasitvā pavāraṇādivase pavāretvā ‘‘gacchāma mayaṃ, āvuso’’ti kokālikaṃ āpucchiṃsu. Kokāliko ‘‘ajja, āvuso, ekadivasaṃ vasitvā sve gamissathā’’ti vatvā dutiyadivase nagaraṃ pavisitvā manusse āmantesi – ‘‘āvuso, tumhe dve aggasāvake idha āgantvā vasamānepi na jānātha, na te koci paccayenapi nimantetī’’ti. Nagaravāsino ‘‘kahaṃ, bhante, therā, kasmā no nārocayitthā’’ti? Kiṃ, āvuso, ārocitena, kiṃ na passatha dve bhikkhū therāsane nisīdante, ete aggasāvakāti. Te khippaṃ sannipatitvā sappiphāṇitādīni ceva cīvaradussāni ca saṃhariṃsu.
拘迦利心想:“两位上首弟子极为少欲,他们不会接受这种由教唆之言得来的供养。如果不接受,他们就会说‘给住寺的人吧’。”于是他拿着那些供养,去了长老们那里。长老们一见到,就拒绝说:“这些资具既不适合我们,也不适合拘迦利。”说完就离开了。拘迦利心想:“他们自己不肯接受,竟然也不让我转交,就这么走了!”于是生起了怨恨。长老们则前往世尊那里,礼敬世尊后,又带着自己的随从比丘继续在各地游行,渐渐回到了那个地区的同一座城市。城里人认出了长老们,便连同资具一起备好布施,在城中央搭起棚子,做了布施,并把资具奉给长老们。长老们把这些交给了比丘僧团。拘迦利看到后,心想:“他们以前是少欲的,现在却变成了多欲,恐怕以前那少欲、知足、远离的样子都是装出来的吧。”于是他走到长老们面前,说:“贤友,你们以前看起来是少欲的,现在却成了恶比丘!”然后他想:“我要从根本上摧毁他们的立足之处。”于是急忙出发,前往世尊那里。应当知道,这就是这位拘迦利,也是他前来的原因。巴利
Kokāliko cintesi – ‘‘paramappicchā aggasāvakā payuttavācāya uppannalābhaṃ na sādiyissanti, asādiyantā ‘āvāsikassa dethā’ti vakkhantī’’ti taṃ lābhaṃ gāhāpetvā therānaṃ santikaṃ agamāsi. Therā disvāva ‘‘ime paccayā neva amhākaṃ, na kokālikassa kappantī’’ti paṭikkhipitvā pakkamiṃsu. Kokāliko ‘‘kathañhi nāma sayaṃ aggaṇhantā mayhampi adāpetvā pakkamissantī’’ti āghātaṃ uppādesi . Tepi bhagavato santikaṃ gantvā bhagavantaṃ vanditvā puna attano parisaṃ ādāya janapadacārikaṃ carantā anupubbena tasmiṃ raṭṭhe tameva nagaraṃ paccāgamiṃsu. Nāgarā there sañjānitvā saha parikkhārehi dānaṃ sajjetvā nagaramajjhe maṇḍapaṃ katvā dānaṃ adaṃsu, therānañca parikkhāre upanāmesuṃ. Therā bhikkhusaṅghassa niyyādayiṃsu. Taṃ disvā kokāliko cintesi – ‘‘ime pubbe appicchā ahesuṃ, idāni pāpicchā jātā, pubbepi appicchasantuṭṭhapavivittasadisāva maññe’’ti there upasaṅkamitvā, ‘‘āvuso, tumhe pubbe appicchā viya, idāni pana pāpabhikkhū jātatthā’’ti vatvā ‘‘mūlaṭṭhāneyeva nesaṃ patiṭṭhaṃ bhindissāmī’’ti taramānarūpo nikkhamitvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Ayamesa kokāliko, iminā ca kāraṇena upasaṅkamīti veditabbo.
世尊看见他急匆匆地赶来,当下观察便知道:“这个人来是想辱骂上首弟子的,能不能阻止呢?”接着他又观察到:“阻止不了,他是冒犯了长老们之后才来的,必定会投生到红莲地狱。”为了让“世尊听到有人诽谤舍利弗和目犍连却不加以制止”这种议论得以澄清,同时也为了显示诽谤圣者的极大过患,世尊说了三遍“莫作是说”。其中,“莫作是说”的意思是:不要那样说。“可信的”:使人因信心而来、能引发净信,或者说他的话值得相信。“应信赖的”:他的话值得信赖。巴利
Bhagavā taṃ turitaturitaṃ āgacchantaṃ disvāva āvajjento aññāsi ‘‘ayaṃ aggasāvake akkositukāmo āgato, sakkā nu kho paṭisedhetu’’nti. Tato ‘‘na sakkā paṭisedhetuṃ, theresu aparajjhitvā āgato, ekaṃsena pana padumaniraye nibbattissatī’’ti disvā ‘‘sāriputtamoggallānepi nāma garahantaṃ sutvā na nisedhetī’’ti vādamocanatthaṃ ariyūpavādassa ca mahāsāvajjabhāvadassanatthaṃ mā hevanti tikkhattuṃ paṭisedhesi. Tattha mā hevanti mā evaṃ abhaṇi. Saddhāyikoti saddhāya āgamakaro pasādāvaho, saddhātabbavacano vā. Paccayikoti pattiyāyitabbavacano.
他离开了:他被业的力量推动着,就离开了。因为业一旦得到机会,就没办法阻挡。离去后不久:是说他在离开之后没过多久。整个身体都布满了:连一根毫毛尖那么大的空隙都没有留下,全身的骨头都被冲破,生出来的疮遍布了整个身体。然而,因为佛陀威神力的缘故,那样的业在佛陀面前无法产生果报,只有当他刚离开佛陀视线所及的范围时,才会产生果报,所以他离开后不久,疮就冒了出来。像小豆那么大:是说像鹰嘴豆那么大。像嫩木瓜那么大:是说像嫩木瓜那么大。裂开了:是说破裂了。那些疮破裂之后,整个身体就像熟透的波罗蜜果一样。他凭着这熟透般的身体,躺在迦兰陀竹林的芭蕉叶上,就像一条被毒吞噬的鱼躺在那里。那时,为了听法而来的人们纷纷说道:呸,拘迦利迦,呸,拘迦利迦,你做了不该做的事,你正是因为自己的嘴,才遭逢了灾祸与毁灭。听了他们的声音,护法天神们也加以呵责,从护法天神到虚空天神,如此层层传上去,直到色究竟天,一致生起了呵责。巴利
Pakkāmīti kammānubhāvena codiyamāno pakkāmi. Okāsakatañhi kammaṃ na sakkā paṭibāhituṃ. Acirapakkantassāti pakkantassa sato nacireneva. Sabbo kāyo phuṭo ahosīti kesaggamattampi okāsaṃ avajjetvā sakalasarīraṃ aṭṭhīni bhinditvā uggatāhi pīḷakāhi ajjhotthaṭaṃ ahosi. Yasmā pana buddhānubhāvena tathārūpaṃ kammaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve vipākaṃ dātuṃ na sakkoti, dassanūpacāre vijahitamatte deti, tasmā tassa acirapakkantassa pīḷakā uṭṭhahiṃsu. Kalāyamattiyoti caṇakamattiyo. Beluvasalāṭukamattiyoti taruṇabeluvamattiyo. Pabhijjiṃsūti bhijjiṃsu. Tāsu bhinnāsu sakalasarīraṃ panasapakkaṃ viya ahosi. So pakkena gattena jetavanadvārakoṭṭhake visagilito maccho viya kadalipattesu nipajji. Atha dhammassavanatthaṃ āgatāgatā manussā ‘‘dhi kokālika, dhi kokālika, ayuttamakāsi, attanoyeva mukhaṃ nissāya anayabyasanaṃ pattosī’’ti āhaṃsu. Tesaṃ saddaṃ sutvā ārakkhadevatā dhikkāramakaṃsu, ārakkhadevatānaṃ ākāsadevatāti iminā upāyena yāva akaniṭṭhabhavanā ekadhikkāro udapādi.
都罗:拘迦利的亲教师名叫都罗长老,他证得不还果后,投生到了梵天界。从地居天神开始,他辗转听到那传到梵天界的声音:“拘迦利做了不该做的事,用根本重罪诬蔑上首弟子。”他心想:“别让这个可怜人在我眼前毁掉,我要去教导他,让他对长老们生起净信。”于是前来,站在他面前。针对这件事,经文才说“都罗独梵天”。可爱的:就是戒行可爱可亲。朋友,你是谁?这是拘迦利坐着,睁开红肿的眼睛这样说的。看看你犯了多少错:意思是你犯了那么多过失,连自己额头上那个大肿疮都看不见,却以为能用芥子那么大的小疮来指责我。巴利
Turūti kokālikassa upajjhāyo turutthero nāma anāgāmiphalaṃ vatvā brahmaloke nibbatto. So bhummaṭṭhadevatā ādiṃ katvā ‘‘ayuttaṃ kokālikena kataṃ aggasāvake antimavatthunā abbhācikkhantenā’’ti paramparāya brahmalokasampattaṃ taṃ saddaṃ sutvā ‘‘mā mayhaṃ passantasseva varāko nassi, ovadissāmi naṃ theresu cittappasādatthāyā’’ti āgantvā tassa purato aṭṭhāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘turū paccekabrahmā’’ti. Pesalāti piyasīlā. Kosi tvaṃ, āvusoti nisinnakova kabarakkhīni ummīletvā evamāha. Passa yāvañca te idaṃ aparaddhati yattakaṃ tayā aparaddhaṃ, attano nalāṭe mahāgaṇḍaṃ apassanto sāsapamattāya pīḷakāya maṃ codetabbaṃ maññasīti āha.
这时,他明白:“这个拘迦利已经落入邪见,就像吞了毒药一样,谁的话都不会听。”于是对他说了“人的损失”等偈颂。其中,“斧头”指像斧头一样粗恶的言语。“砍断”指从被称为善根的根上切断。“应受谴责的人”指破戒、应当受到谴责的人。“他称赞”指把对方看作最上的人,说他是漏已尽者。“或者谴责应受称赞的人”指对应当受称赞的漏已尽者,以根本罪来指责,说“这个人是破戒的”。“他用嘴谈论不幸”指他用嘴谈论那个罪过。“因那不幸”指由于那个罪过,他得不到快乐。因为称赞应受谴责的人和谴责应受称赞的人,果报是一样的。巴利
Atha naṃ ‘‘adiṭṭhippatto ayaṃ kokāliko, gilitaviso viya na kassaci vacanaṃ na karissatī’’ti ñatvā purisassa hītiādimāha. Tattha kuṭhārīti kuṭhārisadisā pharusavācā. Chindatīti kusalamūlasaṅkhāte mūleyeva nikantati. Nindiyanti ninditabbaṃ dussīlapuggalaṃ. Pasaṃsatīti uttamatthe sambhāvetvā khīṇāsavoti vadati. Taṃ vā nindati yo pasaṃsiyoti yo vā pasaṃsitabbo khīṇāsavo, taṃ antimavatthunā codento ‘‘dussīlo aya’’nti vadati. Vicināti mukhena so kalinti so taṃ aparādhaṃ mukhena vicināti nāma. Kalinātenāti tena aparādhena sukhaṃ na vindati. Nindiyapasaṃsāya hi pasaṃsiyanindāya ca samakova vipāko.
就算把全部家产连同自己一起输在赌桌上,这种过失也算不上什么。但如果有人对善逝——也就是那些真正走在正道上的人——起了恶心,那么这种心的染污,比起前面那种损失,就严重得多了。巴利
Sabbassāpi sahāpi attanāti sabbena sakena dhanenapi attanāpi saddhiṃ yo akkhesu dhanaparājayo nāma, ayaṃ appamattako aparādho. Yo sugatesūti yo pana sammaggatesu puggalesu cittaṃ dūseyya, ayaṃ cittapadosova tato kalito mahantataro kali.
现在要说明它更加严重的程度,所以说了“十万”等话。其中,“十万”是按尼罗部陀的算法算出的十万。“三十六”是另外三十六个尼罗部陀。“以及五”是按阿部陀的算法算出的五个阿部陀。“凡诽谤圣者”:意思是,凡是诽谤圣者而堕入地狱的人,在那里寿命的量就是这么多。巴利
Idāni tassa mahantatarabhāvaṃ dassento sataṃ sahassānantiādimāha. Tattha sataṃ sahassānanti nirabbudagaṇanāya satasahassañca. Chattiṃsatīti aparāni chattiṃsati nirabbudāni. Pañca cāti abbudagaṇanāya pañca abbudāni. Yamariyagarahīti yaṃ ariye garahanto nirayaṃ upapajjati, tattha ettakaṃ āyuppamāṇanti attho.
亲教师离去后,他就死了。“红莲地狱”并不是另外有一个叫红莲地狱的地狱,而是在阿鼻大地狱里,按红莲的数量计算应当受苦的地方投生。巴利
Kālamakāsīti upajjhāye pakkante kālaṃ akāsi. Padumanirayanti pāṭiyekko padumanirayo nāma natthi, avīcimahānirayasmiṃyeva pana padumagaṇanāya paccitabbe ekasmiṃ ṭhāne nibbatti.
所谓“二十佉梨量”是这样算的:以摩揭陀的钵陀来算,四钵陀为(憍萨罗国的)一钵陀,而在憍萨罗国,一钵陀就是(摩揭陀的)一个钵陀。以这个钵陀来算,四钵陀为一阿罗迦,四阿罗迦为一徒卢那,四徒卢那为一摩尼迦,四摩尼迦为一佉梨;由这个佉梨,二十佉梨就是“二十佉梨量”。“胡麻车”是指摩揭陀人用细胡麻装满的一车。“阿浮陀地狱”并不是另外有一个叫阿浮陀的地狱,只是在阿鼻地狱里,按阿浮陀的数目来计算应受苦报的地方,这才叫这个名字。尼罗浮陀等也是同样的道理。巴利
Vīsatikhārikoti māgadhakena patthena cattāro patthā, kosalaraṭṭhe eko pattho hoti. Tena patthena cattāro patthā āḷhakaṃ , cattāri āḷhakāni doṇaṃ, catudoṇā mānikā, catumānikā khārī, tāya khāriyā vīsatikhāriko. Tilavāhoti māgadhakānaṃ sukhumatilānaṃ tilasakaṭaṃ. Abbudo nirayoti abbudo nāma pāṭiyekko nirayo natthi, avīcimhiyeva pana abbudagaṇanāya paccitabbaṭṭhānassetaṃ nāmaṃ. Nirabbudādīsupi eseva nayo.
这里的年数计算也应当这样理解:就像一百个十万是一俱胝,同样,一百个十万俱胝叫一巴俱胝,一百个十万巴俱胝叫一俱胝巴俱胝,一百个十万俱胝巴俱胝叫一那由他,一百个十万那由他叫一尼那由他,一百个十万尼那由他叫一阿浮陀,再往后二十倍叫尼罗浮陀。这个算法在所有地方都一样。第十经应当按前面所说的方式来了知。其余各处文义都很清楚。巴利
Vassagaṇanāpi panettha evaṃ veditabbā – yatheva hi sataṃ satasahassāni koṭi hoti, evaṃ sataṃ satasahassakoṭiyo pakoṭi nāma hoti, sataṃ satasahassapakoṭiyo koṭipakoṭi nāma, sataṃ satasahassakoṭipakoṭiyo nahutaṃ, sataṃ satasahassanahutāni ninnahutaṃ, sataṃ satasahassaninnahutāni ekaṃ abbudaṃ, tato vīsatiguṇaṃ nirabbudaṃ, esa nayo sabbatthāti. Dasamaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.