第3品 众生住处品
3. Sattāvāsavaggo
《三处经》的注释
1. Tiṭhānasuttavaṇṇanā
2121. 第三品第一经中,“北俱卢人”指北俱卢洲的居民。“胜过”指压过、超胜,成为更殊胜、更优胜的。“无我所”指没有渴爱,不过注释书里说的是“没有痛苦”。“无执取”指没有“这是我的”这种执取。“寿量决定”:因为他们的寿命是固定的,正好一千岁;投生去处也是固定的,死后只生到天界。“具念”:天人们因为一味快乐,念不能稳固;地狱众生因为一味痛苦,念也不能稳固。而这些人苦乐交杂,所以念能稳固。“此处有梵行住”:因为佛陀和独觉佛都出现在赡部洲,所以由八支圣道所成的梵行生活,也只有在
这里才有。
21. Tatiyassa paṭhame uttarakurukāti uttarakuruvāsino. Adhiggaṇhantīti adhibhavanti, adhikā visiṭṭhā jeṭṭhakā honti. Amamāti nittaṇhā. Aṭṭhakathāyaṃ pana niddukkhāti vuttaṃ. Apariggahāti ‘‘idaṃ mayha’’nti pariggaharahitā. Niyatāyukāti tesañhi nibaddhaṃ āyu vassasahassameva, gatipi nibaddhā, tato cavitvā saggeyeva nibbattanti. Satimantoti devatānañhi ekantasukhitāya sati thirā na hoti, nerayikānaṃ ekantadukkhitāya. Imesaṃ pana vokiṇṇasukhadukkhattā sati thirā hoti. Idha brahmacariyavāsoti jambudīpe buddhapaccekabuddhānaṃ uppajjanato aṭṭhaṅgikamaggabrahmacariyavāsopi idheva hoti.
第4经 劣马经的注释
2. Assakhaḷuṅkasuttavaṇṇanā
22第二部经里说“具足速度”,是指脚力好、跑得快。“不具足色泽”,是指身体相貌不出众。在“像劣马一样的人”这个比喻里,“具足速度”是指智慧敏锐,“不具足色泽”是指没有功德名声。其余内容应按经文本身的脉络来理解。这里如果还有什么需要说明的,在《三集注》里已经讲过了。
22. Dutiye javasampannoti padajavena sampanno. Na vaṇṇasampannoti na sarīravaṇṇena sampanno. Purisakhaḷuṅkesu javasampannoti ñāṇajavena sampanno. Na vaṇṇasampannoti na guṇavaṇṇena sampanno. Sesaṃ pāḷinayeneva veditabbaṃ. Yañhettha vattabbaṃ siyā, taṃ tikanipātavaṇṇanāyaṃ vuttameva.
3. 《渴爱根经》的注释
3. Taṇhāmūlakasuttavaṇṇanā
23在第三经中,“缘于渴爱”指的是两种渴爱:寻求的渴爱和已寻求的渴爱。一个人凭此渴爱走上羊肠小道、险峻栈道等去搜寻、遍求财富,那种渴爱叫作寻求的渴爱。对于已经搜寻到、遍求到、获得的东西所产生的渴爱,叫作已寻求的渴爱。但在这里,应当理解为寻求的渴爱。“遍求”是指对色等所缘的追索求取,因为有了寻求的渴爱,才会有这种遍求。“利得”是指对色等所缘的获得,因为有了遍求,才会有获得。
23. Tatiye taṇhaṃ paṭiccāti dve taṇhā esanataṇhā esitataṇhā ca. Yāya taṇhāya ajapathasaṅkupathādīni paṭipajjitvā bhoge esati gavesati, ayaṃ esanataṇhā nāma. Yā tesu esitesu gavesitesu paṭiladdhesu taṇhā, ayaṃ esitataṇhā nāma. Idha pana esanataṇhā daṭṭhabbā. Pariyesanāti rūpādiārammaṇapariyesanā. Sā hi esanataṇhāya sati hoti. Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho. So hi pariyesanāya sati hoti.
抉择则依智、渴爱、邪见、寻思而有四种。其中,“应当了知乐的抉择,了知乐的抉择之后,应当向内修习乐”,这是智的抉择。“抉择有两种:渴爱的抉择和邪见的抉择”,这样说到的一百零八种渴爱行相,是渴爱的抉择。六十二种邪见,是邪见的抉择。“帝释,欲以寻思为因”,然而在这部经里,这里所说的“抉择”,其实就是寻思。因为得到利得之后,人们正是用寻思来判断合意不合意、好与不好:“这么多将为我所用,作为色所缘;这么多作为声所缘;这么多将归我,那么多归别人;这么多我将享用,这么多我将储存起来。”因此说:缘于利得而有抉择。
Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha ‘‘sukhavinicchayaṃ jaññā, sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā’’ti (ma. ni. 3.323) ayaṃ ñāṇavinicchayo . ‘‘Vinicchayāti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā’’ti (mahāni. 102) evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo. Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo. ‘‘Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno’’ti (dī. ni. 2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundaraṃ vitakkeneva vinicchinanti ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddhārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti. Tena vuttaṃ – lābhaṃ paṭicca vinicchayoti.
欲贪:当以不善的寻思去思惟某个对象时,微弱的贪和强烈的贪都会生起。这里说的“欲”,是微弱贪的另一种说法。联结:强烈地认定“这是我、这是我的”。执取:依着渴爱和邪见而执取。悭吝:不能忍受与他人共享。因此古德这样解释它的词义:“因为生起‘这个稀罕的东西只该归我,不该归别人’的念头,所以称为悭吝。”守护:通过关门、守护箱子等方式好好保护。诤执就是诤事,这是表示原因的词语。因守护而有诤执,这是个抽象中性词,意思是“以守护为原因”。为了阻止他人而拿起刀杖等,称为执持刀杖;拿起单刃、双刃等武器,称为执持武器。斗诤包括身体上的斗诤和语言上的斗诤:前者是争吵,后者是争论(见《长部注》)。你你:因为不恭敬而说“你、你”这样的话。
Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkite vatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati. Idañhi idha chandoti dubbalarāgassādhivacanaṃ. Ajjhosānanti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ. Pariggahoti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇaṃ. Macchariyanti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti – ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassa acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. Ārakkhoti dvārapidahanamañjūsāgopanādivasena suṭṭhu rakkhanaṃ. Adhikarotīti adhikaraṇaṃ, kāraṇassetaṃ nāmaṃ. Ārakkhādhikaraṇanti bhāvanapuṃsakaṃ, ārakkhāhetūti attho. Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Ekato dhārādino satthassa ādānaṃ satthādānaṃ. Kalahoti kāyakalahopi vācākalahopi. Purimo viggaho, pacchimo vivādo (dī. ni. aṭṭha. 2.103). Tuvaṃtuvanti agāravavasena tuvaṃtuvaṃvacanaṃ.
《七有情居经》的注释
4. Sattāvāsasuttavaṇṇanā
2424. 在第四部经中,“七住处”指的是众生的住处,也就是他们居住的地方。其中,净居天虽然也是众生的住处,但因为不是恒常存在的,所以没有被列入。净居天就像诸佛聚集弟子的地方,在阿僧祇劫中没有佛出世时,那个地方就是空的。因此,因为它不是恒常存在,所以没有被列入。这里剩下的内容,应当依照在识住部分已经说明的方式来理解。
24. Catutthe sattāvāsāti sattānaṃ āvāsā, vasanaṭṭhānānīti attho. Tattha suddhāvāsāpi sattāvāsova, asabbakālikattā pana na gahitā. Suddhāvāsā hi buddhānaṃ khandhāvāraṭṭhānasadisā, asaṅkheyyakappe buddhesu anibbattesu taṃ ṭhānaṃ suññaṃ hoti. Iti asabbakālikattā na gahitā. Sesamettha viññāṇaṭṭhitīsu vuttanayeneva veditabbaṃ.
5. 《慧经》的注释
5. Paññāsuttavaṇṇanā
2525. 第五经中“于何时”,是指在某个时候。“已善积集”,是指已经很好地累积、充分地增长。“堪以言说”,是指适合宣说。“离贪”,是指已经远离贪染。“无贪法”,是指不具有染著的本性。“不还法”,是指具有不再返回的本性,不再受生,也就是因为不再结生而归于息灭的本性。在这部经里,说的正是诸漏已尽的人。
25. Pañcame yatoti yasmiṃ kāle. Suparicitaṃ hotīti suṭṭhu upacitaṃ suvaḍḍhitaṃ hoti. Kallaṃ vacanāyāti yuttaṃ vattuṃ. Vītarāganti vigatarāgaṃ. Asarāgadhammanti na sarajjanasabhāvaṃ. Anāvattidhammanti anāvattanasabhāvaṃ anibbattārahaṃ, appaṭisandhikabhāveneva nirujjhanasabhāvanti attho. Imasmiṃ sutte khīṇāsavova kathito.
第6篇 石柱经的注释
6. Silāyūpasuttavaṇṇanā
26第六个(经)里说的“月姓子”,是因为以母亲的名字来称呼,所以这位长老就叫月姓子长老。“以心修心”:通过心的反复修习,心的修习就得到了积集、增长。“以心善遍熟心”:通过心的反复修习,心的修习就一层一层地善加积集、善加增长。“那些所缘不能夺其心”:那些所缘不能抓住这位漏尽者的心、把它耗尽并让它停住。“不为所杂”:那颗心因为不黏着于那些所缘,所以不被它们所混杂。“达不动摇”:达到了不颤抖、不悸动的状态。
26. Chaṭṭhe candikāputtoti mātu nāmavasena paññāto candikāputtatthero. Cetasā cittaṃ hotīti cittavārapariyāyena cittavārapariyāyo cito vaḍḍhito hoti. Cetasā cittaṃ suparicitanti cittavārapariyāyena cittavārapariyāyo uparūpari sucito suvaḍḍhito hoti. Nevassa cittaṃ pariyādiyantīti tāni ārammaṇāni tassa khīṇāsavassa cittuppādaṃ gahetvā khepetvā ṭhātuṃ na sakkonti. Amissīkatanti tāni ārammaṇāni anallīnattā tehi amissīkataṃ. Āneñjappattanti aniñjanabhāvaṃ nipphandanabhāvaṃ pattaṃ.
“石柱”就是石头柱子。“十六肘”是指长度有十六肘。“下端入地”是指柱子下端埋进坑里。“上端出地”是指上端高出坑面。“因为埋得牢固”是指用铁杵反复捶打,把它好好地埋稳。同样地,应当把石柱看作漏已尽的人,把大风看作在六个根门中生起的烦恼;四方来的风都不能动摇石柱,同样应当知道,在六个根门中生起的烦恼也不能动摇漏已尽者的心。在这部经里,说的也正是漏已尽的人。
Silāyūpoti silāthambho. Soḷasakukkukoti dīghato soḷasahattho. Heṭṭhānemaṅgamāti āvāṭassa heṭṭhāgatā. Upari nemassāti upari āvāṭassa. Sunikhātattāti ayamusalehi koṭṭetvā koṭṭetvā suṭṭhu nikhātattā. Evameva khoti ettha silāyūpo viya khīṇāsavo daṭṭhabbo, mahāvātā viya chasu dvāresu uppajjanakā kilesā, catūhi disāhi āgantvā vātānaṃ silāyūpaṃ cāletuṃ asamatthabhāvo viya chasu dvāresu uppajjanakakilesānaṃ khīṇāsavassa cittaṃ cāletuṃ asamatthabhāvo veditabbo. Imasmimpi sutte khīṇāsavova kathito.
7-8. 《二怨经》的注释
7-8. Verasuttadvayavaṇṇanā
27-2827-28. 在第七经中,“产生怖畏与怨仇”是指获得内心的惊恐畏惧,以及与他人结下仇怨。“心所”是指依止于心而生的。“苦”是指以身体为基础的苦受。“忧”是指与嗔恚相应的苦受。在这部经里,说的是预流道。第八经是为比丘僧团所说的,而在这里说的则是预流者。
27-28. Sattame bhayaṃ veraṃ pasavatīti cittutrāsabhayañca puggalaverañca paṭilabhati. Cetasikanti cittanissitaṃ. Dukkhanti kāyavatthukaṃ. Domanassanti paṭighasampayuttadukkhaṃ. Imasmiṃ sutte sotāpattimaggo kathito. Aṭṭhamaṃ bhikkhusaṅghassa kathitaṃ, imasmiṃ pana sotāpannova kathitoti vuttaṃ.
第9篇《恼害事经》的注释
9. Āghātavatthusuttavaṇṇanā
29第九项中,愤恨事就是让人产生愤恨的原因。结愤恨,就是系住愤怒、让愤怒生起。
29. Navame āghātavatthūnīti āghātakāraṇāni. Āghātaṃ bandhatīti kopaṃ bandhati uppādeti.
10-11. 《调伏愤恨经》等经的注释
10-11. Āghātapaṭivinayasuttādivaṇṇanā
30-3130-31. 第十条中,“调伏愤恨”是指调伏愤恨的各种原因。其中,“这从何处可得”——意思是,对于这个人,“但愿那损害行为不曾有”,这从哪里能得到呢?凭什么理由能够获得呢?要这样想:“别人确实是按照自己心里的喜好,对他人做出损害。”这样想过之后,就调伏了愤恨。或者另一种理解:如果我要发怒,那发怒的行为对这个人来说,从哪里能得到呢?凭什么理由能得到呢?这就是意思。也有读作“何处有得”的。如果我要在这里发怒,对于我那个发怒的行为,从哪里有得呢?所谓得,又有哪些呢?这就是意思。在此义中,“taṃ”只是虚词而已。第十一条中,“次第灭”是指依次第而灭。其余部分在所有地方都是浅显易懂的。
30-31. Dasame āghātapaṭivinayāti āghātassa paṭivinayakāraṇāni. Taṃkutettha labbhāti ‘‘taṃ anatthacaraṇaṃ mā ahosī’’ti etasmiṃ puggale kuto labbhā, kena kāraṇena sakkā laddhuṃ, ‘‘paro nāma parassa attano cittaruciyā anatthaṃ karotī’’ti evaṃ cintetvā āghātaṃ paṭivineti. Atha vā sacāhaṃ kopaṃ kareyyaṃ, taṃ kopakaraṇaṃ ettha puggale kuto labbhā, kena kāraṇena laddhabbanti attho. Kuto lābhātipi pāṭho. Sacāhaṃ ettha kopaṃ kareyyaṃ, tasmiṃ me kopakaraṇe kuto lābhā lābhā, nāma ke siyunti attho. Imasmiñca atthe tanti nipātamattameva hoti. Ekādasame anupubbanirodhāti anupaṭipāṭinirodhā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.