《苏曼那经》的注释巴利
1. Sumanasuttavaṇṇanā
31 第四品第一经中说到“善意公主”,是指一位做了大供养、发愿之后才得到这个名字的王女。在毗婆尸正自觉者住世的时代,城中居民们说:“就算打仗,也要把我们的导师请来。”他们依靠将军,请来了以佛陀为首的僧团,然后开始依次修福。第一天轮到将军。那天,将军备好大供养,派人在四周看守,吩咐说:“今天你们要守好,不许任何人供养哪怕一位比丘。”就在那天,一位长者的妻子哭着对刚和五百名少女玩耍回来的女儿说:“孩子,要是你父亲还活着,我今天就能第一个供养十力者了。”女儿对她说:“母亲,别担心,我会想办法让以佛陀为首的僧团先接受我们的施食。”于是,她拿出一只价值十万金币的金钵,装满不加水的熟乳糜,再用酥油、蜂蜜、糖等调好,盖上另一只钵,外面用善意花环缠绕,做成花球的样子。当世尊进村时,她自己举起这个花球,在乳母们的簇拥下走出家门。巴利
31. Catutthassa paṭhame sumanā rājakumārīti mahāsakkāraṃ katvā patthanaṃ patthetvā evaṃ laddhanāmā rājakaññā. Vipassisammāsambuddhakālasmiṃ hi nāgaresu ‘‘yuddhampi katvā satthāraṃ amhākaṃ gaṇhissāmā’’ti senāpatiṃ nissāya buddhappamukhaṃ saṅghaṃ labhitvā paṭipāṭiyā puññāni kātuṃ āraddhesu sabbapaṭhamadivaso senāpatissa vāro ahosi. Tasmiṃ divase senāpati mahādānaṃ sajjetvā ‘‘ajja yathā añño koci ekabhikkhampi na deti, evaṃ rakkhathā’’ti samantā purise ṭhapesi. Taṃdivasaṃ seṭṭhibhariyā rodamānā pañcahi kumārikāsatehi saddhiṃ kīḷitvā āgataṃ dhītaraṃ āha – ‘‘sace, amma, tava pitā jīveyya, ajjāhaṃ paṭhamaṃ dasabalaṃ bhojeyya’’nti. Sā taṃ āha – ‘‘amma, mā cintayi, ahaṃ tathā karissāmi, yathā buddhappamukho saṅgho amhākaṃ paṭhamaṃ bhikkhaṃ bhuñjissatī’’ti. Tato satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā nirudakapāyāsaṃ pūretvā sappimadhusakkharādīhi abhisaṅkharitvā aññissā pātiyā paṭikujjitvā taṃ sumanamālāguḷehi parikkhipitvā mālāguḷasadisaṃ katvā bhagavato gāmaṃ pavisanavelāya sayameva ukkhipitvā dhātigaṇaparivutā gharā nikkhami.
路上,将军的侍从们对她说:“姑娘,别从这边走。”有大福德的人说起话来总是那么讨人喜欢,他们一再这样说,实在不好硬顶着拒绝。她就说:“小叔、大叔、舅舅,你们为什么不让我过去?”侍从们说:“姑娘,将军交代过,不许给任何人嚼食或啖食。”她说:“那你们在我手里看到什么嚼食、啖食了吗?”侍从们说:“我们只看到一个花球。”她说:“你们的将军难道连拿花供养都不许吗?”侍从们说:“姑娘,那是许的。”她说:“那就让开吧。”于是她走到世尊面前,说:“世尊,请收下这个花球。”世尊看了一眼将军的一名侍从,让他接过花球。她向世尊顶礼后发愿说:“愿我生生世世受生之时,都不要有那种充满恐惧的活法;愿我像这苏曼那花环一样,无论转生到哪里都招人喜爱;愿我的名字就叫苏曼那。”导师对她说:“愿你安乐。”她顶礼世尊,右绕之后离去。巴利
Antarāmagge senāpatino upaṭṭhākā, ‘‘amma, mā ito āgamā’’ti vadanti. Mahāpuññā nāma manāpakathā honti, na ca tesaṃ punappunaṃ bhaṇantānaṃ kathā paṭikkhipituṃ sakkā hoti. Sā ‘‘cūḷapita, mahāpita, mātula, kissa tumhe gantuṃ na dethā’’ti āha. Senāpatinā ‘‘aññassa kassaci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ mā dethā’’ti ṭhapitamha, ammāti. Kiṃ pana mama hatthe khādanīyaṃ bhojanīyaṃ passathāti? Mālāguḷaṃ passāmāti. Kiṃ tumhākaṃ senāpati mālāpūjampi kātuṃ na detīti? Deti, ammāti. Tena hi apethāti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mālāguḷaṃ gaṇhatha bhagavā’’ti āha. Bhagavā ekaṃ senāpatissa upaṭṭhākaṃ oloketvā mālāguḷaṃ gaṇhāpesi. Sā bhagavantaṃ vanditvā ‘‘bhavābhavābhinibbattiyaṃ me sati paritassanajīvitaṃ nāma mā hotu, ayaṃ sumanamālā viya nibbattanibbattaṭṭhāne piyāva homi, nāmena ca sumanāyevā’’ti patthanaṃ katvā satthārā ‘‘sukhinī hohī’’ti vuttā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.
世尊也来到将军家,在铺好的座位上坐下。将军端着粥走上前来,导师用手遮住钵。将军说:“尊者,比丘僧团已经坐好了。”世尊问:“我们在路上已经得到一份团食了吧?”将军取下花球,看见里面是团食。将军的侍从说:“主人,那女人骗了我,说那是花球。”这份乳糜从世尊开始,足够布施给所有比丘。将军也供养了自己该布施的东西。导师吃完饭,说了祝福的话就离开了。将军问:“那个布施团食的女子是谁?”有人回答:“是长者的女儿,主人。”将军心想:真是个有智慧的女子。家里住着这样的女子,对男人来说,生天的福报也不难得到。于是他把那女子接来,立为正妻。巴利
Bhagavāpi senāpatissa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi. Senāpati yāguṃ gahetvā upagañchi, satthā hatthena pattaṃ pidahi. Nisinno, bhante, bhikkhusaṅghoti . Atthi no eko antarāmagge piṇḍapāto laddhoti? Mālaṃ apanetvā piṇḍapātaṃ addasa. Cūḷupaṭṭhāko āha – ‘‘sāmi mālāti maṃ vatvā mātugāmo vañcesī’’ti. Pāyāso bhagavantaṃ ādiṃ katvā sabbabhikkhūnaṃ pahosi. Senāpati attano deyyadhammaṃ adāsi. Satthā bhattakiccaṃ katvā maṅgalaṃ vatvā pakkāmi. Senāpati ‘‘kā nāma sā piṇḍapātamadāsī’’ti pucchi. Seṭṭhidhītā sāmīti. Sappaññā itthī, evarūpāya ghare vasantiyā purisassa saggasampatti nāma na dullabhāti kaṃ ānetvā jeṭṭhakaṭṭhāne ṭhapesi?
她从父亲家和将军家拿了财物,尽自己一生向如来布施、修积福德,死后投生到欲界天。就在她投生的那一刹那,苏曼那花雨像膝盖那么厚地降下来,铺满了整个天界。天神们说:“她是自己带着自己的名字来的。”就给她取名叫“苏曼那天女”。此后九十一劫里,她在天界和人间流转,无论投生到哪里,苏曼那花雨从不间断,名字也一直是“苏曼那”。到了这一世,她投生在憍萨罗王首席王后的胎中。那五百名少女也在同一天各自投生到各自的家中,并在同一天从母胎中出生。就在她们出生的那一刹那,同样降下了膝盖那么厚的苏曼那花雨。国王看到后,心里欢喜,想:“她过去一定发过愿。”又说:“我的女儿是自己带着自己的名字来的。”就给她取名叫“苏曼那”。国王又想:“我的女儿不会独自投生。”于是派人去城里查访,听说有五百名女童出生,就把她们全都接来自己抚养。每到一个月,国王就说:“把她们带来,让我看看我的女儿。”要知道,正是因为她做了大供养、发了这样的愿,才这样得到这个名字。巴利
Sā pitugehe ca senāpatigehe ca dhanaṃ gahetvā yāvatāyukaṃ tathāgatassa dānaṃ datvā puññāni karitvā tato cutā kāmāvacaradevaloke nibbatti. Nibbattakkhaṇeyeva jāṇuppamāṇena odhinā sakalaṃ devalokaṃ paripūrayamānaṃ sumanavassaṃ vassi. Devatā ‘‘ayaṃ attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgatā’’ti ‘‘sumanā devadhītā’’tvevassā nāmaṃ akaṃsu. Sā ekanavutikappe devesu ca manussesu ca saṃsarantī nibbattanibbattaṭṭhāne avijahitasumanavassā ‘‘sumanā sumanā’’tveva nāmā ahosi. Imasmiṃ pana kāle kosalarañño aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Tāpi pañcasatā kumārikā taṃdivasaññeva tasmiṃ tasmiṃ kule paṭisandhiṃ gahetvā ekadivaseyeva sabbā mātukucchito nikkhamiṃsu. Taṃkhaṇaṃyeva jāṇuppamāṇena odhinā sumanavassaṃ vassi. Taṃ disvā rājā ‘‘pubbe katābhinīhārā esā bhavissatī’’ti tuṭṭhamānaso ‘‘dhītā me attanāva attano nāmaṃ gahetvā āgatā’’ti sumanātvevassā nāmaṃ katvā ‘‘mayhaṃ dhītā na ekikāva nibbattissatī’’ti nagaraṃ vicināpento ‘pañca dārikāsatāni jātānī’’ti sutvā sabbā attanāva posāpesi. Māse māse sampate ‘‘ānetvā mama dhītu dassethā’’ti āha. Evamesā mahāsakkāraṃ katvā patthanaṃ patthetvā evaṃladdhanāmāti veditabbā.
她七岁那年,给孤独长者建好了精舍,派使者去迎请如来。导师在比丘僧团的随同下,来到了舍卫城。给孤独长者前去对国王说:“大王,导师来到这里,对我们和您都是吉祥的事。请让苏曼那公主带着五百名女童,手捧满瓶和香、花等物,去迎接十力者。”国王说:“好,大长者。”就照办了。公主也按国王吩咐的方式前往,顶礼导师,用香、花等供养后,站在一旁。导师为她说法。她和五百名女童一起证得了入流果。另外还有五百名女童、五百名女人、五百名近事男,也在那一刻证得了入流果。就这样,仅在那一天的路上,就产生了两千位入流者。巴利
Tassā sattavassikakāle anāthapiṇḍikena vihāraṃ niṭṭhāpetvā tathāgatassa dūte pesite satthā bhikkhusaṅghaparivāro sāvatthiṃ agamāsi. Anāthapiṇḍiko gantvā rājānaṃ evamāha – ‘‘mahārāja, satthu idhāgamanaṃ amhākampi maṅgalaṃ tumhākampi maṅgalameva, sumanaṃ rājakumāriṃ pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ puṇṇaghaṭe ca gandhamālādīni ca gāhāpetvā dasabalassa paccuggamanaṃ pesethā’’ti. Rājā ‘‘sādhu mahāseṭṭhī’’ti tathā akāsi. Sāpi raññā vuttanayeneva gantvā satthāraṃ vanditvā gandhamālādīhi pūjetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Satthā tassā dhammaṃ desesi. Sā pañcahi kumārikāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Aññānipi pañca dārikāsatāni pañca mātugāmasatāni pañca upāsakasatāni tasmiṃyeva khaṇe sotāpattiphalaṃ pāpuṇiṃsu. Evaṃ tasmiṃ divase antarāmaggeyeva dve sotāpannasahassāni jātāni.
他前往世尊那里。为什么前往呢?因为想提问。据说,在迦叶正自觉佛的时代,有两位比丘是同伴。他们当中,一位修持六和敬法,一位履行食堂义务。修持六和敬法的那位对另一位说:“贤友,没有布施就没有果报。把自己得到的东西分给别人之后再吃,才合适。”另一位却说:“贤友,你不懂。不应把该布施的东西糟蹋掉。只取够维持自己生命的量来吃,才算履行食堂义务。”他们两人谁也说服不了谁接受自己的见解。两人各自圆满自己的修行后,死后投生到欲界天。在那里,修持六和敬法的那位在天界的五种功德上超过了另一位。巴利
Yena bhagavā tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkamīti? Pañhaṃ pucchitukāmatāya. Kassapasammāsambuddhakāle kira sahāyakā dve bhikkhū ahesuṃ. Tesu eko sāraṇīyadhammaṃ pūreti, eko bhattaggavattaṃ. Sāraṇīyadhammapūrako itaraṃ āha – ‘‘āvuso, adinnassa phalaṃ nāma natthi, attanā laddhaṃ paresaṃ datvā bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. Itaro pana āha – ‘‘āvuso, tvaṃ na jānāsi, deyyadhammaṃ nāma vinipātetuṃ na vaṭṭati, attano yāpanamattameva gaṇhantena bhattaggavattaṃ pūretuṃ vaṭṭatī’’ti. Tesu ekopi ekaṃ attano ovāde otāretuṃ nāsakkhi. Dvepi attano paṭipattiṃ pūretvā tato cutā kāmāvacaradevaloke nibbattiṃsu. Tattha sāraṇīyadhammapūrako itaraṃ pañcahi dhammehi adhigaṇhi.
他们就这样在天界和人间之间流转,经过整整一尊佛的间隔那么长的时间,在这一世投生到了舍卫城。那位修满六和敬法的人,投生在憍萨罗国王正妃的腹中;另一个则投生在这位正妃的侍女腹中。两个人同一天出生。到了取名字那天,给他们沐浴后安置在寝殿里,两位母亲都在外面忙着张罗庆贺的事。其中那位修满六和敬法的人睁开眼睛,看见头顶上撑着大白伞盖、铺设得极为庄严的华丽卧榻,以及装饰布置齐全的住所,便知道“我投生在王族家里了”。他接着想:“我到底是造了什么业才投生到这里?”他观察到“这是六和敬法的果报带来的”,知道了。他又想:“我的同伴投生到哪里去了?”他观察到同伴躺在低矮的床上,便想:“这个人当初我说要履行食堂义务,他不听我的话,现在正好借这件事来教训他。”于是说:“朋友,你不听我的话吧?”对方问:“怎么了?”他说:“你看看我的福报——我躺在白伞盖下的华丽卧榻上,你却躺在只有粗糙垫子的矮床上。”对方说:“你就凭这个起傲慢心?你那床不过是用竹签搭起来、再裹上破布片,全都只是地界而已。”巴利
Evaṃ te devesu ca manussesu ca saṃsarantā ekaṃ buddhantaraṃ khepetvā imasmiṃ kāle sāvatthiyaṃ nibbattiṃsu. Sāraṇīyadhammapūrako kosalarañño aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi , itaro tassāyeva upaṭṭhākaitthiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Te dvepi janā ekadivaseneva jāyiṃsu. Te nāmaggahaṇadivase nhāpetvā sirigabbhe nipajjāpetvā dvinnampi mātaro bahi sakkāraṃ saṃvidahiṃsu. Tesu sāraṇīyadhammapūrako akkhīni ummīletvā mahantaṃ setacchattaṃ supaññattaṃ sirisayanaṃ alaṅkatapaṭiyattañca nivesanaṃ disvā ‘‘ekasmiṃ rājakule nibbattosmī’’ti aññāsi. So ‘‘kiṃ nu kho kammaṃ katvā idha nibbattosmī’’ti āvajjento ‘‘sāraṇīyadhammanissandenā’’ti ñatvā ‘‘sahāyo me kuhiṃ nu kho nibbatto’’ti āvajjento nīcasayane nipannaṃ disvā ‘‘ayaṃ bhattaggavattaṃ pūremīti mama vacanaṃ na gaṇhi, imasmiṃ idāni taṃ ṭhāne niggaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti ‘‘samma mama vacanaṃ nākāsī’’ti āha. Atha kiṃ jātanti. Passa mayhaṃ sampattiṃ, setacchattassa heṭṭhā sirisayane nipannosmi, tvaṃ nīcamañce thaddhaattharaṇamatte nipannosīti. Kiṃ pana tvaṃ etaṃ nissāya mānaṃ karosi, nanu veḷusalākāhi katvā pilotikāya paliveṭhitaṃ sabbametaṃ pathavīdhātumattamevāti?
苏曼那听完他们的话,心想:“我这两个兄弟身边连一个照顾的人都没有。”于是她走到他们附近,靠在门边站着。听到“界”这个词时,她又想:“‘界’这个说法在外面是没有的。我的兄弟应该是沙门天子。”接着她考虑:“如果我把他们这样说的情况告诉父母,他们会说‘这些是非人’,然后把他们赶走。这件事我不能跟别人说,我要去问那位能断除疑惑、地位像我父亲一样的摩诃乔达摩十力者。”于是她吃完早饭,来到国王面前,说:“我要去拜见十力者。”国王为她套了五百辆车。因为在赡部洲大地上,只有三位公主从父亲那里得到过五百辆车:频婆娑罗王的女儿准迪公主、长者丹旃遮耶的女儿毗舍佉,还有这位苏曼那公主。她拿着香花,站在车上,在五百辆车的簇拥下,为了问这个问题而来到世尊那里。巴利
Sumanā tesaṃ kathaṃ sutvā ‘‘mama bhātikānaṃ santike koci natthī’’ti tesaṃ samīpaṃ gacchantī dvāraṃ nissāya ṭhitā ‘‘dhātū’’ti vacanaṃ sutvā ‘‘idaṃ dhātūti vacanaṃ bahiddhā natthi. Mama bhātikā samaṇadevaputtā bhavissantī’’ti cintetvā – ‘‘sacāhaṃ ‘ime evaṃ kathentī’ti mātāpitūnaṃ kathessāmi, ‘amanussā ete’ti nīharāpessanti. Idaṃ kāraṇaṃ aññassa akathetvā kaṅkhacchedakaṃ purisaheraññikaṃ mama pitaraṃ mahāgotamadasabalaṃyeva pucchissāmī’’ti bhuttapātarāsā rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘dasabalassa upaṭṭhānaṃ gamissāmī’’ti āha. Rājā pañca rathasatāni yojāpesi. Jambudīpatalasmiñhi tissova kumāriyo pitūnaṃ santikā pañca rathasatāni labhiṃsu – bimbisārarañño dhītā cundī rājakaññā, dhanañcayassa seṭṭhissa dhītā visākhā, ayaṃ sumanā rājakaññāti. Sā gandhamālaṃ ādāya rathe ṭhitā pañcarathasataparivārā ‘‘imaṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti yena bhagavā tenupasaṅkami.
这里“于此有”是指在这些情形中应当会有。“一位施者”是指把自己得到的利养分给他人之后再受用的人,也就是圆满六和敬法的人。“一位非施者”是指把自己得到的利养不分给他人而自己受用的人,也就是圆满履行食堂义务的人。“而他们属于天神”是说这些人属于天神一类。“超越执取”是指胜过、压倒之后再执取,覆盖、超越。“以增上”就是依最殊胜的原因。“以这五种处所”,如同天界中的帝释天王,凭这五种原因超越其他诸天。“以人类方面的”等等,具体来说:在寿命方面超越的,如大迦叶长老、拔古喇长老、阿难长老;在容貌方面超越的,如大伽提木巴无畏长老、库藏大臣;在快乐方面超越的,如赖吒和罗善男子、须那长者子、耶舍童子;在名声方面超越的,如法阿育王;同样,在支配权方面也是如此——正是凭这五种原因,而成为更殊胜、最顶尖的。巴利
Idhassūti idha bhaveyyuṃ. Eko dāyakoti eko attanā laddhalābhato parassa datvā paribhuñjanako sāraṇīyadhammapūrako. Eko adāyakoti eko attanā laddhaṃ parassa adatvā paribhuñjanako bhattaggavattapūrako. Devabhūtānaṃ pana nesanti devabhūtānaṃ etesaṃ. Adhigaṇhātīti adhibhavitvā gaṇhāti ajjhottharati atiseti. Ādhipateyyenāti jeṭṭhakakāraṇena. Imehi pañcahi ṭhānehīti sesadeve sakko devarājā viya imehi pañcahi kāraṇehi adhigaṇhāti. Mānusakenātiādīsu āyunā mahākassapatthero viya bākulatthero viya ānandatthero viya ca, vaṇṇena mahāgatimbaabhayatthero viya bhaṇḍāgāraamacco viya ca, sukhena raṭṭhapālakulaputto viya soṇaseṭṭhiputto viya yasadārako viya ca, yasena dhammāsoko viya, tathā ādhipaccenāti imehi pañcahi kāraṇehi atireko jeṭṭhako hoti.
像薄拘罗长老、希瓦利长老、阿难长老等人那样,只有在被邀请之后才广泛受用衣服等资具——由于这些原因,他就成为更超胜、更尊上的。所谓“于解脱中为解脱”,意思是:如果说某一个人的解脱与另一个人的解脱之间有什么差别可讲,我是不说这种话的。因为,无论是七岁的孩童通达了解脱,还是百岁的长老通达了解脱,无论是比丘、比丘尼、近事男、近事女,还是天人、魔罗、梵天,在已通达的出世间道中,确实没有任何差别。“此实为足够”,就是这是恰当的。“所谓于彼处”,就是指那些被称为某某的事物。巴利
Yācitova bahulanti bākulatthera-sīvalitthera-ānandattherādayo viya yācitova bahulaṃ cīvarādīni paribhuñjatīti imehi kāraṇehi atireko hoti jeṭṭhako. Yadidaṃ vimuttiyā vimuttinti yaṃ ekassa vimuttiyā saddhiṃ itarassa vimuttiṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vattabbaṃ bhaveyya, taṃ na vadāmīti attho. Sattavassikadārako vā hi vimuttiṃ paṭivijjhatu vassasatikatthero vā bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā devo vā māro vā brahmā vā, paṭividdhalokuttaramagge nānattaṃ nāma natthi. Alamevāti yuttameva. Yatra hi nāmāti yāni nāma.
行走在虚空界中,就是通过虚空而行。具信,就是对三宝的功德有信。雷鸣,就是发出轰隆声。持电鬘,就是带着像花鬘一样在云口游走的闪电。有百峰,就是有百座峰,意思是具有从这边那边升起的上百团雨云。具足见,就是入流者。以财富充溢,就是像被大水淹没一样,被布施所给的财富充满、环绕,意思是得以到达天界。死后,就是在下一世。在天界欢喜,就是无论投生到哪一层天界,就在那里感到喜悦。巴利
Gacchaṃ ākāsadhātuyāti ākāsena gacchanto. Saddhoti ratanattayaguṇānaṃ saddhātā. Thanayanti gajjanto. Vijjumālīti mālāsadisāya meghamukhe carantiyā vijjulatāya samannāgato. Satakkakūti satakūṭo, ito cito ca uṭṭhitena valāhakakūṭasatena samannāgatoti attho. Dassanasampannoti sotāpanno. Bhogaparibyūḷhoti udakoghena viya dānavasena dīyamānehi bhogehi paribyūḷho, devalokaṃ sampāpitoti attho. Peccāti paraloke. Sagge pamodatīti yasmiṃ sagge uppajjati, tattheva modatīti.
2. 《准帝经》的注释巴利
2. Cundīsuttavaṇṇanā
32 第三十二经的注释里说,“以五百辆车”的意思是:吃完早饭后,派人到父亲那里,下令套好五百辆车,然后被这些车围绕。“前往亲近”是说:为了去问清楚和兄长之间展开的那场问答,带着香、花鬘、香粉等物品前去亲近。“当他正是这样的时候”就是“当他正处在这个状态时”。另一种说法是“他正是那个人”,指的是就是那种情况。“圣者所喜爱的戒”是指与道和果相应的戒。因为这些戒是圣者们所喜爱、所中意的,即使转生到别的生命状态也不会舍弃。剩下的内容,应当按照《四集·最胜信经》里所讲的方式来理解。巴利
32. Dutiye pañcahi rathasatehīti bhuttapātarāsā pitu santikaṃ pesetvā pañca rathasatāni yojāpetvā tehi parivutāti attho. Upasaṅkamīti bhātarā saddhiṃ pavattitaṃ pañhasākacchaṃ pucchissāmīti gandhamālacuṇṇādīni ādāya upasaṅkami. Yadeva so hotīti yadā eva so hoti. Atha vā yo eva so hoti. Ariyakantāni sīlānīti maggaphalasampayuttāni sīlāni. Tāni hi ariyānaṃ kantāni honti, bhavantarepi na pariccajanti. Sesaṃ catukkanipāte aggappasādasutte vuttanayeneva veditabbaṃ.
3. 《郁伽哈经》的注释巴利
3. Uggahasuttavaṇṇanā
33 第三经中,“跋地亚”指跋地亚城。“在生来即有的林苑中”,是指那片自然形成、未经人工种植、与雪山相连的整片密林;意思是,他依止那座城,住在那片林苑里。“以自己为第四”,就是自己加上三位,共四人。可他为什么只邀请世尊,凑成自己这边四个人呢?据说他家里要办一场盛大的吉祥庆典,到时会有很多人以盛大的排场聚集。如果让那些人来侍奉比丘僧团,会很难照料周全,所以他只邀请世尊带三位比丘来。而且他心里还想:“那些年轻少女在大比丘僧团中间听导师说法时,会心生怯弱,没法好好领受教导。”也是出于这个原因,他只邀请以自己为第四位。“尊者,请教导她们”,意思是:“尊者世尊,请您为她们开示,请您教导她们。”这里的属格形式,表达的其实是宾格的意义。“凡是对她们的”,就是指对她们应当做的教导和教诫。说完这些话后,那位长者心想:“这些女子若在我面前接受教导,会感到羞愧。”于是礼敬世尊之后便离开了。巴利
33. Tatiye bhaddiyeti bhaddiyanagare. Jātiyāvaneti sayaṃjāte aropite himavantena saddhiṃ ekābaddhe vanasaṇḍe, taṃ nagaraṃ upanissāya tasmiṃ vane viharatīti attho. Attacatutthoti attanā catuttho. Kasmā panesa bhagavantaṃ attacatutthaṃyeva nimantesi? Gehe kirassa maṅgalaṃ mahantaṃ, tattha mahantena saṃvidhānena bahū manussā sannipatissanti. Te bhikkhusaṅghaṃ parivisantena dussaṅgahā bhavissantīti attacatutthaṃyeva nimantesi. Api cassa evampi ahosi – ‘‘daharakumārikāyo mahābhikkhusaṅghamajjhe satthari ovadante olīnamanā ovādaṃ gahetuṃ na sakkuṇeyyu’’nti. Imināpi kāraṇena attacatutthameva nimantesi. Ovadatu tāsaṃ, bhanteti, bhante bhagavā, etāsaṃ ovadatu, etā ovadatūti attho. Upayogatthasmiñhi etaṃ sāmivacanaṃ. Yaṃ tāsanti yaṃ ovādānusāsanaṃ etāsaṃ. Evañca pana vatvā so seṭṭhi ‘‘imā mama santike ovādaṃ gaṇhamānā harāyeyyu’’nti bhagavantaṃ vanditvā pakkāmi.
“丈夫的”,就是主人的。‘出于怜悯’,就是出于悲悯。‘先起床的’,就是有最先起床的习惯。‘后躺下的’,就是有最后躺下的习惯。因为女人不应该自己先吃完饭就上床躺下;而应该先让家里所有人都吃好,把用具物品收拾整理好,了解牛等牲畜出入的情况,考虑好明天该做的事,把钥匙和印章拿在手里,如果还有食物就自己吃,如果没有就另外做食物,让大家都吃饱,然后自己才躺下。躺下之后,也不应该睡到太阳出来;而应该最先起床,叫来奴婢和工人,吩咐说‘你们去做这些和那些工作’,督促挤牛奶,让家里一切该办的事都亲自过目、亲自完成。正是针对这个意思,才说‘先起床、后躺下’。‘问什么就顺从去做’,意思是‘做什么?做什么?’这样看着对方的脸而随顺行事的习惯。‘做令人欢喜的事’,就是只做令人欢喜的行为。‘说可爱的话’,就是只说令人喜爱的话。‘我们将供养’,就是我们将以四种资具来恭敬供养。巴利
Bhattūti sāmikassa. Anukampaṃ upādāyāti anuddayaṃ paṭicca. Pubbuṭṭhāyiniyoti sabbapaṭhamaṃ uṭṭhānasīlā. Pacchānipātiniyoti sabbapacchā nipajjanasīlā. Itthiyā hi paṭhamataraṃ bhuñjitvā sayanaṃ āruyha nipajjituṃ na vaṭṭati, sabbe pana gehaparijane bhojetvā upakaraṇabhaṇḍaṃ saṃvidhāya gorūpādīni āgatānāgatāni ñatvā sve kattabbakammaṃ vicāretvā kuñcikāmuddikaṃ hatthe katvā sace bhojanaṃ atthi, bhuñjitvā, no ce atthi, aññaṃ pacāpetvā sabbe santappetvā pacchā nipajjituṃ vaṭṭati. Nipannāyapi yāva sūriyuggamanā niddāyituṃ na vaṭṭati, sabbapaṭhamaṃ pana uṭṭhāya dāsakammakare pakkosāpetvā ‘‘idañcidañca kammaṃ karothā’’ti kammantaṃ vicāretvā dhenuyo duhāpetvā sabbaṃ gehe kattabbakiccaṃ attano paccakkhaṃyeva kātuṃ vaṭṭati . Etamatthaṃ sandhāya ‘‘pubbuṭṭhāyiniyo pacchānipātiniyo’’ti āha. ‘‘Kiṃkārapaṭissāviniyoti kiṃ karoma kiṃ karomā’’ti mukhaṃ oloketvā vicaraṇasīlā. Manāpacāriniyoti manāpaṃyeva kiriyaṃ karaṇasīlā. Piyavādiniyoti piyameva vacanaṃ vādanasīlā. Pūjessāmāti catupaccayapūjāya pūjayissāma.
“来客”是指来到自己跟前的人。“我们将用座位和水来恭敬款待”:意思是我们要用座位和洗脚水来表达恭敬。在这里,对父母应当每天恭敬供养;而对前来的沙门、婆罗门,则要给他们座位和洗脚水,并作恭敬供养。巴利
Abbhāgateti attano santikaṃ āgate. Āsanodakena paṭipūjessāmāti āsanena ca pādadhovanaudakena ca pūjayissāma. Ettha ca mātāpitūnaṃ devasikaṃ sakkāro kātabbo. Samaṇabrāhmaṇānaṃ pana abbhāgatānaṃ āsanaṃ datvā pādadhovanañca dātabbaṃ, sakkāro ca kātabbo.
羊毛,就是山羊毛。在那里,我们要成为善巧的人,也就是在梳理、洗涤、染色、编辫山羊毛等事情上,以及在卷棉花、碾棉花、弹棉花、纺棉花等事情上,我们都要变得熟练。具备达到这个目的的方法,就是对于安排处理羊毛和棉花这件事,拥有一种善加审察的智慧,会这样想:这个时候应该做这件事。堪能作、堪能安排,意思是:我们自己能做,也能让别人去做,既有能力又适合去做。巴利
Uṇṇāti eḷakalomaṃ. Tattha dakkhā bhavissāmāti eḷakalomānaṃ vijaṭanadhovanarajanaveṇikaraṇādīsu kappāsassa ca vaṭṭanapisanaphoṭanakantanādīsu chekā bhavissāma. Tatrupāyāyāti tasmiṃ uṇṇākappāsasaṃvidhāne upāyabhūtāya ‘‘imasmiṃ kāle idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti evaṃ pavattāya vīmaṃsāya samannāgatā. Alaṃ kātuṃ alaṃ saṃvidhātunti attanā kātumpi parehi kārāpetumpi yuttā ceva samatthā ca bhavissāmāti attho.
我们要弄清楚什么是已做和未做:对于整天做完某项工作才回来的人,对于半天做完某项工作才回来的人,还有根本没出去做事、坐在家里的人,我们都应当知道:该给他什么,该为他做什么——应当给这些家庭成员分配的嚼食和啖食,依照各自应得的份额,随每个人所应得的份量来分配。对于病人,也要知道他们各自力气大小。因为如果他们在生病时,我们给了药和食物等,却没能让病情好转,他们就会心生厌离,想:我们健康时,这些人什么都随我们的意去做;现在我们病了,他们却好像连我们还存在都不知道。这样他们以后就不肯再为家里做事,或者会做错事。因此,要知道他们各自力气大小之后,应当知道该给什么、该做什么。你们应当这样学习。嚼食和啖食,是给这个家里的人的。依照应得的份额,就是依照各自应得的那一份,意思是随各自所得的份量。我们要分配,就是我们要给。我们要完成,就是我们要使之完成。巴利
Katañca katato jānissāma, akatañca akatatoti sakaladivasaṃ idaṃ nāma kammaṃ katvā āgatānaṃ, upaḍḍhadivasaṃ idaṃ nāma kammaṃ katvā āgatānaṃ, nikkammānaṃ gehe nisinnānaṃ idaṃ nāma dātuñca evañca kātuṃ vaṭṭatīti evaṃ jānissāma. Gilānakānañca balābalanti sace hi gilānakāle tesaṃ bhesajjabhojanādīni datvā rogaṃ phāsuṃ na karonti, ‘‘ime arogakāle amhe yaṃ icchanti, taṃ kārenti. Gilānakāle atthi bhāvampi no na jānantī’’ti virattarūpā pacchā kiccāni na karonti, dukkaṭāni vā karonti. Tasmā nesaṃ balābalaṃ ñatvā dātabbañca kātabbañca jānissāmāti evaṃ tumhehi sikkhitabbanti dasseti. Khādanīyaṃ bhojanīyañcassāti khādanīyañca bhojanīyañca assa antojanassa. Paccaṃsenāti paṭilabhitabbena aṃsena, attano attano laddhabbakoṭṭhāsānurūpenāti attho. Saṃvibhajissāmāti dassāma. Sampādessāmāti sampādayissāma.
不是赌徒,是指不参与欺诈男人、酗酒等行为的女子。不是小偷,是指不偷盗的女子。不是酒鬼,是指没有酗酒等习性的女子。巴利
Adhuttīti purisadhuttasurādhuttatāvasena adhuttiyo. Athenīti atheniyo acoriyo. Asoṇḍīti surāsoṇḍatādivasena asoṇḍiyo.
把这部经讲完之后,现在要用偈颂来收摄要点,于是诵出“他始终养育他”等句子。其中,“养育”就是抚养、照料。“带来一切欲乐”就是给予一切欲乐。“贤妻”就是善女人。“这样安住”就是圆满这些德行而安住。“那些名为悦意天”就是化乐天。那些天神能随心所欲化现想要的形色,在其中享乐,所以被称为化乐天,也被称为悦意天。巴利
Evaṃ suttantaṃ niṭṭhapetvā idāni gāthāhi kūṭaṃ gaṇhanto yo naṃ bharati sabbadātiādimāha. Tattha bharatīti posati paṭijaggati. Sabbakāmaharanti sabbakāmadadaṃ. Sotthīti suitthī. Evaṃ vattatīti ettakaṃ vattaṃ pūretvā vattati. Manāpā nāma te devāti nimmānaratī devā. Te hi icchiticchitaṃ rūpaṃ māpetvā abhiramaṇato nimmānaratīti ca manāpāti ca vuccantīti.
《狮子将军经》的注释巴利
4. Sīhasenāpatisuttavaṇṇanā
34 第四项:“现见”是指应当亲自体证的。“施者”是指布施的勇士。他不会只停留在一点信心上,而是连彻底舍出去也做得到,这就是这句话的意思。“施主”是指:对于自己所布施的东西,他是以主人的身份来布施,不是仆人,也不是同伴。如果有人自己吃甜的,却把不甜的给别人,那他就是以“布施”这一应施之物的仆人身份来布施。如果有人自己享用什么都照样给别人,那他就是以同伴的身份来布施。但如果有人自己随便凑合着过活,却把甜美的给别人,那他就是以主人、长者、所有者的身份来布施。就是针对这样的人,才说“施主”。巴利
34. Catutthe sandiṭṭhikanti sāmaṃ passitabbakaṃ. Dāyakoti dānasūro. Na so saddhāmattakeneva tiṭṭhati, pariccajitumpi sakkotīti attho. Dānapatīti yaṃ dānaṃ deti, tassa pati hutvā deti, na dāso, na sahāyo. Yo hi attanā madhuraṃ bhuñjati, paresaṃ amadhuraṃ deti, so dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā deti. Yo yaṃ attanā bhuñjati, tadeva deti, so sahāyo hutvā deti. Yo pana attanā yena kenaci yāpeti, paresaṃ madhuraṃ deti, so pati jeṭṭhako sāmī hutvā deti. Tādisaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘dānapatī’’ti.
不消沉,就是没有变得软弱无力。无畏,就是达到了由智慧带来的喜悦。已达和合,就是进入了共住与一体的状态。已得机会,是因为所造的那份业能在那里成为机会,由于已经造作,所以叫已得机会。而那业只可能是善业,因此说已作善业。欢喜,就是喜悦、庆贺。关于无依止者,指无所执著的如来。如彼之相者,指已达到如彼之相的人。巴利
Amaṅkubhūtoti na nittejabhūto. Visāradoti ñāṇasomanassappatto. Sahabyataṃ gatāti sahabhāvaṃ ekībhāvaṃ gatā. Katāvakāsāti yena kammena tattha avakāso hoti, tassa katattā katāvakāsā. Taṃ pana yasmā kusalameva hoti, tasmā katakusalāti vuttaṃ. Modareti modanti pamodanti. Asitassāti anissitassa tathāgatassa. Tādinoti tādilakkhaṇaṃ pattassa.
《布施功德经》的注释巴利
5. Dānānisaṃsasuttavaṇṇanā
35 第五种:没有离开在家人的本分,就是持守不残缺的五戒。随顺善士之法,就是随顺善士和大人之法。寂静者们亲近他,就是善士,也就是佛陀、独觉佛和如来弟子,他们亲近这个人。巴利
35. Pañcame gihidhammā anapagato hotīti akhaṇḍapañcasīlo hoti. Sataṃ dhammaṃ anukkamanti sappurisānaṃ mahāpurisānaṃ dhammaṃ anukkamanto . Santonaṃ bhajantīti sappurisā buddhapaccekabuddhatathāgatasāvakā etaṃ bhajanti.
《应时施经》的注释巴利
6. Kāladānasuttavaṇṇanā
36 第六:应时施,意思是合适的布施、恰当的布施、相称的布施。新谷,指最好的谷物。新果,指园子里最初长出来的上等果实。先于持戒者中建立,意思是先布施给持戒的人,然后自己才享用。善知言义者,指听得懂所说含义的人。应时施与,指在合适恰当的时机布施。随喜,指站在一旁心生欢喜。服务,指亲身去做服务性的工作。心无厌倦,指心里不感到厌烦。哪里布施有大果报,就应该在那里布施。巴利
36. Chaṭṭhe kāladānānīti yuttadānāni, pattadānāni anucchavikadānānīti attho. Navasassānīti aggasassāni. Navaphalānīti ārāmato paṭhamuppannāni aggaphalāni. Paṭhamaṃ sīlavantesu patiṭṭhāpetīti paṭhamaṃ sīlavantānaṃ datvā pacchā attanā paribhuñjati. Vadaññūti bhāsitaññū. Kālena dinnanti yuttappattakālena dinnaṃ. Anumodantīti ekamante ṭhitā anumodanti. Veyyāvaccanti kāyena veyyāvaṭikakammaṃ karonti. Appaṭivānacittoti anukkaṇṭhitacitto. Yattha dinnaṃ mahapphalanti yasmiṃ ṭhāne dinnaṃ mahapphalaṃ hoti, tattha dadeyya.
《食物经》的注释巴利
7. Bhojanasuttavaṇṇanā
37 在第七经中,“给予寿命”就是给予寿命的布施。“容貌”指身体的容貌。“乐”指身体的乐和心的乐。“力量”指身体的体力。“辩才”指应对恰当、合宜的辩才。巴利
37. Sattame āyuṃ detīti āyudānaṃ deti. Vaṇṇanti sarīravaṇṇaṃ. Sukhanti kāyikacetasikasukhaṃ. Balanti sarīrathāmaṃ. Paṭibhānanti yuttamuttappaṭibhānaṃ.
第8经 信经的注释巴利
8. Saddhasuttavaṇṇanā
38 38. 在第八经中,“悲悯”是指关怀、照顾。“如同树干强健的大树”,是指像树干粗壮的大树一样。“在可爱的处所”,是指在令人愉悦的聚集之处。“需要树荫的人走向树荫”,是指需要树荫的人就会走向树荫。“谦卑的行为”,是指低调谦和的行为。“不刚硬”,是指远离了因嗔怒和骄慢而生的刚硬。“柔和”,是指具足柔和与清净的戒行。“和蔼”,是指令人欢喜亲近。巴利
38. Aṭṭhame anukampantīti anuggaṇhanti. Khandhimāva mahādumoti khandhasampanno mahārukkho viya. Manorame āyataneti ramaṇīye samosaraṇaṭṭhāne. Chāyaṃ chāyatthikā yantīti chāyāya atthikāva chāyaṃ upagacchanti. Nivātavuttinti nīcavuttiṃ. Atthaddhanti kodhamānathaddhatāya rahitaṃ. Soratanti soraccena sucisīlena samannāgataṃ. Sakhilanti sammodakaṃ.
第9经 儿子经的注释巴利
9. Puttasuttavaṇṇanā
39 第九经中,“他曾被我们养育,会赡养我们吗?”意思是:我们曾以哺乳、牵手学步等方式养育照料他,等我们年老时,他会以盥洗手足、沐浴、施粥饭等方式来赡养我们吗?“或者,他会为我们办事吗?”意思是:他会放下自己的事务,去为我们处理在王宫等处发生的事吗?“家系会长久延续吗?”意思是:如果儿子们不破坏而是守护我们所有的田地、房产、金银等财产,家系就会长久延续;或者,他们能不断绝我们一直施行的筹食等善行,持续做下去,家系也能长久延续。“他会继承遗产吗?”意思是:他能以符合家系的品行,使自己成为有资格继承遗产的人,然后继承我们的遗产。“他会不断供奉布施吗?”意思是:他会在回向功德之后,从第三天起,持续不断地进行供养布施。巴利
39. Navame bhato vā no bharissatīti amhehi thaññapāyanahatthapādavaḍḍhanādīhi bhato paṭijaggito amhe mahallakakāle hatthapādadhovana-nhāpanayāgubhattadānādīhi bharissati. Kiccaṃ vā no karissatīti attano kammaṃ ṭhapetvā amhākaṃ rājakulādīsu uppannaṃ kiccaṃ gantvā karissati . Kulavaṃso ciraṃ ṭhassatīti amhākaṃ santakaṃ khettavatthuhiraññasuvaṇṇādiṃ avināsetvā rakkhante putte kulavaṃso ciraṃ ṭhassati, amhehi vā pavattitāni salākabhattādīni anupacchinditvā pavattessati, evampi no kulavaṃso ciraṃ ṭhassati. Dāyajjaṃ paṭipajjissatīti kulavaṃsānurūpāya paṭipattiyā attānaṃ dāyajjārahaṃ karonto amhākaṃ santakaṃ dāyajjaṃ paṭipajjissati. Dakkhiṇaṃ anuppadassatīti pattidānaṃ katvā tatiyadivasato paṭṭhāya dānaṃ anuppadassati.
“寂静的善士们”:在这里应当理解为,因为对父母正确行持,所以成为寂静的善士。“忆念先前所做的”:是指忆念父母最早为自己所做的恩德。“奉行教诫者”:是指实行父母所给教诫的人。“赡养所养者”:是指对那些养育过自己的人,反过来赡养他们。“应受赞叹者”:是指在现世就被大众所赞叹。巴利
Santo sappurisāti imasmiṃ ṭhāne mātāpitūsu sammā paṭipattiyā santo sappurisāti veditabbā. Pubbe katamanussaranti mātāpitūhi paṭhamataraṃ kataguṇaṃ anussarantā. Ovādakārīti mātāpitūhi dinnassa ovādassa kattā. Bhataposīti yehi bhato, tesaṃ posako. Pasaṃsiyoti diṭṭheva dhamme mahājanena pasaṃsitabbo hoti.
第10经 大沙罗树子经的注释巴利
10. Mahāsālaputtasuttavaṇṇanā
40 第十经中说的“大娑罗树”,就是指大树。“以枝叶生长”:意思是靠小树枝和称为叶子的树叶而生长。“在阿兰若中”:指在没有村落的偏僻地方。“在大林”:指大森林、荒野。其余各处都很容易理解。巴利
40. Dasame mahāsālāti mahārukkhā. Sākhāpattapalāsena vaḍḍhantīti khuddakasākhāhi ca pattasaṅkhātena ca palāsena vaḍḍhanti. Araññasminti agāmake padese. Brahāvaneti mahāvane aṭaviyaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.