《十力经》的注释
1. Dasabalasuttavaṇṇanā
21《十力品》的第一经即是第二经的概要。
21. Dasabalavaggassa paṭhamaṃ dutiyasseva saṅkhepo.
2. 《力经》的注释
2. Dutiyadasabalasuttavaṇṇanā
22第二部经是世尊按照自己的意乐而说的。其中,“具足十力”就是具足十种力。而这力有两种:身力和智力。在这两者当中,如来的身力应当依照象的族类来理解。古人也确实这样说过:
22. Dutiyaṃ bhagavatā attano ajjhāsayassa vasena vuttaṃ. Tattha dasabalasamannāgatoti dasahi balehi samannāgato. Balañca nāmetaṃ duvidhaṃ kāyabalañca ñāṇabalañca. Tesu tathāgatassa kāyabalaṃ hatthikulānusārena veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ porāṇehi –
迦罗婆迦象、恒河象,白象、铜色象、宾伽罗象;
香象、吉祥象、金象,伍波萨他象、六牙象,这十种。
‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ; Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti.(ma. ni. aṭṭha. 1.148; vibha. aṭṭha. 760); –
这就是十种象族。其中,“黑象族”应当理解为普通象族。十个男子的体力,等于一头黑象的体力;十头黑象的体力,等于一头恒河象的体力;十头恒河象的体力,等于一头白象的体力;十头白象的体力,等于一头铜色象的体力;十头铜色象的体力,等于一头黄褐色象的体力;十头黄褐色象的体力,等于一头香象的体力;十头香象的体力,等于一头吉祥象的体力;十头吉祥象的体力,等于一头雪山象的体力;十头雪山象的体力,等于一头伍波萨他象的体力;十头伍波萨他象的体力,等于一头六牙象的体力;十头六牙象的体力,等于一位如来的体力。这也叫做那罗延坚固力。如果按普通象的数量来算,这相当于百亿头象的体力;如果按男子的数量来算,相当于一千亿男子的体力。这就是如来的身力。不过,“具足十力”这个说法并不包括这种身力,因为这是外在的、低劣的,连畜生道里的狮子等也有。依靠这种身力,既不能遍知苦,也不能断除集,不能修习道,不能证得果。另外,还有一种在十种层面上以不可动摇、能作支撑之义而称为“力”的十种智力。正是针对这种智力,才说“具足十力”。
Imāni dasa hatthikulāni. Tattha kāḷāvakanti pakatihatthikulaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ dasannaṃ purisānaṃ kāyabalaṃ, taṃ ekassa kāḷāvakassa hatthino. Yaṃ dasannaṃ kāḷāvakānaṃ balaṃ, taṃ ekassa gaṅgeyyassa. Yaṃ dasannaṃ gaṅgeyyānaṃ, taṃ ekassa paṇḍarassa. Yaṃ dasannaṃ paṇḍarānaṃ, taṃ ekassa tambassa. Yaṃ dasannaṃ tambānaṃ, taṃ ekassa piṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ piṅgalānaṃ, taṃ ekassa gandhahatthino. Yaṃ dasannaṃ gandhahatthīnaṃ, taṃ ekassa maṅgalassa. Yaṃ dasannaṃ maṅgalānaṃ, taṃ ekassa hemavatassa. Yaṃ dasannaṃ hemavatānaṃ, taṃ ekassa uposathassa. Yaṃ dasannaṃ uposathānaṃ, taṃ ekassa chaddantassa. Yaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ, taṃ ekassa tathāgatassa. Nārāyanasaṅghātabalantipi idameva vuccati. Tadetaṃ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṃ koṭisahassānaṃ, purisagaṇanāya dasannaṃ purisakoṭisahassānaṃ balaṃ hoti. Idaṃ tāva tathāgatassa kāyabalaṃ. ‘‘Dasabalasamannāgato’’ti ettha pana etaṃ saṅgahaṃ na gacchati. Etañhi bāhirakaṃ lāmakaṃ tiracchānagatānaṃ sīhādīnampi hoti. Etañhi nissāya dukkhapariññā vā samudayappahānaṃ vā maggabhāvanā vā phalasacchikiriyā vā natthi. Aññaṃ pana dasasu ṭhānesu akampanatthena upatthambhanatthena ca dasavidhaṃ ñāṇabalaṃ nāma atthi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘dasabalasamannāgato’’ti.
那么,什么是这十种智力呢?就是如实了知处与非处等。具体来说:如实了知处是处、非处是非处,这是第一种;依处与因,如实了知过去、未来、现在所造诸业的果报,这是第二种;了知通向一切处的行道,这是第三种;了知具有多界与种种界的世间,这是第四种;了知其他众生、其他个人的种种意乐,这是第五种;了知那些众生、那些个人的根器优劣,这是第六种;了知禅那、解脱、定、等至的杂染、清净与出离,这是第七种;了知宿命,这是第八种;了知众生的死与生,这是第九种;了知漏尽,这是第十种。而在阿毗达摩中——
Katamaṃ pana tanti? Ṭhānāṭṭhānādīnaṃ yathābhūtaṃ jānanaṃ. Seyyathidaṃ – ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato jānanaṃ ekaṃ, atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso yathābhūtaṃ vipākajānanaṃ ekaṃ, sabbatthagāminipaṭipadājānanaṃ ekaṃ, anekadhātunānādhātulokajānanaṃ ekaṃ, parasattānaṃ parapuggalānaṃ nānādhimuttikatājānanaṃ ekaṃ, tesaṃyeva indriyaparopariyattajānanaṃ ekaṃ, jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānajānanaṃ ekaṃ, pubbenivāsajānanaṃ ekaṃ, sattānaṃ cutūpapātajānanaṃ ekaṃ, āsavakkhayajānanaṃ ekanti. Abhidhamme pana –
在这里,如来如实了知处为处、非处为非处。如来如实了知处为处、非处为非处——这也是如来的一种如来之力。依靠这种力,如来宣称自己安住于如牛王般的境地,在众人中发出狮子吼,转动梵轮。
‘‘Idha tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Yampi tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānāti. Idampi tathāgatassa tathāgatabalaṃ hoti, yaṃ balaṃ āgamma tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti , parisāsu sīhanādaṃ nadati, brahmacakkaṃ pavattetī’’ti.
这些内容本来就是依照开头(《分别论》760)所说的方法详细展开的。它们的义释,在《分别论注释》(《分别论注》760)和《中部注释》(《破除迷执》,中部注1.148)里,也已经从各个方面完整说明了。应当按照那里所讲的方法来理解。
Ādinā (vibha. 760) nayena vitthārato āgatāneva. Atthavaṇṇanāpi nesaṃ vibhaṅgaṭṭhakathāyañceva (vibha. aṭṭha. 760) papañcasūdaniyā ca majjhimaṭṭhakathāya (ma. ni. aṭṭha. 1.148) sabbākārato vuttā. Sā tattha vuttanayeneva gahetabbā.
“以四无畏”这句话里,“无畏”是畏惧的反面;这是指对在四种情况下无畏的状态作观察时,所生起的喜悦所成智,这个名称就是指它。是哪四种情况呢?就是面对“你自称是正自觉者,但这些法你并没有真正觉悟”这类诘难的时候。关于这些,下面有经文——
Catūhi ca vesārajjehīti ettha sārajjapaṭipakkhaṃ vesārajjaṃ, catūsu ṭhānesu vesārajjabhāvaṃ paccavekkhantassa uppannasomanassamayañāṇassetaṃ nāmaṃ. Katamesu catūsu? ‘‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’’tiādīsu codanāvatthūsu. Tatrāyaṃ pāḷi –
比丘们,如来有这四种无畏……哪四种呢?
“你自称是正自觉者,但这些法你并没有真正觉悟。”——比丘们,在这一点上,我看不到世间有任何沙门、婆罗门、天人、魔罗、梵天神或任何人能如法地来指责我。比丘们,我看不到这样的迹象,所以安住在安稳、无所畏惧、获得无畏的状态中。
“你自称是漏已尽者,但这些漏你并没有彻底尽除。”——比丘们,在这一点上,我看不到……(任何能如法指责我的迹象。)
“你说的那些构成障碍的法,若去修习它们,并不能真正构成障碍。”——比丘们,在这一点上,我看不到……
“你为了这个目的而说的法,并不能引导实践它的人正确地走向苦的彻底灭尽。”——比丘们,在这一点上,我看不到世间有任何沙门、婆罗门……(能如法地来指责我。)……我安住在获得无畏的状态中。
‘‘Cattārimāni, bhikkhave, tathāgatassa vesārajjāni…pe…. Katamāni cattāri? ‘Sammāsambuddhassa te paṭijānato ime dhammā anabhisambuddhā’ti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā devo vā māro vā brahmā vā koci vā lokasmiṃ saha dhammena paṭicodessatīti nimittametaṃ, bhikkhave, na samanupassāmi. Etamahaṃ, bhikkhave, nimittaṃ asamanupassanto khemappatto abhayappatto vesārajjappatto viharāmi. ‘Khīṇāsavassa te paṭijānato ime āsavā aparikkhīṇā’ti tatra vata maṃ…pe… ‘ye kho pana te antarāyikā dhammā vuttā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’ti tatra vata maṃ…pe… ‘yassa kho pana te atthāya dhammo desito, so na niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti tatra vata maṃ samaṇo vā brāhmaṇo vā…pe… vesārajjappatto viharāmī’’ti (a. ni. 4.8).
“牛王般的立足处”,就是最殊胜的立足处、最上的立足处。或者说,过去诸佛就是牛王,这是他们所在之处。再者,统领一百头牛的最胜者叫usabha(牛王),统领一千头牛的最胜者叫vasabha(牛王);或者在一百头牛群中最胜的叫usabha,在一千头牛群中最胜的叫vasabha。而在一切牛中最胜、能忍受一切艰难、白色、庄严、能背负大重担、即使听到上百声雷鸣也不动摇的,叫nisabha(牛王)。这里“牛王般的”(āsabha)意思是“属于usabha(牛王)的”;“立足处”是指以四足压住大地而安立。然而,这里所说的是“像牛王一样的”,所以叫āsabha。正如被称为nisabha的牛王具足牛王之力,以四足压住大地,以不动的立足处而站立;同样,如来也具足十种如来之力,以四无畏足压住八众大地,在包括天人的世间中,不被任何敌对者、怨敌所动摇,以不动的立足处而站立。如此站立时,他承认、接受那个牛王般的立足处,不否认,将其归于自己。因此说“承认牛王般的立足处”。
Āsabhaṃ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṃ uttamaṭṭhānaṃ. Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṃ ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho, vajasatajeṭṭhako vā usabho, vajasahassajeṭṭhako vasabho, sabbagavaseṭṭho sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi asampakampiyo nisabho, so idha usabhoti adhippeto. Idampi hi tassa pariyāyavacanaṃ. Usabhassa idanti āsabhaṃ. Ṭhānanti catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā avaṭṭhānaṃ (ma. ni. 1.150). Idaṃ pana āsabhaṃ viyāti āsabhaṃ. Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi pādehi pathaviṃ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṃ tathāgatopi dasahi tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapathaviṃ uppīḷetvā sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati. Evaṃ tiṭṭhamāno ca taṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti, attani āropeti. Tena vuttaṃ ‘‘āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānātī’’ti.
“于众中”:这里的“众”指八种众。舍利弗,有八种众。哪八种?刹帝利众、婆罗门众、居士众、沙门众、四大王天众、三十三天众、魔众、梵天众——就是在这八种众当中。“作狮子吼”:就是发出最殊胜的吼声、无所畏惧的吼声,或者发出像狮子吼一样的声音。这个意思要依据《狮子吼经》来说明。又,就像狮子因为能承受、能击杀而被称为狮子,如来也因为能承受世间法、能摧毁外道的说法而被称为狮子。这样所称的狮子的吼声,就是狮子吼。其中,就像狮子具足狮子之力,在任何地方都无所畏惧、毫无恐惧、毛发不竖,发出狮子吼;同样,如来狮子也具足如来的种种力,在八种众中无所畏惧、毫无恐惧、毛发不竖,以“色是这样”等方式,发出具足种种说法庄严的狮子吼。因此说“于众中作狮子吼”。
Parisāsūti ‘‘aṭṭha kho imā, sāriputta, parisā. Katamā aṭṭha? Khattiyaparisā brāhmaṇaparisā gahapatiparisā samaṇaparisā cātumahārājikaparisā tāvatiṃsaparisā māraparisā brahmaparisā’’ti, imāsu aṭṭhasu parisāsu. Sīhanādaṃ nadatīti seṭṭhanādaṃ abhītanādaṃ nadati, sīhanādasadisaṃ vā nādaṃ nadati. Ayamattho sīhanādasuttena dīpetabbo. Yathā vā sīho sahanato ceva hananato ca sīhoti vuccati, evaṃ tathāgato lokadhammānaṃ sahanato parappavādānañca hananato sīhoti vuccati. Evaṃ vuttassa sīhassa nādaṃ sīhanādaṃ. Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṃso sīhanādaṃ nadati, evaṃ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu parisāsu visārado vigatalomahaṃso, ‘‘iti rūpa’’ntiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṃ sīhanādaṃ nadati. Tena vuttaṃ ‘‘parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti.
“转梵轮”这句话里,“梵”是指最殊胜、最上等的,这是对清净法轮的一个称呼。这个法轮有两种:证悟智和教说智。其中,由智慧所培育、能让自己证得圣果的,是证悟智;由悲心所培育、能让弟子们证得圣果的,是教说智。证悟智又分两种:正在生起和已经生起。从出家开始,一直到阿拉汉道,这期间属于正在生起;在证果那一刹那,就叫已经生起。或者从兜率天开始,一直到菩提座上的阿拉汉道,这期间属于正在生起;在证果那一刹那,就叫已经生起。或者从燃灯佛那时开始,一直到阿拉汉道,这期间属于正在生起;在证果那一刹那,就叫已经生起。教说智也分两种:正在转动和已经转动。一直到阿若憍陈如证入流道,这期间属于正在转动;在证果那一刹那,就叫已经转动。这两者当中,证悟智是出世间的,教说智是世间的。不过这两种智都是诸佛独有的亲证之智,不是其他人所能共有的。
Brahmacakkaṃ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṃ uttamaṃ, visuddhassa dhammacakkassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ pana dhammacakkaṃ duvidhaṃ hoti paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañca. Tattha paññāpabhāvitaṃ attano ariyaphalāvahaṃ paṭivedhañāṇaṃ, karuṇāpabhāvitaṃ sāvakānaṃ ariyaphalāvahaṃ desanāñāṇaṃ. Tattha paṭivedhañāṇaṃ uppajjamānaṃ uppannanti duvidhaṃ. Tañhi abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṃ, phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Dīpaṅkarato vā paṭṭhāya yāva arahattamaggā uppajjamānaṃ , phalakkhaṇe uppannaṃ nāma. Desanāñāṇampi pavattamānaṃ pavattanti duvidhaṃ. Tañhi yāva aññāsikoṇḍaññassa sotāpattimaggā pavattamānaṃ, phalakkhaṇe pavattaṃ nāma. Tesu paṭivedhañāṇaṃ lokuttaraṃ, desanāñāṇaṃ lokiyaṃ. Ubhayampi panetaṃ aññehi asādhāraṇaṃ buddhānaṃyeva orasañāṇaṃ.
现在,为了说明具足这种智慧的人怎样发出狮子吼,他开始说“色是这样”等等。其中,“色是这样”的意思是:这就是色,色只有这么多,超过这个就没有色了。这是从变坏的性质以及大种和所造色的分类入手,按照相、味、现起、足处,把一切色毫无遗漏地把握了。“色的集起是这样”:就是通过这种方式,说明如此把握的色的集起。这里的“这样”是“集起是这样发生的”的意思。它的详细解释应当这样理解:“由无明集起而有色集起,由渴爱集起、业集起、食集起而有色集起;见到生起相的人,就见到色蕴的生起。”(《无碍解道》1.50)关于灭也一样:“由无明灭而有色灭……见到变坏相的人,就见到色蕴的灭。”这是详细解释。
Idāni yaṃ iminā ñāṇena samannāgato sīhanādaṃ nadati, taṃ dassetuṃ iti rūpantiādimāha. Tattha iti rūpanti idaṃ rūpaṃ ettakaṃ rūpaṃ, ito uddhaṃ rūpaṃ natthīti ruppanasabhāvañceva bhūtupādāyabhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesarūpapariggaho vutto. Iti rūpassa samudayoti iminā evaṃ pariggahitassa rūpassa samudayo vutto. Tattha itīti evaṃ samudayo hotīti attho. Tassa vitthāro ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo taṇhāsamudayā, kammasamudayā āhārasamudayā rūpasamudayoti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatī’’ti (paṭi. ma. 1.50) evaṃ veditabbo. Atthaṅgamepi ‘‘avijjānirodhā rūpanirodho…pe… vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa nirodhaṃ passatī’’ti ayaṃ vitthāro.
“受是这样”等处也是如此:这是受,受只有这么多,超过这个就没有受了;这是想,这些是行,这是识,识只有这么多,超过这个就没有识了。这是从感受、认知、造作、了别的自性入手,以及从乐等、色想等、触等、眼识等分类入手,依照相、味、现起、足处,把受、想、行、识毫无遗漏地统摄起来说的。而“受的集是这样”等,则是说明这样统摄的受、想、行、识的集起。这里“这样”也是“集起是这样”的意思。对它们的详细说明,应当像讲色时那样,以“由无明集而有受集”等方式来了知。不过这里有一点不同:在三蕴中,不说“由食集”,而要说“由触集”;在识蕴中,则要说“由名色集”。“灭”这个词也应当依它们来配合。这是这里的简要说明。至于生灭的详细抉择,已在《清净道论》中以一切行相圆满地宣说了。
Iti vedanātiādīsupi ayaṃ vedanā ettakā vedanā, ito uddhaṃ vedanā natthi, ayaṃ saññā, ime saṅkhārā, idaṃ viññāṇaṃ ettakaṃ viññāṇaṃ , ito uddhaṃ viññāṇaṃ natthīti vedayitasañjānanaabhisaṅkharaṇavijānanasabhāvañceva sukhādirūpasaññādiphassādicakkhuviññāṇādibhedañca ādiṃ katvā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena anavasesavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇapariggaho vutto. Iti vedanāya samudayotiādīhi pana evaṃ pariggahitānaṃ vedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ samudayo vutto. Tatrāpi itīti evaṃ samudayo hotīti attho. Tesampi vitthāro ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50) rūpe vuttanayeneva veditabbo. Ayaṃ pana viseso – tīsu khandhesu ‘‘āhārasamudayā’’ti avatvā ‘‘phassasamudayā’’ti vattabbaṃ, viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’ti. Atthaṅgamapadampi tesaṃyeva vasena yojetabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana udayabbayavinicchayo sabbākāraparipūro visuddhimagge vutto.
“此有故彼有”,这也是另一种狮子吼。它的意思是:当无明等这些缘存在时,行等这些果就存在。“由此生起故彼生起”:由于无明等这些缘的生起,行等这些果就生起。“此无故彼无”:当无明等这些缘不存在时,行等这些果就不存在。“由此灭故彼灭”:由于无明等这些缘的灭去,行等这些果就灭去。现在,为了详细说明它如何存在、如何灭去,他宣说了“即无明缘而行”等。
Imasmiṃsati idaṃ hotīti ayampi aparo sīhanādo. Tassattho – imasmiṃ avijjādike paccaye sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti imassa avijjādikassa paccayassa uppādā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ uppajjati. Imasmiṃ asati idaṃ na hotīti imasmiṃ avijjādike paccaye asati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ na hoti. Imassa nirodhā idaṃ nirujjhatīti imassa avijjādikassa paccayassa nirodhā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ nirujjhati. Idāni yathā taṃ hoti ceva nirujjhati ca, taṃ vitthārato dassetuṃ yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārātiādimāha.
“善说”的意思是:像这样,通过分析五蕴等方式,已经妥善地宣说、讲说了。“法”是指五蕴和缘起之法。“坦露”是指没有被遮盖。“敞开”是指打开之后放置。“显明”是指被照亮、被阐明。“已断碎布”中,所谓碎布,是指破烂、碎裂、到处缝补打结的旧衣服;谁没有这样的碎布,而是穿着八肘或九肘长、没有割截过的布,他就叫作“已断碎布者”。这里的法也是这样。因为在这里,并没有以欺诈等方式造成的破裂、碎裂、缝补打结的状态。另外,小块布也叫作碎布;谁没有这样的碎布,而有八肘或九肘的大布,他也是“已断碎布者”,意思是已经脱离了碎布。这里的法就是这样。就像一个人拿了一块四肘长的布来受用,左拉右扯,弄得自己很疲惫;同样,外道时期的出家人对自己那一点点法,不断构想“这样存在时,就会这样”,不断把它扩大,弄得自己很疲惫。而就像有人用八肘或九肘的布来受用,可以随自己的意愿披着,不会疲惫,那里没有拉扯扩大的事;同样,在这个法里,也没有不断构想、不断分析的事。这个法是我以种种理由善加分析、善加广说的,就是针对这一点,才说“已断碎布”。另外,垃圾也叫作碎布,而在这个教法里,所谓沙门的垃圾是不能站住脚的。因此说:
Evaṃ svākkhātoti evaṃ pañcakkhandhavibhajanādivasena suṭṭhu akkhāto kathito. Dhammoti pañcakkhandhapaccayākāradhammo. Uttānoti anikujjito. Vivaṭoti vivaritvā ṭhapito. Pakāsitoti dīpito jotito. Chinnapilotikoti pilotikā vuccati chinnaṃ bhinnaṃ tattha tattha sibbitagaṇṭhitaṃ jiṇṇavatthaṃ, taṃ yassa natthīti aṭṭhahatthaṃ navahatthaṃ vā ahatasāṭakaṃ nivattho, so chinnapilotiko nāma. Ayampi dhammo tādiso. Na hettha kohaññādivasena chinnabhinnasibbitagaṇṭhitabhāvo atthi. Apica khuddakasāṭakopi pilotikāti vuccati, sā yassa natthi, aṭṭhanavahattho mahāpaṭo atthi, sopi chinnapilotiko, apagatapilotikoti attho. Tādiso ayaṃ dhammo. Yathā hi catuhatthaṃ sāṭakaṃ gahetvā pariggahaṇaṃ karonto puriso ito cito ca añchanto kilamati, evaṃ bāhirakasamaye pabbajitā attano parittakaṃ dhammaṃ ‘‘evaṃ sati evaṃ bhavissatī’’ti kappetvā kappetvā vaḍḍhentā kilamanti. Yathā pana aṭṭhahatthanavahatthena pariggahaṇaṃ karonto yathāruci pārupati na kilamati, natthi tattha añchitvā vaḍḍhanakiccaṃ; evaṃ imasmimpi dhamme kappetvā kappetvā vibhajanakiccaṃ natthi, tehi tehi kāraṇehi mayāva ayaṃ dhammo suvibhatto suvitthāritoti idampi sandhāya ‘‘chinnapilotiko’’ti āha. Apica kacavaropi pilotikāti vuccati, imasmiñca sāsane samaṇakacavaraṃ nāma patiṭṭhātuṃ na labhati. Tenevāha –
清除卡拉兰达草,丢弃渣滓;
然后簸扬秕糠,弃彼非沙门而自命沙门者。
“把那些怀着恶欲、行为恶劣、居于恶境的人清除出去之后,
你们要与清净的人一起过清净的共住生活,保持正念。
从那时起,你们和合一致、具足明智,就能终结苦。”
‘‘Kāraṇḍavaṃ niddhamatha, kasambuṃ apakassatha; Tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine. ‘‘Niddhamitvāna pāpicche, pāpaācāragocare; Suddhā suddhehi saṃvāsaṃ, kappayavho patissatā; Tato samaggā nipakā, dukkhassantaṃ karissathā’’ti. (a. ni. 8.10);
就这样,即使沙门的碎布已被切除,这个法也叫作“断离碎布”。
Iti samaṇakacavarassa chinnattāpi ayaṃ dhammo chinnapilotiko nāma hoti.
“足够”就是确实合适。“以信出家”是指凭着信心出家。“善男子”有两种:行为上的善男子和出身上的善男子。其中,不管从什么家族出家,能圆满戒等五法蕴的,叫行为上的善男子;而像亚萨善男子那样,从出身高贵的家族出家的,叫出身上的善男子。这里指的是行为上的善男子。不过,如果出身上的善男子也有德行,那他就是最上等的。就是这样一位善男子。“发起精进”是指修习具备四支的精进。为了说明这四支,接着就说“即使只剩皮肤……”等。这里,皮肤是一支,筋是一支,骨是一支,肉和血合起来是一支。另外,当决意修习这具备四支的精进时,应当在九种情况下保持专注:食前、食后、初夜、中夜、后夜、行走时、站立时、坐着时、躺卧时。
Alamevāti yuttameva. Saddhāpabbajitenāti saddhāya pabbajitena. Kulaputtenāti dve kulaputtā ācārakulaputto jātikulaputto ca. Tattha yo yato kutoci kulā pabbajitvā sīlādayo pañca dhammakkhandhe pūreti, ayaṃ ācārakulaputto nāma. Yo pana yasakulaputtādayo viya jātisampannakulā pabbajito, ayaṃ jātikulaputto nāma. Tesu idha ācārakulaputto adhippeto. Sace pana jātikulaputto ācāravā hoti, ayaṃ uttamoyeva. Evarūpena kulaputtena. Vīriyaṃ ārabhitunti caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ kātuṃ. Idānissa caturaṅgaṃ dassento kāmaṃ taco cātiādimāha. Ettha hi taco ekaṃ aṅgaṃ, nhāru ekaṃ, aṭṭhi ekaṃ, maṃsalohitaṃ ekanti. Idañca pana caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhahantena navasu ṭhānesu samādhātabbaṃ purebhatte pacchābhatte purimayāme majjhimayāme pacchimayāme gamane ṭhāne nisajjāya sayaneti.
比丘们,“懈怠者住于苦”:在这个教法里,凡是懈怠的人,他就住于苦。但在外道那边,懈怠的人却住于乐。“混杂”就是混在一起。“自利”指殊胜的利益,或自身的利益,两种说法都是指阿拉汉果。“退失”就是失去、得不到。因为懈怠的人不守护六根门,三种业不清净,以正命为第八支的戒不清净,活命不正,成了亲近俗家的人。他就像掉进同梵行者眼里的灰尘一样,成为损害者,住于苦,既是压坏座位的人,也是满肚子粪秽的人,不能领会导师的心意,错失难得的机会,因此他受用的国土施食也没有大果报。
Dukkhaṃ, bhikkhave, kusīto viharatīti imasmiṃ sāsane yo kusīto puggalo, so dukkhaṃ viharati. Bāhirasamaye pana yo kusīto, so sukhaṃ viharati. Vokiṇṇoti missībhūto. Sadatthanti sobhanaṃ vā atthaṃ sakaṃ vā atthaṃ, ubhayenāpi arahattameva adhippetaṃ. Parihāpetīti hāpeti na pāpuṇāti. Kusītapuggalassa hi cha dvārāni aguttāni honti, tīṇi kammāni aparisuddhāni, ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ apariyodātaṃ, bhinnājīvo kulūpako hoti. So sabrahmacārīnaṃ akkhimhi patitarajaṃ viya upaghātakaro hutvā dukkhaṃ viharati, pīṭhamaddano ceva hoti laṇḍapūrako ca, satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ na sakkoti, dullabhaṃ khaṇaṃ virādheti, tena bhutto raṭṭhapiṇḍopi na mahapphalo hoti.
比丘们,精进者确实如此:精进的人就在这教法里住于安乐。而在外道那边,精进的人却住于苦。远离就是出离、超脱而住。圆满自利就是证得阿拉汉果。精进的人六根门守护得好,三种业清净,以正命为第八的戒行极为清净,在同梵行者眼中就像极清凉的眼药,又像涂身的栴檀,令人欢喜,住于安乐,能够把握导师的心意。导师确实……
Āraddhavīriyo ca kho, bhikkhaveti āraddhavīriyo puggalo imasmiṃyeva sāsane sukhaṃ viharati. Bāhirasamaye pana yo āraddhavīriyo, so dukkhaṃ viharati. Pavivittoti vivitto viyutto hutvā. Sadatthaṃ paripūretīti arahattaṃ pāpuṇāti. Āraddhavīriyassa hi cha dvārāni suguttāni honti, tīṇi kammāni parisuddhāni, ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ pariyodātaṃ sabrahmacārīnaṃ akkhimhi susītalañjanaṃ viya dhātugatacandanaṃ viya ca manāpo hutvā sukhaṃ viharati, satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkoti. Satthā hi –
大雄啊,愿你长久活着!大牟尼啊,愿你住世一劫!
‘‘Ciraṃ jīva mahāvīra, kappaṃ tiṭṭha mahāmunī’’ti –
果达弥这样礼敬之后,如来拒绝了,说:“果达弥,不该这样礼敬如来。”接着应她的请求,如来开示了应当礼敬的方式,这样说道:
Evaṃ gotamiyā vandito, ‘‘na kho, gotami, tathāgatā evaṃ vanditabbā’’ti paṭikkhipitvā tāya yācito vanditabbākāraṃ ācikkhanto evamāha –
“那些已发起精进、心向解脱、始终坚定努力的人,
看那些和睦相处的弟子们,这就是对诸佛的礼敬。”
‘‘Āraddhavīriye pahitatte, niccaṃ daḷhaparakkame; Samagge sāvake passa, esā buddhāna vandanā’’ti. (apa. therī 2.2.171);
这样发起精进的人,就能领会导师的心意,不会错过难得的机会。因为对他来说,佛陀出世、说法开示、僧伽的良好修行才有成果、才有意义,他吃到的国土布施之食也因此有大果报。
Evaṃ āraddhavīriyo satthu ajjhāsayaṃ gahetuṃ sakkoti, dullabhaṃ khaṇaṃ na virādheti. Tassa hi buddhuppādo dhammadesanā saṅghasuppaṭipatti saphalā hoti saudrayā, raṭṭhapiṇḍopi tena bhutto mahapphalo hoti.
用低劣的信、低劣的精进、低劣的念、低劣的定、低劣的慧,是不可能证得那被称为最上的阿拉汉果的。而用最上的信等,才能证得最上的阿拉汉果。所谓“精华可饮”:从令人净信的角度叫“精华”,从应当饮用的角度叫“可饮”。因为喝了某种东西之后,倒在路中间,神志不清,连自己的衣服等物是谁的都不知道,那么这种东西即使清净,也不该喝;而我的教法既这样清净,又应当饮用。为了说明这一点,才说“精华可饮”。
Hīnenaaggassāti hīnāya saddhāya hīnena vīriyena hīnāya satiyā hīnena samādhinā hīnāya paññāya aggasaṅkhātassa arahattassa patti nāma na hoti. Aggena ca khoti aggehi saddhādīhi aggassa arahattassa patti hoti. Maṇḍapeyyanti pasannaṭṭhena maṇḍaṃ, pātabbaṭṭhena peyyaṃ. Yañhi pivitvā antaravīthiyaṃ patito visaññī attano sāṭakādīnampi assāmiko hoti, taṃ pasannampi na pātabbaṃ, mayhaṃ pana sāsanaṃ evaṃ pasannañca pātabbañcāti dassento ‘‘maṇḍapeyya’’nti āha.
在这里,精华有三种:开示精华、接受者精华、梵行精华。什么是开示精华?就是宣说、开示、安立、揭示、分别、阐明四圣谛;宣说……乃至……阐明四念处;宣说……乃至……阐明圣八支道。这就是开示精华。什么是接受者精华?就是比丘、比丘尼、近事男、近事女、天人、人,或者其他任何能够了知的人。这就是接受者精华。什么是梵行精华?就是这圣八支道本身,也就是:正见……乃至……正定。这就是梵行精华。此外,还可以通过“信根是胜解精华,不信是渣滓;舍弃不信的渣滓,饮用信根的胜解精华”等这样的方式来了知这里的含义。这里“世尊现前”是说明理由的话。因为世尊现前,所以应当努力精进,饮下这精华。外面的药精华,如果不在医生面前饮用,就会担心不知道剂量、不知道会引发什么作用、不知道会排出什么;但在医生面前,他们就没有顾虑,心想“医生会知道的”而饮用。同样地,“我们的法主世尊现前”,为了让他们努力精进而饮用,在劝导他们饮用精华时,便说了“因此,诸比丘”等话。其中,“有果”就是有利益,“有增长”就是有增进。现在,为了按照劝导相应地指出应当学习的事,说了“为了自己的利益,诸比丘”等话。其中,“自己的利益”就是属于自己的利益,也就是阿拉汉果。“以不放逸完成”就是以不放逸去做一切应做的事。“他人的利益”就是给施主们带来大果大利益。其余各处都只是显明而已。第二。
Tattha tividho maṇḍo – desanāmaṇḍo, paṭiggahamaṇḍo, brahmacariyamaṇḍoti. Katamo desanāmaṇḍo? Catunnaṃ ariyasaccānaṃ ācikkhanā desanā paññāpanā paṭṭhapanā vivaraṇā vibhajanā uttānīkammaṃ, catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ…pe… ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa ācikkhanā…pe… uttānīkammaṃ, ayaṃ desanāmaṇḍo. Katamo paṭiggahamaṇḍo? Bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā ye vā panaññepi keci viññātāro, ayaṃ paṭiggahamaṇḍo. Katamo brahmacariyamaṇḍo? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi, ayaṃ brahmacariyamaṇḍo. Apica adhimokkhamaṇḍo saddhindriyaṃ, assaddhiyaṃ kasaṭo, assaddhiyaṃ kasaṭaṃ chaḍḍetvā saddhindriyassa adhimokkhamaṇḍaṃ pivatīti maṇḍapeyyantiādināpi (paṭi. ma. 1.238) nayenettha attho veditabbo. Satthā sammukhībhūtoti idamettha kāraṇavacanaṃ. Yasmā satthā sammukhībhūto, tasmā vīriyasampayogaṃ katvā pivatha etaṃ maṇḍaṃ. Bāhirakañhi bhesajjamaṇḍampi vejjassa asammukhā pivantānaṃ pamāṇaṃ vā uggamanaṃ vā niggamanaṃ vā na jānāmāti āsaṅkā hoti. Vejjasammukhā pana ‘‘vejjo jānissatī’’ti nirāsaṅkā pivanti. Evameva amhākaṃ dhammassāmi satthā sammukhībhūtoti vīriyaṃ katvā pivathāti maṇḍapāne nesaṃ niyojento tasmātiha, bhikkhavetiādimāha. Tattha saphalāti sānisaṃsā. Saudrayāti savaḍḍhi. Idāni niyojanānurūpaṃ sikkhitabbataṃ niddisanto attatthaṃ vā hi, bhikkhavetiādimāha. Tattha attatthanti attano atthabhūtaṃ arahattaṃ. Appamādena sampādetunti appamādena sabbakiccāni kātuṃ. Paratthanti paccayadāyakānaṃ mahapphalānisaṃsaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Dutiyaṃ.
3. 《近依经》的注释
3. Upanisasuttavaṇṇanā
23在第三经的“我知”等语句中,“知”是指了知者的知。“见”是指看见者的见。这两个词意思相同,只是文字表达上有差别。即便如此,说“知”是依据智慧的特征来指称这个人,因为智慧的特征就是了知。说“见”则是依据智慧的作用来指称,因为智慧的作用就是看见——具足智慧的人,就像有眼睛的人用眼睛看见色法一样,用智慧看见已经显现的诸法。这里的“诸漏的灭尽”:诸漏的断除、不再生起、灭尽的状态、不存在,这也称为漏尽;甚至坏灭,以及道、果、涅槃,也都可以称为漏尽。因为在“诸漏灭尽故,无漏心解脱”等语句中,所说的就是灭尽的状态。而在“诸漏的灭尽、衰亡、破坏、溃散、无常、消失”中,则是指坏灭。
23. Tatiye ‘‘jānato aha’’ntiādīsu jānatoti jānantassa. Passatoti passantassa. Dvepi padāni ekatthāni, byañjanameva nānaṃ. Evaṃ santepi ‘‘jānato’’ti ñāṇalakkhaṇaṃ upādāya puggalaṃ niddisati. Jānanalakkhaṇañhi ñāṇaṃ. ‘‘Passato’’ti ñāṇappabhāvaṃ upādāya. Passanappabhāvañhi ñāṇaṃ, ñāṇasamaṅgīpuggalo cakkhumā viya cakkhunā rūpāni , ñāṇena vivaṭe dhamme passati. Āsavānaṃ khayanti ettha āsavānaṃ pahānaṃ asamuppādo khīṇākāro natthibhāvoti ayampi āsavakkhayoti vuccati, bhaṅgopi maggaphalanibbānānipi. ‘‘Āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimutti’’ntiādīsu (ma. ni. 1.438; vibha. 831) hi khīṇākāro āsavakkhayoti vuccati. ‘‘Yo āsavānaṃ khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhāna’’nti (vibha. 354) ettha bhaṅgo.
正在修学的有学者,沿着正直的道路随行。
在漏尽中,最初生起的是智,从那之后紧接着就是正智。
‘‘Sekkhassa sikkhamānassa, ujumaggānusārino; Khayasmiṃ paṭhamaṃ ñāṇaṃ, tato aññā anantarā’’ti. (itivu. 62); –
在这里,道就是“漏尽”。因为道是在断除、止息诸漏时生起的,所以被称为“漏尽”。而在“由漏尽而为沙门”这句话里,指的是果。因为果是在诸漏灭尽时生起的,所以被称为“漏尽”。
Ettha maggo. So hi āsave khepento vūpasamento uppajjati, tasmā āsavānaṃ khayoti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti ettha phalaṃ. Tañhi āsavānaṃ khīṇante uppajjati, tasmā āsavānaṃ khayoti vuttaṃ.
‘‘Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti; (Dha. pa. 253) –
这里说的是涅槃。因为依靠涅槃,诸漏才会灭尽,所以才说“漏尽”。不过在这里,真正指的是道和果。“不是对不了知的人、不是对不见的人”——意思是:对于不了知、不见的人,我们不说。这样一来,那些主张即使不了知、不见,只靠轮回等就能得到清净的说法,就被否定了。前面两个词说明了方法,这个词则否定了不是方法的东西。
Ettha nibbānaṃ. Tañhi āgamma āsavā khīyanti, tasmā āsavānaṃ khayoti vuttaṃ. Idha pana maggaphalāni adhippetāni. No ajānato no apassatoti yo pana na jānāti na passati, tassa no vadāmīti attho. Etena ye ajānato apassatopi saṃsārādīhiyeva suddhiṃ vadanti, te paṭikkhittā honti. Purimena padadvayena upāyo vutto, iminā anupāyaṃ paṭisedheti.
现在,为了说明“了知什么,诸漏才会灭尽”,世尊开始提问:“比丘们,了知什么?”
在这里,“了知”有很多种。比如,有的比丘天生就会做伞,有的会做衣服等物品。但如果一个比丘在做这些事的时候,心里想的是“这是戒律规定的义务”,那么这种了知并不能成为生天、证果的基础,这话不能这么说。可是,如果有人出家之后,懂得行医之类的事情,对于这样了知的人,诸漏只会增长。
因此,为了显示“了知且见到什么,诸漏才会灭尽”,世尊才说了“如是色”等这一段。
“比丘们,如此了知”:就是像这样了知五蕴的生起与坏灭。
“诸漏灭尽”:因为是在诸漏灭尽时生起的,所以得到“诸漏灭尽”这个名字,也就是阿拉汉果。
Idāni yaṃ jānato āsavānaṃ khayo hoti, taṃ dassetukāmo kiñca, bhikkhave, jānatoti pucchaṃ ārabhi. Tattha jānanā bahuvidhā. Dabbajātiko eva hi koci bhikkhu chattaṃ kātuṃ jānāti, koci cīvarādīnaṃ aññataraṃ, tassa īdisāni kammāni vattasīse ṭhatvā karontassa sā jānanā saggamaggaphalānaṃ padaṭṭhānaṃ na hotīti na vattabbaṃ. Yo pana sāsane pabbajitvā vejjakammādīni kātuṃ jānāti, tassevaṃ jānato āsavā vaḍḍhantiyeva. Tasmā yaṃ jānato passato ca āsavānaṃ khayo hoti, tadeva dassento iti rūpantiādimāha. Evaṃ kho, bhikkhave, jānatoti evaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ udayabbayaṃ jānantassa. Āsavānaṃ khayo hotīti āsavānaṃ khayante jātattā ‘‘āsavānaṃ khayo’’ti laddhanāmaṃ arahattaṃ hoti.
这样,以阿拉汉果为顶点结束说法之后,现在为了显示漏尽者所应遵循的前分行道,说了“诸比丘,而彼……”等话。其中,“于漏尽中有漏尽智”:就是在证得被称为漏尽的阿拉汉果时,生起的省察智。因为那智是在被称为阿拉汉果的漏尽中先于第一刹那生起之后才生起的,所以称为“漏尽智”。“有近因”:就是有原因、有条件的。“解脱”:指阿拉汉果的解脱。那解脱对他来说是依亲依止缘而成为缘的。同样,从这里往后,对于所获得的诸法,也应当以可得的方式了知这种缘的关系。
Evaṃ arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapetvā idāni khīṇāsavassa āgamanīyaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ dassetuṃ yampissa taṃ, bhikkhavetiādimāha. Tattha khayasmiṃ khayeñāṇanti āsavakkhayasaṅkhāte arahattaphale paṭiladdhe sati paccavekkhaṇañāṇaṃ. Tañhi arahattaphalasaṅkhāte khayasmiṃ paṭhamavāraṃ uppanne pacchā uppannattā khayeñāṇanti vuccati. Saupanisanti sakāraṇaṃ sappaccayaṃ. Vimuttīti arahattaphalavimutti. Sā hissa upanissayapaccayena paccayo hoti. Evaṃ ito paresupi labbhamānavasena paccayabhāvo veditabbo.
离染:就是道。因为道在使烦恼褪去、灭尽时生起,所以称为离染。厌离:指厌离智。以此显示强力观。强力观是以下四种智的统称:怖畏现起智、过患随观智、欲解脱智、行舍智。如实知见:指如实了知自性的见。以此显示弱力观。因为弱力观是强力观的助缘。弱力观是以下四种智的统称:名色限定智、度疑智、思惟智、道非道智。定:指基础禅那之定。因为它是弱力观的助缘。乐:指安止之前行乐。因为它是基础禅那的助缘。轻安:指不安的平息。因为它是安止前分乐的助缘。喜:指强力喜,因为它是不安平息的助缘。欢悦:指弱力喜,因为它是强力喜的助缘。信:指数数生起之信,因为它是弱力喜的助缘。苦:指轮回之苦,因为它是数数生起信的助缘。生:指带有变异的蕴之生,因为它是轮回之苦的助缘。有:指业有,因为它是变异之生的助缘。以此方法,其余诸句也应理解。
Virāgoti maggo. So hi kilese virājento khepento uppanno, tasmā virāgoti vuccati. Nibbidāti nibbidāñāṇaṃ. Etena balavavipassanaṃ dasseti. Balavavipassanāti bhayatūpaṭṭhāne ñāṇaṃ ādīnavānupassane ñāṇaṃ muñcitukamyatāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Yathābhūtañāṇadassananti yathāsabhāvajānanasaṅkhātaṃ dassanaṃ. Etena taruṇavipassanaṃ dasseti. Taruṇavipassanā hi balavavipassanāya paccayo hoti. Taruṇavipassanāti saṅkhāraparicchede ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇe ñāṇaṃ sammasane ñāṇaṃ maggāmagge ñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Samādhīti pādakajjhānasamādhi. So hi taruṇavipassanāya paccayo hoti. Sukhanti appanāya pubbabhāgasukhaṃ. Tañhi pādakajjhānassa paccayo hoti. Passaddhīti darathapaṭippassaddhi. Sā hi appanāpubbabhāgassa sukhassa paccayo hoti. Pītīti balavapīti. Sā hi darathapaṭippassaddhiyā paccayo hoti. Pāmojjanti dubbalapīti. Sā hi balavapītiyā paccayo hoti. Saddhāti aparāparaṃ uppajjanasaddhā. Sā hi dubbalapītiyā paccayo hoti. Dukkhanti vaṭṭadukkhaṃ. Tañhi aparāparasaddhāya paccayo hoti. Jātīti savikārā khandhajāti . Sā hi vaṭṭadukkhassa paccayo hoti. Bhavoti kammabhavo. (So hi savikārāya jātiyā paccayo hoti.) Etenupāyena sesapadānipi veditabbāni.
在“粗大雨滴”中,指的是大颗的雨滴。在“山、山洞、裂缝、支流”这些词里,所谓山洞,是指被名为“迦”的水冲开、被水割裂的山间地带,也叫“山腰”或“河坑”。所谓裂缝,是指八个月不下雨时地面裂开的地方。所谓支流,是指汇入溪流的小水沟。小池,是指小水坑。大池,是指大水坑。小溪,是指小河。大河,是指恒河、耶牟那河等大河流。同样地,比丘们,在“以无明为近因,生起诸行”等句中,应当把无明看作山,把诸行看作云,把识等轮回看作山洞等,把解脱看作大海。
Thullaphusitaketi mahāphusitake. Pabbatakandarapadarasākhāti ettha kandaraṃ nāma ‘ka’ntiladdhanāmena udakena dārito udakabhinno pabbatapadeso, yo ‘‘nitambo’’tipi ‘‘nadīkuñcho’’tipi vuccati. Padaraṃ nāma aṭṭhamāse deve avassante phalito bhūmippadeso. Sākhāti kusumbhagāminiyo khuddakamātikāyo. Kusobbhāti khuddakaāvāṭā. Mahāsobbhāti mahāāvāṭā. Kunnadiyoti khuddakanadiyo. Mahānadiyoti gaṅgāyamunādikā mahāsaritā. Evameva kho, bhikkhave, avijjūpanisā saṅkhārātiādīsu avijjā pabbatoti daṭṭhabbā. Abhisaṅkhārā meghoti, viññāṇādivaṭṭaṃ kandarādayoti, vimutti sāgaroti.
就像雨水落在山顶,先填满山间的沟壑、裂缝等处,然后一步步把大海填满;同样要知道,无明这座山的山顶上,首先降下的是行云之雨。因为未受教导的愚痴凡夫,被无明所障而不知真相,被渴爱驱使而生起欲求,于是造作善业和恶业;这些善业和恶业成为结生识的缘,结生识等又成为名色等的缘。这样一来,就像雨水落在山顶,填满沟壑等处,最终抵达并充满大海一样;从无明山顶降下的行云之雨,通过辗转相续的缘起关系,一步步填满识等轮回的支分而安住。不过,即使佛语在巴利经文中没有直接收录,也应知道,依“在此世间,如来出现于世,从在家生活出家修行”这段经文,佛语其实已经被包含在内了。因为他在自己家中的投生,就是由业有之缘所生的、带有种种变化的生。他亲近佛陀或佛弟子,听闻揭示轮回过患、具备种种相状的佛法开示后,被轮回所逼迫;这样,他带有变化的有蕴之生就成为轮回苦的缘。他被轮回苦所逼迫,一再生起信心,从在家生活出家修行;这样,他的轮回苦就成为他不断生起信心的缘。他并不以仅仅出家为满足,在未满五年的期间里,依止师长,履行义务和修行,精通二部戒本,学习应作与不应作,直到为证得阿拉汉果而解开一切缠缚,取得业处,住在林中,开始修习地遍等。由于他的业处,微弱的喜生起。这喜对他来说是依信心为近因的欢喜,这欢喜成为强盛喜的缘。强盛喜成为身心躁动的止息,那止息成为近行定前分快乐的缘,那快乐成为根本定之定的缘。他以定使心变得柔软堪用,然后修习初阶观。这样,他的根本定之定成为初阶观的缘,初阶观成为强盛观的缘,强盛观成为道智的缘,道智成为果解脱的缘,果解脱成为省察智的缘。应当知道,就像雨水一步步填满大海而安住一样,漏尽者的解脱大海也是一步步填满而安住。第三。
Yathā pabbatamatthake devo vassitvā pabbatakandarādīni pūrento anupubbena mahāsamuddaṃ sāgaraṃ pūreti, evaṃ avijjāpabbatamatthake tāva abhisaṅkhārameghassa vassanaṃ veditabbaṃ. Assutavā hi bālaputhujjano avijjāya aññāṇī hutvā taṇhāya abhilāsaṃ katvā kusalākusalakammaṃ āyūhati, taṃ kusalākusalakammaṃ paṭisandhiviññāṇassa paccayo hoti, paṭisandhiviññāṇādīni nāmarūpādīnaṃ. Iti pabbatamatthake vuṭṭhadevassa kandarādayo pūretvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitakālo viya avijjāpabbatamatthake vuṭṭhassa abhisaṅkhārameghassa paramparapaccayatāya anupubbena viññāṇādivaṭṭaṃ pūretvā ṭhitakālo. Buddhavacanaṃ pana pāḷiyaṃ agahitampi ‘‘idha tathāgato loke uppajjati, agārasmā anagāriyaṃ pabbajatī’’ti imāya pāḷiyā vasena gahitamevāti veditabbaṃ. Yā hi tassa kulagehe nibbatti, sā kammabhavapaccayā savikārā jāti nāma. So buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhībhāvaṃ āgamma vaṭṭadosadīpakaṃ lakkhaṇāhaṭaṃ dhammakathaṃ sutvā vaṭṭavasena pīḷito hoti, evamassa savikārā khandhajāti vaṭṭadukkhassa paccayo hoti. So vaṭṭadukkhena pīḷito aparāparaṃ saddhaṃ janetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati, evamassa vaṭṭadukkhaṃ aparāparasaddhāya paccayo hoti. So pabbajjāmatteneva asantuṭṭho ūnapañcavassakāle nissayaṃ gahetvā vattapaṭipattiṃ pūrento dvemātikā paguṇaṃ katvā kammākammaṃ uggahetvā yāva arahattā nijjaṭaṃ katvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe vasanto pathavīkasiṇādīsu kammaṃ ārabhati, tassa kammaṭṭhānaṃ nissāya dubbalapīti uppajjati. Tadassa saddhūpanisaṃ pāmojjaṃ, taṃ balavapītiyā paccayo hoti. Balavapīti darathapaṭippassaddhiyā, sā appanāpubbabhāgasukhassa, taṃ sukhaṃ pādakajjhānasamādhissa. So samādhinā cittakallataṃ janetvā taruṇavipassanāya kammaṃ karoti. Iccassa pādakajjhānasamādhi taruṇavipassanāya paccayo hoti, taruṇavipassanā balavavipassanāya, balavavipassanā maggassa, maggo phalavimuttiyā, phalavimutti paccavekkhaṇañāṇassāti . Evaṃ devassa anupubbena sāgaraṃ pūretvā ṭhitakālo viya khīṇāsavassa vimuttisāgaraṃ pūretvā ṭhitakālo veditabboti. Tatiyaṃ.
4. 《外道经》的注释
4. Aññatitthiyasuttavaṇṇanā
24第四项中“pāvisī”的意思是“已进入”。但他并不是那时才进入,而是因为想着“我要进入”就出发了,所以才这样说。好比什么呢?好比一个人想着“我要去村里”就出发了,虽然还没到达那个村子,但被人问起“某某人在哪里”时,人们会说“去村里了”,就是这样。“Atippago”:据说那时长老出发的日子实在太早,那些一早出发的比丘们在菩提场、塔庙场、穿衣处这些地方,一直到乞食时间到来之前,都在做些琐碎的事。长老心想:“在乞食时间到来之前,我要和游方者们进行一两次交谈。”于是他心里想:“我何不……?”
“游方者的园”:据说那座园位于南门和竹林精舍之间。“在此处”:指在这四种论说中。“持何论、宣说何法?”:意思是问“沙门乔达摩主张什么?宣说什么?对沙门乔达摩的见解怎么看?”
“我们应宣说与法相应、随顺于法之理”:我们应当讲述与乔达摩尊者所说的道理相应、随顺的道理。“与法相应的论随转”:以他人所说的道理为自己的道理,使沙门乔达摩的论说得以随转、展开,这样又怎会招来任何哪怕极小的可指责之处呢?这里说的是:怎样才能使沙门乔达摩的论说在一切方面都没有可指责的地方呢?
24. Catutthe pāvisīti paviṭṭho. So ca na tāva paviṭṭho, ‘‘pavisissāmī’’ti nikkhantattā pana evaṃ vutto. Yathā kiṃ? Yathā ‘‘gāmaṃ gamissāmī’’ti nikkhantapuriso taṃ gāmaṃ appattopi ‘‘kahaṃ itthannāmo’’ti vutte ‘‘gāmaṃ gato’’ti vuccati, evaṃ. Atippagoti tadā kira therassa atippagoyeva nikkhantadivaso ahosi, atippagoyeva nikkhantabhikkhū bodhiyaṅgaṇe cetiyaṅgaṇe nivāsanapārupanaṭṭhāneti imesu ṭhānesu yāva bhikkhācāravelā hoti, tāva papañcaṃ karonti. Therassa pana ‘‘yāva bhikkhācāravelā hoti, tāva paribbājakehi saddhiṃ ekadvekathāvāre karissāmī’’ti cintayato yaṃnūnāhanti etadahosi. Paribbājakānaṃ ārāmoti so kira ārāmo dakkhiṇadvārassa ca veḷuvanassa ca antarā ahosi. Idhāti imesu catūsu vādesu. Kiṃvādī kimakkhāyīti kiṃ vadati kiṃ ācikkhati, kiṃ ettha samaṇassa gotamassa dassananti pucchanti. Dhammassa cānudhammaṃ byākareyyāmāti, bhotā gotamena yaṃ vuttaṃ kāraṇaṃ, tassa anukāraṇaṃ katheyyāma. Sahadhammiko vādānupātoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā samaṇassa gotamassa vādānupāto vādappavatti viññūhi garahitabbaṃ kāraṇaṃ koci appamattakopi kathaṃ nāgaccheyya? Idaṃ vuttaṃ hoti – kathaṃ sabbākārenapi samaṇassa gotamassa vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ na bhaveyyāti?
他们说“以触为缘而有苦”,意思就是他们这样主张。其中“在那里”,指的是在四种主张当中。“他们确实除了触之外……”这句话,是为了论证他们所承认的“那也是以触为缘”这一主张。因为离开了触,就不可能感受苦,所以应当知道:“那也是以触为缘”,这就是这里要表达的核心意思。
Itivadanti phassapaccayā dukkhanti evaṃ vadantoti attho. Tatrāti tesu catūsu vādesu. Te vata aññatra phassāti idaṃ ‘‘tadapi phassapaccayā’’ti paṭiññāya sādhakavacanaṃ. Yasmā hi na vinā phassena dukkhapaṭisaṃvedanā atthi, tasmā jānitabbametaṃ yathā ‘‘tadapi phassapaccayā’’ti ayamettha adhippāyo.
“萨度,萨度,阿难!”这一声赞叹是给舍利弗长老的,但世尊同时也对阿难长老说。在“有一次”这句话里,“这里”只是一个虚词,意思是“一时”。说这句话是为了表明:“并不是只有舍利弗进入过王舍城,我也进入过;并不是只有他生起过这样的想法,我也生起过;并不是只有他和那些游方者有过那样的对话,我以前也有过。”
Sādhu, sādhu, ānandāti ayaṃ sādhukāro sāriputtattherassa dinno, ānandattherena pana saddhiṃ bhagavā āmantesi. Ekamidāhanti ettha idhāti nipātamattaṃ, ekaṃ samayanti attho. Idaṃ vacanaṃ ‘‘na kevalaṃ sāriputtova rājagahaṃ paviṭṭho, ahampi pāvisiṃ. Na kevalañca tassevāyaṃ vitakko uppanno, mayhampi uppajji. Na kevalañca tasseva sā titthiyehi saddhiṃ kathā jātā, mayhampi jātapubbā’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ.
“稀有!未曾有!”这两种都是在表达惊叹。不过这里的词义是:值得合掌赞叹,所以叫“稀有”;以前没有而现在有了,所以叫“未曾有”。以一句:就是以“触为缘而有苦”这一句。因为这一句已经说出了否定一切论说的意思。就是这个意思:就是“触为缘而有苦”这个缘起的道理。这个意义应该在这里显现出来:意思是这个意义应当在这里呈现。现在,长老为了让关于老死等的缘起说法既义理甚深又显现甚深,说了“如果我,尊者……”等之后,抓住这些话所依的根本语句,开示还灭的道理,说“只是六……”等。其余的内容都浅显易懂。第四。
Acchariyaṃabbhutanti ubhayampetaṃ vimhayadīpanameva. Vacanattho panettha accharaṃ paharituṃ yuttanti acchariyaṃ. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ekena padenāti ‘‘phassapaccayā dukkha’’nti iminā ekena padena. Etena hi sabbavādānaṃ paṭikkhepattho vutto. Esevatthoti esoyeva phassapaccayā dukkhanti paṭiccasamuppādattho. Taññevettha paṭibhātūti taññevettha upaṭṭhātu. Idāni thero jarāmaraṇādikāya paṭiccasamuppādakathāya taṃ atthagambhīrañceva gambhīrāvabhāsañca karonto sace maṃ, bhantetiādiṃ vatvā yaṃmūlakā kathā uppannā, tadeva padaṃ gahetvā vivaṭṭaṃ dassento channaṃtvevātiādimāha. Sesaṃ uttānamevāti. Catutthaṃ.
5. 布米迦经的注释
5. Bhūmijasuttavaṇṇanā
25-2625-26.“布米迦”是那位长老的名字。剩下的内容,这里也应当按前面那部经所讲的方式来理解。不过这里有一个不同之处:因为这种苦和乐并不只是以触为缘才生起,它也可以通过身体造作,通过语言、通过心意造作;可以由自己造作,也可以由别人造作;可以由有正知的人造作,也可以由没有正知的人造作。因此,为了显示它还有其他不同的缘,才说了“阿难,如果在身上……”等等。
“以身思为因”,意思是以通过身门生起的思为因。语思和意思也是这样。在这里,通过身门,按欲界善和不善来算,有二十种思;通过语门也一样有二十种。通过意门,加上九种色界和无色界的思,一共二十九种。这样,三个门加起来共有六十九种思。以这些思为缘,就显示了果报的苦和乐。“以无明为缘”这句话,是为了说明那些思也是以无明为缘的。
然而,那些如上所说由各种思构成的身行、语行、意行,在没有人催促时,自己以无行的心来造作;在受人催促时,也会以有行的心来造作。又比如,知道“他造了这样的业,这业的果报将会如此这般”,既知道业也知道果报而造作;就像父母在礼敬佛塔等时,孩子们跟着模仿,只知道造业本身,却不知道“这个业的果报是这样”,在不知道果报的情况下也会造作。因此,为了显示这一点,才说了“阿难,或者自己造作那身行……”等等。
25-26. Pañcame bhūmijoti tassa therassa nāmaṃ. Sesamidhāpi purimasutte vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yasmā idaṃ sukhadukkhaṃ na kevalaṃ phassapaccayā uppajjati, kāyenapi kariyamānaṃ karīyati, vācāyapi manasāpi, attanāpi kariyamānaṃ karīyati, parenapi kariyamānaṃ karīyati, sampajānenapi kariyamānaṃ karīyati, asampajānenapi, tasmā tassa aparampi paccayavisesaṃ dassetuṃ kāye vā hānanda, satītiādimāha. Kāyasañcetanāhetūti kāyadvāre uppannacetanāhetu. Vacīsañcetanāmanosañcetanāsupi eseva nayo. Ettha ca kāyadvāre kāmāvacarakusalākusalavasena vīsati cetanā labbhanti, tathā vacīdvāre. Manodvāre navahi rūpārūpacetanāhi saddhiṃ ekūnatiṃsāti tīsu dvāresu ekūnasattati cetanā honti, tappaccayaṃ vipākasukhadukkhaṃ dassitaṃ. Avijjāpaccayā cāti idaṃ tāpi cetanā avijjāpaccayā hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Yasmā pana taṃ yathāvuttacetanābhedaṃ kāyasaṅkhārañceva vacīsaṅkhārañca manosaṅkhārañca parehi anussāhito sāmaṃ asaṅkhārikacittena karoti, parehi kāriyamāno sasaṅkhārikacittenāpi karoti, ‘‘idaṃ nāma kammaṃ karoti, tassa evarūpo nāma vipāko bhavissatī’’ti, evaṃ kammañca vipākañca jānantopi karoti, mātāpitūsu cetiyavandanādīni karontesu anukarontā dārakā viya kevalaṃ kammameva jānanto ‘‘imassa pana kammassa ayaṃ vipāko’’ti vipākaṃ ajānantopi karoti, tasmā taṃ dassetuṃ sāmaṃ vā taṃ, ānanda, kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharotītiādi vuttaṃ.
阿难,所谓“在这些法中”,是指在“阿难,或者自己造作那身行”等四种场合里所说的二百七十六种思——在这些法中,无明以亲依止的方式贯穿其中。因为所有这些思,都归入“以无明为缘而有行”这一句里。现在为了显示还灭,就说了“无明灭尽……”等话。
“那个身不存在”:当某个身存在时,以身思为缘,内心的苦乐就会生起;当那个身不存在时,就不会生起。语和意也是这样。另外,这里的“身”也可以指由思构成的行为之身,“语”指由思构成的语言,“意”指就是业的意念。或者,“身”也可以理解为作为门的身体。语和意也是这样。
那么,漏尽者也会礼敬塔庙、讲说佛法、作意业处,为什么说他的身、语、意不存在呢?因为不感果报。漏尽者所造的业,既不是善,也不是不善,它不产生果报,只停留在唯作的状态,因此说他的身、语、意不存在。
Imesu, ānanda, dhammesūti ye ime ‘‘sāmaṃ vā taṃ, ānanda, kāyasaṅkhāra’’ntiādīsu catūsu ṭhānesu vuttā chasattati dvesatā cetanādhammā, imesu dhammesu avijjā upanissayakoṭiyā anupatitā. Sabbepi hi te ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Idāni vivaṭṭaṃ dassento avijjāya tvevātiādimāha. So kāyo na hotīti yasmiṃ kāye sati kāyasañcetanāpaccayaṃ ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ uppajjati, so kāyo na hoti. Vācāmanesupi eseva nayo. Apica kāyoti cetanākāyo, vācāpi cetanāvācā, manopi kammamanoyeva. Dvārakāyo vā kāyo. Vācāmanesupi eseva nayo. Khīṇāsavo cetiyaṃ vandati, dhammaṃ bhaṇati, kammaṭṭhānaṃ manasi karoti, kathamassa kāyādayo na hontīti? Avipākattā. Khīṇāsavena hi kataṃ kammaṃ neva kusalaṃ hoti nākusalaṃ. Avipākaṃ hutvā kiriyāmatte tiṭṭhati, tenassa te kāyādayo na hontīti vuttaṃ.
在“那并不是田”等说法里,从生长的意义上说,那不是田;从依止的意义上说,那不是事;从缘的意义上说,那不是处;从因由的意义上说,那不是诤事。因为以思为根本的内在苦乐会生起,但由于那些思不具备生长等意义,所以对那种苦乐来说,它既不是田,也不是事,不是处,不是诤事。在这部经里,讲到感受等时,只说了苦乐,而且那只是指果报。第五。
Khettaṃ taṃ na hotītiādīsupi viruhanaṭṭhena taṃ khettaṃ na hoti, patiṭṭhānaṭṭhena vatthu na hoti, paccayaṭṭhena āyatanaṃ na hoti, kāraṇaṭṭhena adhikaraṇaṃ na hoti. Sañcetanāmūlakañhi ajjhattaṃ sukhadukkhaṃ uppajjeyya, sā sañcetanā etesaṃ viruhanādīnaṃ atthānaṃ abhāvena tassa sukhadukkhassa neva khettaṃ, na vatthu na āyatanaṃ, na adhikaraṇaṃ hotīti. Imasmiṃ sutte vedanādīsu sukhadukkhameva kathitaṃ, tañca kho vipākamevāti. Pañcamaṃ.
第六经《伍巴瓦那经》本身内容很浅显。不过这里讲的只是轮回的苦。第六。
Chaṭṭhaṃ upavāṇasuttaṃ uttānameva. Ettha pana vaṭṭadukkhameva kathitanti. Chaṭṭhaṃ.
第7经《缘经》的注释
7. Paccayasuttavaṇṇanā
27-2827-28. 在第七经中,按照顺序解说时,取最后一句来说:“诸比丘,什么是老死?”等等。这样了知缘,就是依苦谛来了知缘。缘的集起等,也应当只依集谛等来理解。具见者,就是具足道见的人。见成就,是它的同义词。已来到这正法,就是已来到道之正法。见,就是只见道之正法。以有学智,就是只以道智。以有学明,就是只以道明。入法流,就是只入名为道之法流。圣者,就是已超越凡夫地的人。有决择慧,就是具足决择慧的人。触甘露门而住:甘露就是涅槃,它的门就是圣道;触证圣道之后而安住。第八经义理浅显明白。第七经、第八经。
27-28. Sattame paṭipāṭiyā vuttesu pariyosānapadaṃ gahetvā katamañca, bhikkhave, jarāmaraṇantiādi vuttaṃ. Evaṃ paccayaṃ pajānātīti evaṃ dukkhasaccavasena paccayaṃ jānāti. Paccayasamudayādayopi samudayasaccādīnaṃyeva vasena veditabbā. Diṭṭhisampannoti maggadiṭṭhiyā sampanno. Dassanasampannoti tasseva vevacanaṃ. Āgato imaṃ saddhammanti maggasaddhammaṃ āgato. Passatīti maggasaddhammameva passati. Sekkhena ñāṇenāti maggañāṇeneva. Sekkhāya vijjāyāti maggavijjāya eva. Dhammasotaṃ samāpannoti maggasaṅkhātameva dhammasotaṃ samāpanno. Ariyoti puthujjanabhūmiṃ atikkanto. Nibbedhikapaññoti nibbedhikapaññāya samannāgato. Amatadvāraṃ āhaccatiṭṭhatīti amataṃ nāma nibbānaṃ, tassa dvāraṃ ariyamaggaṃ āhacca tiṭṭhatīti. Aṭṭhamaṃ uttānameva. Sattamaaṭṭhamāni.
《沙门婆罗门经》的注释
9. Samaṇabrāhmaṇasuttavaṇṇanā
29-3029-30. 第九经是依照字母诵者比丘们的意愿而说的。因为他们把前缀“parī”加进去之后,在被诵说时就能够通达领会。第九。
29-30. Navamaṃ akkharabhāṇakānaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayena vuttaṃ. Te hi parīti upasaggaṃ pakkhipitvā vuccamāne paṭivijjhituṃ sakkonti. Navamaṃ.
第十经里,一切都很清楚。在这两部经中,讲的正是四谛的通达。第十经。
Dasame sabbaṃ uttānameva. Imesu dvīsu suttesu catusaccapaṭivedhova kathito. Dasamaṃ.