1-62现在,针对根本双论里已经讲过的那些善法等诸法,只按其中实际能涉及的部分来归纳,接着要解释紧跟在随眠双论之后所说的心双论的含义。在这里,首先要弄清楚圣典文本的划分。这个心双论里有两部分:安立论母,以及解答已安立的论母。其中,在安立论母时,一开始就有补特伽罗品、法品、补特伽罗法品这三个完整的部分。
1-62. Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesameva saṅgaṇhitvā anusayayamakānantaraṃ desitassa cittayamakassa atthavaṇṇanā hoti. Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva veditabbaṃ. Imasmiñhi cittayamake mātikāṭhapanaṃ, ṭhapitamātikāya vissajjananti dve vārā honti. Tattha mātikāṭhapane puggalavāro, dhammavāro, puggaladhammavāroti āditova tayo suddhikamahāvārā honti.
其中,按照“某人的心生起而不灭”这样的方式,依人来说明心的生起、灭去等种种差别,这一部分称为人品。按照“某心生起而不灭”这样的方式,纯粹依法来说明心的生起、灭去等种种差别,这一部分称为法品。按照“某人的某心生起而不灭”这样的方式,依人和法两者来说明心的生起、灭去等种种差别,这一部分称为人法品。接着,依据“有贪的心”等十六句,又有以有贪等句加以区分的十六个人品、十六个法品、十六个人法品,共四十八种混合品。这些只是显示有贪等句,属于简略说的部分。再接着,按照“善的心”等的方式,依据二百六十六个阿毗达摩论母句,又有以善等句加以区分的二百六十六个人品、二百六十六个法品、二百六十六个人法品,共七百九十八种混合品。这些也只是显示善等句,同样属于简略说的部分。在这里,那些“可见”等句与心并不相应,是作为无效的提问而搁置的。
Tattha ‘‘yassa cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ puggalavasena cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato puggalavāro nāma. ‘‘Yaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ dhammavaseneva cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato dhammavāro nāma. ‘‘Yassa yaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ ubhayavasena cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato puggaladhammavāro nāma. Tato ‘‘yassa sarāgaṃ citta’’nti soḷasannaṃ padānaṃ vasena apare sarāgādipadavisesitā soḷasa puggalavārā, soḷasa dhammavārā, soḷasa puggaladhammavārāti aṭṭhacattālīsaṃ missakavārā honti. Te sarāgādipadamattaṃ dassetvā saṅkhittā. Tato ‘‘yassa kusalaṃ citta’’ntiādinā nayena chasaṭṭhidvisatasaṅkhānaṃ abhidhammamātikāpadānaṃ vasena apare kusalādipadavisesitā chasaṭṭhidvisatapuggalavārā, chasaṭṭhidvisatadhammavārā chasaṭṭhidvisatapuggaladhammavārāti aṭṭhanavutisattasatā missakavārā honti. Tepi kusalādipadamattaṃ dassetvā saṅkhittāyeva. Yānipettha sanidassanādīni padāni cittena saddhiṃ na yujjanti, tāni moghapucchāvasena ṭhapitāni.
在这三个分中,最前面的纯粹补特伽罗大分里,有生灭时混合分、生已生分、灭已生分、生分、灭分、生灭分、正生生分、正生已生分、正灭已生分、已生生分、过去未来分、已生正生分、已灭正灭分、超越时分,一共十四个中间分。其中,在生分、灭分、生灭分这三个分里,按顺向和逆向各六种来算,共有十八对双论。在已生生分里,按过去和未来的时间,顺向有两种,逆向有两种,共四对双论。在其余的分里,也就是最初说的三个分、紧接着说的三个分、最后说的四个分,这十个分里,顺向各一种,逆向各一种,各成两种,共二十对双论。这样一来,在全部十四个中间分里,共有四十二对双论、八十四问、一百六十八义。就像在一个纯粹补特伽罗大分里那样,在纯粹法大分和纯粹补特伽罗法大分里也一样,应当知道这三个大分里共有一百二十六对双论,问数翻倍,义数也翻倍。而这个三分,按有贪等来算变成十六倍,按善等来算变成二百六十二倍,在这个心双论里就有好几千对双论,问数翻倍,义数也翻倍。不过经文本身是简略说的。以上就是在心双论里对圣典内容的判定,应当这样理解。
Tesu pana tīsu vāresu sabbapaṭhame suddhikapuggalamahāvāre uppādanirodhakālasambhedavāro, uppāduppannavāro, nirodhuppannavāro, uppādavāro, nirodhavāro, uppādanirodhavāro uppajjamānanirodhavāro, uppajjamānuppannavāro, nirujjhamānuppannavāro, uppannuppādavāro, atītānāgatavāro, uppannuppajjamānavāro, niruddhanirujjhamānavāro, atikkantakālavāroti cuddasa antaravārā. Tesu uppādavāro, nirodhavāro, uppādanirodhavāroti imesu tīsu vāresu anulomapaṭilomavasena cha cha katvā aṭṭhārasa yamakāni. Uppannuppādavāre atītānāgatakālavasena anulomato dve, paṭilomato dveti cattāri yamakāni. Sesesu ādito niddiṭṭhesu tīsu, anantare niddiṭṭhesu tīsu; avasāne niddiṭṭhesu catūsūti dasasu vāresu anulomato ekaṃ, paṭilomato ekanti dve dve katvā vīsati yamakāni. Evaṃ sabbesupi cuddasasu antaravāresu dvācattālīsa yamakāni, caturāsīti pucchā aṭṭhasaṭṭhiatthasataṃ hoti. Yathā ca ekasmiṃ suddhikapuggalamahāvāre, tathā suddhikadhammavārepi suddhikapuggaladhammavārepīti tīsu mahāvāresu chabbīsatiyamakasataṃ, tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā ca veditabbā. Idaṃ pana vārattayaṃ sarāgādivasena soḷasaguṇaṃ, kusalādivasena chasaṭṭhidvisataguṇaṃ katvā imasmiṃ cittayamake anekāni yamakasahassāni, tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā ca hontīti . Pāṭho pana saṃkhittoti. Evaṃ tāva imasmiṃ cittayamake pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ.
补特伽罗章的解说
1. Puggalavāravaṇṇanā
6363. 现在,按照已经安立的次第来解释论母,从“若他的心生起而不灭”等开始。其中,“生起”是因为具足生的刹那而生起;“不灭”是因为还没有到达灭的刹那而不灭。“他的心”:问的是那个人的心从那时起将会灭而不再生起吗?“他们的心”:指的是那些已经断尽轮回之苦的漏尽者,他们最后死心的生起刹那正在运作;对于他们来说,那死心因为已经达到生起,所以叫做“生起”;因为还没有达到坏灭,所以“不灭”。但现在到达坏灭之后,他们的那心将会灭,因为不再结生,所以另一心将不再生起。“其余者”:除了具足最后心的漏尽者之外,其余的有学、无学与凡夫的心将会灭也会生起;也就是说,那已经达到生起刹那的,必将灭去。而另一心则在那同一自体或另一自体中生起也会灭去。在回答第二问时,也是针对如此形相的漏尽者的心而说“是”。所谓“不生而灭”:在坏灭刹那,阿拉汉的最后心以及其余者的正在坏灭之心。从那时起,对于阿拉汉的心,可以说“将不灭”,但不能说“将生起”。对于其余者,可以说“将生起”,但不能说“将不灭”。因此作了“非”的遮止。在第二问中,若有人“其心将不灭而将生起”,这样的人根本不存在,因此作了“无”的遮止。
63. Idāni ṭhapitānukkamena mātikaṃ vissajjetuṃ yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatītiādi āraddhaṃ. Tattha uppajjatīti uppādakkhaṇasamaṅgitāya uppajjati na nirujjhatīti nirodhakkhaṇaṃ appattatāya na nirujjhati. Tassa cittanti tassa puggalassa tato paṭṭhāya cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti pucchati. Tesaṃ cittanti yesaṃ paricchinnavaṭṭadukkhānaṃ khīṇāsavānaṃ sabbapacchimassa cuticittassa uppādakkhaṇo vattati, etesaṃ tadeva cuticittaṃ uppādappattatāya uppajjati nāma, bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati. Idāni pana bhaṅgaṃ patvā taṃ tesaṃ cittaṃ nirujjhissati, tato appaṭisandhikattā aññaṃ nuppajjissati. Itaresanti pacchimacittasamaṅgiṃ khīṇāsavaṃ ṭhapetvā avasesānaṃ sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ nirujjhissati ceva uppajjissati cāti yaṃ taṃ uppādakkhaṇappattaṃ taṃ nirujjhissateva. Aññaṃ pana tasmiṃ vā aññasmiṃ vā attabhāve uppajjissati ceva nirujjhissati ca. Dutiyapucchāvissajjanepi tathārūpasseva khīṇāsavassa cittaṃ sandhāya ‘āmantā’ti vuttaṃ. Nuppajjati nirujjhatīti bhaṅgakkhaṇe arahato pacchimacittampi sesānaṃ bhijjamānacittampi. Tato paṭṭhāya pana arahato cittaṃ na nirujjhissatīti sakkā vattuṃ uppajjissatīti pana na sakkā. Sesānaṃ uppajjissatīti sakkā vattuṃ, na nirujjhissatīti na sakkā. Tasmā ‘no’ti paṭisedho kato. Dutiyapañhe yassa cittaṃ na nirujjhissati, uppajjissatīti so puggaloyeva natthi, tasmā natthīti paṭikkhepo kato.
65-82已生起:这是具有生起的名称。即使已经达到生起而尚未灭去,也适用这个名称。其中,针对具有生起这一点,回答“是”;针对达到生起后尚未灭去的状态,说“他们的心已生起”。未生起:就是还没有达到生起。在“他们的心生起了”这句里,首先,一切心都只是刹那现在,因为已经过了生起那一刹那,所以称为“曾生起”;对于入灭尽定的人,因为在灭尽之前曾经生起;对于无想有情,因为在有想的状态中曾经生起。既曾生起又正在生起:意思是,因为已经达到生起,所以是“曾生起”;因为还没有过去,所以是“正在生起”。
65-82.Uppannanti uppādasamaṅginopetaṃ nāmaṃ. Uppādaṃ patvā aniruddhassāpi. Tattha uppādasamaṅgitaṃ sandhāya ‘āmantā’ti, uppādaṃ patvā aniruddhabhāvaṃ sandhāya ‘‘tesaṃ cittaṃ uppanna’’nti vuttaṃ. Anuppannanti uppādaṃ appattaṃ. Tesaṃ cittaṃ uppajjitthāti etthāpi sabbesaṃ tāva cittaṃ khaṇapaccuppannameva hutvā uppādakkhaṇaṃ atītattā uppajjittha nāma, nirodhasamāpannānaṃ nirodhato pubbe uppannapubbattā, asaññasattānaṃ saññībhave uppannapubbattā. Uppajjittha ceva uppajjati cāti uppādaṃ pattattā uppajjittha, anatītattā uppajjati nāmāti attho.
生起刹那的心和未来的心,这就是它的意思。
Uppādakkhaṇeanāgatañcāti uppādakkhaṇe ca cittaṃ anāgatañca cittanti attho.
8383. 在“已超过时间”这一部分里,正在生起的刹那,就是生起刹那。在这里,虽然生起刹那并不能叫作“正在生起”,但因为是“正在生起者”的刹那,所以才这样说。超过了一刹那,就叫作“已超过时间”;这并不是说过了很久,而是说那个生起刹那被超过之后,就称为“已超过时间”。“正在灭去的刹那”,就是灭尽刹那。在这里,虽然灭尽刹那并不能叫作“正在灭去”,但因为是“正在灭去者”的刹那,所以才这样说。有人问:所谓“超过了一刹那,就是已超过时间”,是不是说那个心连灭尽刹那也超过之后,才叫作已超过时间呢?回答:在这里,因为心在灭尽刹那时,已经超过了生起刹那这一刹那,所以成为已超过时间;但还没有超过灭尽刹那这一刹那,所以不叫已超过时间。可是过去的心,两个刹那都已经超过,所以叫作已超过时间。因此回答说:“在灭尽刹那时,心超过了生起刹那,还没有超过灭尽刹那;过去的心则既超过了生起刹那,也超过了灭尽刹那。”在回答第二个问题时,因为过去的心两个刹那都已经超过,所以叫作已超过时间,因此说“过去的心”。在回答逆问时,因为生起刹那的心和未来的心,这两个刹那都还没有被超过,所以不叫已超过时间。因此说“生起刹那的心、未来的心”。第二个回答本身已经很清楚了。
83. Atikkantakālavāre uppajjamānaṃ khaṇanti uppādakkhaṇaṃ. Tattha kiñcāpi uppādakkhaṇo uppajjamāno nāma na hoti, uppajjamānassa pana khaṇattā evaṃ vutto. Khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālanti na ciraṃ vītikkantaṃ tameva pana uppādakkhaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālanti saṅkhaṃ gacchati. Nirujjhamānaṃ khaṇanti nirodhakkhaṇaṃ. Tattha kiñcāpi nirodhakkhaṇo nirujjhamāno nāma na hoti, nirujjhamānassa pana khaṇattā evaṃ vutto. Khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālanti kiṃ tassa cittaṃ evaṃ nirodhakkhaṇampi vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hotīti pucchati. Tattha yasmā bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ hoti, nirodhakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma na hoti. Atītaṃ pana cittaṃ ubhopi khaṇe khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma, tasmā ‘‘bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ vītikkantaṃ, bhaṅgakkhaṇaṃ avītikkantaṃ, atītaṃ cittaṃ uppādakkhaṇañca vītikkantaṃ bhaṅgakkhaṇañca vītikkantanti vissajjanamāha. Dutiyapañhassa vissajjane yasmā atītaṃ cittaṃ ubhopi khaṇe vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hoti, tasmā atītaṃ cittanti vuttaṃ. Paṭilomapañhassa vissajjane yasmā uppādakkhaṇe ca cittaṃ anāgatañca cittaṃ ubhopi khaṇe khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma na hoti, tesaṃ khaṇānaṃ avītikkantattā. Tasmā ‘‘uppādakkhaṇe cittaṃ anāgataṃ citta’’nti vuttaṃ. Dutiyavissajjanaṃ pākaṭameva.
84-113在“法”这一部分里,也用同样的方法,去理解所有解答中的含义。“人法”这一部分,其归趣和“法”部分是一样的。
84-113. Dhammavārepi imināvupāyena sabbavissajjanesu attho veditabbo. Puggaladhammavāro dhammavāragatikoyeva.
114-116114-116. 所有混合问答的章节,都只是用“对某人有贪的心”这类方式把纲要点出来,所以是简略的。它们的详细内容,则应该按照前面所说的方式来了知。不过在这些当中,如果要展开成“对某人,有贪的心生起时并未灭去;他的那心将会灭去,而不会再生起吗?”这样来提问,那么提问本身是相似的。然而,因为有贪的心并不是最后的心,所以应当回答:“对某人,有贪的心生起时并未灭去;他的那心将会灭去,而不会再生起吗?不是。”这样一来,回答就不相似了。应当根据每一个提问的相应方式来了知每一个回答。
114-116. Sabbepi missakavārā yassa sarāgaṃ cittantiādinā nayena mukhamattaṃ dassetvā saṅkhittā. Vitthāro pana nesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Tesu pana ‘‘yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhati; tassa cittaṃ nirujjhissati, nuppajjissatī’’ti evaṃ vitthāretabbatāya pucchāva sadisā hoti. Yasmā pana sarāgaṃ cittaṃ pacchimacittaṃ na hoti, tasmā ‘‘yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhati; tassa cittaṃ nirujjhissati, nuppajjissatīti no’’ti evaṃ vissajjitabbattā vissajjanaṃ asadisaṃ hoti. Taṃ taṃ tassā tassā pucchāya anurūpavasena veditabbanti.