第十八品
18. Aṭṭhārasamavaggo
1. 人间界论释
1. Manussalokakathāvaṇṇanā
802-803现在讲的是“人间界论”。其中,有些人不如理地执取这段经文:“如来生于世间,长于世间,降伏世间而住,不为世间所染”,于是产生这样的主张:“世尊是在兜率天出生,就住在那里,不来人间,只是在这里示现一个化身而已。”就像现在的方等部派一样。针对他们,自宗者提问,他宗者承认。接着,为了通过所问的内容和经证让他明白,就说了“难道不是有吗”等话。“生于世间”,他宗者是指兜率天说的;而导师说这个“世间”正是指人间界。“降伏世间”,他宗者依自己的见解说是降伏人间界,而导师是降伏所缘境而住。“不为世间所染”,他宗者是指不被人间界所染,而导师是在世间法中不为烦恼所染而住。所以这种说法不能成立。
802-803. Idāni manussalokakathā nāma hoti. Tattha ‘‘tathāgato loke, jāto loke saṃvaḍḍho, lokaṃ abhibhuyya viharati anupalitto lokenā’’ti (saṃ. ni. 3.94) suttaṃ ayoniso gahetvā ‘‘bhagavā tusitabhavane nibbatto tattheva vasati, na manussalokaṃ āgacchati, nimmitarūpamattakaṃ panettha dassetī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi vetullakānaṃyeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ puṭṭhokāsena ceva suttasādhanena ca saññāpetuṃ nanu atthītiādimāha. Loke jātoti paravādī tusitapuraṃ sandhāya vadati. Satthārā panetaṃ manussalokaññeva sandhāya lokaṃ vuttaṃ. Lokaṃ abhibhuyyāti paravādī manussalokaṃ abhibhavitvāti diṭṭhiyā vadati, satthā pana ārammaṇalokaṃ abhibhavitvā vihāsi. Anupalitto lokenāti paravādī manussalokena anupalittataṃva sandhāya vadati, satthā pana lokadhammesu kilesehi anupalitto vihāsi. Tasmā asādhakametanti.
2. 说法论注释
2. Dhammadesanākathāvaṇṇanā
804-806现在讲的是“说法论”这部分。
在这个问题上有这样一种主张:世尊住在兜率天时,为了说法而派遣了一个化身去说法,是那个化身说了法,阿难尊者从化身那里领受了教法之后再宣说出来,并不是佛陀世尊亲自说的——持这种见解的人,就跟方等部派的人一样。针对他们,自宗的人提出问题,对方承认了自己的立场。然后自宗的人为了驳斥他,就说“如果是那个化身说的法,那化身自己就该是导师了”等等。对方不肯这样承认,就加以反驳。这里剩下的内容,意思都很清楚。
804-806. Idāni dhammadesanākathā nāma hoti. Tattha ‘‘tusitapure ṭhito bhagavā dhammadesanatthāya abhinimmitaṃ pesesi, tena ceva tassa ca desanaṃ sampaṭicchitvā āyasmatā ānandena dhammo desito, na buddhena bhagavatā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi vetullakānaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi tena dhammo desito, sveva satthā bhaveyyā’’ti codetuṃ abhinimmito jinotiādimāha. Itaro tathā asampaṭicchanto paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti.
悲悯论的注释
3. Karuṇākathāvaṇṇanā
807-808现在讲“悲悯论”。在这里,有些人看到:当所爱的人或物遭到破坏时,有贪的人因为贪而表现出类似悲悯的状态,于是便形成这样的见解:“所谓悲悯其实就是贪,而世尊没有贪,所以佛陀、世尊没有悲悯。”比如某些北道派的人就是这样。针对他们,自宗的人提出问题,他宗的人表示承认。接着,为了责难他宗的人,自宗的人说:“悲悯因为无染污、以众生为所缘、属于心解脱、具有十一种功德,所以和慈等是同类。如果世尊没有悲悯,那他的慈等也应该不存在。”于是便说“佛陀、世尊没有慈”等话。在“具悲悯者”这个问难中,他宗的人因为没见过这样的称呼,就加以否认。这里剩下的内容,意思都很清楚。
807-808. Idāni karuṇākathā nāma hoti. Tattha piyāyitānaṃ vatthūnaṃ vipattiyā sarāgānaṃ rāgavasena karuṇāpatirūpikaṃ pavattiṃ disvā ‘‘rāgova karuṇā nāma, so ca bhagavato natthi, tasmā natthi buddhassa bhagavato karuṇā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘karuṇā nāmesā nikkilesatāya ceva sattārammaṇatāya ca cetovimuttitāya ca ekādasānisaṃsatāya ca mettādīhi samānajātikā, tasmā yadi bhagavato karuṇā natthi, mettādayopissa na siyu’’nti codanatthaṃ natthi buddhassa bhagavato mettātiādimāha. Ākāruṇikoti pañhe tathārūpaṃ vohāraṃ apassanto paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti.
4. 香本生故事的注释
4. Gandhajātakathāvaṇṇanā
809现在要讲的是“香类论”。其中,有一类人对佛陀、世尊怀着不合理的贪爱,因此形成这样的见解:“世尊的大小便,远远胜过其他一切香类,没有比这更香的香类了。”比如某些案达罗派和北道派的人就是这样。针对他们,自宗者发问,他宗者承认。这里其余的内容,都按照巴利原文来理解。
809. Idāni gandhajātakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ buddhe bhagavati ayoniso pemavasena ‘‘bhagavato uccārapassāvo aññe gandhajāte ativiya adhigaṇhāti, natthi tato ca sugandhataraṃ gandhajāta’’nti laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ andhakānañceva uttarāpathakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.
第五,一道论的注释
5. Ekamaggakathāvaṇṇanā
810-811810-811. 现在说的是“一道论”。在这里,有些人因为对佛陀、世尊怀有不合理的爱恋,就产生这样的见解:“世尊先是成为入流者,然后成为一来者;成为一来者后成为不来者;成为不来者后证得阿拉汉果,而且是仅凭一道圣道就证得了四果”——就像这些人自己所主张的那样。针对他们,自宗者发问,他宗者承认。然后,为了把与四果一起生起的四触等合在一起来质难对方,就说了“四触”等话。“以入流道”等话,是为了追问“以什么道证得”。当对方回答“以阿拉汉道”时,就质难他说:这样一来,身见等就没有被断除。他宗者反驳说“世尊是入流者”,因为已经成正觉的人不可能有入流者的状态。接下来两个问答中,道理也是一样的。这里剩下的内容,都按照巴利原文本身来理解。
810-811. Idāni ekamaggakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ buddhe bhagavati ayoniso pemavaseneva ‘‘bhagavā sotāpanno hutvā sakadāgāmī, sakadāgāmī hutvā anāgāmī, anāgāmī hutvā arahattaṃ sacchākāsi, ekeneva pana ariyamaggena cattāri phalāni sacchākāsī’’ti laddhi, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ catūhi phalehi saddhiṃ uppannānaṃ catunnaṃ phassādīnaṃ ekato samodhānavasena codetuṃ catunnaṃ phassānantiādimāha. Sotāpattimaggenātiādi ‘‘kataramaggena sacchikarotī’’ti pucchanatthaṃ vuttaṃ. Arahattamaggenāti ca vutte tena sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ pahānābhāvavasena codeti. Bhagavā sotāpannoti buddhabhūtassa sotāpannabhāvo natthīti paṭikkhipati. Parato pañhadvayepi eseva nayo. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.
第六章 禅那转移的解说
6. Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā
813-816现在讲的是“禅那转移论”。其中,有些人依据这段依次教导的经文——“比丘们,在这里,比丘远离诸欲,成就并安住于初禅;随着寻和伺的寂止,成就并安住于第二禅、第三禅、第四禅”——持有这样的主张:“不必经过每一种禅那的近行生起,禅那就能从一个禅那转移到另一个禅那”,比如化地部和某些案达罗派就是这样。针对他们,自宗者发问,对方承认。然后为了驳斥他,说了“从初禅”等话:“如果按照你的说法,没有达到第二禅的近行,就能按顺序从初禅转入第二禅,那也应该能从初禅转入第三禅,从第二禅转入第四禅。”而“初禅的”等话,也是为了驳斥:“如果从初禅无间地进入第二禅,或者从第二禅等进入第三禅等,那就应该仅凭一次转向就能进入。”所谓“于欲见过患”,是指先作意欲的过患,然后才生起禅那;但在禅那的刹那,他只是作意于相。他问“那正是初禅”,是为了驳斥:“如果像前一个速行之后紧接着后一个速行那样无间生起,那么除了有前后之分,从特相上看就会是同一个禅那。”用这个方法,应当理解一切处的含义。“离诸欲”等经文,是在说明禅那是按次第教导的,并不是无间生起,所以这种主张不能成立。
813-816. Idāni jhānasaṅkantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, vitakkavicārānaṃ vūpasamā dutiyaṃ jhānaṃ, tatiyaṃ jhānaṃ, catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (saṃ. ni. 5.923-934) imaṃ paṭipāṭidesanaṃ nissāya ‘‘tassa tassa jhānassa upacārappavattiṃ vināva jhānā jhānaṃ saṅkamatī’’ti laddhi, seyyathāpi mahisāsakānañceva ekaccānañca andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te dutiyajjhānūpacāraṃ appatvā uppaṭipāṭiyā paṭhamajjhānā dutiyajjhānameva saṅkamati, paṭhamato tatiyaṃ, dutiyato catutthampi saṅkameyyā’’ti codetuṃ paṭhamā jhānātiādimāha. Yā paṭhamassātiādi ‘‘yadi paṭhamato anantaraṃ dutiyaṃ, dutiyādīhi vā tatiyādīni samāpajjati, ekāvajjanena samāpajjeyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Kāme ādīnavatoti paṭhamaṃ kāme ādīnavato manasi karoto pacchā uppajjati. Jhānakkhaṇe panesa nimittameva manasi karoti. Taññeva paṭhamanti ‘‘yadi purimajavanato pacchimajavanaṃ viya anantaraṃ uppajjeyya, ṭhapetvā purimapacchimabhāvaṃ lakkhaṇato taññeva taṃ bhaveyyā’’ti codetuṃ pucchati. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo. Vivicceva kāmehītiādīhi paṭipāṭiyā jhānānaṃ desitabhāvaṃ dīpeti, na anantaruppattiṃ, tasmā asādhakanti.
7. 禅那间隔论注释
7. Jhānantarikakathāvaṇṇanā
817-818817-818. 现在要讲的是“禅那中间”的讨论。在这里,有些人认为:“在五法体系里虽然分出了五种禅那,但只列出了三种定”,他们不知道无寻唯伺定所处的位置,于是持这样的主张:“这是存在于初禅和第二禅之间的,叫做‘禅那中间’的东西。”持这种见解的有正量部和一部分暗部。针对他们,自宗论师发问,对方承认。然后为了驳斥他,说道“有触中间吗”等等,意思是:“禅那也是心所法,触等也是,所以如果真有个叫‘禅那中间’的东西,那也应该有‘触中间’之类。”
817-818. Idāni jhānantarikakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ samaye ‘‘pañcakanaye pañca jhānāni vibhattāni, kevalaṃ tayo samādhī uddiṭṭhā’’ti avitakkavicāramattassa samādhino okāsaṃ ajānantānaṃ ‘‘paṭhamassa ca dutiyassa ca jhānassa antare jhānantarikā nāma esā’’ti laddhi, seyyathāpi sammitiyānañceva ekaccānañca andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘jhānampi cetasikā dhammā, phassādayopi, tasmā yadi jhānantarikā nāma bhaveyya, phassantarikādīhipi bhavitabba’’nti codanatthaṃ atthi phassantarikātiādimāha .
关于“第二禅的”这句话,是为了驳斥这种责难才说的:“如果真有个叫‘禅中间’的东西,那第二禅、第三禅等也都是禅,它们之间也应该有中间。”对方仅仅因为自己没有这种执见,就一边否认一边又承认。被问到“初禅的”时,他就依据自己的执见而承认。
Dutiyassa ca jhānassāti ‘‘yadi jhānantarikā nāma bhaveyya, dutiyatatiyādīnipi jhānāneva, tesampi antarikāya bhavitabba’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. So kevalaṃ laddhiyā abhāvena paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca. Paṭhamassa cāti puṭṭho laddhivasena paṭijānāti.
819“有寻有伺”等这句话,是为了回应这样的责难才说的:“三种定同样都是定,唯独无寻唯伺定是禅中间定,其他两种不是——那这里能有什么特别的理由呢?”
819.Savitakko savicārotiādi ‘‘tiṇṇampi samādhīnaṃ samādhibhāve samāne avitakko vicāramattova samādhi jhānantariko, na itaroti ko ettha visesahetū’’ti codanatthaṃ vuttaṃ.
820-822问“两个禅现在生起”时,是针对初禅和第二禅来问的。对方依据自己的见解承认:“就在它们现在生起的中间,有一种无寻唯伺定,叫做禅中间。”被问到“初禅灭去了吗”时,他承认,因为三心不能在同一刹那生起。他按四法的方式问:“无寻唯伺定是初禅吗?”自宗论师因为这种定不在该方式所列之中,所以否定。 “难道不是有三种定吗?”这里的意思是:在这三种定中,有两种定就是禅,不是禅中间;同样,另一种也应当只是禅,而不是禅中间。
820-822.Dvinnaṃ jhānānaṃ paṭuppannānanti paṭhamadutiyāni sandhāya pucchati. Itaro ‘‘tesaṃ paccuppannānaṃyeva antare avitakko vicāramatto samādhi jhānantariko nāma hotī’’ti laddhiyā paṭijānāti. Paṭhamaṃ jhānaṃ niruddhanti puṭṭho tiṇṇaṃ ekakkhaṇe pavatti na yuttāti paṭijānāti . Avitakko vicāramatto samādhi paṭhamaṃ jhānanti catukkanayavasena pucchati. Sakavādī tasmiṃ naye tassa abhāvā paṭikkhipati. Nanu tayo samādhīti etthāyamadhippāyo – yathā tesu tīsu samādhīsu dve samādhī jhānāneva, na jhānantarikā, evaṃ itarenapi jhāneneva bhavitabbaṃ, na jhānantarikāyāti.
入定者能否听到声音的讨论之解释
8. Samāpanno saddaṃ suṇātītikathāvaṇṇanā
823-825现在讲的是“入定者能否听到声音”这一段讨论。其中,有些部派像东山部主张:“世尊说过声音是初禅的刺,如果入定的人听不到声音,那声音怎么能成为刺呢?所以入定的人还是能听到声音的。”针对他们,自宗论师发问,对方承认了自己的立场。接着又举出“以眼观色”等说法,是为了责难对方:“入定的人根本没有五门活动,如果这样还能听到声音,那也应该能看到色。”说声音是刺,是因为它会造成散乱。因为粗重的声音触到耳朵时,会让人从初禅退出来,所以才这么说,因此这不能证明入定者能听到声音。引述“第二禅的”等话,是为了让对方明白:“就像其他刺在入定时也不现起一样,听声音也是同样的道理。”以上这些内容意思都很清楚。
823-825. Idāni samāpanno saddaṃ suṇātītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā paṭhamassa jhānassa saddo kaṇḍako vutto bhagavatā, yadi ca samāpanno taṃ na suṇeyya, kathaṃ kaṇḍako siyā. Tasmā samāpanno saddaṃ, suṇātī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Cakkhunā rūpaṃ passatītiādi ‘‘samāpannassa tāva pañcadvārappavattaṃ natthi, tasmiṃ asati yadi so saddaṃ suṇeyya, rūpampi passeyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Saddo kaṇḍakoti vikkhepakarattā vuttaṃ. Oḷārikena hi saddena sote ghaṭṭite paṭhamajjhānato vuṭṭhānaṃ hoti, tenetaṃ vuttaṃ, tasmā asādhakaṃ. Dutiyassa jhānassātiādi ‘‘yathā aññopi kaṇḍako antosamāpattiyaṃ natthi, evaṃ saddassavanampī’’ti bodhanatthaṃ vuttaṃ, taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.
第九篇 以眼见色论的注释
9. Cakkhunārūpaṃpassatītikathāvaṇṇanā
826-827826-827. 现在要讲的是“以眼见色”这一段讨论。其中,有些人依据“以眼见色之后”这句话,主张“正是净眼本身在见色”,比如大众部就是这种看法。针对他们,自宗论师发问,对方先承认。接着为了驳斥他,就说:“如果是以眼见色,那难道是以色见色吗?”于是说“是以色见色吗?”对方就着“色处”这一点加以否认,但再次被问到时,又就着“眼”这一点承认。这里“了知”的意思是:我们问的是关于“见”的承认,并不是只问眼有没有转向。所以你先说:“你的眼到底怎样以色了知色?”对方仍然按前面的方式,既否认又承认。于是为了驳斥他,就说:“这样一来,色就成了意识了,因为那个是了知。”于是说“色是意识吗?”对方找不到退路,只好否认。接着问“眼有转向吗”等等,是为了驳斥而问:“如果眼是以了知的意义在见,那它也应该像眼识一样有转向。”对方因为眼并不依赖转向,也不是在转向之后立刻生起,所以否认说:“不是这样。”“以耳闻声”等等也是同样的道理。这里说“诸比丘,比丘以眼见色”,是依照有辅助条件的说法方式来讲的。就像虽是用箭射击的人,也说“用弓射”,同样,以眼识见的人也说“以眼见”,所以这并不能成立。其余各处也是同样的道理。
826-827. Idāni cakkhunā rūpaṃ passatītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘pasādacakkhumeva rūpaṃ passatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ , te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi cakkhunā rūpaṃ passeyya, rūpena rūpaṃ passeyyātī’’ti codetuṃ rūpena rūpaṃ passatīti āha. Itaro rūpāyatanaṃ sandhāya paṭikkhipitvā puna puṭṭho cakkhumeva sandhāya paṭijānāti. Paṭivijānātīti ettha ayamadhippāyo – passatīti hi mayaṃ paṭijānanaṃ sandhāya pucchāma, na cakkhūpasaṃhāramattaṃ. Tasmā vadehi tāva ‘‘kiṃ te cakkhumā rūpena rūpaṃ paṭivijānātī’’ti. Itaro purimanayeneva paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca. Atha naṃ ‘‘evaṃ sante rūpaṃ manoviññāṇaṃ āpajjati, tañhi paṭivijānāti nāmā’’ti codetuṃ rūpaṃ manoviññāṇanti āha. Itaro lesaṃ alabhanto paṭikkhipateva. Atthi cakkhussa āvaṭṭanātiādi ‘‘yadi cakkhu paṭivijānanaṭṭhena passati, cakkhuviññāṇassa viya tassāpi āvajjanāya bhavitabba’’nti codetuṃ pucchati. Itaro yasmā na āvajjanapaṭibaddhaṃ cakkhu, na taṃ āvajjanānantaraṃ uppajjati, tasmā na hevanti paṭikkhipati. Sotena saddantiādīsupi eseva nayo. Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ passatīti sasambhārakathānayena vuttaṃ. Yathā hi usunā vijjhantopi ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti vuccati, evaṃ cakkhuviññāṇena passantopi ‘‘cakkhunā passatī’’ti vutto, tasmā asādhakametaṃ. Sesesupi eseva nayopi.