在家者阿罗汉论的注释
1. Gihissa arahātikathāvaṇṇanā
387387. 现在有了“在家人可以是阿拉汉”这种说法。其中,有些人看到耶舍善男子等虽然保持在家人的外表却证得了阿拉汉果,就形成了“在家人可以是阿拉汉”的主张,就像现在的北道派那样。针对他们,自宗论师提出质问。这里“在家人”的意思是:因为与在家结缚相应而成为在家人,这样的人可以是阿拉汉。但对方论师没有领会这个用意,只看到在家人外表就承认了。现在为了向他说明:“所谓在家人,是因为有在家结缚才成为在家人,不是仅凭外表。正如世尊所说——
387. Idāni gihissa arahāti kathā nāma hoti. Tattha yesaṃ yasakulaputtādīnaṃ gihibyañjane ṭhitānaṃ arahattappattiṃ disvā ‘‘gihi assa arahā’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa. Tattha gihissāti yo gihisaṃyojanasampayuttatāya gihi, so arahaṃ assāti attho. Paravādī pana adhippāyaṃ asallakkhetvā gihibyañjanamattameva passanto paṭijānāti. Idānissa ‘‘gihi nāma gihisaṃyojanena hoti, na byañjanamattena. Yathāha bhagavā –
即使打扮得漂漂亮亮,也能平稳安详地行走;
已寂静、已调御、必定、修梵行;
对一切众生放下棍棒,
他就是婆罗门,他就是沙门,他就是比丘。
‘Alaṅkato cepi samaṃ careyya, Santo danto niyato brahmacārī; Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū’’’ti. (dha. pa. 142);
为了说明这个道理,才开始了“有阿拉汉”等这一整段论述。而这一切都是浅显易懂的。
Imaṃ nayaṃ dassetuṃ atthi arahatotiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.
2. 关于往生的解说
2. Upapattikathāvaṇṇanā
388388. 现在要讲的是“往生论”。在这里,有些人不如理地抓取“化生者,在那里般涅槃”这类话,就主张在净居天一往生即是阿拉汉;还有些人把“中般涅槃者”这个词转读成“生般涅槃者”来记诵,就主张阿拉汉与往生同时发生,就像现在的北道派那样。针对他们,自宗论师提出质问,他们便承认了。然而,因为往生心是世间法,所以靠它连入流者等都成不了,更何况阿拉汉呢?因此,为了说明这个道理,就开始了“与往生同时的入流者”等这一段论述。
388. Idāni upapattikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘opapātiko hoti tatthaparinibbāyī’’tivacanāni (pu. pa. 35-40) ayoniso gahetvā suddhāvāsesu upapattiyā arahāti laddhi, ‘‘yesaṃ vā upahaccaparinibbāyī’’ti padaṃ parivattitvā ‘‘upapajjaparinibbāyī’’ti pariyāpuṇantānaṃ saha upapattiyā arahā hotīti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Tattha yasmā upapatticittaṃ nāma lokiyaṃ, tena sotāpannādayopi na honti, pageva arahā. Tasmāssa imaṃ nayaṃ dassetuṃ saha upapattiyā sotāpannotiādi āraddhaṃ.
389“舍利弗”等这些话,是为了质问:在这些大长老当中,有哪一位是连同往生一起就成为阿罗汉的呢?
389.Sāriputtotiādi imesu mahātheresu ko ekopi saha upapattiyā arahā nāmāti codanatthaṃ vuttaṃ.
390“往生寻求者”指的是结生心。因为它寻求、探求往生,所以称为“往生寻求者”。这里其余的内容意思很浅显。
390.Upapattesiyenāti paṭisandhicittena. Tañhi upapattiṃ esati gavesati, tasmā upapattesiyanti vuccati. Sesamettha uttānatthamevāti.
3. 无漏论的注释
3. Anāsavakathāvaṇṇanā
391391. 现在说的是“无漏论”。在那里,有些人主张:凡是属于无漏阿罗汉的法,那些全都是无漏的,就像现在的北道派那样。针对他们,自宗论师问“阿罗汉”,对方承认。然后为了质难对方——“所谓无漏,是指道等法,难道那些法就在他那里生起吗?”——便开始了“道、果”等论述。被问“眼是无漏吗?”时,对方因为眼是有漏的而否认。被问第二个问题时,则承认“是属于无漏者的”。
391. Idāni anāsavakathā nāma hoti. Tattha ye dhammā anāsavassa arahato, sabbe te anāsavāti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya arahatoti pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ anāsavā nāma maggādayo, kiṃ tassa teyeva uppajjantīti codanatthaṃ maggo phalantiādi āraddhaṃ. Cakkhu anāsavanti puṭṭho tassa sāsavattā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho anāsavassetanti paṭijānāti.
392392. 在关于衣的问题中,对方因为害怕“同一个法既是无漏又是有漏”这种说法与法的特相相违,所以拒绝承认。被问第二个问题时,他承认“(衣)先属于无漏者,然后属于有漏者”。在“那个就是无漏”这两个问题中,也还是同样的处理方式。而自宗论师因为对方已经认可“那个就是”,就用“道成为无漏之后……”等说法来质难他。应当知道,用这个方法可以在一切地方理解其含义。
392. Cīvarapañhe ekova dhammo anāsavo sāsavo ca hotīti lakkhaṇavirodhabhayā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho anāsavassa hutvā sāsavassa hotīti paṭijānāti. Taññeva anāsavanti pañhādvayepi eseva nayo. Sakavādī pana taññevāti anuññātattā ‘‘maggo anāsavo hutvā’’tiādīhi codeti. Iminā upāyena sabbattha attho veditabboti.
4. 具足论的注释
4. Samannāgatakathāvaṇṇanā
393393. 现在说的是“具足论”。这里面有两种具足:一种是当下那一刹那的具足,另一种是投生到色界等某地之后所得的获得具足。只要所证得的殊胜还没有退失,就能得到它。但是有些人认为,除了这两种具足之外,还有一种依投生法而有的具足,就像现在的北道派那样。为了让对方明白所谓的“获得法”根本不存在,自宗论师就问“阿罗汉具足四果吗”,对方依据“获得”而承认了。接着为了质难对方:“如果你说的阿罗汉像具足四蕴那样具足四果,那么四果当中就有四种触等法,阿罗汉就具足那些法了”,于是开始说“阿罗汉具足四触”等等。对方论师以“一刹那中不可能有四种触等”为由,把这一切都否定了。在不还者等问题上,也是同样的道理。
393. Idāni samannāgatakathā nāma hoti. Tattha dve samannāgamā paccuppannakkhaṇe samaṅgībhāvasamannāgamo ca rūpāvacarādīsu aññatarabhūmippattito paṭilābhasamannāgamo ca. So yāva adhigatavisesā na parihāyati, tāvadeva labbhati. Yesaṃ pana ṭhapetvā ime dve samannāgame añño upapattidhammavasena eko samannāgamo nāma hotīti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ, tesaṃ pattidhammo nāma koci natthīti anubodhanatthaṃ arahā catūhi phalehi samannāgatoti pucchā sakavādissa, pattiṃ sandhāya paṭiññā itarassa. Athassa ‘‘yadi te arahā catūhi khandhehi viya catūhi phalehi samannāgato, evaṃ sante ye catūsu phalesu cattāro phassādayo, tehi te arahato samannāgatatā pāpuṇātī’’ti codanatthaṃ arahā catūhi phassehītiādi āraddhaṃ. Taṃ sabbaṃ paravādinā ekakkhaṇe catunnaṃ phassādīnaṃ abhāvā paṭikkhittaṃ. Anāgāmipañhādīsupi eseva nayo.
395被问“超越入流果”时,不是像获得第二禅那样;而是因为不再重新证得,所以问说“已超越”。为了说明他不再重新具足那个已超越的法,而开始说“入流道”等话。
395.Sotāpattiphalaṃ vītivattoti na paṭhamajjhānaṃ viya dutiyajjhānalābhī; puna anuppattiyā pana vītivattoti pucchati. Sotāpattimaggantiādi yaṃ vītivatto, tenassa puna asamannāgamaṃ dassetuṃ āraddhaṃ.
396在“不以那些而退失”这个问题中,世间禅那法会因为敌对法的现行而退失,出世间法却不是这样。因为由道所断的烦恼,以及由果所止息的烦恼,它们怎样被断除,就怎样被断除;怎样被止息,就怎样被止息。所以自宗论师承认说:“是的。”这个意义在后面的“阿拉汉获得了四道”等处已经阐明。其余内容显而易见。
396.Tehi ca aparihīnoti pañhe yasmā yathā paccanīkasamudācārena lokiyajjhānadhammā parihāyanti, na evaṃ lokuttarā. Maggena hi ye kilesā pahīyanti, phalena ca paṭippassambhanti, te tathā pahīnāva tathā paṭippassaddhāyeva ca honti, tasmā sakavādinā āmantāti paṭiññātaṃ. Svāyamattho parato ‘‘arahatā cattāro maggā paṭiladdhā’’tiādīsu pakāsitoyeva. Sesaṃ uttānatthamevāti.
舍具足论的解释
5. Upekkhāsamannāgatakathāvaṇṇanā
397关于“阿罗汉以六舍”这个说法,它的含义也应当按同样的方式理解。因为阿罗汉在六门中都有舍生起的可能性,所以说他具有那些舍,而不是说所有舍都在同一刹那中生起。
397.Arahāchahi upekkhāhīti kathāyapi imināva nayena attho veditabbo. Arahā hi chasu dvāresu upekkhānaṃ uppattibhabbatāya tāhi samannāgatoti vuccati, na ekakkhaṇe sabbāsaṃ uppattibhāvenāti.
由觉悟而成佛的论释
6. Bodhiyābuddhotikathāvaṇṇanā
398现在要讨论的是“由菩提而成佛”这个论题。这里说的“菩提”,既是四道智的名称,也是一切知智的名称。所以,有些人主张:就像依白色而称为白、依黑色而称为黑那样,依菩提而称为佛——比如现在北道派的人就是这样。针对他们,自宗提出质询和追问,对方则作出承许和否认。
398. Idāni bodhiyā buddhotikathā nāma hoti. Tattha bodhīti catumaggañāṇassāpi sabbaññutaññāṇassāpi adhivacanaṃ. Tasmā yesaṃ yathā odātena vaṇṇena odāto, sāmena vaṇṇena sāmo, evaṃ bodhiyā buddhoti laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃyeva; te sandhāya pucchā ca anuyogo ca sakavādissa, paṭiññā ca paṭikkhepo ca itarassa.
问“过去”时,因为那一刹那并不存在,所以否定。第二次被问时,是就获得而承认。再依作用来问时,因为那时没有作用,所以否定。第二次被问时,对于他那时所应做而已经做的,承认在这上面没有迷惑。但如果不给留余地,以“遍知苦”等的方式追问,他就因为那作用不存在而否定。
Atītāyāti pañhe tasmiṃ khaṇe abhāvato paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho paṭilābhaṃ sandhāya paṭijānāti. Puna kiccavasena puṭṭho kiccābhāvato paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yaṃ tena tāya karaṇīyaṃ kataṃ, tattha sammohābhāvaṃ paṭijānāti. Lesokāsaṃ pana adatvā dukkhaṃ parijānātītiādinā nayena puṭṭho tassa kiccassa abhāvā paṭikkhipati.
问未来佛的问题时,因为那时还没有道智,所以他否认。第二次被问时,他想到“佛已经去了王舍城”这句话,是就未来的菩提而承认有佛的资格,于是承认。被问“他做菩提所应做的事吗”时,因为那时并没有在做这件事,所以否认。第二次被问时,他想:如果不做,就不能叫佛;因为他一定会做,所以就叫作“做”,于是承认。再不留余地追问时,他就否认。现在佛的问题连同相互对照,意思本来就很清楚。
Anāgatapañhe tasmiṃ khaṇe maggañāṇassa abhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho ‘‘agamā rājagahaṃ buddho’’ti (su. ni. 410) anāgatāya bodhiyā buddhabhāvaṃ maññamāno paṭijānāti. Bodhikaraṇīyaṃ karotīti puṭṭho tasmiṃ khaṇe kiccābhāvena paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho yadi na kareyya, buddhoti na vucceyya. Yasmā avassaṃ karissati, tasmā karotiyeva nāmāti paṭijānāti. Puna lesokāsaṃ adatvā puṭṭho paṭikkhipati. Paccuppannapañho saddhiṃ saṃsandanāya uttānatthova.
399399. 把三种菩提合在一起问时,他是针对一切知智而承认的,因为依这三者都可以称为佛。再单独就“三者”问时,因为三者不可能在同一刹那同时存在,所以否认。第二次被问时,他是依过去、未来、现在的一切知智而承认的。再不给任何回旋余地,以“恒常、持续”来问时,他便否认。
399. Tisso bodhiyo ekato katvā puṭṭho sabbaññutaññāṇaṃ sandhāya tīhipi buddhoti vattabbabhāvato paṭijānāti. Puna tīhiti puṭṭho sabbāsaṃ ekakkhaṇe abhāvā paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho atītānāgatapaccuppannassa sabbaññutaññāṇassa vasena paṭijānāti. Puna lesokāsaṃ adatvā satataṃ samitanti puṭṭho paṭikkhipati.
外道问:“不应当说由菩提而成佛吗?”因为在菩提不存在的刹那,就会落入非佛的状态,所以自宗承认。可是在“难道不是由证得菩提而成佛吗?”这个问题上,当某个心相续中生起了名为菩提的道智,那么依世间通称,他就是佛,所以自宗承认的正是这一点。外道不明白他的意思,就抓住“若是”来安立自己的主张。现在为了让对方的不觉察显露出来,自宗问:“由证得菩提而成佛,是由菩提而成佛吗?”意思是:“对你来说,是因为由证得菩提而成佛,所以就是由菩提而成佛吗?”对方没有察觉到这个区别——“所谓证得菩提,即使菩提生起后又灭去,也只是在心相续中生起的状态;所谓菩提,是道刹那的智”——于是又承认。因此,当自宗追问“由证得菩提,就是菩提吗?”时,他无话可答,就拒绝了。
Na battabbaṃ bodhiyāti pucchā paravādissa, bodhiyā abhāvakkhaṇe abuddhabhāvāpattito paṭiññā sakavādissa. Nanu bodhipaṭilābhāti pañhe pana yasmiṃ santāne bodhisaṅkhātaṃ maggañāṇaṃ uppannaṃ, tattha buddhoti sammutisabbhāvato paṭiññā tasseva. Tassa adhippāyaṃ ajānitvā hañcīti laddhiṭṭhapanā paravādissa. Idānissa asallakkhaṇaṃ pākaṭaṃ kātuṃ bodhipaṭilābhā buddhoti bodhiyā buddhoti pucchā sakavādissa. Tassattho – ‘‘kiṃ te yasmā bodhipaṭilābhā buddho, tasmā bodhiyā buddho’’ti. Itaro ‘‘bodhipaṭilābho nāma bodhiyā uppajjitvā niruddhāyapi santāne uppannabhāvoyeva. Bodhi nāma maggakkhaṇe ñāṇa’’nti imaṃ vibhāgaṃ asallakkhentova puna paṭijānāti. Tato sakavādinā bodhipaṭilābhā bodhīti puṭṭho vacanokāsaṃ alabhanto paṭikkhipatīti.
这样一来,这三段论说也都只属于北道派。
Iti imā tissopi kathā uttarāpathakānaṃyeva.
第7章 特相论的详细解释
7. Lakkhaṇakathāvaṇṇanā
400现在要讨论的是“相论”。在这里,有些人不如理地执取“具足这些相的大人只有两种去处”这部经,于是主张具足相的人就是菩萨,就像现在的北道派那些人一样。针对他们,自宗一方提出质问,另一方则加以认可。
400. Idāni lakkhaṇakathā nāma hoti. Tattha ‘‘yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavantī’’ti (dī. ni. 1.258) imaṃ suttaṃ ayoniso gahetvā lakkhaṇasamannāgato bodhisattova hotīti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa.
在“转轮王是有情”这类问题中,因为转轮王既可以是有情,也可以是菩萨,所以针对不是菩萨的情况就加以否定,针对是菩萨的情况就加以承认。
Cakkavattisattoti pañhesu yasmā cakkavattī sattopi ca bodhisattopi, tasmā abodhisattaṃ sandhāya paṭikkhipati. Bodhisattaṃ sandhāya paṭijānāti.
402《三十二相经》是专门针对菩萨而说的。因为他会在最后一生成为佛陀,在其他生中则成为转轮王,所以即使被引用,也和没被引用一样。
402.Dvattiṃsimānītisuttaṃ bodhisattameva sandhāya vuttaṃ. So hi pacchime bhave buddho hoti, itaresu cakkavattī, tasmā ābhatampi anābhatasadisamevāti.
第8章 入决定论的注释
8. Niyāmokkantikathāvaṇṇanā
403403. 现在要讲的是“入决定”的讨论。其中,在《陶匠经》里,关于乔帝巴喇出家这件事,有些人主张“菩萨在迦叶世尊的教法中已经入决定,修梵行”,就像现在案达迦派的主张一样。针对他们,自宗派问“是菩萨吗?”,对方站在自己的见解上承认了。然后,因为“决定”或“梵行”其实是圣道的别名,而菩萨除了圆满波罗蜜之外,并没有所谓的“入决定”。如果真有的话,菩萨就成了入流弟子了。但事实不是这样。诸佛只是依自己的智慧之力授记说“这个人将会成佛”,所以自宗派进一步追问“是菩萨吗?”。对方着眼于最后一生而否认。第二个问题中,着眼于乔帝巴喇那个时期,对方又承认了。“成为弟子后”等地方也是同样的道理。“随闻者”是指通过听闻而证悟法的人。着眼于最后一生而否认之后,又着眼于乔帝巴喇时期的随闻而承认。
403. Idāni niyāmokkantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ghaṭikārasutte jotipālassa pabbajjaṃ sandhāya ‘‘bodhisatto kassapabhagavato pāvacane okkantaniyāmo caritabrahmacariyo’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya bodhisattoti pucchā sakavādissa, laddhiyaṃ ṭhatvā paṭiññā itarassa. Tato yasmā niyāmoti vā brahmacariyanti vā ariyamaggassa nāmaṃ, bodhisattānañca ṭhapetvā pāramīpūraṇaṃ aññā niyāmokkanti nāma natthi. Yadi bhaveyya, bodhisatto sotāpanno sāvako bhaveyya. Na cetamevaṃ. Kevalañhi naṃ buddhā attano ñāṇabale ṭhatvā – ‘‘ayaṃ buddho bhavissatī’’ti byākaronti, tasmā puna bodhisattoti anuyogo sakavādissa. Pacchimabhavaṃ sandhāya paṭikkhepo itarassa. Dutiyapañhe jotipālakālaṃ sandhāya paṭiññā tasseva. Sāvako hutvātiādīsupi eseva nayo. Anussaviyoti anussavena paṭividdhadhammo. Pacchimabhavaṃ sandhāya paṭikkhipitvā jotipālakāle anussavaṃ sandhāya paṭijānāti.
404“其他导师”这句话,是针对阿罗逻和罗摩子说的。“具寿阿难”等语,则是为了说明:只有已入决定的人才是声闻弟子,其他人并不是这样的入决定者。
404.Aññaṃ satthārantiāḷārañca rāmaputtañca sandhāya vuttaṃ. Āyasmā ānandotiādi ‘‘okkantaniyāmāva sāvakā honti, na itare okkantaniyāmā evarūpā hontī’’ti dassetuṃ vuttaṃ.
有人问:所谓“弟子超越了生”,是说这位弟子超越了那个让他成为弟子的“生”,于是在别的有中就不再是弟子了吗?对方则否定这种说法,理由是:入流者等本来就是入流者等弟子。这里剩下的部分意思很清楚。
Sāvako jātiṃ vītivattoti yāya jātiyā sāvako, taṃ vītivatto aññasmiṃ bhave asāvako hotīti pucchati. Itaro sotāpannādīnaṃ sotāpannādisāvakabhāvato paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti.
另一段具足论的注释
9. Aparāpi samannāgatakathāvaṇṇanā
406406. 现在又有另一种“具足论”。其中,有些人主张“处在第四道的人,按已证得的法来说,具足三果”,比如现在的案达迦派;针对他们,自宗方提问,对方承认。这里剩下的部分,应当按前面“具足四果论”里所说的方法来理解。
406. Idāni aparāpi samannāgatakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘catutthamaggaṭṭho puggalo pattidhammavasena tīhi phalehi samannāgato’’ti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha heṭṭhā catūhi phalehi samannāgatakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbanti.
10. 《一切结舍断论》注释
10. Sabbasaṃyojanappahānakathāvaṇṇanā
413413. 现在要讲的是断除结缚的讨论。其中,有些人主张“只有彻底断除一切结缚才是阿拉汉果”,就像现在的安达卡派那样。针对他们,自宗方提问,对方承认。再被问及“一切结缚”时,对方是就依前面所说的三种道所断除的结缚来回答,所以否定。第二次被问时,因为凡未被那道断除的结缚并不存在,所以对方承认。关于身见等结缚,对方是就初道已断除而言否定,是就第四道无余断除而言承认。一切处都是同样的道理。
413. Idāni saṃyojanappahānakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘nippariyāyeneva sabbasaṃyojanappahānaṃ arahatta’’nti laddhi, seyyathāpi etarahi andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Puna sabbe saṃyojanāti puṭṭho heṭṭhā vuttamaggattayena pahīne sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho tena maggena appahīnassa abhāvā paṭijānāti. Sakkāyadiṭṭhiādīsupi paṭhamamaggena pahīnabhāvaṃ sandhāya paṭikkhipati, catutthamaggena anavasesappahānaṃ sandhāya paṭijānāti. Eseva nayo sabbatthāti.