14. 学处分别巴利
14. Sikkhāpadavibhaṅgo
2. 阿毗达摩分别注释巴利
1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
703 现在,紧接着要讲学处分别里的“五”,这是数量上的限定。“学处”就是应当学的条目,也就是学的组成部分。另外,后面讲到的所有善法,因为都应当学,所以也叫“学”。而在五戒支当中,任何一支作为这些学的立足点,就叫做“处”;因为是学之处,所以叫“学处”。“杀生”就是杀害众生,也就是杀戮、致死的意思。“离”就是禁绝。“不与取”就是取没有给与的东西,也就是拿走别人所拥有的东西。“于欲”是指对感官对象之欲。“邪行”就是由烦恼欲而起的低劣行为。“妄语”就是说虚妄不实的话。“饮酒和发酵饮及麻醉品导致放逸之处”中,“酒”指谷粉酒、饼酒、米酒、添加酵母的酒、混合配料的酒,这五种酒。“发酵饮”指花酿、果酿、糖酿、蜜酿、混合配料的酿,这五种酿。这两者因为能令人陶醉,所以叫“麻醉品”。以什么样的思心所去饮用它们,那个思就是放逸的原因,所以叫“放逸之处”;因此说“饮酒和发酵饮及麻醉品导致放逸之处”。以上就是这里论母安立的意义。巴利
703. Idāni tadanantare sikkhāpadavibhaṅge pañcāti gaṇanaparicchedo. Sikkhāpadānīti sikkhitabbapadāni; sikkhākoṭṭhāsāti attho. Apica upari āgatā sabbepi kusalā dhammā sikkhitabbato sikkhā. Pañcasu pana sīlaṅgesu yaṃkiñci aṅgaṃ tāsaṃ sikkhānaṃ patiṭṭhānaṭṭhena padanti sikkhānaṃ padattā sikkhāpadāni. Pāṇātipātāti pāṇassa atipātā ghātanā māraṇāti attho. Veramaṇīti virati. Adinnādānāti adinnassa ādānā; parapariggahitassa haraṇāti attho. Kāmesūti vatthukāmesu. Micchācārāti kilesakāmavasena lāmakācārā. Musāvādāti abhūtavādato. Surāmerayamajjapamādaṭṭhānāti ettha surāti piṭṭhasurā, pūvasurā, odanasurā, kiṇṇapakkhittā, sambhārasaṃyuttāti pañca surā. Merayanti pupphāsavo, phalāsavo, guḷāsavo, madhvāsavo, sambhārasaṃyuttoti pañca āsavā. Tadubhayampi madanīyaṭṭhena majjaṃ. Yāya cetanāya taṃ pivanti, sā pamādakāraṇattā pamādaṭṭhānaṃ; tasmā surāmerayamajjapamādaṭṭhānā. Ayaṃ tāvettha mātikānikkhepassa attho.
704 在《句分别》中,“在某个时候,属于欲界……”等全部内容,因为和前面所说的方法相同,所以意思很清楚。不过,因为不只是离才是学处,思也是学处,所以为了说明这一点,就展示了第二种方法。又因为不只是这两种法是学处,与思相应的其余五十多种法,从应当修学的部分来说也是学处,所以也展示了第三种方法。巴利
704. Padabhājanīye pana yasmiṃ samaye kāmāvacarantiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānatthameva. Yasmā pana na kevalaṃ viratiyeva sikkhāpadaṃ, cetanāpi sikkhāpadameva, tasmā taṃ dassetuṃ dutiyanayo dassito. Yasmā ca na kevalaṃ eteyeva dve dhammā sikkhāpadaṃ, cetanāsampayuttā pana paropaṇṇāsadhammāpi sikkhitabbakoṭṭhāsato sikkhāpadameva, tasmā tatiyanayopi dassito.
在这里,学处有两种:间接说法的学处和直接说法的学处。其中,离是直接说法的学处。因为它在巴利圣典里是以“离杀生”的形式出现的,而不是以思的形式出现。正在远离的人,正是靠这个离而远离各种情况,不是靠思。不过,为了显示思,还是把思提了出来。其余与思相应的法也是这样。因为在违犯的时候,与嗔相应的思就叫作恶戒;所以,在远离的时候,也是依善戒来说的。触等法因为与它相应,所以也被包含在内。巴利
Tattha duvidhaṃ sikkhāpadaṃ pariyāyasikkhāpadaṃ nippariyāyasikkhāpadañca. Tattha virati nippariyāyasikkhāpadaṃ. Sā hi ‘‘pāṇātipātā veramaṇī’’ti pāḷiyaṃ āgatā, no cetanā. Viramanto ca tāya eva tato tato viramati, na cetanāya. Cetanaṃ pana āharitvā dassesi. Tathā sesacetanāsampayuttadhamme. Vītikkamakāle hi veracetanā dussīlyaṃ nāma. Tasmā sā viratikālepi susīlyavasena vuttā. Phassādayo taṃsampayuttattā gahitāti.
现在,为了在这些学处上激发智慧,应当从法、分类、所缘、受、根、业、有过失和加行这几个方面,来了知杀生等这些学处的判定。巴利
Idāni etesu sikkhāpadesu ñāṇasamuttejanatthaṃ imesaṃ pāṇātipātādīnaṃ dhammato, koṭṭhāsato, ārammaṇato, vedanāto, mūlato, kammato, sāvajjato, payogato ca vinicchayo veditabbo.
其中,从法的角度来说,这五种杀生等,都只是思心所法。从划分的角度来说,五种也都只是业道。巴利
Tattha ‘dhammato’ti pañcapete pāṇātipātādayo cetanādhammāva honti. ‘Koṭṭhāsato’ pañcapi kammapathā eva.
从所缘来看:杀生以命根为所缘。不与取以有情为所缘,或以行为为所缘。邪淫以男女为所缘。妄语以有情为所缘,或以行为为所缘。饮酒以行为为所缘。巴利
‘Ārammaṇato’ pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇo. Adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā. Micchācāro itthipurisārammaṇo. Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā. Surāpānaṃ saṅkhārārammaṇaṃ.
从受的角度来看:杀生是苦受。不与取通三种受。因为满心欢喜地拿别人没给的东西时,是乐受;害怕的时候拿,是苦受;以平常心拿,是不苦不乐受。邪淫是乐受或不苦不乐受。妄语和不与取一样,通三种受。饮酒是乐受和舍受。巴利
‘Vedanāto’ pāṇātipāto dukkhavedano. Adinnādānaṃ tivedanaṃ. Tañhi haṭṭhatuṭṭhassa adinnaṃ ādiyato sukhavedanaṃ hoti, bhītakāle dukkhavedanaṃ, majjhattassa hutvā gaṇhato adukkhamasukhavedanaṃ. Micchācāro sukhavedano vā adukkhamasukhavedano vā. Musāvādo adinnādānaṃ viya tivedano. Surāpānaṃ sukhamajjhattavedanaṃ.
从根本来看,杀生以嗔和痴为根本。不与取有时以贪和痴为根本,有时以嗔和痴为根本。邪淫以贪和痴为根本。妄语有时以贪和痴为根本,有时以嗔和痴为根本。饮酒以贪和痴为根本。巴利
‘Mūlato’ pāṇātipāto dosamohamūlo. Adinnādānaṃ kiñcikāle lobhamohamūlaṃ, kiñcikāle dosamohamūlaṃ. Micchācāro lobhamohamūlo. Musāvādo kiñcikāle lobhamohamūlo, kiñcikāle dosamohamūlo. Surāpānaṃ lobhamohamūlaṃ.
从业的角度来说,这里妄语是语业,其余的只是身业。巴利
‘Kammato’ musāvādo cettha vacīkammaṃ. Sesā kāyakammameva.
从“有过失”的角度来看,杀生有轻过失,也有重过失。不与取等也是这样。它们之间的种种差别,前面已经说明了。巴利
‘Sāvajjato’ pāṇātipāto atthi appasāvajjo, atthi mahāsāvajjo. Tathā adinnādānādīni. Tesaṃ nānākaraṇaṃ heṭṭhā dassitameva.
不过,这里还有另一种判别方式:杀死一只小蚂蚁,过失比较轻;杀死比它更大的生物,过失就更大。即便如此,杀死那只更大的,过失仍算轻;杀死比它更大的小鸟,过失就更大。再往上,杀死蜥蜴、兔子、鹿、野牛、马、象,过失越来越大。杀死象的过失已经很大了,但杀死一个破戒的人,过失比这还大;杀死一个持牛戒的人,过失更大;杀死一个已皈依的人,过失更大;杀死一个持五戒的人,过失更大;杀死一个沙弥,过失更大;杀死一个凡夫比丘,过失更大;杀死一个入流者,过失更大;杀死一个一来者,过失更大;杀死一个不来者,过失更大;杀死一个漏尽者,那过失就是极其巨大了。巴利
Ayaṃ pana aparo nayo – kunthakipillikassa hi vadho appasāvajjo, tato mahantatarassa mahāsāvajjo; sopi appasāvajjo, tato mahantatarāya sakuṇikāya mahāsāvajjo; tato godhāya, tato sasakassa, tato migassa, tato gavayassa, tato assassa, tato hatthissa vadho mahāsāvajjo, tatopi dussīlamanussassa , tato gorūpasīlakamanussassa, tato saraṇagatassa, tato pañcasikkhāpadikassa, tato sāmaṇerassa, tato puthujjanabhikkhuno , tato sotāpannassa, tato sakadāgāmissa, tato anāgāmissa, tato khīṇāsavassa vadho atimahāsāvajjoyeva.
偷盗恶戒者所拥有的东西,过失小;偷盗持牛戒者所拥有的东西,过失大;偷盗皈依者的东西,过失大;偷盗持五戒者的东西,过失大;偷盗沙弥的东西,过失大;偷盗凡夫比丘的东西,过失大;偷盗入流者的东西,过失大;偷盗斯陀含的东西,过失大;偷盗阿那含的东西,过失大;偷盗漏尽者的东西,则是极大的过失。巴利
Adinnādānaṃ dussīlassa santake appasāvajjaṃ, tato gorūpasīlakassa santake mahāsāvajjaṃ; tato saraṇagatassa, tato pañcasikkhāpadikassa, tato sāmaṇerassa, tato puthujjanabhikkhuno, tato sotāpannassa, tato sakadāgāmissa, tato anāgāmissa santake mahāsāvajjaṃ, tato khīṇāsavassa santake atimahāsāvajjaṃyeva.
邪淫这件事,如果侵犯的是没有道德操守的女人,过失比较轻;侵犯持牛戒的女人,过失就重多了;再往下,侵犯皈依者、持五戒者、沙弥尼、凡夫比丘尼、入流者、一来者,过失都重;侵犯不来者,过失也重;但侵犯漏尽比丘尼,那就是唯一极大的过失。巴利
Micchācāro dussīlāya itthiyā vītikkame appasāvajjo, tato gorūpasīlakāya mahāsāvajjo; tato saraṇagatāya, pañcasikkhāpadikāya, sāmaṇeriyā, puthujjanabhikkhuniyā, sotāpannāya, sakadāgāminiyā, tato anāgāminiyā vītikkame mahāsāvajjo, khīṇāsavāya pana bhikkhuniyā ekantamahāsāvajjova.
说妄语,如果只是为了区区一迦迦尼迦那么点利益而说,过失很轻;为了半摩沙迦、一摩沙迦、五摩沙迦、半迦诃波那、一迦诃波那的利益而说,过失就重了;为了价值无可估量的财物而说妄语,过失极重;而如果说了妄语之后还去破僧,那就是唯一最大的过失了。巴利
Musāvādo kākaṇikamattassa atthāya musākathane appasāvajjo, tato aḍḍhamāsakassa, māsakassa, pañcamāsakassa, aḍḍhakahāpaṇassa, kahāpaṇassa, tato anagghaniyabhaṇḍassa atthāya musākathane mahāsāvajjo, musā kathetvā pana saṅghaṃ bhindantassa ekantamahāsāvajjova.
喝酒这件事:喝到只有一掬那么少的量,过失很轻;喝到只有一合掌那么少的量,过失就很重;但如果喝了很多,多到身体都摇晃站不稳,还去干屠村灭镇的事,那就是极其严重的过失了。巴利
Surāpānaṃ pasatamattassa pāne appasāvajjaṃ, añjalimattassa pāne mahāsāvajjaṃ; kāyacālanasamatthaṃ pana bahuṃ pivitvā gāmaghātanigamaghātakammaṃ karontassa ekantamahāsāvajjameva.
杀生方面,杀害漏尽者罪过极大;不与取方面,偷取漏尽者拥有的东西罪过极大;邪淫方面,侵犯漏尽比丘尼罪过极大;妄语方面,以妄语破僧罪过极大;饮酒方面,喝了很多酒、多到身体摇晃,然后去毁坏村庄城镇,罪过极大。不过,在这一切当中,以妄语破僧的罪过才是最大的。因为那是能在地狱里烧煮一劫的大恶业。巴利
Pāṇātipātañhi patvā khīṇāsavassa vadho mahāsāvajjo; adinnādānaṃ patvā khīṇāsavasantakassa haraṇaṃ, micchācāraṃ patvā khīṇāsavāya bhikkhuniyā vītikkamanaṃ, musāvādaṃ patvā musāvādena saṅghabhedo, surāpānaṃ patvā kāyacālanasamatthaṃ bahuṃ pivitvā gāmanigamaghātanaṃ mahāsāvajjaṃ. Sabbehipi panetehi musāvādena saṅghabhedanameva mahāsāvajjaṃ. Tañhi kappaṃ niraye pācanasamatthaṃ mahākibbisaṃ.
“从加行来看”,杀生既可以自己亲手做,也可以命令别人做。不与取也是这样。邪淫、妄语、饮酒则只是自己亲手做。巴利
‘Payogato’ti pāṇātipāto sāhatthikopi hoti āṇattikopi. Tathā adinnādānaṃ. Micchācāramusāvādasurāpānāni sāhatthikānevāti.
像这样,在这里先通过法等的分类,了解了杀生等的判定方式之后,对于离杀生等戒,也应当从法、部分、所缘、感受、根、业、毁坏、受持、加行这些方面来了解它们的判定。巴利
Evamettha pāṇātipātādīnaṃ dhammādivasena vinicchayaṃ ñatvā pāṇātipātā veramaṇītiādīnampi dhammato, koṭṭhāsato, ārammaṇato, vedanāto, mūlato, kammato, khaṇḍato, samādānato, payogato ca vinicchayo veditabbo.
在这里,“从法来说”:按照方便戒的次第,这五者就是五种思心所法。“从部分来说”:这五者就是五种业道。“从所缘来说”:离杀生是以他人的命根为所缘,靠自己的远离思而远离。其余几条也是同样的道理。因为所有这些戒都是以应当违犯的事为所缘,仅仅靠远离思而远离。“从感受来说”:所有这些都属于乐受或舍受。“从根来说”:以智相应之心而远离的,以无贪、无嗔、无痴为根;以智不相应之心而远离的,以无贪、无嗔为根。“从业来说”:在这里,只有离妄语是语业,其余的是身业。“从毁坏来说”:在家人违犯哪一条,哪一条就毁坏、破裂,其余的不破裂。为什么呢?因为在家人没有固定不变的戒,他们能守护哪条就守护哪条。但沙弥只要违犯一条,所有戒都破裂。不但这些戒破裂,其余的戒也同样破裂。不过他们的违犯要以处罚羯磨为依据。作了“我今后不再做这种事”的处罚羯磨之后,戒就圆满了。“从受持来说”:自己发愿“我受持五戒”而受持,或者一条一条分别受持,都算已经受持。坐在别人面前说“我受持五戒”而受持,或者一条一条分别受持,也都算已经受持。“从加行来说”:应当知道,所有这些都只是亲身加行。巴利
Tattha ‘dhammato’ti pariyāyasīlavasena paṭipāṭiyā pañca cetanādhammāva. ‘Koṭṭhāsato’ti pañcapi kammapathā eva. ‘Ārammaṇato’ti pāṇātipātā veramaṇī parassa jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā attano veracetanāya viramati. Itarāsupi eseva nayo. Sabbāpi hi etā vītikkamitabbavatthuṃ ārammaṇaṃ katvā veracetanāhiyeva viramanti. ‘Vedanāto’ti sabbāpi sukhavedanā vā honti majjhattavedanā vā. ‘Mūlato’ti ñāṇasampayuttacittena viramantassa alobhaadosaamohamūlā honti, ñāṇavippayuttacittena viramantassa alobhaadosamūlā honti. ‘Kammato’ti musāvādā veramaṇīyevettha vacīkammaṃ; sesā kāyakammaṃ. ‘Khaṇḍato’ti gahaṭṭhā yaṃ yaṃ vītikkamanti, taṃ tadeva khaṇḍaṃ hoti bhijjati, avasesaṃ na bhijjati. Kasmā? Gahaṭṭhā hi anibaddhasīlā honti, yaṃ yaṃ sakkonti taṃ tadeva gopenti. Sāmaṇerānaṃ pana ekasmiṃ vītikkamante sabbāni bhijjanti. Na kevalañca etāni, sesasīlānipi bhijjantiyeva. Tesaṃ pana vītikkamo daṇḍakammavatthuko. ‘Puna evarūpaṃ na karissāmī’ti daṇḍakamme kate sīlaṃ paripuṇṇaṃ hoti. ‘Samādānato’ti sayameva ‘pañca sīlāni adhiṭṭhahāmī’ti adhiṭṭhahantenapi, pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ samādiyantenapi samādiṇṇāni honti. Aññassa santike nisīditvā ‘pañca sīlāni samādiyāmī’ti samādiyantenapi, pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ samādiyantenapi samādinnāneva honti. ‘Payogato’ sabbānipi sāhatthikapayogānevāti veditabbāni.
712 现在,为了说明这五条学处是依照哪些修学的类别而说的,就开始了“哪些法是修学”这一修学分别。其中,因为一切四地善法都应当被修学,所以都是修学,为了说明它们,便说了“在某个时候,欲界……”等语。其中,应当依照前面《心生起品》(法集论1)所说的方式,展开巴利文并了知含义。不过这里只显示了纲要而已。巴利
712. Idāni yāsaṃ sikkhānaṃ koṭṭhāsabhāvena imāni pañca sikkhāpadāni vuttāni, tāni dassetuṃ katame dhammā sikkhāti ayaṃ sikkhāvāro āraddho. Tattha yasmā sabbepi catubhūmakakusalā dhammā sikkhitabbabhāvato sikkhā, tasmā te dassetuṃ yasmiṃ samaye kāmāvacarantiādi vuttaṃ. Tattha heṭṭhā cittuppādakaṇḍe (dha. sa. 1) vuttanayeneva pāḷiṃ vitthāretvā attho veditabbo. Idha pana mukhamattameva dassitanti.
3. 问答品注释巴利
3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
714 在问分中,应该按照巴利文本身来了知诸学处的善等性质。不过,在所缘三法摄里,那些在这里被说成“以有情为所缘”的学处,由于它们是以被称为“有情”的诸行为所缘,又因为所有这些学处都是依现前远离而宣说的,所以说它们是“小所缘”和“现在所缘”。然而,由于所远离的那个事物是绝对外在的,所以应当知道,所有这些学处也都是以外在为所缘。巴利
714. Pañhāpucchake pāḷianusāreneva sikkhāpadānaṃ kusalādibhāvo veditabbo. Ārammaṇattikesu pana yāni sikkhāpadāni ettha sattārammaṇānīti vuttāni, tāni yasmā sattoti saṅkhaṃ gate saṅkhāreyeva ārammaṇaṃ karonti, yasmā ca sabbānipi etāni sampattavirativaseneva niddiṭṭhāni, tasmā ‘‘parittārammaṇā’’ti ca ‘‘paccuppannārammaṇā’’ti ca vuttaṃ. Yato pana viramati tassa vatthuno accantabahiddhattā sabbesampi bahiddhārammaṇatā veditabbāti.
不过,在这个学处分别里,正自觉者在阿毗达摩分别和问分中,也都只说了世间学处。因为这两种方法都是世间的,所以同样只限于一个范围。这样,这个学处分别就是先取出两重轮转,然后才分别显示的。巴利
Imasmiṃ pana sikkhāpadavibhaṅge sammāsambuddhena abhidhammabhājanīyepi pañhāpucchakepi lokiyāneva sikkhāpadāni kathitāni. Ubhopi hi ete nayā lokiyattā ekaparicchedā eva. Evamayaṃ sikkhāpadavibhaṅgo dveparivaṭṭaṃ nīharitvāva bhājetvā dassitoti.