教诫学处的注释
1. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā
“具足八支者”,就是具足“具戒”等八支的人。“被允许”,是在这条学处的因缘中被允许的。“已达百腊者”等,是接下来要讲的八敬法的说明。其中,“适宜之仪”指准备道路、扇风、询问饮水等合适的行持。用“等”字……
Aṭṭhaṅgasamannāgatassāti ‘‘sīlavā hotī’’tiādīhi (pāci. 147) aṭṭhahi aṅgehi samannāgatassa. Anuññātāti imassa sikkhāpadassa nidāne anuññātā . ‘‘Vassasatūpasampannāyā’’tiādi vakkhamānaaṭṭhagarudhammadassanaṃ. Tattha sāmīcikammanti maggasampadānabījanapānīyāpucchanādikaṃ anucchavikaṃ vattaṃ. Ādisaddena –
比丘尼不能在没有比丘的住处结雨安居。每半个月,比丘尼应当从比丘僧团求两件事:询问伍波萨他日和前去接受教诫。雨安居结束后,比丘尼应当在两部僧众中,以三件事来邀请(自恣):根据所见、所闻或所疑。比丘尼若犯了敬法,应当在两部僧众中行半个月的摩那埵(忏悔)。正学女已经学习六法满两年,应当在两部僧众中求受达上。比丘尼不能以任何理由辱骂、指责比丘。从今天起,比丘尼对比丘的言说之路被封闭,而比丘对比丘尼的言说之路不被封闭。
‘‘Na bhikkhuniyā abhikkhuke āvāse vassaṃ vasitabbaṃ, anvaddhamāsaṃ bhikkhuniyā bhikkhusaṅghato dve dhammā paccāsīsitabbā uposathapucchakañca ovādūpasaṅkamanañca, vassaṃvuṭṭhāya bhikkhuniyā ubhatosaṅghe tīhi ṭhānehi pavāretabbaṃ diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, garudhammaṃ ajjhāpannāya bhikkhuniyā ubhatosaṅghe pakkhamānattaṃ caritabbaṃ, dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhāya sikkhamānāya ubhatosaṅghe upasampadā pariyesitabbā, na bhikkhuniyā kenaci pariyāyena bhikkhu akkositabbo paribhāsitabbo, ajjatagge ovaṭo bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu vacanapatho, anovaṭo bhikkhūnaṃ bhikkhunīsu vacanapatho’’ti (cūḷava. 403; a. ni. 8.51) –
这里总摄了七种法。敬法,就是应当敬重的法。因为比丘尼们必须对这些法生起恭敬心而接受它们,所以称为敬法。
Ime satta dhamme saṅgaṇhāti. Garudhammeti garuke dhamme. Te hi gāravaṃ katvā bhikkhunīhi sampaṭicchitabbattā ‘‘garudhammā’’ti vuccanti.
“以其他法”是指除了八敬法之外,以任何其他法。教诫在比丘尼众中刚受具足戒者,或者以敬法教诫在比丘尼众中刚受具足戒者。对于在比丘们面前受具足戒的比丘尼,则按实际情况处理。在“非法甘马”等语句中,应当把比丘尼教诫的认可甘马理解为“甘马”,所以说“即使已被认可”等话。在别众的比丘尼僧团中教诫,有三条巴吉帝亚。也就是说,在别众的比丘尼僧团中教诫,依别众想、疑、和合想,有三种巴吉帝亚。同样地,对于疑者——即在非法甘马中疑惑的人,在别众的比丘尼僧团中教诫,也有三条巴吉帝亚,这就是这里的含义。这个道理也适用于有法甘马想的人。正如在别众的比丘尼僧团中教诫有九条巴吉帝亚,同样地,在非法甘马中,有非法甘马想的人在和合比丘尼僧团中教诫,对于那个僧团,依别众想、疑、和合想,有三种巴吉帝亚;同样地,对于疑者和有法甘马想的人,也有九条巴吉帝亚。因此说“在和合比丘尼僧团中也有九条”等。然而在法甘马中,有非法甘马想的人教诫别众比丘尼僧团,有三条恶作;同样地,对于疑者和有法甘马想的人,共有九条恶作。而教诫和合比丘尼僧团则有八条,依别众想、疑、和合想等组合,总共十七条恶作。因此说“然而如果”等。“其他法”是指其他经或阿毗达摩。因为她们说“我们是和合的”这句话,就是期待教诫。所以除了教诫之外,宣说其他法的人,得恶作。没有指定教诫,就是没有说“姐妹,这就是教诫”。作反复询问,就是宣说那已熟习的敬法圣典的意义。“令诵”就是诵出,意思是宣说。“诵之”就是宣说八敬法圣典。“被问及问题”就是被比丘尼问及依于敬法或依于蕴等的问题。
Aññena vā dhammenāti ṭhapetvā aṭṭha garudhamme aññena yena kenaci dhammena. Bhikkhunīsu upasampannamattaṃ vā ovadatoti bhikkhunīsu upasampannamattaṃ garudhammena ovadato vā. Bhikkhūnaṃ santike upasampannāya yathāvatthukameva. ‘‘Adhammakamme’’tiādīsu bhikkhunovādasammutikammaṃ ‘‘kamma’’nti veditabbanti āha ‘‘sammatassāpī’’tiādi. Vagge bhikkhunisaṅghe ovadato tikapācittiyanti vagge bhikkhunisaṅghe ovadato vaggasaññivematikasamaggasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Tathā vematikassa cāti adhammakamme vematikassa ca vagge bhikkhunisaṅghe ovadato tikapācittiyanti attho. Esa nayo dhammakammasaññino cāti etthāpi. Yathā ca vagge bhikkhunisaṅghe ovadato nava pācittiyāni, evaṃ adhammakamme adhammakammasaññino samagge bhikkhunisaṅghe ovadato tasmiṃ saṅghe vaggasaññivematikasamaggasaññīnaṃ vasena tikapācittiyaṃ, tathā vematikassa ca dhammakammasaññino cāti nava pācittiyāni. Tenāha ‘‘samaggepi bhikkhunisaṅghe navā’’tiādi. Dhammakamme pana adhammakammasaññino vaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ ovadato tikadukkaṭaṃ, tathā vematikassa, dhammakammasaññino cāti nava dukkaṭāni. Samaggaṃ pana bhikkhunisaṅghaṃ ovadato aṭṭhāti sattarasa dukkaṭāni. Tenāha ‘‘sace panā’’tiādi. Aññaṃ dhammanti aññaṃ suttantaṃ vā abhidhammaṃ vā. ‘‘Samaggāmhāyyā’’ti vacanena hi ovādaṃ paccāsīsanti. Tasmā ṭhapetvā ovādaṃ aññaṃ dhammaṃ bhaṇantassa dukkaṭaṃ. Ovādañca aniyyātetvāti ‘‘eso bhagini ovādo’’ti avatvā. Paripucchaṃ detīti tassāyeva paguṇāya garudhammapāḷiyā atthaṃ bhaṇati. Osārehīti uccārehi, kathehīti attho. Osāretīti aṭṭhagarudhammapāḷiṃ vadati. Pañhaṃ puṭṭhoti garudhammanissitaṃ vā khandhādinissitaṃ vā pañhaṃ bhikkhuniyā puṭṭho.
2. 日落学处注释
2. Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā
“一方受具足戒”是指在比丘尼僧团中受具足戒。从此以后,凡是说到“一方受具足戒”的地方,都应理解为这个意思。
Ekatoupasampannanti bhikkhunisaṅghe upasampannamattaṃ. Ito parampi ca yattha yattha ‘‘ekatoupasampanna’’nti vuccati, sabbattha ayameva attho daṭṭhabbo.
3. 比丘尼住处学处的注释
3. Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā
“共住”是指为了伍波萨他等目的。“另一方”是指在两方僧团中已受具足戒的人。
Saṃvāsāyāti uposathādiatthaṃ. Itaranti ubhatosaṅghe upasampannaṃ.
4. 利养学处注释
4. Āmisasikkhāpadavaṇṇanā
因为会被渴爱和邪见所触取,所以叫利养,也就是衣服等物品;以利养本身为因,所以叫利养因。因此说“以衣服等中任何一种为因”。用“等”字涵盖了钵食、住所、病缘药、恭敬、尊重、崇敬、礼拜和供养。“想要坏名声”,就是想要失去名声。
Taṇhādiṭṭhīhi āmasitabbato āmisaṃ, cīvarādi, āmisameva hetu āmisahetu. Tenāha ‘‘cīvarādīnaṃ aññatarahetū’’ti. Ādisaddena piṇḍapātasenāsanagilānapaccayasakkāragarukāramānanavandanapūjanānaṃ gahaṇaṃ. Avaṇṇakāmatāyāti ayasakāmatāyeva.
在“法甘马”等说法里,比丘尼教诫的认可甘马应当理解为“甘马”。其中,“三巴吉帝亚”,是指在法甘马中,依“法甘马想”“疑惑”“非法甘马想”这三种情况,有三种巴吉帝亚罪。同样地,在非法甘马中,应当知道有三种恶作罪。“未被认可者”,是指由认可者或僧团委以重任而安立的受具足戒者。教诫的认可难道不是只给予受具足戒者,而不是沙弥吗?所以说“于此”等。不过,由认可者或僧团安立的多闻沙弥,在这里也应当知道属于“未被认可者”。“对那本性就因衣等利养而教诫的人,如是而说”,是指对那个本性就因衣等利养而教诫的人,带着“此人因衣等利养而教诫”的想法,这样去说。如果带着“并非因衣等利养而教诫”的想法而说,就成了恶作罪。“没有利养之隔”,就是没有利养心,意思是并没有生起“我要以利养为因而教诫”这样的意乐。“隔”这个词在这里是心的同义词,就像“其内无诸忿”等句中的用法一样。
Dhammakammetiādīsu bhikkhunovādasammutikammaṃ ‘‘kamma’’nti veditabbaṃ. Tattha tikapācittiyanti dhammakamme dhammakammasaññivematikaadhammakammasaññīnaṃ vasena tīṇi pācittiyāni. Tatheva adhammakamme tikadukkaṭaṃ veditabbaṃ. Asammatanti sammatena vā saṅghena vā bhāraṃ katvā ṭhapitaṃ upasampannaṃ. Nanu ovādasammuti upasampannasseva dīyati, na sāmaṇerassāti āha ‘‘tatthā’’tiādi. Sammatena vā saṅghena vā ṭhapito pana bahussuto sāmaṇero ‘‘asammato’’ti veditabbo. Pakatiyā cīvarādihetu ovadantaṃ pana evaṃ bhaṇantassāti pakatiyā cīvarādihetu ovadantaṃ ‘‘esa cīvarādihetu ovadatī’’ti saññāya evaṃ bhaṇantassa. ‘‘Na cīvarādihetu ovadatī’’ti saññāya pana evaṃ bhaṇantassa dukkaṭaṃ. Anāmisantaratāti āmisacittābhāvo, ‘‘āmisahetu ovadissāmī’’ti evaṃ pavattaajjhāsayābhāvoti attho. Cittapariyāyo hettha antarasaddo ‘‘yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) viya.
5. 施衣学处注释
5. Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā
第五学处的含义本身就很浅显。
Pañcamasikkhāpadaṃ uttānatthameva.
6. 缝衣学处注释
6. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā
把针穿进去又穿进去再拔出来:每缝一针,就犯一次巴吉帝亚。但如果心里想着“我要缝”而移动针,或者把线弄断,也犯恶作。即使刺了一百次才拔出来一次:这是说为了穿长线,不把整根针拔出来,即使刺了一百次也只拔出来一次。被说了“缝”:就是被说了一次“缝这件衣”。令完成:就是把所有针线活做完。他每缝一针就犯一次巴吉帝亚:被吩咐的人每把针穿进去又穿进去再拔出来,每一次都犯一次巴吉帝亚。
Sūciṃ pavesetvā pavesetvā nīharaṇeti ārāpathe ārāpathe pācittiyaṃ. ‘‘Sibbissāmī’’ti pana vicārentassa, chindantassāpi dukkaṭaṃ. Satakkhattumpi vijjhitvā sakiṃ nīharantassāti sakalasūciṃ anīharanto dīghasuttappavesanatthaṃ satakkhattumpi vijjhitvā sakiṃ nīharantassa. ‘‘Sibbā’’ti vuttoti sakiṃ ‘‘cīvaraṃ sibbā’’ti vutto. Niṭṭhāpetīti sabbaṃ sūcikammaṃ pariyosāpeti. Tassa ārāpathe ārāpathe pācittiyanti āṇattassa sūciṃ pavesetvā pavesetvā nīharaṇe ekamekaṃ pācittiyaṃ.
伍达义长老,指的是懒人伍达义长老。所谓“缝”或“叫人缝”,就是按照“把针穿进去”等等所说的方式,自己缝或者叫别人缝。
Udāyittheranti lāḷudāyittheraṃ. Vuttalakkhaṇaṃ sibbanaṃ vā sibbāpanaṃ vāti ‘‘sūciṃ pavesetvā’’tiādinā vuttalakkhaṇaṃ sibbanaṃ vā sibbāpanaṃ vā.
7. 关于约定学处的注释
7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā
“约定”是指说“来,我们去某个村子”,或者说“我明天去,你也一起来”。这种约定,从意义上说就是事先商定,所以说“出行时先作约定,这就是意思”。在非允许的地方作约定,是指站在村子里、比丘尼住所门口、街道上,或者其他像十字路口、象厩之类的地方作约定。因此说“在那里除外”等等。即使是很近的,意思是即使非常近,近到只隔一颗宝珠的距离。另一个村子,是指从出发的那个村子以外的另一个村子。进入那个,是指进入那个中间村子的邻接范围。如果想到远处去,按进入村邻接范围计算,每进入一次,都按前面的方式结罪。因此说“按进入村邻接范围计算,有巴吉帝亚”。然而越过每一个村子都无犯。村不存在时,是指半由旬内没有村时。但如果那个村子存在,就按进入村与村之间计算,有巴吉帝亚。按半由旬计算有巴吉帝亚,是指每半由旬有巴吉帝亚;越过每一个半由旬时,想“我现在要越过”,第一步恶作,第二步巴吉帝亚,这就是意思。因为在这个方式中,越过时有罪,进入时无犯。
Saṃvidahitvāti ‘‘ehi, asukagāmaṃ gacchāmā’’ti vā ‘‘sve ahaṃ gacchāmi, tvampi āgaccheyyāsī’’ti vā vatvā. Tañca kho saṃvidahanaṃ atthato saṅketakammanti āha ‘‘gamanakāle saṅketaṃ katvāti attho’’ti. Akappiyabhūmiyaṃ saṃvidahantassāti antogāme, bhikkhuniupassayadvāre, rathikāya, aññesu vā catukkasiṅghāṭakahatthisālādīsu ṭhatvā saṃvidahantassa. Tenāha ‘‘tattha ṭhapetvā’’tiādi. Āsannassāpīti accāsannassāpi, ratanamattantarassāpīti adhippāyo. Aññassa gāmassāti yato nikkhamati, tato aññassa gāmassa. Taṃ okkamantassāti taṃ antaragāmassa upacāraṃ okkamantassa. Sace dūraṃ gantukāmo hoti, gāmūpacāragaṇanāya okkamante okkamante purimanayeneva āpatti. Tenāha ‘‘iti gāmūpacārokkamanagaṇanāya pācittiyānī’’ti. Tassa tassa pana gāmassa atikkamane anāpatti. Gāme asatīti addhayojanabbhantare gāme asati. Tasmiṃ pana gāme sati gāmantaragaṇanāyeva pācittiyāni. Addhayojanagaṇanāya pācittiyanti addhayojane addhayojane pācittiyaṃ, ekamekaṃ addhayojanaṃ atikkamantassa ‘‘idāni atikkamissāmī’’ti paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyanti attho. Imasmiñhi naye atikkamane āpatti, okkamane anāpatti.
“变更约定”这条(《巴吉帝亚》185):这里说的是,如果先说“我们午前去”,结果午后才去;或者说“今天去”,结果明天才去——像这样只是时间变了,不算犯戒。但如果是换了门、换了路,就算只是换了这些,仍然算犯戒。“在灾难中”:比如国家分裂的时候,乘车的百姓四处流离,在这种灾难情况下不算犯戒。“乘车”的意思是,乘上威仪轮(指以双脚行走)或货车。“关于女人学处”这条,指的是有生命之水品里的第七条学处。
Visaṅketenāti (pāci. aṭṭha. 185) ettha ‘‘purebhattaṃ gamissāmā’’ti vatvā pacchābhattaṃ gacchanti, ‘‘ajja vā gamissāmā’’ti sve gacchanti, evaṃ kālavisaṅketeyeva anāpatti. Dvāravisaṅkete, pana maggavisaṅkete, vā satipi āpattiyeva. Āpadāsūti raṭṭhabhede cakkasamāruḷhā jānapadā pariyāyanti, evarūpāsu āpadāsu anāpatti. Cakkasamāruḷhāti ca iriyāpathacakkaṃ vā sakaṭacakkaṃ vā samāruḷhāti attho. Mātugāmasikkhāpadenāti (pāci. 413 ādayo) sappāṇakavagge sattamasikkhāpadena.
8. 登船学处的注释
8. Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā
以游戏为先:因为贪著世间的享乐、结交朋友,所以以游戏为先。同样如此:就是纯粹以游戏的方式。没有村落的岸边:因为半由旬之内没有村落,所以叫没有村落的岸边。不过,依照巴利原文“或向上游、或向下游”的说法,在湖泊、海洋等地方,即使以游戏为先的心前往,也无犯。因此说“但在海中可以随意而行”。以变更:这里也唯有时间变更才无犯;如果是以渡口变更或船只变更而前往,那就有犯。
Kīḷāpurekkhāroti lokassādamittasanthavavasena kīḷāpurekkhāro. Tathevāti kīḷāvaseneva. Agāmakatīrapassenāti addhayojanabbhantare gāmānaṃ abhāvato agāmakatīrapassena. Pāḷiyaṃ ‘‘uddhaṃgāminiṃ vā adhogāminiṃ vā’’ti (pāci. 186) vacanato pana vāpisamuddādīsu kīḷāpurekkhāratāyapi gacchantassa anāpatti. Tenāha ‘‘samudde pana yathāsukhaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti. Visaṅketenāti idhāpi kālavisaṅketeneva anāpatti, titthavisaṅketena, pana nāvāvisaṅketena vā gacchantassa āpattiyeva.
“其余”是指连同生起等在内的剩余部分。但有些人说:“从‘以游戏为先’和‘约定’这一说法来看,这条学处属于不善心、世间罪,所以所谓‘其余’,就是除去‘制限罪’和‘三心’这两者之后剩下的部分。”这种说法不能采纳。因为即使以游戏为先而登船,在进入村落之间时,或者超过半由旬时,如果生起悚惧而证得阿拉汉果,或者入睡,或者作意业处而行,他怎么会具足不善心,从而使这条学处成为不善心和世间罪呢?
Sesanti saddhiṃ samuṭṭhānādīhi avasesaṃ, keci pana ‘‘kīḷāpurekkhāro ‘saṃvidahitvā’ti (sārattha. ṭī. pācittiya 3.188) vacanato imaṃ sikkhāpadaṃ akusalacittaṃ lokavajjaṃ, tasmā sesaṃ nāma ṭhapetvā ‘paṇṇattivajjaṃ ticitta’nti idaṃ dvayaṃ avasesa’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Kīḷāpurekkhāratāya hi abhiruhitvāpi gāmantarokkamane, addhayojanātikkame vā saṃvegaṃ paṭilabhitvā arahattaṃ vā sacchikareyya, niddaṃ vā okkameyya, kammaṭṭhānaṃ vā manasi karonto gaccheyya, kuto cassa akusalacittasamaṅgitā, yenidaṃ sikkhāpadaṃ akusalacittaṃ, lokavajjañca siyāti.
第9章 熟食学处的注释
9. Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā
“令成熟”是指让它达到成熟的状态,按照能得到的方式处理好之后放着,这就是所说的意思。因此说“非彼”等。“彼”是指那位将要受用食物的比丘。“显示比丘的功德”是指用“这位尊者是诵经者、这位尊者是博学者”等话来彰显他的功德。“钵食”是指五种食物中的任何一种。这里“发起”一词是业成就的用法,所以说“已发起”。“已准备”是指已经做好。因为亲属或受邀者为了比丘而准备的钵食,即使还没有正式发起,在意义上也等同于已经发起,可以随意让人拿去,所以说“或是亲属、受邀者所有的”。
Paripācitanti paripākamāpāditaṃ, yathā labhati, tathā katvā ṭhapitanti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘neva tassā’’tiādi tassāti yo paribhuñjeyya, tassa bhikkhuno. Bhikkhussa guṇaṃ pakāsetvāti ‘‘ayyo bhāṇako, ayyo bahussuto’’tiādinā (pāci. 195) guṇaṃ pakāsetvā . Piṇḍapātanti pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ. Kammasādhanoyaṃ samārambhasaddoti āha ‘‘samāraddha’’nti. Paṭiyāditassāti sampāditassa. Yasmā ñātakappavāritehi bhikkhussa atthāya asamāraddhopi piṇḍapāto atthato samāraddhova hoti yathāsukhaṃ harāpetabbato, tasmā ‘‘ñātakappavāritānaṃ vā santaka’’nti vuttaṃ.
“两方面”是指在已制备和未制备这两种情况上。“其余”是指在比丘尼所制备的粥、嚼食、果实等一切食物上。不过,若通过暗示、示意、间接言语、请求等方式,即使在其余这一切情况下,也还是不能摆脱恶作罪。
Ubhayatthāti paripācitāparipācitesu. Avaseseti bhikkhuniparipācitepi yāgukhajjakaphalāphalādike sabbattha. Nimittobhāsaparikathāviññattivasena pana avasesepi dukkaṭato na muccati.
10. 屏处坐学处的注释
10. Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā
“在上”是指裸行者品。“伍巴南达的第四学处”是指与女人在非隐蔽处独坐的学处(巴吉帝亚第284条等)。因为这条学处在以伍巴南达长老为起因所制定的诸学处中排在第四,所以说“伍巴南达的第四学处”。如果它属于同一章,那为什么又单独制定呢?对此回答说“然而因为是按事缘分别制定的”。其中“因为是按事缘”是指按事缘的生起,也就是仅因与比丘尼独坐这一事缘的生起。这里的意趣是这样的:从第四学处的事缘来看,由于这条学处的事缘最先发生,所以即使在同一章中,这条学处也是最先被单独制定的。
Uparīti acelakavagge. Upanandassa catutthasikkhāpadenāti appaṭicchanne mātugāmena saddhiṃ rahonisajjasikkhāpadena (pāci. 284 ādayo). Tañhi upanandattheraṃ ārabbha paññattesu catutthabhāvato ‘‘upanandassa catutthasikkhāpada’’nti vuttaṃ. Yadi ekaparicchedaṃ, atha kasmā visuṃ paññattanti āha ‘‘aṭṭhuppattivasena pana visuṃ paññatta’’nti. Tattha aṭṭhuppattivasenāti atthassa uppattivasena, bhikkhuniyā eva rahonisajjāya uppattivasenāti attho. Ayaṃ hetthādhippāyo – catutthasikkhāpadavatthuto imassa sikkhāpadassa vatthuno paṭhamaṃ uppannattā ekaparicchedepi idaṃ paṭhamaṃ visuṃ paññattanti.