礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
小部·《导论》义注
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Khuddakanikāye · Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā
1. 摄门义注
47 段
礼敬大悲的救护者,已到达所知之海的彼岸者;
我礼敬那善巧、深奥、具足种种理趣的教法。
具足明与行的人,凭借它从世间得到解脱;
我礼敬那无上之法,它为圆满正觉者所尊崇。
他具足戒等功德,稳稳安住在道与果上;
我礼敬那圣僧伽,它是无上的福田。
对三宝礼敬所生的福德,即此
我依靠他的威力,一切地方的障碍都已消除。
想要让正法的引导长久住世的人,
被一位名叫法护的长老恳切劝请。
在莲华上佛的足下所发起的那件事,
看见那誓愿已经达到顶点的人。
如如者宣称,此即为简要宣说却能详细分别者中的最上。
这位被安立为最上首的大弟子,
他获得了六种神通,达到了自在境界,并具备无碍的解悟力。
大迦旃延长老,受到正等觉者的称赞。
被说的《导论》、受大师印可随喜的。
这部注释始终依赖佛陀的教法,是对九分教义的注解。
因为它必须被甚深的智慧所深入通达,
虽然对我来说,要撰写这部义注极为困难。
因为连同注释一起,大师的教法得以存续。
前辈如狮大师们的决断,依然稳稳地立着。
因此,依靠它,亦深入通达五部尼柯耶,
也对照了经藏和《藏论》,尽自己所能。
极为清净、毫无混杂,能精准决断微细的义理;
不违背大寺住众的见解。
避开疏忽写错,正确运用巴利圣典;
为了阐明教导,我要来作这部义注。
就这样,我这部《导论》的意义纯净无杂;
我认真地为你们详细分辨,善士们,请仔细听。
Mahākāruṇikaṃ nāthaṃ, ñeyyasāgarapāraguṃ; Vande nipuṇagambhīra-vicitranayadesanaṃ. Vijjācaraṇasampannā, yena niyyanti lokato; Vande tamuttamaṃ dhammaṃ, sammāsambuddhapūjitaṃ. Sīlādiguṇasampanno, ṭhito maggaphalesu yo; Vande ariyasaṅghaṃ taṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ. Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye; Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā. Ṭhitiṃ ākaṅkhamānena, ciraṃ saddhammanettiyā; Dhammarakkhitanāmena, therena abhiyācito. Padumuttaranāthassa, pādamūle pavattitaṃ; Passatā abhinīhāraṃ, sampattaṃ yassa matthakaṃ. Saṃkhittaṃ vibhajantānaṃ, eso aggoti tādinā; Ṭhapito etadaggasmiṃ, yo mahāsāvakuttamo. Chaḷabhiñño vasippatto, pabhinnapaṭisambhido; Mahākaccāyano thero, sambuddhena pasaṃsito. Tena yā bhāsitā netti, satthārā anumoditā; Sāsanassa sadāyattā, navaṅgassatthavaṇṇanā. Tassā gambhīrañāṇehi, ogāhetabbabhāvato; Kiñcāpi dukkarā kātuṃ, atthasaṃvaṇṇanā mayā. Saha saṃvaṇṇanaṃ yasmā, dharate satthusāsanaṃ; Pubbācariyasīhānaṃ, tiṭṭhateva vinicchayo. Tasmā tamupanissāya, ogāhetvāna pañcapi; Nikāye peṭakenāpi, saṃsanditvā yathābalaṃ. Suvisuddhamasaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ; Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ. Pamādalekhaṃ vajjetvā, pāḷiṃ sammā niyojayaṃ; Upadesaṃ vibhāvento, karissāmatthavaṇṇanaṃ. Iti atthaṃ asaṅkiṇṇaṃ, nettippakaraṇassa me; Vibhajantassa sakkaccaṃ, nisāmayatha sādhavoti.
在这里,为什么叫“导论”呢?因为它的作用是引导正法,所以叫导论。就像渴爱把众生引向欲界等各种存在,所以被称为“有导”一样,这部论也把应当受教化的众生引向圣法,因此从“引导正法”这个意义上,就叫作“导论”。或者说,它本身能引导,所以叫导论。因为以这部《导论》作为工具,说法者引导应当受教化的众生进入见道,使他们到达;或者,以这部论作为立足处,把应当受教化的众生安立在其中之后,引导他们到达涅槃,所以叫导论。确实,如果不依靠《导论》所教导的方法,就不可能正确理解经典的含义。正如所说的:“因此,想要证得涅槃的人……”等等。一切对经典含义的解释,都依赖于《导论》的教导;而《导论》来源于经典,经典则来源于正自觉者。
Tattha kenaṭṭhena netti? Saddhammanayanaṭṭhena netti. Yathā hi taṇhā satte kāmādibhavaṃ nayatīti ‘‘bhavanettī’’ti vuccati, evamayampi veneyyasatte ariyadhammaṃ nayatīti saddhammanayanaṭṭhena ‘‘nettī’’ti vuccati. Atha vā nayanti tāyāti netti. Nettippakaraṇena hi karaṇabhūtena dhammakathikā veneyyasatte dassanamaggaṃ nayanti sampāpentīti, nīyanti vā ettha etasmiṃ pakaraṇe adhiṭṭhānabhūte patiṭṭhāpetvā veneyyā nibbānaṃ sampāpiyantīti netti. Na hi nettiupadesasannissayena vinā aviparītasuttatthāvabodho sambhavati. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘tasmā nibbāyitukāmenā’’tiādi. Sabbāpi hi suttassa atthasaṃvaṇṇanā nettiupadesāyattā, netti ca suttappabhavā, suttaṃ sammāsambuddhappabhavanti.
这部《导论》若按论典的章节来划分,则依理则、理趣、施设三种而有三类:先是理则的考察,接着是理趣的考察,最后是施设的考察。但若按巴利圣典的编排方式,则依摄聚章和分别章而分为两种。因为整部《导论》确实不外乎摄聚章和分别章这两章。
Sā panāyaṃ netti pakaraṇaparicchedato tippabhedā hāranayapaṭṭhānānaṃ vasena. Paṭhamañhi hāravicāro, tato nayavicāro, pacchā paṭṭhānavicāroti. Pāḷivavatthānato pana saṅgahavāravibhāgavāravasena duvidhā. Sabbāpi hi netti saṅgahavāro vibhāgavāroti vāradvayameva hoti.
其中,摄聚章从一开始就由五首偈颂划定范围。因为整部论典的义理,没有不被“世间尊敬什么”等五首偈颂所涵盖的。难道这里没有包含施设吗?不应这样看,因为在把握根本句时,施设就已经被包含了。正如接下来要说的:“十八根本句应当在哪里见到?应当在教法施设中见到。”因为根本句和施设互相含摄,就像义、理趣和行三法组之间的关系一样。
Tattha saṅgahavāro ādito pañcahi gāthāhi paricchinno. Sabbo hi pakaraṇattho ‘‘yaṃ loko pūjayate’’tiādīhi pañcahi gāthāhi apariggahito nāma natthi. Nanu cettha paṭṭhānaṃ asaṅgahitanti? Nayidamevaṃ daṭṭhabbaṃ, mūlapadaggahaṇena paṭṭhānassa saṅgahitattā. Tathā hi vakkhati – ‘‘aṭṭhārasa mūlapadā kuhiṃ daṭṭhabbā sāsanapaṭṭhāne’’ti. Mūlapadapaṭṭhānāni hi atthanayasaṅkhārattikā viya aññamaññaṃ saṅgahitāni.
分别章则按示说、详说和反说分成三类。其中,从“那么,哪些是十六种理则?”开始,一直到“有十八句”,这是示说章。从“乐味与过患”开始,一直到“如此,这部导论共有三十三类”,这是详说章。反说章又分为四种:理则分别章、理则集出章、理趣等起章和教法施设章。在这四种当中,从“那么,什么是教导理则?”开始,一直到“这是以舍断而安立”,这是理则分别章。从“什么是教导理则的集出?”开始,一直到“无余涅槃界”,这是理则集出章。这里有人问:理则分别章和理则集出章有什么差别呢?回答是:用许多不同的例经来解说一种理则,这是理则分别章;而在同一部经中,有多种理则共同汇集而出,这是理则集出章。这一点在《藏论》中已经说过。
Vibhāgavāro pana uddesaniddesapaṭiniddesavasena tividho. Tesu ‘‘tattha katame soḷasa hārā’’ti ārabhitvā yāva ‘‘bhavanti aṭṭhārasa padānī’’ti ayaṃ uddesavāro. ‘‘Assādādīnavatā’’ti ārabhitvā yāva ‘‘tettiṃsā ettikā nettī’’ti ayaṃ niddesavāro. Paṭiniddesavāro pana hāravibhaṅgavāro hārasampātavāro nayasamuṭṭhānavāro sāsanapaṭṭhānavāroti catubbidho. Tesu ‘‘tattha katamo desanāhāro’’ti ārabhitvā yāva ‘‘ayaṃ pahānena samāropanā’’ti ayaṃ hāravibhaṅgavāro. Tattha ‘‘katamo desanāhārasampāto’’ti ārabhitvā yāva ‘‘anupādisesā ca nibbānadhātū’’ti ayaṃ hārasampātavāro. Etthāha – hāravibhaṅgahārasampātavārānaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Vuccate – yattha anekehipi udāharaṇasuttehi eko hāro niddisīyati, ayaṃ hāravibhaṅgavāro. Yattha pana ekasmiṃ sutte aneke hārā sampatanti, ayaṃ hārasampātavāro. Vuttañhetaṃ peṭake –
当所有理则汇聚一处、共同导向经文义理之时,
由于文句规则的种种差别,那个领域就叫作“理则集出”。
‘‘Yattha ca sabbe hārā, sampatamānā nayanti suttatthaṃ; Byañjanavidhiputhuttā, sā bhūmī hārasampāto’’ti.
理趣等起与教法施设这两部分的区分,本来就很清楚。不过,教法施设这一部分,就像在摄聚部分里那样,在示说和详说两部分中也没有按其本来面目直接列出。这里有人问:这部《导论》是大弟子所说、世尊所认可随喜的,这怎么知道呢?从圣典本身就能知道。因为除了圣典,没有其他更可靠的标准。凡是不与四大教法相违背的圣典,就是标准。同样,就像《藏论》那样,这部《导论》是经由无可指责的师资传承流传下来的。如果真是这样,那为什么没有记载它的缘起呢?难道由弟子所说的经典,比如《净妙经》《无可责难经》《迦旃延相应》等,都记载了缘起吗?这并不一定。因为有些由弟子所说、也有些由佛所说的经典,比如《无碍解道》的解说、《法句经》、《佛种性经》等,都没有记载缘起,但并不能因此就说它们没有权威。这里也应该这样理解。
Nayasamuṭṭhānasāsanapaṭṭhānavāravibhāgo pākaṭo eva. Sāsanapaṭṭhānavāro pana saṅgahavāre viya uddesaniddesavāresupi na sarūpato uddhaṭoti. Etthāha – ‘‘idaṃ nettippakaraṇaṃ mahāsāvakabhāsitaṃ, bhagavatā anumodita’’nti ca kathametaṃ viññāyatīti? Pāḷito eva. Na hi pāḷito aññaṃ pamāṇataraṃ atthi. Yā hi catūhi mahāpadesehi aviruddhā pāḷi, sā pamāṇaṃ. Tathā hi agarahitāya ācariyaparamparāya peṭakopadeso viya idaṃ nettippakaraṇaṃ ābhataṃ. Yadi evaṃ kasmāssa nidānaṃ na vuttaṃ. Sāvakabhāsitānampi hi subhasutta- (dī. ni. 1.444 ādayo) anaṅgaṇasutta- (ma. ni. 1.57 ādayo) kaccāyanasaṃyuttādīnaṃ nidānaṃ bhāsitanti? Nayidaṃ ekantikaṃ. Sāvakabhāsitānaṃ buddhabhāsitānampi hi ekaccānaṃ paṭisambhidāmagganiddesādīnaṃ dhammapadabuddhavaṃsādīnañca nidānaṃ na bhāsitaṃ, na ca tāvatā tāni appamāṇaṃ, evamidhāpi daṭṭhabbaṃ.
所谓“序分”,在经和律里是由法藏师优波离长老等大弟子所说的;这部论也是大弟子所说的。既然这部论的讨论范围除长老摩诃迦旃延以外不涉及其他人,那何必再去追究序分呢?这里只应该探究义理,只要不与巴利圣典相违就好。或者说,因为这部论是对巴利圣典作义释之故,所以这部论不需要另外有一段宣说序分的功能,应当像《无碍解道》、《义释》等那样来看待。
Nidānañca nāma suttavinayānaṃ dhammabhaṇḍāgārikaupālittherādīhi mahāsāvakeheva bhāsitaṃ, idañca mahāsāvakabhāsitaṃ, theraṃ muñcitvā anaññavisayattā imissā vicāraṇāyāti kimetena nidānagavesanena, atthoyevettha gavesitabbo, yo pāḷiyā aviruddhoti. Atha vā pāḷiyā atthasaṃvaṇṇanābhāvato na imassa pakaraṇassa visuṃ nidānavacanakiccaṃ atthi, paṭisambhidāmagganiddesādīnaṃ viyāti daṭṭhabbaṃ.
现在,在这个论著里,为了具备种种善巧,应当知道有这样的分类:整部论著,因为它是遍求教法的状态,所以是一种;同样,因为成就圣道和解脱味,也是一种。因为是对文句和义理进行思择的状态,所以有两种;同样,因为既有摄聚又有分别的状态,因为注释法与律的义理,因为摄集世间与出世间的义理,因为执持色法与无色法,因为有相与所相的状态,因为说转起与还灭,因为解说同类与异类,因为分辨共通与不共通之法的状态,所以也有两种。
Idāni etasmiṃ pakaraṇe nānappakārakosallatthaṃ ayaṃ vibhāgo veditabbo – sabbameva cetaṃ pakaraṇaṃ sāsanapariyeṭṭhibhāvato ekavidhaṃ, tathā ariyamaggasampādanato vimuttirasato ca. Byañjanatthavicārabhāvato duvidhaṃ, tathā saṅgahavibhāgabhāvato dhammavinayatthasaṃvaṇṇanato lokiyalokuttaratthasaṅgahaṇato rūpārūpadhammapariggāhakato lakkhaṇalakkhiyabhāvato pavattinivattivacanato sabhāgavisabhāganiddesato sādhāraṇāsādhāraṇadhammavibhāgato ca.
有三种,这是依据三种人的开示、三种善的区分、三种遍知的说明、三种断的教导、三种学的统摄、三种杂染的净化、根本偈与随偈及结集偈的差别、三藏义的注释,以及理趣、理法与开端的分类而说的。
Tividhaṃ puggalattayaniddesato tividhakalyāṇavibhāgato pariññattayakathanato pahānattayūpadesato sikkhattayasaṅgahaṇato tividhasaṃkilesavisodhanato mūlagītianugītisaṅgītibhedato piṭakattayatthasaṃvaṇṇanato hāranayapaṭṭhānappabhedato ca.
有四种:从四无碍解的范畴来看,从依四种理趣开示来看,从法、义、教说、通达之甚深性来看。有五种:从应证知等法的分别来看,从五蕴的解说来看,从五趣的界定来看,从五部义理的阐明来看。有六种:从六所缘的分别来看,从内六处与外六处的分别来看。有七种:从七识住的界定来看。有九种:从经等九分教的解说来看。有十四种:从经之安立处的分别来看。有十六种和二十八种:从教法安立之分类来看。有八万四千种:从探究八万四千法蕴来看。应当依照这样的方法,了知论书的分类。
Catubbidhaṃ catuppaṭisambhidāvisayato catunayadesanato dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīrabhāvato ca. Pañcavidhaṃ abhiññeyyādidhammavibhāgato pañcakkhandhaniddesato pañcagatiparicchedato pañcanikāyatthavivaraṇato ca. Chabbidhaṃ chaḷārammaṇavibhāgato chaajjhattikabāhirāyatanavibhāgato ca. Sattavidhaṃ sattaviññāṇaṭṭhitiparicchedato. Navavidhaṃ suttādinavaṅganiddesato. Cuddasavidhaṃ suttādhiṭṭhānavibhāgato. Soḷasavidhaṃ aṭṭhavīsatividhañca sāsanapaṭṭhānappabhedato. Caturāsītisahassavidhaṃ caturāsītisahassadhammakkhandhavicārabhāvatotiādinā nayena pakaraṇavibhāgo veditabbo.
在这其中,所谓“遍求教法”:整部《导论》因为是对含摄三学、九分教的导师教法缺少义理解释,故说为遍求教法。所谓“成就圣道”:成就见地与修习地。所谓“解脱味”:教法以不死为究竟。所谓“对文句与义理作思择”:理趣的文句、句、所作、理法等是对文句的思择;义句、义理法是对义理的思择。所谓“摄聚与分别”:将在后面阐明。所谓“对法与律义释”:整个教法都具有法与律的性质。所谓“相与所相”:《导论》的文句是‘相’,所引用的经文是‘所相’。所谓“解说同类与异类”:同一种类的法为‘同类’,相对立的法为‘异类’,对其加以思择,故是二种。所谓“分辨共通与不共通法”:某些法,以断同事、俱同事等共性,或者在名称、事等方面,与其他某些法是共通的;而由于它们相异的关系,又是不共通的。依此分别,故是二种。
Tattha sāsanapariyeṭṭhibhāvatoti sakalaṃ nettippakaraṇaṃ sikkhattayasaṅgahassa navaṅgassa satthusāsanassa atthasaṃvaṇṇanābhāvato. Ariyamaggasampādanatoti dassanabhūmibhāvanābhūmisampādanato. Vimuttirasatoti sāsanassa amatapariyosānattā vuttaṃ. Byañjanatthavicārabhāvatoti hārabyañjanapadakammanayānaṃ byañjanavicārattā atthapadaatthanayānaṃ atthavicārattā vuttaṃ. Saṅgahavibhāgabhāvo parato āvi bhavissati. Dhammavinayatthasaṃvaṇṇanatoti sakalassāpi pariyattisāsanassa dhammavinayabhāvato vuttaṃ. Lakkhaṇalakkhiyabhāvatoti nettivacanassa lakkhaṇattā udāharaṇasuttānañca lakkhiyattā vuttaṃ. Sabhāgavisabhāganiddesatoti samānajātiyā dhammā sabhāgā, paṭipakkhā visabhāgā, taṃvicārabhāvatoti attho. Sādhāraṇāsādhāraṇadhammavibhāgatoti pahānekaṭṭhasahajekaṭṭhatādisāmaññena ye dhammā yesaṃ dhammānaṃ nāmavatthādinā sādhāraṇā tabbidhuratāya asādhāraṇā ca, taṃvibhāgato duvidhanti attho.
从“三种人的说明”来说,就是略说即悟者等三种人的说明。从“三种善的分别”来说,就是初善等的分别。从“根本偈、随偈、结集三者的差别”来说,最初说的语句是根本偈;把已说的义理用偈颂总摄起来是随偈;按各部经的义理组织,把分散的论著结集起来是结集,应当知道这是长老后来所传出的。由于这三者的差别,所以是三种,这就是意思。从“五蕴的说明”来说,就是说明色等五蕴和戒等五种法蕴,所以是五种,这就是意思。从“经的安立处的分别”来说,依贪、嗔、痴,无贪、无嗔、无痴,身语意业,以及信等五根,对十四种经的安立处作分别解说,所以是十四种,这就是意思。其余的内容很容易理解,就不再展开细说了。
Puggalattayaniddesatoti ugghaṭitaññuādi puggalattayaniddesato. Tividhakalyāṇavibhāgatoti ādikalyāṇādivibhāgato. Mūlagītianugītisaṅgītibhedatoti paṭhamaṃ vacanaṃ mūlagīti, vuttasseva atthassa saṅgahagāthā anugīti, taṃtaṃsuttatthayojanavasena vippakiṇṇassa pakaraṇassa saṅgāyanaṃ saṅgīti, sā therassa parato pavattitāti veditabbā, etāsaṃ tissannaṃ bhedato tividhanti attho. Pañcakkhandhaniddesatoti rūpādipañcakkhandhasīlādipañcadhammakkhandhaniddesato pañcavidhanti attho. Suttādhiṭṭhānavibhāgatoti lobhadosamohānaṃ alobhādosāmohānaṃ kāyavacīmanokammānaṃ saddhādipañcindriyānañca vasena cuddasavidhassa suttādhiṭṭhānassa vibhāgavacanato cuddasavidhanti attho. Sesaṃ suviññeyyanti na papañcitaṃ.