七十集
(“七十集”:指含七十偈颂之本生故事的篇章)巴利
20. Sattatinipāto
《拘舍本生》注释巴利
[531] 1. Kusajātakavaṇṇanā
“这是你的国土”这句话,是导师住在祇园精舍时,针对一位心生厌离的比丘说的。据说,舍卫城有一位良家子,对教法生起信心而出家。有一天,他在舍卫城托钵行乞时,看见一位盛装打扮的女子,以执取美丽相状的方式盯着看,被烦恼压倒,住于不喜乐的状态——头发和指甲又长又脏,衣服污秽,面色枯黄,身体瘦得青筋暴起。就像将要从天界命终的天子们会先出现五种预兆:花环枯萎、天衣变脏、身上失去光泽、两腋流汗、不再乐于自己的天座;同样,将要退失教法的厌离比丘们也会出现五种预兆:信心的花朵枯萎、戒行的衣服变脏、因羞愧和恶名而身上失去光泽、烦恼的汗水流出、不再乐于森林、树下和空寂之处。那些预兆也在他身上出现了。于是比丘们把他带到导师面前,报告说:“尊者,这位比丘心生厌离了。”导师问他:“比丘,听说你心生厌离,是真的吗?”他回答:“是真的,尊者。”导师说:“比丘,不要被烦恼控制。女人是邪恶的,你要去除对她执着的心,在教法中欢喜安住。因为心执着于女人,就连过去那些有大威力的智者也会失去威力,遭遇灾祸。”说完,导师讲了过去的故事。巴利
Idaṃte raṭṭhanti idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Eko kira sāvatthivāsī kulaputto sāsane uraṃ datvā pabbajito ekadivasaṃ sāvatthiyaṃ piṇḍāya caranto ekaṃ alaṅkataitthiṃ disvā subhanimittaggāhavasena oloketvā kilesābhibhūto anabhirato vihāsi dīghakesanakho kiliṭṭhacīvaro uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanīsanthatagatto. Yathā hi devalokā cavanadhammānaṃ devaputtānaṃ pañca pubbanimittāni paññāyanti, mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, sarīre dubbaṇṇiyaṃ okkamati, ubhohi kacchehi sedā muccanti, devo devāsane nābhiramati, evameva sāsanā cavanadhammānaṃ ukkaṇṭhitabhikkhūnaṃ pañca pubbanimittāni paññāyanti, saddhāpupphāni milāyanti, sīlavatthāni kilissanti, sarīre maṅkutāya ceva ayasavasena ca dubbaṇṇiyaṃ okkamati, kilesasedā muccanti, araññarukkhamūlasuññāgāresu nābhiramanti. Tassapi tāni paññāyiṃsu. Atha naṃ bhikkhū satthu santikaṃ netvā ‘‘ayaṃ, bhante, ukkaṇṭhito’’ti dassesuṃ. Satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti taṃ pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘mā, bhikkhu, kilesavasiko hohi, mātugāmo nāmesa pāpo, tasmiṃ paṭibaddhacittataṃ vinodehi, sāsane abhirama, mātugāme paṭibaddhacittatāya hi tejavantopi porāṇakapaṇḍitā nittejā hutvā anayabyasanaṃ pāpuṇiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在马喇国的拘舍瓦提王城,有一位名叫奥卡卡的国王,以正法、平等地治理国家。他有一万六千名妃子,其中为首的正宫王后名叫西拉瓦蒂,具足戒行,却没能生下一个儿子或女儿。那时,城里的居民和国中的百姓聚集在王宫门口,大声嚷道:“国家要亡了,国家要亡了!”国王打开狮子窗,问道:“我治理国家期间,并没有什么非法之事,你们为什么这样嚷叫?”他们回答说:“陛下,确实没有非法之事。可是,没有能守护王统的儿子,别人夺了王位,就会毁掉这个国家。所以,您应当求一个能以正法治理国家的儿子。”国王问:“要求得儿子,我该怎么做?”他们回答:“先办一场为期七天的小型歌舞,再办一场法乐歌舞,然后让她们回去。如果哪位妃子因此怀上儿子,那就很好;如果没有,再办一场中型歌舞;之后,再办一场大型歌舞。这么多女子当中,一定有一位有福报的能生下儿子。”国王听了他们的话,照办了。尽情欢乐了七天之后,他一一询问回来的妃子:“你们怀上儿子了吗?”所有妃子都说:“陛下,我们没有怀上。”国王心想:“看来我是不会有儿子了。”心里很不高兴。城里的居民又像先前那样嚷叫起来。国王说:“你们为什么嚷叫?我照你们的话办了歌舞,让妃子们回去了,可一个也没怀上儿子。现在该怎么办?”他们说:“陛下,这些妃子大概戒行不好、没有福报,她们没有生儿子的福报。您不要因为她们生不出儿子就灰心。您的正宫王后西拉瓦蒂王妃具足戒行,您让她也去参加歌舞吧,她会生下儿子的。”巴利
Atīte mallaraṭṭhe kusāvatīrājadhāniyaṃ okkāko nāma rājā dhammena samena rajjaṃ kāresi. Tassa soḷasannaṃ itthisahassānaṃ jeṭṭhikā sīlavatī nāma aggamahesī ahosi, sā neva puttaṃ, na dhītaraṃ labhi. Athassa nāgarā ceva raṭṭhavāsino ca rājanivesanadvāre sannipatitvā ‘‘raṭṭhaṃ nassissati, raṭṭhaṃ nassissatī’’ti upakkosiṃsu. Rājā sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā ‘‘mayi rajjaṃ kārente adhammakāro nāma natthi, kasmā upakkosathā’’ti pucchi. ‘‘Saccaṃ, deva, adhammakāro nāma natthi, apica vaṃsānurakkhako pana vo putto natthi, añño rajjaṃ gahetvā raṭṭhaṃ nāsessati, tasmā dhammena rajjaṃ kāretuṃ samatthaṃ puttaṃ patthethā’’ti. ‘‘Puttaṃ patthento kiṃ karomī’’ti? ‘‘Paṭhamaṃ tāva ekaṃ sattāhaṃ cullanāṭakaṃ dhammanāṭakaṃ katvā vissajjetha, sace sā puttaṃ labhissati, sādhu, no ce, atha majjhimanāṭakaṃ vissajjetha, tato jeṭṭhanāṭakaṃ, avassaṃ ettakāsu itthīsu ekā puññavatī puttaṃ labhissatī’’ti. Rājā tesaṃ vacanena tathā katvā satta divase yathāsukhaṃ abhiramitvā āgatāgataṃ pucchi – ‘‘kacci vo putto laddho’’ti? Sabbā ‘‘na labhāma, devā’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘na me putto uppajjissatī’’ti anattamano ahosi. Nāgarā puna tatheva upakkosiṃsu. Rājā ‘‘kiṃ upakkosatha, mayā tumhākaṃ vacanena nāṭakāni vissaṭṭhāni, ekāpi puttaṃ na labhati, idāni kiṃ karomā’’ti āha. ‘‘Deva, etā dussīlā bhavissanti nippuññā, natthi etāsaṃ puttalābhāya puññaṃ, tumhe etāsu puttaṃ alabhantīsupi mā appossukkataṃ āpajjatha, aggamahesī vo sīlavatī devī sīlasampannā, taṃ vissajjetha, tassā putto uppajjissatī’’ti.
他答应道“好”,就让人击鼓宣告:“听说从今天起第七天,国王要让持戒王后表演法乐舞剧,然后把她送走,大家都来集合吧!”到了第七天,国王命人给王后打扮好,让她从王宫下来,把她送了出去。由于她持戒的威力,帝释天的宫殿变得炽热。帝释心想“这是怎么回事”,观察后知道了王后求子的心愿,便想:“我应该给她一个儿子。天界里有没有适合做她儿子的天子呢?”仔细察看时,他看见了菩萨。据说那时菩萨在三十三天寿命将尽,正想投生到更高的天界。帝释来到他天宫门口,把他叫来,说:“朋友,你应该去人间,投生到奥卡卡国王正宫王后的腹中。”菩萨答应了。帝释又对另一位天子说:“你也会做她的儿子。”接着嘱咐道:“千万不要让任何人破坏她的戒行。”然后帝释化作一位老婆罗门的模样,来到国王住所的门前。巴利
So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘ito kira sattame divase rājā sīlavatiṃ deviṃ dhammanāṭakaṃ katvā vissajjessati, purisā sannipatantū’’ti bheriṃ carāpetvā sattame divase deviṃ alaṅkārāpetvā rājanivesanā otāretvā vissajjesi. Tassā sīlatejena sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko ‘‘kiṃ nu kho’’ti āvajjento deviyā puttapatthanabhāvaṃ ñatvā ‘‘etissā mayā puttaṃ dātuṃ vaṭṭati, atthi nu kho devaloke etissā anucchaviko putto’’ti upadhārento bodhisattaṃ addasa. So kira tadā tāvatiṃsabhavane āyuṃ khepetvā uparidevaloke nibbattitukāmo ahosi. Sakko tassa vimānadvāraṃ gantvā taṃ pakkositvā, ‘‘mārisa, tayā manussalokaṃ gantvā okkākarañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhituṃ vaṭṭatī’’ti sampaṭicchāpetvā aparampi devaputtaṃ ‘‘tvampi etissā eva putto bhavissasī’’ti vatvā ‘‘mā kho panassā koci sīlaṃ bhindatū’’ti mahallakabrāhmaṇavesena rañño nivesanadvāraṃ agamāsi.
大众也都沐浴打扮、穿戴整齐,聚在王宫门口,纷纷嚷着:“我要娶到王后!我要娶到王后!”他们看见帝释,就嘲弄他说:“你来这里干什么?”帝释说:“你们为什么责怪我?就算我的身体老了,贪欲可不会老。要是能遇到持戒的女子,我就把她带走,我就是为这个来的。”说完,他凭自己的威神力站到了所有人前面,别人谁也没法靠威势站到他前头。王后一身盛装刚从宫里出来,他就一把抓住她的手走了。这时,站在各处的人纷纷指责说:“喂,大家看哪!这个老婆罗门竟然带着这么美貌的王后走了,真是不知自己几斤几两!”王后虽然被一个老婆罗门拉着走,心里却既不厌烦,也不觉得羞耻。国王也站在窗边往外看,心想:“到底是谁把王后带走了?”他看见那人之后,心里很不痛快。巴利
Mahājanopi nhāto alaṅkato ‘‘ahaṃ deviṃ gaṇhissāmi, ahaṃ deviṃ gaṇhissāmī’’ti rājadvāre sannipatitvā sakkañca disvā ‘‘tvaṃ kasmā āgatosī’’ti parihāsamakāsi. Sakko ‘‘kiṃ maṃ tumhe garahatha, sacepi me sarīraṃ jiṇṇaṃ, rāgo pana na jīrati, sace sīlavatiṃ labhissāmi, ādāya naṃ gamissāmīti āgatomhī’’ti vatvā attano ānubhāvena sabbesaṃ puratova aṭṭhāsi. Añño koci tassa tejena purato bhavituṃ nāsakkhi. So taṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ nivesanā nikkhamantiññeva hatthe gahetvā pakkāmi. Atha naṃ tattha tattha ṭhitā garahiṃsu ‘‘passatha, bho, mahallakabrāhmaṇo evaṃ uttamarūpadharaṃ deviṃ ādāya gacchati, attano yuttaṃ na jānātī’’ti. Devīpi ‘‘mahallako maṃ gahetvā gacchatī’’ti na aṭṭīyati na harāyati. Rājāpi vātapāne ṭhatvā ‘‘ko nu kho deviṃ gahetvā gacchatī’’ti olokento taṃ disvā anattamano ahosi.
帝释天带着她出了城门,在城门附近变出一座房子,门敞开着,里面铺好了草席。她问:“这是你的住处吗?”他说:“是的,贤妻。以前我独自一人,现在我们是两个人了。我去乞食,带些米粮回来,你就躺在这草席上吧。”说着,用柔软的手抚摸她,让她感受到天界的触感,然后让她躺下。她因为天界触感的遍满而失去了知觉。接着,帝释天以自己的神通把她带到三十三天,安置在一座装饰华丽的天宫里、一张天界的床榻上。到了第七天,她醒来,看见那富贵景象,知道“那位婆罗门不是凡人,一定是帝释天”。帝释天那时正坐在波利质多罗树下,被天界的歌舞伎乐围绕。她从床上起来,走到他跟前,礼敬后站在一旁。帝释天对她说:“天女,我赐你一个恩惠,你接受吧。”她说:“那么,天王,请赐我一个儿子。”帝释天说:“天女,一个儿子且不说,我给你两个儿子。不过其中一个是智慧却容貌丑陋,一个是容貌端正却无智慧。这两个当中,你先要哪一个?”她说:“天王,我要有智慧的。”帝释天说:“好。”于是给她吉祥草、天衣、天檀香、波利质多罗花,以及一把名叫俱迦那陀的琵琶,带着她进入国王的寝宫,让她和国王同卧一床,用拇指按她的肚脐。就在那一刻,菩萨在她的腹中结生。帝释天也回到了自己的住处。有智慧的王后知道胎儿已经住胎。巴利
Sakko taṃ ādāya nagaradvārato nikkhamitvā dvārasamīpe ekaṃ gharaṃ māpesi vivaṭadvāraṃ paññattakaṭṭhattharikaṃ. Atha naṃ sā ‘‘idaṃ te nivesana’’nti pucchi. So ‘‘āma, bhadde, pubbe panāhaṃ eko, idānimhā mayaṃ dve janā, ahaṃ bhikkhāya caritvā taṇḍulādīni āharissāmi, tvaṃ imissā kaṭṭhattharikāya nipajjāhī’’ti vatvā taṃ mudunā hatthena parāmasanto dibbasamphassaṃ pharāpetvā tattha nipajjāpesi. Sā dibbasamphassapharaṇena saññaṃ vissajjesi. Atha naṃ attano ānubhāvena tāvatiṃsabhavanaṃ netvā alaṅkatavimāne dibbasayane nipajjāpesi. Sā sattame divase pabujjhitvā taṃ sampattiṃ disvā ‘‘na so brāhmaṇo manusso, sakko bhavissatī’’ti aññāsi. Sakkopi tasmiṃ samaye pāricchattakamūle dibbanāṭakaparivuto nisinno ahosi. Sā sayanā uṭṭhāya tassa santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ sakko ‘‘varaṃ te, devi, dadāmi, gaṇhāhī’’ti āha. ‘‘Tena hi, deva, ekaṃ puttaṃ me dehī’’ti. ‘‘Devi, tiṭṭhatu eko putto, ahaṃ te dve putte dassāmi. Tesu pana eko paññavā bhavissati virūpavā, eko rūpavā na paññavā. Tesu kataraṃ paṭhamaṃ icchasī’’ti? ‘‘Paññavantaṃ, devā’’ti. So ‘‘sādhū’’ti vatvā tassā kusatiṇaṃ dibbavatthaṃ dibbacandanaṃ pāricchattakapupphaṃ kokanudañca nāma vīṇaṃ datvā taṃ ādāya rañño sayanagharaṃ pavisitvā raññā saddhiṃ ekasayane nipajjāpetvā aṅguṭṭhakena tassā nābhiṃ parāmasi. Tasmiṃ khaṇe bodhisatto tassā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sakkopi sakaṭṭhānameva gato. Paṇḍitā devī gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ jāni.
这时国王醒来,看见了她,就问:“王后,是谁把你带走的?”她回答:“大王,是帝释天。”国王说:“我亲眼看见一个年老的婆罗门带着你离开,你为什么要骗我?”她说:“大王,请您相信我,是帝释天把我带到天界去的。”国王说:“我不信,王后。”于是她把帝释天给的拘舍草拿给国王看,说:“请您相信吧。”国王心想:“拘舍草这种东西,从哪里都能弄到。”还是不信。接着她又把天衣等宝物拿给国王看。国王看到这些才信了,问道:“贤妻,帝释天带你走的事暂且不说,你得到儿子了吗?”她回答:“得到了,大王,我已经怀上了。”国王很高兴,就给她安排了孕期的照料。她满十个月后生下一个儿子,没有另取名字,就用拘舍草的名字,叫他“拘舍”。拘舍王子到了能走路的年纪时,那位天子又投生到王后的腹中。她满十个月后生下一个儿子,给他取名叫“胜主”。两个孩子都在极大的荣华富贵中长大。菩萨很有智慧,在老师那里并没学到多少技艺,却凭自己的智慧,在一切技艺上都达到了精通。巴利
Atha naṃ pabuddho rājā disvā, ‘‘devi, kena nītāsī’’ti pucchi. ‘‘Sakkena, devā’’ti. ‘‘Ahaṃ paccakkhato ekaṃ mahallakabrāhmaṇaṃ taṃ ādāya gacchantaṃ addasaṃ, kasmā maṃ vañcesī’’ti? ‘‘Saddahatha, deva, sakko maṃ gahetvā devalokaṃ nesī’’ti. ‘‘Na saddahāmi, devī’’ti. Athassa sā sakkadattiyaṃ kusatiṇaṃ dassetvā ‘‘saddahathā’’ti āha. Rājā ‘‘kusatiṇaṃ nāma yato kutoci labbhatī’’ti na saddahi. Athassa sā dibbavatthādīni dassesi. Rājā tāni disvā saddahitvā, ‘‘bhadde, sakko tāva taṃ netu, putto pana te laddho’’ti pucchi. ‘‘Laddho mahārāja, gabbho me patiṭṭhito’’ti. So tuṭṭho tassā gabbhaparihāraṃ adāsi . Sā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyi, tassa aññaṃ nāmaṃ akatvā kusatiṇanāmameva akaṃsu. Kusakumārassa padasā gamanakāle itaro devaputto tassā kucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā dasamāse paripuṇṇe puttaṃ vijāyi, tassa ‘‘jayampatī’’ti nāmaṃ kariṃsu. Te mahantena yasena vaḍḍhiṃsu. Bodhisatto paññavā ācariyassa santike kiñci sippaṃ anuggahetvā attanova paññāya sabbasippesu nipphattiṃ pāpuṇi.
到了他十六岁时,国王想把王位交给他,就把王后叫来,说:“夫人,咱们把王位传给儿子,给他安排歌舞庆典吧。趁我们还活着,就能亲眼看到他稳稳坐上王位。再说,整个赡部洲里,不管哪位国王有女儿,只要他想要,我们就接来立为正宫王后。你去摸摸他的心思,看他中意哪位公主。”王后答应说“好”,就派了一个侍女去,吩咐道:“把这消息告诉王子,探探他的心意。”侍女去了,把这件事告诉了他。大士听了以后心想:“我长得不好看,要是接来一位相貌出众的公主,她一见我,说不定会想:‘我要这么个丑八怪干什么?’然后跑回本国,那我们可就丢脸了。居家过日子对我有什么意思?不如趁父母还在,好好侍奉他们,等他们过世后,我就出家去。”于是他说:“我不要王位,也不要歌舞庆典。等父母过世后,我就出家。”侍女回去把他的话说给王后听,王后又转告国王。国王心里不高兴。过了几天,又派人去说。王子还是照样回绝。这样一连回绝了三次,到第四次时,他想:“一味跟父母对着干终究不合适,我得想个办法。”巴利
Athassa soḷasavassakāle rājā rajjaṃ dātukāmo deviṃ āmantetvā ‘‘bhadde, puttassa te rajjaṃ datvā nāṭakāni upaṭṭhapessāma, mayaṃ jīvantāyeva naṃ rajje patiṭṭhitaṃ passissāma, sakalajambudīpe kho pana yassa rañño dhītaraṃ icchati, tamassa ānetvā aggamahesiṃ karissāma, cittamassa jānāhi, kataraṃ rājadhītaraṃ rocesī’’ti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘kumārassa imaṃ pavattiṃ ārocetvā cittaṃ jānāhī’’ti ekaṃ paricārikaṃ pesesi. Sā gantvā tassa taṃ pavattiṃ ārocesi. Taṃ sutvā mahāsatto cintesi – ‘‘ahaṃ na rūpavā, rūpasampannā rājadhītā ānītāpi maṃ disvā ‘kiṃ me iminā virūpenā’ti palāyissati iti no lajjitabbakaṃ bhavissati, kiṃ me gharāvāsena, dharamāne mātāpitaro upaṭṭhahitvā tesaṃ accayena nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti. So ‘‘mayhaṃ neva rajjenattho, na nāṭakehi, ahaṃ mātāpitūnaṃ accayena pabbajissāmī’’ti āha. Sā gantvā tassa kathaṃ deviyā ārocesi, devīpi rañño ārocesi. Rājā anattamano hutvā puna katipāhaccayena sāsanaṃ pesesi. Sopi paṭibāhatiyeva. Evaṃ yāvatatiyaṃ paṭibāhitvā catutthavāre cintesi – ‘‘mātāpitūhi saddhiṃ ekantena paṭipakkhabhāvo nāma na yutto, ekaṃ upāyaṃ karissāmī’’ti.
他叫来金匠头领,给了他很多黄金,吩咐说:“打造一尊女子像。”等那金匠走后,他自己又拿了别的黄金,也亲手做了一尊女子像。菩萨的心愿向来都能实现。那尊金像的美,用舌头怎么形容都形容不尽。于是大士让人给它穿上细麻布衣,安放在吉祥宫里。金匠头领把自己带来的那尊像拿给他看,他看了之后嫌弃那尊像,说:“去,把我放在吉祥宫里的那尊像取来。”金匠走进吉祥宫,看见那尊像,心想:“这一定是位天女,来陪王子享乐的。”他不敢伸手去碰,就退出来说:“王子,吉祥宫里有一位夫人独自站着,我不敢靠近。”王子说:“孩子,去吧,那是一尊金像,把它取来。”又派他去,他才取了过来。王子让人把金匠做的那尊像收进金库,又把自己做的那尊像装饰好,安放在车上,派人送到母亲那里,并传话说:“如果能找到这样的女子,我就娶。”巴利
So kammārajeṭṭhakaṃ pakkosāpetvā bahuṃ suvaṇṇaṃ datvā ‘‘ekaṃ itthirūpakaṃ karohī’’ti uyyojetvā tasmiṃ pakkante aññaṃ suvaṇṇaṃ gahetvā sayampi itthirūpakaṃ akāsi. Bodhisattānañhi adhippāyo nāma samijjhati. Taṃ suvaṇṇarūpakaṃ jivhāya avaṇṇanīyasobhaṃ ahosi. Atha naṃ mahāsatto khomaṃ nivāsāpetvā sirigabbhe ṭhapāpesi. So kammārajeṭṭhakena ābhatarūpakaṃ disvā taṃ garahitvā ‘‘gaccha amhākaṃ sirigabbhe ṭhapitarūpakaṃ āharā’’ti āha. So sirigabbhaṃ paviṭṭho taṃ disvā ‘‘kumārena saddhiṃ abhiramituṃ ekā devaccharā, āgatā bhavissatī’’ti hatthaṃ pasāretuṃ avisahanto nikkhamitvā ‘‘deva, sirigabbhe ayyā ekikāva ṭhitā, upagantuṃ na sakkomī’’ti āha. ‘‘Tāta, gaccha, suvaṇṇarūpakaṃ etaṃ, āharā’’ti puna pesito āhari. Kumāro kammārena kataṃ rūpakaṃ suvaṇṇagabbhe nikkhipāpetvā attanā kataṃ alaṅkārāpetvā rathe ṭhapāpetvā ‘‘evarūpaṃ labhanto gaṇhāmī’’ti mātu santikaṃ pahiṇi.
她召来大臣们,吩咐道:“诸位贤卿,我儿子福德广大,是帝释天赐予的,他应当得到一位与他相配的少女。你们若能找到这样的女子,就娶她回来。把这尊金像安放在密封的车中,巡遍整个赡部洲。如果在哪位国王那里见到与这金像相似的公主,就把这像送给他,说‘甘蔗王愿与贵国联姻’,定好日子再回来。”大臣们答道:“遵命。”便带着金像,在大批随从簇拥下出发巡游。每到一个王都,傍晚时分便在大众聚集之处,用衣物、花鬘等装饰把这尊金像打扮起来,抬上金轿,安置在渡口的路上。大臣们自己则退到一旁,站在不远处听来往行人的议论。众人看见那金像,并不觉得是金像,都赞叹道:“这女子虽是人,却美如天女,实在太漂亮了。她为什么站在这里?从哪里来的?我们城里可没有这样的女子。”说完便各自离去。大臣们听后心想:“如果这里有这样的少女,人们一定会说‘就像某位公主’、‘就像某位大臣的女儿’。看来这里确实没有。”于是带着金像,前往另一座城。巴利
Sā amacce pakkosāpetvā, ‘‘tātā, mayhaṃ putto mahāpuñño sakkadattiyo anucchavikaṃ kumārikaṃ labhissati, tumhe evarūpaṃ labhantā gaṇhissatha, imaṃ rūpakaṃ paṭicchannayāne ṭhapetvā sakalajambudīpaṃ carantā yassa rañño evarūpaṃ dhītaraṃ passatha, tassetaṃ datvā ‘okkākarājā tumhehi saddhiṃ āvāhaṃ karissatī’ti divasaṃ vavatthapetvā āgacchathā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti taṃ ādāya mahantena parivārena nikkhamitvā vicarantā yaṃ rājadhāniṃ pāpuṇanti, tattha sāyanhasamaye mahājanassa samosaraṇaṭṭhāne taṃ rūpakaṃ vatthapupphālaṅkārehi alaṅkaritvā suvaṇṇasivikaṃ āropetvā titthamagge ṭhapetvā amaccā sayaṃ paṭikkamitvā āgatāgatānaṃ kathāsavanatthaṃ ekamante tiṭṭhanti. Mahājano taṃ oloketvā ‘‘suvaṇṇarūpaka’’nti saññaṃ akatvā ‘‘ayaṃ manussitthī samānāpi devaccharapaṭibhāgā ativiya sobhati, kiṃ nu kho ettha ṭhitā, kuto vā āgatā, amhākaṃ nagare evarūpā natthī’’ti vaṇṇento pakkamati. Taṃ sutvā amaccā ‘‘sace idha evarūpā dārikā bhaveyya, ‘asukā rājadhītā viya asukā amaccadhītā viyā’ti vadeyyuṃ, addhā idha evarūpā natthī’’ti taṃ ādāya aññaṃ nagaraṃ gacchanti.
他们这样一路游历,渐渐来到末陀罗国的沙嘎拉城。那里有马德罗王的八位公主,个个容貌出众,长得像天女一样。其中最大的姐姐名叫帕跋瓦提。从她身上散发出的光芒,就像初升太阳的光辉。即使在黑暗里,她待在一间四肘大的内室中,也用不着点灯,整个房间一片光明。她的乳母是个驼背。乳母喂帕跋瓦提吃完饭,为了给她洗头,让八位女奴各拿一个水罐去打水。傍晚时分,乳母正往渡口路上走去,看见那尊金像立在那里,以为是帕跋瓦提,就生气地想:“这丫头真不听话!嘴上说要洗头,催我们先去打水,自己倒先跑来这里站在渡口路上。”于是骂道:“呸!你这个让家门丢脸的东西!为什么比我们还先到,站在这儿?要是国王知道了,会收拾我们的!”说着就用手掌打在那金像的脸颊上,手掌顿时像要裂开一样疼。她这才知道是尊金像,便笑着走到那些女奴身边说:“你们看看我干的好事!我把她当成我女儿了,还打了一巴掌。这东西哪能跟我女儿比?只是白白疼了我的手。”巴利
Te evaṃ vicarantā anupubbena maddaraṭṭhe sāgalanagaraṃ sampāpuṇiṃsu. Tattha maddarañño aṭṭha dhītaro uttamarūpadharā devaccharapaṭibhāgā, tāsaṃ sabbajeṭṭhikā pabhāvatī nāma. Tassā sarīrato bālasūriyassa pabhā viya pabhā niccharanti, andhakārepi catuhatthe antogabbhe padīpakiccaṃ natthi, sabbo gabbho ekobhāsova hoti. Dhātī panassā khujjā, sā pabhāvatiṃ bhojetvā tassā sīsanhāpanatthaṃ aṭṭhahi vaṇṇadāsīhi aṭṭha ghaṭe gāhāpetvā sāyanhasamaye udakatthāya gacchantī titthamagge ṭhitaṃ taṃ rūpakaṃ disvā ‘‘pabhāvatī’’ti saññāya ‘‘ayaṃ dubbinītā ‘sīsaṃ nhāyissāmī’ti amhe udakatthāya pesetvā paṭhamataraṃ āgantvā titthamagge ṭhitā’’ti kujjhitvā ‘‘are kulalajjāpanike amhehi purimataraṃ āgantvā kasmā idha ṭhitāsi, sace rājā jānissati, nāsessati no’’ti vatvā hatthena gaṇḍapasse pahari, hatthatalaṃ bhijjamānaṃ viya jātaṃ. Tato ‘‘suvaṇṇarūpaka’’nti ñatvā hasamānā tāsaṃ vaṇṇadāsīnaṃ santikaṃ gacchantī ‘‘passathetaṃ me kammaṃ, mama dhītātisaññāya pahāraṃ adāsiṃ, ayaṃ mama dhītu santike kimagghati, kevalaṃ me hattho dukkhāpito’’ti āha.
于是国王的使者们抓住她,问道:“你说‘我的女儿比这个更漂亮’,到底说的是谁?”她回答说:“是马德罗国王的女儿帕跋瓦提。这尊金像,连她十六分之一的美都比不上。”使者们听了满心欢喜,来到王宫门口通报:“俄咖咖王的使者站在门外。”国王从座位上起身,站着说:“叫他进来。”使者们进去,向国王行礼后说:“大王,我们的国王问候您安康。”他们受到款待和礼遇后,国王问:“你们来是为了什么事?”使者们回答:“我们国王有个儿子,名叫库萨王子,声音像狮子一样洪亮。国王想让他继承王位,就派我们到您这里来。听说您有位公主叫帕跋瓦提,请把她嫁给他。这尊金像就作为聘礼,请您收下。”说着就把那尊金像交给了国王。国王心想:“能和这样一位大王结亲,婚礼一定很隆重。”便满心欢喜地答应了。这时使者们对他说:“大王,我们不便多耽搁。我们回去向国王禀报已经求得公主,然后他就会亲自来接她走。”国王说:“好。”便款待了使者们,送他们回去。使者们回去后,向国王和王后禀报了此事。国王便带着庞大的随从队伍从拘舍婆提城出发,一路前行,到达了沙嘎喇城。马德罗国王出城迎接,把他迎进城里,给予了盛大的款待。巴利
Atha naṃ rājadūtā gahetvā ‘‘tvaṃ ‘mama dhītā ito abhirūpatarā’ti vadantī kaṃ nāma kathesī’’ti āhaṃsu. ‘‘Maddarañño dhītaraṃ pabhāvatiṃ, idaṃ rūpakaṃ tassā soḷasimpi kalaṃ na agghatī’’ti. Te tuṭṭhamānasā rājadvāraṃ gantvā ‘‘okkākarañño dūtā dvāre ṭhitā’’ti paṭihāresuṃ. Rājā āsanā vuṭṭhāya ṭhitakova ‘‘pakkosathā’’ti āha. Te pavisitvā rājānaṃ vanditvā ‘‘mahārāja, amhākaṃ rājā tumhākaṃ ārogyaṃ pucchatī’’ti vatvā katasakkārasammānā ‘‘kimatthaṃ āgatatthā’’ti puṭṭhā ‘‘amhākaṃ rañño sīhassaro putto kusakumāro nāma, rājā tassa rajjaṃ dātukāmo amhe tumhākaṃ santikaṃ pahiṇi, tumhākaṃ kira dhītā pabhāvatī, taṃ tassa detha, imañca suvaṇṇarūpakaṃ deyyadhammaṃ gaṇhathā’’ti taṃ rūpakaṃ tassa adaṃsu. Sopi ‘‘evarūpena mahārājena saddhiṃ vivāhamaṅgalaṃ bhavissatī’’ti tuṭṭhacitto sampaṭicchi . Atha naṃ dūtā āhaṃsu – ‘‘mahārāja, amhehi na sakkā papañcaṃ kātuṃ, kumārikāya laddhabhāvaṃ rañño ārocessāma, atha naṃ so āgantvā ādāya gamissatī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti vatvā tesaṃ sakkāraṃ katvā vissajjesi. Te gantvā rañño ca deviyā ca ārocesuṃ. Rājā mahantena parivārena kusāvatito nikkhamitvā anupubbena sāgalanagaraṃ pāpuṇi. Maddarājā paccuggantvā taṃ nagaraṃ pavesetvā mahantaṃ sakkāramakāsi.
持戒的王后很有智慧,心想:“谁知道以后会怎样呢?”过了一两天,她对马德罗国王说:“大王,我想见见儿媳妇。”国王答应道:“好。”就派人去叫帕跋瓦提。帕跋瓦提全身佩戴着各种装饰,在一群乳母的簇拥下前来,向婆婆行礼。王后看到她后心想:“这姑娘长得漂亮,可我儿子相貌丑陋。如果她见到他,恐怕连一天都待不住就会逃走。我得想个办法。”于是她对马德罗国王说:“大王,儿媳妇跟儿子是相配的。不过,我们家族有一条世代相传的规矩。如果她能遵守这条规矩,我就带她走;如果不能,那就不带。”国王问:“是什么规矩?”王后说:“在我们家族里,女子在怀上第一个孩子之前,白天不能见丈夫。如果她能这样做,我就带她走。”国王便问女儿:“孩子,你能做到这样吗?”公主回答:“是的,父亲,我能。”于是,俄咖咖王给了马德罗国王许多财物,带着公主启程了。马德罗国王也安排了盛大的随从队伍为女儿送行。巴利
Sīlavatī devī paṇḍitattā ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti ekāhadvīhaccayena maddarājānaṃ āha – ‘‘mahārāja, suṇisaṃ daṭṭhukāmāmhī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṃ pakkosāpesi. Pabhāvatī sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā dhātigaṇaparivutā āgantvā sassuṃ vandi. Sā taṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ kumārikā abhirūpā, mayhaṃ putto virūpo. Sace esā taṃ passissati, ekāhampi avasitvā palāyissati, upāyaṃ karissāmī’’ti. Sā maddarājānaṃ āmantetvā, ‘‘mahārāja, suṇisā me puttassa anucchavikā, apica kho pana amhākaṃ kulapaveṇiyā āgataṃ cārittaṃ atthi, sace ayaṃ tasmiṃ cāritte vattissati, nessāmi na’’nti āha. ‘‘Kiṃ pana vo cāritta’’nti. ‘‘Amhākaṃ vaṃse yāva ekassa gabbhassa patiṭṭhānaṃ hoti, tāva divā sāmikaṃ passituṃ na labhati. Sace esā tathā karissati, nessāmi na’’nti. Rājā ‘‘kiṃ, amma, sakkhissasi evaṃ vattitu’’nti dhītaraṃ pucchi. Sā ‘‘āma tātā’’ti āha. Tato okkākarājā maddarañño bahuṃ dhanaṃ datvā taṃ ādāya pakkāmi. Maddarājāpi mahantena parivārena dhītaraṃ uyyojesi.
俄卡卡王到了拘萨瓦提城,让人把都城装饰起来,释放了所有被关押的人,给儿子举行了灌顶仪式,把王位交给了他,又立帕跋瓦提为大王妃,然后在城里击鼓宣告:“这是库萨王的命令。”整个赡部洲地面上,凡是有女儿的国王,都把女儿送给了库萨王;凡是有儿子的国王,想和他结交的,都让儿子去做侍从,送了来。菩萨的歌舞班子变得很大,他凭着极大的威势治理国家。他白天见不到帕跋瓦提,帕跋瓦提白天也见不到他,两人只有在夜里才能相见。在那里,帕跋瓦提身上的光也变得不起作用了。菩萨只在夜里才从吉祥宫出来。巴利
Okkāko kusāvatiṃ gantvā nagaraṃ alaṅkārāpetvā sabbabandhanāni mocetvā puttassa abhisekaṃ katvā rajjaṃ datvā pabhāvatiṃ aggamahesiṃ kāretvā nagare ‘‘kusarājassa āṇā’’ti bheriṃ carāpesi. Sakalajambudīpatale rājāno yesaṃ dhītaro atthi, te kusarañño dhītaro pahiṇiṃsu . Yesaṃ puttā atthi, te tena saddhiṃ mittabhāvaṃ ākaṅkhantā putte upaṭṭhāke katvā pahiṇiṃsu. Bodhisattassa nāṭakaparivāro mahā ahosi, mahantena yasena rajjaṃ kāresi. So pabhāvatiṃ divā passituṃ na labhati, sāpi taṃ divā passituṃ na labhati, ubhinnaṃ rattidassanameva hoti. Tattha pabhāvatiyā sarīrappabhāpi abbohārikā ahosi. Bodhisatto sirigabbhato rattiṃyeva nikkhamati.
过了几天,他想在白天见到帕跋瓦提,就告诉了母亲。母亲劝阻他说:“孩子,别喜欢她。等你得到一个儿子之前,先忍着吧。”可他还是一次又一次地恳求。于是母亲对他说:“那你就去象棚,扮成看象人站在那里。我会把她带到那里,到时候你就可以看个够了。但别让她认出你。”他答应说“好”,就去了象棚。他母亲让人把象棚装饰好,然后带着帕跋瓦提过去,说:“来,我们去看看你丈夫的大象。”到了那里,她一一指给她看:“这头象叫某某,这头象叫某某。”就在那里,国王看见帕跋瓦提跟在母亲身后走,便装作看象人,用一团象粪砸在她背上。她气坏了,说:“我要告诉国王,让他砍掉你的手!”然后就去向王后告状。国王的母亲安慰媳妇说:“孩子,别生气。”一边抚摩她的背。后来国王又想见她,就在马厩里扮成看马人,看到她后,又同样用一团马粪砸了她。她又一次发怒,婆婆又安慰了她。巴利
So katipāhaccayena pabhāvatiṃ divā daṭṭhukāmo mātuyā ārocesi. Sā ‘‘mā te tāta, rucci, yāva ekaṃ puttaṃ labhasi, tāva āgamehī’’ti, paṭikkhipi. So punappunaṃ yāciyeva. Atha naṃ sā āha – ‘‘tena hi hatthisālaṃ gantvā hatthimeṇḍavesena tiṭṭha, ahaṃ taṃ tattha ānessāmi, atha naṃ akkhīni pūretvā olokeyyāsi, mā ca attānaṃ jānāpehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā hatthisālaṃ agamāsi. Athassa mātā hatthisālaṃ alaṅkārāpetvā pabhāvatiṃ ‘‘ehi sāmikassa hatthino passāmā’’ti tattha netvā ‘‘ayaṃ hatthī asuko nāma, ayaṃ hatthī asuko nāmā’’ti tassā dassesi. Tattha taṃ rājā mātu pacchato gacchantiṃ disvā hatthigopakavesena hatthichakaṇapiṇḍena piṭṭhiyaṃ pahari. Sā kuddhā ‘‘rañño kathetvā te hatthaṃ chindāpessāmī’’ti vatvā deviṃ ujjhāpesi. Rājamātā ‘‘mā amma kujjhī’’ti suṇisaṃ saññāpetvā piṭṭhiṃ parimajji. Punapi rājā taṃ daṭṭhukāmo hutvā assasālāya assagopakavesena taṃ disvā tatheva assachakaṇapiṇḍena pahari. Tadāpi taṃ kuddhaṃ sassu saññāpesi.
又一天,帕跋瓦提想见大士,就去禀告婆婆。婆婆拒绝她说:“够了,别让你喜欢上他。”但她还是一再恳求。于是婆婆对她说:“那好吧,明天我儿子要绕城巡行,你打开狮子窗就能看见他。”说完,第二天她让人把城市装饰起来,让胜伏王子穿上王袍,坐上象背,又让菩萨坐在后座,然后绕城巡行。她带着帕跋瓦提站在狮子窗前,说:“看,你丈夫多么光彩照人!”帕跋瓦提满心欢喜,心想:“我得到了一位与我相配的丈夫。”可是那天,大士扮成象夫的模样,坐在胜伏王子的后座,随心所欲地望着帕跋瓦提,用手势等向她调情嬉戏。象队过去后,太后问帕跋瓦提:“孩子,你看到你丈夫了吗?”她回答:“看到了,夫人。可是坐在他后座的那个象夫实在太放肆了,对我比手画脚。为什么让这样不吉利的人坐在国王的后座?把他赶走!”婆婆说:“孩子,国王的后座本就需要有人护卫啊。”巴利
Punekadivase pabhāvatī mahāsattaṃ passitukāmā hutvā sassuyā ārocetvā ‘‘alaṃ mā te ruccī’’ti paṭikkhittāpi punappunaṃ yāci. Atha naṃ sā āha – ‘‘tena hi sve mama putto nagaraṃ padakkhiṇaṃ karissati, tvaṃ sīhapañjaraṃ vivaritvā taṃ passeyyāsī’’ti. Evañca pana vatvā punadivase nagaraṃ alaṅkārāpetvā jayampatikumāraṃ rājavesaṃ gāhāpetvā hatthipiṭṭhe nisīdāpetvā bodhisattaṃ pacchimāsane nisīdāpetvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ kārāpesi. Sā pabhāvatiṃ ādāya sīhapañjare ṭhatvā ‘‘passa tava sāmikassa sirisobhagga’’nti āha. Sā ‘‘anucchaviko me sāmiko laddho’’ti attamanā ahosi. Taṃ divasaṃ pana mahāsatto hatthimeṇḍavesena jayampatissa pacchimāsane nisīditvā yathādhippāyena pabhāvatiṃ olokento hatthavikārādivasena cittaruciyā keḷiṃ dassesi. Hatthimhi atikkante rājamātā pabhāvatiṃ pucchi – ‘‘diṭṭho te, amma, sāmiko’’ti. ‘‘Āma ayye, pacchimāsane panassa nisinno hatthimeṇḍo ativiya dubbinīto, mayhaṃ hatthavikārādīni dassesi, kasmā evarūpaṃ alakkhikaṃ rañño pacchimāsane nisīdāpesuṃ, nīharāpehi na’’nti? ‘‘Amma, rañño pacchimāsane rakkhā nāma icchitabbā’’ti.
她心里想:“这个象夫实在太胆大,连国王都不放在眼里,难道他就是库萨王?那他一定长得非常丑,所以她们才不让我见他。”她凑到驼背女耳边说:“奶妈,你去打听一下,坐在前座的是国王,还是后座的才是?”驼背女说:“我怎么知道呢?”她说:“如果那人是国王,就会先下象背,你凭这个迹象去弄清楚。”驼背女走过去,站在一边,先看到大士下象,随后是贾亚帕蒂王子。大士左右张望,看见驼背女,知道“她一定是为了这个缘故来的”,便把她叫来,严厉地说:“不要对帕巴瓦蒂说这个情况。”然后打发她走了。她回去说:“坐在前座的人先下来的。”帕巴瓦蒂相信了她的话。巴利
Sā cintesi – ‘‘ayaṃ hatthimeṇḍo ativiya nibbhayo, rājānaṃ ‘rājā’tipi na maññati, kiṃ nu kho esova kusarājā, addhā hi eso ativiya virūpo eva bhavissati, teneva maṃ na dassentī’’ti. Sā khujjaṃ kaṇṇamūle āha – ‘‘amma, gaccha tāva jānāhi, kiṃ purimāsane nisinnako rājā, udāhu pacchimāsane’’ti? ‘‘Kathaṃ panāhaṃ jānissāmī’’ti. ‘‘Sace hi so rājā bhavissati, paṭhamataraṃ hatthipiṭṭhito otarissati, imāya saññāya jānāhī’’ti. Sā gantvā ekamante ṭhitā paṭhamaṃ mahāsattaṃ otarantaṃ addasa, pacchā jayampatikumāraṃ. Mahāsattopi ito cito ca olokento khujjaṃ disvā ‘‘iminā nāma kāraṇena esā āgatā bhavissatī’’ti ñatvā taṃ pakkosāpetvā ‘‘imaṃ antaraṃ pabhāvatiyā mā kathehī’’ti daḷhaṃ vatvā uyyojesi. Sā gantvā ‘‘purimāsane nisinno paṭhamaṃ otarī’’ti āha. Pabhāvatī tassā vacanaṃ saddahi.
菩萨又想见帕跋瓦提,就去求母亲。母亲没法拒绝,说:“那你就扮成陌生人,去御花园吧。”菩萨到了御花园,走进池塘,水淹到脖子,用莲叶遮住头,拿盛开的莲花挡住脸,就那样站在水里。母亲把帕跋瓦提带到御花园,傍晚时一边用“看这些树、看这些鸟、看这些鹿”的话引她,一边往池塘边走。帕跋瓦提看见池塘上铺满五种莲花,就想沐浴,和侍女们一起下到池塘里嬉戏。她看见那朵莲花,想去摘,就伸出手。这时国王拿开莲叶,说“我是库萨王”,一把抓住她的手。她看见他的脸,惊叫“夜叉抓住我了”,当场昏了过去。国王便松开她的手。她恢复知觉后心想:“听说库萨王抓住了我的手。原来在象棚拿象粪块砸我的是他,在马厩拿马粪块砸我的也是他,坐在象后座取笑我的还是他。要这样丑脸的丈夫有什么用?我丢下他,活着还能再嫁别人。”于是她把随自己来的大臣们叫来,说:“给我备好车乘,我今天就要走。”大臣们禀告了国王。国王心想:“要是不让她走,她的心会碎掉。让她走吧,以后我再凭自己的本事把她接回来。”就同意她离开。她便直接回了父王的城里。巴利
Mahāsattopi puna daṭṭhukāmo hutvā mātaraṃ yāci. Sā paṭikkhipituṃ asakkontī ‘‘tena hi aññātakavesena uyyānaṃ gacchāhī’’ti āha. So uyyānaṃ gantvā pokkharaṇiyaṃ galappamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā paduminipattena sīsaṃ chādetvā pupphitapadumena mukhaṃ āvaritvā aṭṭhāsi. Mātāpissa pabhāvatiṃ uyyānaṃ netvā sāyanhasamaye ‘‘ime rukkhe passa, sakuṇe passa, mige passā’’ti palobhayamānā pokkharaṇītīraṃ pāyāsi. Sā pañcavidhapadumasañchannaṃ pokkharaṇiṃ disvā nhāyitukāmā paricārikāhi saddhiṃ pokkharaṇiṃ otaritvā kīḷantī taṃ padumaṃ disvā vicinitukāmā hatthaṃ pasāresi. Atha naṃ rājā paduminipattaṃ apanetvā ‘‘ahaṃ kusarājā’’ti vatvā hatthe gaṇhi. Sā tassa mukhaṃ disvā ‘‘yakkho maṃ gaṇhī’’ti viravitvā tattheva visaññitaṃ pattā. Athassā rājā hatthaṃ muñci. Sā saññaṃ paṭilabhitvā ‘‘kusarājā kira maṃ hatthe gaṇhi, imināvāhaṃ hatthisālāya hatthichakaṇapiṇḍena, assasālāya assachakaṇapiṇḍena pahaṭā, ayameva maṃ hatthissa pacchimāsane nisīditvā uppaṇḍesi, kiṃ me evarūpena dummukhena patinā, imaṃ jahitvā ahaṃ jīvantī aññaṃ patiṃ labhissāmī’’ti cintetvā attanā saddhiṃ āgate amacce pakkosāpetvā ‘‘mama yānavāhanaṃ sajjaṃ karotha, ajjeva gamissāmī’’ti āhaṃ . Te rañño ārocesuṃ. Rājā cintesi – ‘‘sace gantuṃ na labhissati, hadayamassā phalissati, gacchatu puna taṃ attano balena ānessāmī’’ti cintetvā athassā gamanaṃ anujāni. Sā pitunagarameva agamāsi.
菩萨也从御花园进了城,登上那座装饰华丽的宫殿。其实,因为过去世的祈愿,她并不喜欢菩萨;而菩萨也因为过去世的业,长得丑陋。据说在过去,波罗奈的一个村口,上街和下街住着两户人家。一户人家有两个儿子,另一户只有一个女儿。两个儿子里,菩萨是弟弟。他们把那个女儿嫁给了哥哥。弟弟还没成家,就住在哥哥家里。有一天,那户人家烤了特别好吃的糕点。菩萨当时去了树林里。家人把菩萨那份留出来,剩下的分着吃了。就在那时,一位独觉佛来到他家门口乞食。菩萨的嫂子心想:“回头再给小叔另烤一份吧。”就拿起那份糕点供养了独觉佛。谁知菩萨正好在那个时候从树林里回来了。嫂子就对他说:“夫君,请随喜吧,你那份糕点已经供养给独觉佛了。”他听了很生气,说:“你自己的那份吃掉了,倒把我的那份送人,那我吃什么?”于是追上去,从独觉佛的钵里把糕点抢了回来。嫂子回到娘家,取来刚融化的、颜色像占婆花的熟酥,把独觉佛的钵装得满满的,那钵就放出了光明。她看到这情景,便发愿说:“尊者,凭这份布施的功德,愿我无论投生到哪里,身体都放出光明,拥有最上等的容貌,并且永远不要和这个不善之人住在一起。”她就是因为这前世的祈愿,才不喜欢菩萨。菩萨也把那块糕点按进盛满酥油的钵里,发愿说:“尊者,愿我有本事把住在百由旬之外的她找回来,让她做我的侍女。”他因为生气追上去抢回糕点,由于那过去世的业,才长得丑陋;她也因为前世的祈愿,而不喜欢他。巴利
Mahāsattopi uyyānato nagaraṃ pavisitvā alaṅkatapāsādaṃ abhiruhi. Bodhisattañhi sā pubbapatthanāvasena na icchi, sopi pubbakammavaseneva virūpo ahosi. Atīte kira bārāṇasiyaṃ dvāragāme uparimavīthiyā ca heṭṭhimavīthiyā ca dve kulāni vasiṃsu. Ekassa kulassa dve puttā ahesuṃ. Ekassa ekāva dhītā ahosi. Dvīsu puttesu bodhisatto kaniṭṭho. Taṃ kumārikaṃ jeṭṭhakassa adaṃsu. Kaniṭṭho adārabharaṇo bhātu santikeyeva vasi. Athekadivasaṃ tasmiṃ ghare atirasakapūve paciṃsu. Bodhisatto araññaṃ gato hoti. Tassa pūvaṃ ṭhapetvā avasese bhājetvā khādiṃsu. Tasmiṃ khaṇe paccekabuddho bhikkhāya gharadvāraṃ agamāsi. Bodhisattassa bhātujāyā ‘‘cūḷapatino aññaṃ pūvaṃ pacissāmī’’ti taṃ gahetvā paccekabuddhassa adāsi. Sopi taṃ khaṇaññeva araññato āgacchi. Atha naṃ sā āha – ‘‘sāmi, cittaṃ pasādehi, tava koṭṭhāso paccekabuddhassa dinno’’ti. So ‘‘tava koṭṭhāsaṃ khāditvā mama koṭṭhāsaṃ desi, ahaṃ kiṃ khādissāmī’’ti kuddho paccekabuddhaṃ anugantvā pattato pūvaṃ gaṇhi. Sā mātu gharaṃ gantvā navavilīnaṃ campakapupphavaṇṇaṃ sappiṃ āharitvā paccekabuddhassa pattaṃ pūresi, taṃ obhāsaṃ muñci. Sā taṃ disvā patthanaṃ paṭṭhapesi – ‘‘bhante, iminā dānabalena nibbattanibbattaṭṭhāne me sarīraṃ obhāsajātaṃ hotu, uttamarūpadharā ca bhaveyyaṃ, iminā ca me asappurisena saddhiṃ ekaṭṭhāne vāso mā ahosī’’ti. Iti sā imissā pubbapatthanāya vasena taṃ na icchi. Bodhisattopi taṃ pūva tasmiṃ sappipatte osīdāpetvā patthanaṃ paṭṭhapesi – ‘‘bhante, imaṃ yojanasate vasantimpi ānetvā mama pādaparicārikaṃ kātuṃ samattho bhaveyya’’nti. Tattha yaṃ so kuddho gantvā pūvaṃ gaṇhi, tassa pubbakammassa vasena virūpo ahosi, pubbapatthanāya sā ca taṃ na icchīti.
帕跋瓦提走后,他陷入了悲伤。其他女子虽然用各种方式侍候他,却连让他看她们一眼都做不到。对他来说,没有了帕跋瓦提,整座住所都显得空荡荡的。他想:“现在她应该已经到沙嘎拉城了。”于是天快亮时,他来到母亲跟前,说:“母亲,我要去把帕跋瓦提接回来,你们来治理国家吧。”接着说出第一首偈颂:巴利
So pabhāvatiyā gatāya sokappatto ahosi, nānākārehi paricārayamānāpi naṃ sesitthiyo olokāpetumpi nāsakkhiṃsu, , pabhāvatirahitamassa sakalampi nivesanaṃ tucchaṃ viya khāyi. So ‘‘idāni sāgalanagaraṃ pattā bhavissatī’’ti paccūsasamaye mātu santikaṃ gantvā, ‘‘amma, ahaṃ pabhāvatiṃ ānessāmi, tumhe rajjaṃ anusāsathā’’ti vadanto paṭhamaṃ gāthamāha –
这个国家是你的,物产丰饶,带有挽具,带有马车,一切想要的都圆满无缺。
母亲,这个王位请您来治理,我要去我心爱的帕跋瓦提那里。巴利
‘‘Idaṃ te raṭṭhaṃ sadhanaṃ sayoggaṃ, sakāyuraṃ sabbakāmūpapannaṃ; Idaṃ te rajjaṃ anusāsa amma, gacchāmahaṃ yattha piyā pabhāvatī’’ti.
其中,“有轭”是指配有象车等;“自己的护符”是指带有五种王室宝具。“请治理吧,母亲”:据说,那个人认为把王国交给男子之后再收回来是不合适的,所以不托付给父亲或兄弟,而是托付给母亲,因此这样说。巴利
Tattha sayogganti hatthiyoggādisahitaṃ. Sakāyuranti sapañcarājakakudhabhaṇḍaṃ. Anusāsa, ammāti so kira purisassa rajjaṃ datvā puna gaṇhanaṃ nāma na yuttanti pitu vā bhātu vā aniyyādetvā mātu niyyādento evamāha.
她听了儿子这番话,就对他说:“那好吧,孩子,你可别懈怠。要知道,女人这东西,心是不干净的。”说完,她在一个金钵里装满各种好吃的,又说:“这个你路上吃。”然后就打发他走了。他接过金钵,向母亲行礼,绕了三圈,说:“只要我还活着,一定会再见到您。”说完走进自己的寝宫,带上五种兵器,把饭钵和一千个钱币一起装进布袋,又拿上科卡努达琴,出了城,上了路。他力气大、精力足,到中午时已经走了五十由旬,吃了饭,剩下的半天又走了五十由旬,一天之内就走完了一百由旬的路。傍晚时分,他洗了澡,进了沙嘎喇城。他刚一进城,凭着他的威德,帕跋瓦提在床上就坐不住了,只好下床躺在地上。有个女人看见菩萨一路走来,身心疲惫,就叫人把他请过来,让他坐下,给他洗了脚,又给他铺了床。他身体实在太累了,一躺下就睡着了。巴利
Sā tassa kathaṃ sutvā ‘‘tena hi, tāta, appamatto bhaveyyāsi, mātugāmo nāma aparisuddhahadayo’’ti vatvā nānaggarasabhojanassa suvaṇṇakaroṭiṃ pūretvā ‘‘idaṃ antarāmagge bhuñjeyyāsī’’ti vatvā uyyojesi. So taṃ ādāya mātaraṃ vanditvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā ‘‘jīvanto puna tumhe passissāmī’’ti vatvā sirigabbhaṃ pavisitvā pañcāvudhaṃ sannayhitvā bhattakaroṭiyā saddhiṃ kahāpaṇasahassaṃ pasibbake katvā kokanudañca vīṇaṃ ādāya nagarā nikkhamitvā maggaṃ paṭipajjitvā mahabbalo mahāthāmo yāva majjhanhikā paṇṇāsa yojanāni gantvā bhattaṃ bhuñjitvā sesadivasabhāgena puna paṇṇāsa yojanāni gantvā ekāheneva yojanasatikaṃ maggaṃ khepetvā sāyanhasamaye nhatvā sāgalanagaraṃ pāvisi. Tasmiṃ paviṭṭhamatteyeva tassa tejena pabhāvatī sayanapiṭṭhe saṇṭhātuṃ asakkontī otaritvā bhūmiyaṃ nipajji. Bodhisattaṃ kilantindriyaṃ vīthiyā gacchantaṃ aññatarā itthī disvā pakkosāpetvā nisīdāpetvā pāde dhovāpetvā sayanaṃ dāpesi. So kilantakāyo nipajjitvā niddaṃ okkami.
于是,等那人睡着后,她做好饭菜,把他叫醒,请他吃饭。他满心欢喜,把那只饭钵连同一千个咖哈巴那一起送给了她。他把五种武器就地放下,说了一句“我还有要去的地方”,便拿起维那琴,走到象棚,对看象人说:“今天让我在这里住一晚吧,我会为你们演奏乾闼婆乐。”看象人答应了。他在一旁躺下,小睡片刻,疲劳消退后便起身,调好琴弦,心想:“让沙嘎喇城的居民都听到这琴声吧。”于是边弹边唱。帕跋瓦提正躺在地上,一听到那声音就知道:“这不是别人的琴声,肯定是库萨王为我来了。”玛德拉王听到后也想:“他弹得实在太动听了,明天我要把他召来,让他做我的乾闼婆。”巴利
Atha sā tasmiṃ niddamupagate bhattaṃ sampādetvā taṃ pabodhetvā bhattaṃ bhojesi. So tuṭṭho tassā saddhiṃ bhattakaroṭiyā kahāpaṇasahassaṃ adāsi. So pañcāvudhaṃ tattheva ṭhapetvā ‘‘gantabbaṭṭhānaṃ me atthī’’ti vatvā vīṇaṃ ādāya hatthisālaṃ gantvā ‘‘ajja me idha vasituṃ detha, gandhabbaṃ vo karissāmī’’ti vatvā hatthigopakehi anuññāto ekamante nipajjitvā thokaṃ niddāyitvā paṭippassaddhadaratho uṭṭhāya vīṇaṃ muñcitvā ‘‘sāgalanagaravāsino imaṃ saddaṃ suṇantū’’ti vīṇaṃ vādento gāyi. Pabhāvatī bhūmiyaṃ nipannā taṃ saddaṃ sutvāva ‘‘ayaṃ na aññassa vīṇāsaddo, nissaṃsayaṃ kusarājā mamatthāya āgato’’ti aññāsi. Maddarājāpi taṃ saddaṃ sutvā ‘‘ativiya madhuraṃ vādeti, sve etaṃ pakkosāpetvā mama gandhabbaṃ kāressāmī’’ti cintesi.
菩萨心想:“住在这里根本见不到帕跋瓦提,这不可能。”于是天一亮就离开,在昨晚吃饭的那户人家吃了早饭,把维那琴放下,去找王室的陶匠,做了他的学徒。仅仅一天,他就用黏土把屋子填满,说:“老师,我来做器皿。”陶匠说:“好,你做吧。”他把一团黏土放在轮盘上,转动轮子。轮子一转,就一直转到过了正午。他做出各种颜色、大大小小的器皿,为帕跋瓦提做的那件器皿上,呈现出种种图案。菩萨的心愿向来都能实现,他决意:“那些图案只让帕跋瓦提一个人看到。”他把所有器皿晾干、烧好,堆满了屋子。陶匠拿着各种器皿去了王宫。国王看见后问:“这些是谁做的?”回答说:“是我,大王。”国王说:“我认得你做的器皿,你说实话,到底是谁做的?”回答说:“是我的学徒,大王。”国王说:“他不是你的学徒,他是你的老师,你该跟他学手艺。从今往后,就让他为我的女儿们做器皿,给他一千钱。”于是让人给了一千钱,又说:“把这些各种颜色的小器皿拿去给我的女儿们。”巴利
Bodhisatto ‘‘na sakkā idha vasamānena pabhāvatī daṭṭhuṃ, aṭṭhānameta’’nti pātova nikkhamitvā sāyaṃ bhuttageheyeva pātarāsaṃ bhuñjitvā vīṇaṃ ṭhapetvā rājakumbhakārassa santikaṃ gantvā tassa antevāsikabhāvaṃ upagantvā ekadivaseneva gharaṃ mattikāya pūretvā ‘‘bhājanāni karomi ācariyā’’ti vatvā, ‘‘āma, kārohī’’ti vutte ekaṃ mattikāpiṇḍaṃ cakke ṭhapetvā cakkaṃ āviñchi, sakiṃ āviddhameva yāva majjhanhikātikkamā bhamiyeva. So nānāvaṇṇāni khuddakamahantāni bhājanāni katvā pabhāvatiyā atthāya bhājanaṃ karonto nānārūpāni samuṭṭhāpesi. Bodhisattānañhi adhippāyo nāma samijjhati, ‘‘tāni rūpāni pabhāvatīyeva passatū’’ti adhiṭṭhāsi. So sabbabhājanāni sukkhāpetvā pacitvā gehaṃ pūresi. Kumbhakāro nānābhājanāni gahetvā rājakulaṃ agamāsi. Rājā disvā ‘‘kenimāni katānī’’ti pucchi. ‘‘Mayā, devā’’ti. ‘‘Ahaṃ tayā katāni jānāmi, kathehi, kena katānī’’ti? ‘‘Antevāsikena me devā’’ti. ‘‘Na te so antevāsī, ācariyo te so, tvaṃ tassa santike sippaṃ sikkha, ito paṭṭhāya ca so mama dhītānaṃ bhājanāni karotu, imañcassa sahassaṃ dehī’’ti sahassaṃ dāpetvā ‘‘nānāvaṇṇāni imāni khuddakabhājanāni mama dhītānaṃ dehī’’ti āha.
他把那些器皿带到她们那里,说:这些是给你们玩的小器皿。她们全都过来了。陶匠把为菩萨和巴跋瓦蒂做的那件器皿给了她。她拿起器皿,看到上面有自己、菩萨和那个驼背女的形象,知道这不是别人做的,正是库萨王做的,就生气了,把器皿摔在地上,说:这东西对我没用,谁想要就给谁吧。她的姐妹们看出她生气了,就嘲笑她说:你以为这小器皿是库萨王做的吗?这不是他做的,是陶匠做的,你拿着吧。她没有对她们说那是他做的,也没有说他已经来了。陶匠把一千钱交给菩萨,说:孩子,国王对你很满意,说是从今往后你要为公主们做器皿,我会替她们送过去。巴利
So tāni tāsaṃ santikaṃ netvā ‘‘imāni vo kīḷanatthāya khuddakabhājanānī’’ti āha. Tā sabbā āgamiṃsu. Kumbhakāro mahāsattena pabhāvatiyā atthāya katabhājanameva tassā adāsi. Sā ca bhājanaṃ gahetvā tattha attano ca mahāsattassa ca khujjāya ca rūpaṃ passitvā ‘‘idaṃ na aññena kataṃ, kusarājeneva kata’’nti ñatvā kujjhitvā bhūmiyaṃ khipitvā ‘‘iminā mayhaṃ attho natthi, icchantānaṃ dehī’’ti āha. Athassā bhaginiyo kuddhabhāvaṃ ñatvā ‘‘khuddakabhājanaṃ kusaraññā katanti maññasi, idaṃ tena na kataṃ, kumbhakāreneva kataṃ, gaṇhāhi na’’nti avahasiṃsu. Sā tena katabhāvaṃ tassa ca āgatabhāvaṃ tāsaṃ na kathesi. Kumbhakāro sahassaṃ bodhisattassa datvā ‘‘tāta, rājā te tuṭṭho, ito kira paṭṭhāya rājadhītānaṃ bhājanāni kareyyāsi, ahaṃ tāsaṃ harissāmī’’ti āha.
他想:“就算在这里,也没法见到帕跋瓦提。”于是把那一千钱给了那个陶匠,然后去到国王的侍从竹匠那里,做了他的学徒。为了帕跋瓦提,他做了一把棕榈叶扇,并在上面呈现出各种图景:白伞、饮酒厅,以及拿着衣服站在那里的帕跋瓦提等等。竹匠拿着他做的这件东西和其他物品,去了王宫。国王看见后问:“这些是谁做的?”然后像之前那样给了一千钱,说:“把这些竹制品给我的女儿们。”竹匠也把菩萨为帕跋瓦提特意做的那把棕榈叶扇给了她。在那里,别人都看不到那些图景,但帕跋瓦提一看到,就知道是库萨王做的,于是生气地把扇子扔到地上,说:“谁想要就拿去。”其他姊妹又嘲笑了她。竹匠把那一千钱带回来交给菩萨,并把这件事告诉了他。巴利
So ‘‘idhāpi vasantena na sakkā pabhāvatī daṭṭhu’’nti taṃ sahassaṃ tasseva datvā rājupaṭṭhākassa naḷakārassa santikaṃ gantvā tassa antevāsiko hutvā pabhāvatiyā atthāya tālavaṇṭaṃ katvā tattheva setacchattañca āpānabhūmiñca vatthaṃ gahetvā ṭhitaṃ pabhāvatiñcāti nānārūpāni dassesi. Naḷakāro tañca aññañca tena katabhaṇḍakaṃ ādāya rājakulaṃ agamāsi. Rājā disvā ‘‘kenimāni katānī’’ti pucchitvā purimanayeneva sahassaṃ datvā ‘‘imāni naḷakārabhaṇḍāni mama dhītānaṃ dehī’’ti āha. Sopi bodhisattena pabhāvatiyā atthāya kataṃ tālavaṇṭaṃ tassāyeva adāsi. Tatrapi rūpāni añño jano na passati, pabhāvatī pana disvā kusaraññā katabhāvaṃ ñatvā ‘‘gaṇhitukāmā gaṇhantū’’ti kuddhā bhūmiyaṃ khipi . Atha naṃ sesā avahasiṃsu. Naḷakāro sahassaṃ āharitvā bodhisattassa datvā taṃ pavattiṃ ārocesi.
他心想:“这里也不是我能待的地方。”于是把那一千块钱给了那个人,然后去找国王的花鬘师,做了他的学徒,编织出各种各样的花鬘样式,又特意为巴跋瓦蒂做了一个图案精巧、花样繁多的花垫。花鬘师把这些东西全都带上,去了王宫。国王看见后问:“这些是谁编的?”他回答:“是我,大王。”国王说:“你编的东西我认得出来。说实话,到底是谁编的?”他说:“是我的学徒,大王。”国王说:“他不是你的学徒,他是你的师父。你该到他跟前学手艺。从今天起,就让他为我的女儿们编花,再给他一千块钱。”国王给了一千块,又说:“把这些花拿去给我的女儿们。”花鬘师就把菩萨特意为巴跋瓦蒂做的那个花垫给了她。她在那上面看到自己和国王的形象,还有种种不同的图案,知道是他做的,气得把它扔到地上。其他姐妹也同样嘲笑她。花鬘师把那一千块钱带回来交给菩萨,并把这件事告诉了他。巴利
So ‘‘idampi mayhaṃ avasanaṭṭhāna’’nti sahassaṃ tasseva datvā rājamālākārassa santikaṃ gantvā antevāsikabhāvaṃ upagantvā nānāvidhaṃ mālāvikatiṃ ganthitvā pabhāvatiyā atthāya nānārūpavicitraṃ ekaṃ cumbaṭakaṃ akāsi. Mālākāro taṃ sabbaṃ ādāya rājakulaṃ agamāsi. Rājā disvā ‘‘kenimāni ganthitānī’’ti pucchi. ‘‘Mayā, devā’’ti. ‘‘Ahaṃ tayā ganthitāni jānāmi, kathehi, kena ganthitānī’’ti? ‘‘Antevāsikena me , devā’’ti. ‘‘Na so antevāsī, ācariyo te so, tvaṃ tassa santike sippaṃ sikkha, ito paṭṭhāya ca so mama dhītānaṃ pupphāni ganthatu, imañcassa sahassaṃ dehī’’ti sahassaṃ datvā ‘‘imāni pupphāni mama dhītānaṃ dehī’’ti āha. Sopi bodhisattena pabhāvatiyā atthāya kataṃ cumbaṭakaṃ tassāyeva adāsi. Sā tattha attano ca rañño ca rūpehi saddhiṃ nānārūpāni disvā tena katabhāvaṃ ñatvā kujjhitvā bhūmiyaṃ khipi. Sesā bhaginiyo taṃ tatheva avahasiṃsu. Mālākāropi sahassaṃ āharitvā bodhisattassa datvā taṃ pavattiṃ ārocesi.
他心想:“这里也不是我该待的地方。”于是把那一千块钱也给了那人,然后来到国王的厨师那里,做了他的学徒。后来有一天,厨师正给国王送饭菜,顺便想给自己煮点东西,就把一些带骨的肉给了菩萨。菩萨把那肉煮得特别好,香味飘满了整座城。国王闻到香味,问:“大厨房里你还另外煮了什么肉吗?”厨师回答:“没有,陛下。不过我给了我那个学徒一些带骨的肉让他煮,这香味应该就是从那儿来的。”国王叫人把肉拿来,取了一点放在舌尖上,那味道立刻散开,震动了七千条味蕾。国王被这美味迷住了,给了厨师一千块钱,说:“从今以后,让你的学徒给我和我的女儿们做饭,你负责给我送来,他负责给我女儿们送。”厨师回去把这事告诉了菩萨。菩萨听后很高兴,心想:“现在我的心愿终于到顶了,我终于能见到巴跋瓦蒂了!”他把那一千块钱又给了厨师。第二天,他做好饭菜,派人把国王的饭食器皿送过去,自己则端着给公主们的饭食,登上了巴跋瓦蒂住的宫殿。巴跋瓦蒂看见他端着饭食登上宫殿,心想:“这人干的是跟他不相称的、奴仆和工人该干的活。要是我沉默几天,他就会以为‘现在她喜欢我了’,起了这个念头后,哪儿也不去,就守在这里盯着我住下来。我现在就骂他、斥责他,一刻也不让他待在这里,把他赶走。”她把门半开,一只手扶在门板上,另一只手按住门闩,说了第二首偈颂——巴利
So ‘‘idampi mayhaṃ avasanaṭṭhāna’’nti sahassaṃ tasseva datvā rañño sūdassa santikaṃ gantvā antevāsikabhāvaṃ upagacchi. Athekadivasaṃ sūdo rañño bhojanavikatiṃ haranto attano atthāya pacituṃ bodhisattassa aṭṭhimaṃsaṃ adāsi. So taṃ tathā sampādesi, yathāssa gandho sakalanagaraṃ avatthari. Rājā taṃ ghāyitvā ‘‘kiṃ te mahānase aññampi maṃsaṃ pacasī’’ti pucchi. ‘‘Natthi, deva, apica kho pana me antevāsikassa aṭṭhimaṃsaṃ pacanatthāya dinnaṃ, tasseva so gandho bhavissatī’’ti. Rājā āharāpetvā tato thokaṃ jivhagge ṭhapesi, tāvadeva satta rasaharaṇisahassāni khobhentaṃ phari. Rājā rasataṇhāya bajjhitvā sahassaṃ datvā ‘‘ito paṭṭhāya tava antevāsinā mama ca dhītānañca me bhattaṃ pacāpetvā tvaṃ mayhaṃ āhara, so me dhītānaṃ haratū’’ti āha. Sūdo gantvā tassa ārocesi. So taṃ sutvā ‘‘idāni me manoratho matthakaṃ patto, idāni panāhaṃ pabhāvatiṃ daṭṭhuṃ labhissāmī’’ti tuṭṭho taṃ sahassaṃ tasseva datvā punadivase bhattaṃ sampādetvā rañño bhattabhājanāni pesetvā rājadhītānaṃ bhattakājaṃ sayaṃ gahetvā pabhāvatiyā vasanapāsādaṃ abhiruhi. Sā taṃ bhattakājaṃ ādāya pāsādaṃ abhiruhantaṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ attano ananucchavikaṃ dāsakammakarehi kattabbaṃ karoti. Sace panāhaṃ katipāhaṃ tuṇhī bhavissāmi, ‘idāni maṃ esā rocatī’ti saññī hutvā katthaci agantvā maṃ olokento idheva vasissati, idāneva taṃ akkositvā paribhāsitvā muhuttampi idha vasituṃ adatvā palāpessāmī’’ti. Sā dvāraṃ aḍḍhavivaṭaṃ katvā ekaṃ hatthaṃ kavāṭe laggetvā ekena hatthena aggaḷaṃ uppīḷetvā dutiyaṃ gāthamāha –
以不正直的心扛着沉重负担,无论白天、黑夜,还是深夜时分;
你赶紧回拘舍婆提去吧,库沙,我不愿意让丑陋的家伙住在这里。巴利
‘‘Anujjubhūtena haraṃ mahantaṃ, divā ca ratto ca nisīthakāle; Paṭigaccha tvaṃ khippaṃ kusāvatiṃ kusa, nicchāmi dubbaṇṇamahaṃ vasanta’’nti.
大王,这话的意思是:你身为做饭的人,如果以正直的心去做,就算有人打破你的头,你也不会对他起那样的业心;可你如果以不正的心,为了我而扛这沉重的大担子,那么无论白天、夜晚还是深夜,你都会遭受巨大的痛苦。你受了这些苦又有什么用呢?你还是回你自己的城市拘舍婆提去吧,另外找一个跟你相貌相当、脸像蜜糕一样的女夜叉,立她做正宫王后,治理国家吧。我不愿丑陋的人住在这里——我是说,我不愿意像你这样丑陋难看的人住在这里。巴利
Tassattho – mahārāja, tvaṃ bhattakārako hutvā ujukena cittena yopi te sīsaṃ bhindeyya, tassapetaṃ kammaṃ na karosi, anujubhūtena pana cittena mamatthāya etaṃ mahantaṃ kājaṃ haranto divā ca ratto ca nisīthakāle ca mahantaṃ dukkhaṃ anubhavissasi, kiṃ te tena anubhūtena dukkhena, tvaṃ attano nagaraṃ kusāvatimeva paṭigaccha, aññaṃ attanā sadisiṃ atirasakapūvasaṇṭhānamukhiṃ yakkhiniṃ aggamahesiṃ katvā rajjaṃ kārehīti. Nicchāmi dubbaṇṇamahaṃ vasantanti ahaṃ pana taṃ dubbaṇṇaṃ dussaṇṭhitaṃ idha vasantaṃ na icchāmīti.
他满心欢喜,心想:“我从巴跋瓦蒂那里得到了教诲。”于是诵出这三首偈颂——巴利
So ‘‘pabhāvatiyā me santikā kathā laddhā’’ti tuṭṭhacitto tisso gāthā abhāsi –
我不会从这里去拘萨瓦提,波婆瓦提,我是被你的美貌迷住了。
我乐于住在迷醉的欢喜住处,放下了自己的国土,见到你时感到欣喜。巴利
‘‘Nāhaṃ gamissāmi ito kusāvatiṃ, pabhāvatī vaṇṇapalobhito tava; Ramāmi maddassa niketaramme, hitvāna raṭṭhaṃ tava dassane rato.
帕跋瓦提,我被你的美貌迷住了,神魂颠倒,在大地上四处游荡。
我分不清方向,也不知道自己是从哪里来的;眼如母鹿的女郎啊,我已为你神魂颠倒。巴利
‘‘Pabhāvatī vaṇṇapalobhito tava, sammūḷharūpo vicarāmi mediniṃ; Disaṃ na jānāmi kutomhi āgato, tayamhi matto migamandalocane.
穿着金色衣服、系着纯金腰带的女子啊,
苏索尼啊,我要的确实是你的爱欲,我可不是贪求王位。巴利
‘‘Suvaṇṇacīravasane, jātarūpasumekhale; Sussoṇi tava kāmā hi, nāhaṃ rajjena matthiko’’ti.
在那里,我喜悦就是我欢喜,不厌倦。形貌愚痴就是被烦恼弄得昏头昏脑。我因你而醉就是我为你沉醉,或者因你而迷醉。穿着金衣就是穿着镶金衣服。我不因王位而有所求就是我不贪求王位。巴利
Tattha ramāmīti abhiramāmi na ukkaṇṭhāmi. Sammūḷharūpoti kilesasammūḷho hutvā. Tayamhi mattoti tayi mattomhi, tayā vā mattomhi. Suvaṇṇacīravasaneti suvaṇṇakhacitavatthavasane. Nāhaṃ rajjena matthikoti na ahaṃ rajjena atthiko.
听了这话,她心想:“我说‘你会后悔的’,本是在骂他,可他却像动了情似的说话。万一他声称‘我是库萨王’,然后抓住我的手,谁能拦得住他?但愿没人听到我们这番话。”于是她关上门,插上门闩,站在里面。他也拿来饭篮,盛好饭,给那些公主吃。帕跋瓦提派驼背女仆去说:“去,把库萨王做的饭拿来。”女仆拿来后说:“吃吧。”她说:“我不吃他做的饭。你吃了它,拿你自己那份口粮,做好饭再拿来。也别向任何人透露库萨王来过这里。”从那时起,驼背女仆就把帕跋瓦提那份拿来自己吃,把自己那份端给帕跋瓦提。库萨王从此再也见不到她,心想:“帕跋瓦提对我到底有没有情意?还是没有?我来试探一下。”他给那些公主吃完饭后,拿起饭篮出去,在她的寝房门口用脚跺宫殿地面,撞响器皿,大声呻吟,装作昏倒,脸朝下扑倒在地。她听到他呻吟的声音,打开门,见他被饭篮盖住,心想:“这位是整个赡部洲最尊贵的国王,为了我日夜受苦,他那么娇弱,竟被饭篮压倒在地,是死是活?”她从卧房出来,伸长脖子想看他的鼻孔有没有气息,又看他的脸。他含了满口唾沫,吐在她身上。她骂了他,回到卧房,把门半掩着站住,说了一首偈颂——巴利
Evaṃ vutte sā cintesi – ‘‘ahaṃ etaṃ ‘vippaṭisārī bhavissatī’ti paribhāsāmi, ayaṃ pana rajjitvāva katheti, sace kho pana maṃ ‘ahaṃ kusarājā’ti vatvā hatthe gaṇheyya, ko taṃ nivāreyya, koci no imaṃ kathaṃ suṇeyyā’’ti dvāraṃ thaketvā sūciṃ datvā anto aṭṭhāsi. Sopi bhattakājaṃ āharitvā bhattaṃ vaḍḍhetvā rājadhītaro bhojesi. Pabhāvatī ‘‘gaccha kusarājena pakkabhattaṃ āharā’’ti khujjaṃ pesesi. Sā āharitvā ‘‘bhuñjāhī’’ti āha. Nāhaṃ tena pakkabhattaṃ bhuñjāmi, tvaṃ bhuñjitvā attano laddhanivāpaṃ gahetvā bhattaṃ pacitvā āhara, kusarañño āgatabhāvañca mā kassaci ārocesīti. Khujjā tato paṭṭhāya tassā koṭṭhāsaṃ āharitvā sayaṃ bhuñjati, attano koṭṭhāsaṃ tassā upaneti. Kusarājāpi tato paṭṭhāya taṃ passituṃ alabhanto cintesi – ‘‘atthi nu kho pabhāvatiyā mayi sineho, udāhu natthi, vīmaṃsissāmi na’’nti. So pana rājadhītaro bhojetvā bhattakājaṃ ādāya nikkhanto tassā gabbhadvāre pāsādatalaṃ pādena paharitvā bhājanāni ghaṭṭetvā nitthunitvā visaññī hutvā viya avakujjo pati. Sā tassa nitthunitasaddena dvāraṃ vivaritvā taṃ bhattakājena otthataṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ sakalajambudīpe aggarājā maṃ nissāya rattindivaṃ dukkhaṃ anubhoti, sukhumālatāya bhattakājena avatthato patati, jīvati nu kho, no vā’’ti. Sā gabbhato nikkhamitvā tassa nāsavātaṃ upadhāretuṃ gīvaṃ pasāretvā mukhaṃ olokesi. So mukhapūraṃ kheḷaṃ gahetvā tassā sarīre pātesi. Sā taṃ paribhāsitvā gabbhaṃ pavisitvā dvāraṃ aḍḍhavivaṭaṃ thaketvā ṭhitā gāthamāha –
朋友,想要不情愿的人,对他就是灾祸。
大王啊,你渴求着不情愿的事物,却想享受不可爱的事物。巴利
‘‘Abbhūti tassa bho hoti, yo anicchantamicchati; Akāmaṃ rāja kāmesi, akantaṃ kantumicchasī’’ti.
在这里,“无有”(abbhūti)就是“不存在”,意思是“没有增长”。巴利
Tattha abbhūtīti abhūti, avuḍḍhīti attho.
他因为心被系缚,即使被辱骂、被责备,也不生起后悔,紧接着就说了下面这首偈颂:巴利
So pana paṭibaddhacittatāya akkosiyamānopi paribhāsiyamānopi vippaṭisāraṃ anuppādetvāva anantaraṃ gāthamāha –
一个人不管是得到了不情愿的所爱之人,还是情愿的所爱之人;
在这里,得到就称赞,得不到就说是坏的。巴利
‘‘Akāmaṃ vā sakāmaṃ vā, yo naro labhate piyaṃ; Lābhamettha pasaṃsāma, alābho tattha pāpako’’ti.
她听了这话,依然毫不在意,反而说出更加强硬的话,想把他赶走,于是又念了另一首偈颂:巴利
Sāpi tasmiṃ evaṃ kathentepi anosakkitvā thaddhataravacanaṃ vatvā palāpetukāmā itaraṃ gāthamāha –
你凿的是石头里的精华,却用迦尼迦罗树的木头。
你用网拦住了风,你这欲求不欲者。巴利
‘‘Pāsāṇasāraṃ khaṇasi, kaṇikārassa dārunā; Vātaṃ jālena bādhesi, yo anicchantamicchasī’’ti.
其中,翅子树之木,称为翅子树之木。阻挡,称为系缚。巴利
Tattha kaṇikārassa dārunāti kaṇikārakaṭṭhena. Bādhesīti bandhasīti.
国王听了之后,说了三首偈颂:巴利
Taṃ sutvā rājā tisso gāthāyo abhāsi –
柔相者啊,你的心里想必是放了一块石头吧。
我离开家乡远走他国,却得不到你的一丝安乐。巴利
‘‘Pāsāṇo nūna te hadaye, ohito mudulakkhaṇe; Yo te sātaṃ na vindāmi, tirojanapadāgato.
当公主皱着眉头看我的时候,
那时我是阿拉利迦,在马陀王的内宫里。巴利
‘‘Yadā maṃ bhakuṭiṃ katvā, rājaputtī udikkhati; Āḷāriko tadā homi, rañño maddassantepure.
当公主微笑着注视我的时候,
那时我是那拉里,那时我是拘萨王。巴利
‘‘Yadā umhayamānā maṃ, rājaputtī udikkhati; Nāḷāriko tadā homi, rājā homi tadā kuso’’ti.
其中,柔和相是指具备柔和的女人特征。所谓凡此,就是像我这样从别的国家来到这里、住在你身边,却连一点点接待的温暖都得不到。我就想:你心里大概是放了一块石头,好阻止对我生起爱意。皱起眉头,是因为生气而把额头挤得凹凸不平。厨子就是做饭的人。这是说:那一刻,我就像末地国王内宫里的一个做饭奴隶。含笑地,就是露出欢喜的样子,笑着。我是王,意思是:那一刻,我就像在拘舍婆提城执掌王权的国王。你为什么这么粗暴?从今往后,别再这样了,好人啊。巴利
Tattha mudulakkhaṇeti mudunā itthilakkhaṇena samannāgate. Yoti yo ahaṃ tiroraṭṭhā āgato tava santike vasanto paṭisanthāramattampi sātaṃ na labhāmi, so evaṃ maññāmi, mayi sinehuppattinivāraṇāya nūna tava hadaye pāsāṇo ṭhapito. Bhakuṭiṃ katvāti kodhavasena valivisamaṃ nalāṭaṃ katvā. Āḷārikoti bhattakārako. Tasmiṃ khaṇe ahaṃ maddarañño antepure bhattakārakadāso viya homīti vadati. Umhayamānāti pahaṭṭhākāraṃ dassetvā hasamānā. Rājā homīti tasmiṃ khaṇe ahaṃ kusāvatīnagare rajjaṃ kārento rājā viya homi, kasmāsi evaṃ pharusā, ito paṭṭhāya mā evarūpaṃ kari, bhaddeti.
她听了他的话,心里盘算:这个人实在太黏糊了,我干脆撒个谎,用个法子把他从这儿支走。于是说了下面这首偈颂——巴利
Sā tassa vacanaṃ sutvā cintesi – ‘‘ayaṃ ativiya allīyitvā katheti, musāvādaṃ katvā upāyena naṃ ito palāpessāmī’’ti gāthamāha –
如果这话是真的,那些占相师说的就会应验;
就算把我砍成七块,你也绝不会成为我的丈夫。巴利
‘‘Sace hi vacanaṃ saccaṃ, nemittānaṃ bhavissati; Neva me tvaṃ patī assa, kāmaṃ chindantu sattadhā’’ti.
这件事的意思是:大王,我曾问过许多占相师:“这位库萨王会成为我的丈夫,还是不会?”他们回答说:“就算把我砍成七段,你也绝不会成为他的丈夫。”巴利
Tassattho – mahārāja, mayā ‘‘ayaṃ kusarājā mayhaṃ pati bhavissati, na bhavissatī’’ti bahū nimittapāṭhakā pucchitā, te ‘‘kāmaṃ kira maṃ sattadhā chindantu, neva me tvaṃ pati bhavissasī’’ti vadiṃsūti.
国王听了这话,就反驳她说:“贤女啊,我也问过自己国内的占相师,他们预言说:‘除了狮子吼的库萨王,再没有别人能成为你的丈夫。’我凭自己的智慧力和征兆,也是这样说的。”说完,紧接着诵出下一首偈颂——巴利
Taṃ sutvā rājā taṃ paṭibāhanto ‘‘bhadde, mayāpi attano raṭṭhe nemittakā pucchitā, te ‘aññatra sīhassarakusarājato tava pati nāma añño natthī’ti byākariṃsu, ahampi attano ñāṇabalanimittena evameva kathesi’’nti vatvā anantaraṃ gāthamāha –
如果这话是真的,不管出自别人,还是出自我自己;
你并没有丈夫,另一位是狮子吼的库沙。巴利
‘‘Sace hi vacanaṃ saccaṃ, aññesaṃ yadi vā mama; Neva tuyhaṃ patī atthi, añño sīhassarā kusā’’ti.
这句话的意思是:如果其他占相师说的话是真的,或者我说的话是真的,那么你就不可能有别的丈夫。巴利
Tassattho – yadi hi aññesaṃ nemittānaṃ vacanaṃ saccaṃ, yadi vā mama vacanaṃ saccaṃ, tava añño pati nāma natthīti.
她听了他的话,心想:“既没法让她羞愧,也没法把她赶走,我还跟她纠缠什么呢?”于是关上门,不让自己被他见到。他也拿起扁担走了下去。从那时起,他就再也见不到她了。他干着厨房里的活,累得不行。吃过早饭后,他劈柴、洗碗,用扁担挑水,晚上就睡在芒果木板上。早上起来,煮粥等食物,端去供养。他依附于欢喜贪爱,承受着极大的痛苦。有一天,他看见一个驼背女从厨房门口走过,便叫她过来。她因为害怕帕跋瓦提,不敢到他跟前,就急匆匆地像是赶路一样走着。于是他快步走上前去,喊道:“驼背女!”巴利
Sā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘na sakkā imaṃ lajjāpetuṃ vā palāpetuṃ vā, kiṃ me iminā’’ti dvāraṃ pidhāya attānaṃ na dassesi. Sopi kājaṃ gahetvā otari, tato paṭṭhāya taṃ daṭṭhuṃ na labhati, bhattakārakakammaṃ karonto ativiya kilamati , bhuttapātarāso dārūni phāleti, bhājanāni dhovati, kājena udakaṃ āharati, sayanto ambaṇapiṭṭhe sayati, pāto vuṭṭhāya yāguādīni pacati harati bhojeti, nandirāgaṃ nissāya atidukkhaṃ anubhoti. So ekadivasaṃ bhattagehadvārena gacchantiṃ khujjaṃ disvā pakkosi. Sā pabhāvatiyā bhayena tassa santikaṃ gantuṃ avisahantī turitaturitā viya gacchati. Atha naṃ vegena upagantvā ‘‘khujje’’ti āha.
她转过身站住,问了一句“这是谁?”,接着又说:“我听不到你的声音。”于是他对她说:“驼背女!你和你女主人两个人都太犟了。我在你们身边住了这么久,连一句问候安康的话都得不到,更别说布施的东西了。这事先放一边,你能不能让我见见帕跋瓦提,把她劝得软和些?”她答应道:“好。”于是他又引诱她说:“你要是能让我见到她,我就把你的驼背矫正过来,让你挺直,再给你一条项链。”说完,他诵出五首偈颂——巴利
Sā nivattitvā ṭhitā ‘‘ko eso’’ti vatvā ‘‘tumhākaṃ saddaṃ na suṇāmī’’ti āha. Atha naṃ ‘‘khujje tvampi sāminīpi te ubhopi ativiya thaddhā, ettakaṃ kālaṃ tumhākaṃ santike vasanto ārogyasāsanamattampi na labhāmi, deyyadhammaṃ pana kiṃ dassatha, tiṭṭhatu tāvetaṃ, api me pabhāvatiṃ mudukaṃ katvā dassetuṃ sakkhissasī’’ti āha . Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Atha naṃ ‘‘sace me taṃ dassetuṃ sakkhissasi, khujjabhāvaṃ te ujukaṃ katvā gīveyyakaṃ dassāmī’’ti palobhento pañca gāthāyo abhāsi –
等我到了拘萨婆提城,驼背的人啊,我要给你打造一条金项链。
如果那位有着象鼻般美貌的帕跋瓦提愿意看我一眼。巴利
‘‘Nekkhaṃ gīvaṃ te kāressaṃ, patvā khujje kusāvatiṃ; Sace maṃ nāganāsūrū, olokeyya pabhāvatī.
等我到了拘萨婆提城,驼背女啊,我就给你打造一条金项链。
如果那位有着象鼻般(美丽)特征的帕跋瓦提愿意跟我说话。巴利
‘‘Nekkhaṃ gīvaṃ te kāressaṃ, patvā khujje kusāvatiṃ; Sace maṃ nāganāsūrū, ālapeyya pabhāvatī.
等我到了拘萨婆提城,驼背女啊,我就给你打造一条金项链。
如果我具有蛇鼻的特征,我就会拥有伞盖并闪耀光辉。巴利
‘‘Nekkhaṃ gīvaṃ te kāressaṃ, patvā khujje kusāvatiṃ; Sace maṃ nāganāsūrū, umhāyeyya pabhāvatī.
等我到了拘尸那罗城,驼背女,我要给你打造一条金项链。
如果那位腿像象鼻的帕跋瓦提对我露出笑容。巴利
‘‘Nekkhaṃ gīvaṃ te kāressaṃ, patvā khujje kusāvatiṃ; Sace maṃ nāganāsūrū, pamhāyeyya pabhāvatī.
等我到了拘萨婆提城,驼背的保姆啊,我要给你打造一条金项链。
如果那位鼻子美如象鼻的女子用双手触碰我。巴利
‘‘Nekkhaṃ gīvaṃ te kāressaṃ, patvā khujje kusāvatiṃ; Sace maṃ nāganāsūrū, pāṇīhi upasamphuse’’ti.
这里,“nekkhaṃ gīvaṃ te”的意思是:我要给你做一条纯金的颈饰。也有一种读法是“Nekkhaṃ gīvaṃ te karissāmi”,意思是:我要给你戴上纯金做的装饰。“Olokeyya”(她看)的意思是:如果帕跋瓦提因为你的话而看我,如果你能让她看我。“Ālapeyya”(她打招呼)等词也是同样的道理。这里,“umhāyeyya”是指微微一笑地逗弄;“pamhāyeyya”是指哈哈大笑地逗弄。巴利
Tattha nekkhaṃ gīvaṃ teti tava gīveyyaṃ sabbasuvaṇṇamayameva kāressāmīti attho. ‘‘Nekkhaṃ gīvaṃ te karissāmī’’tipi pāṭho, tava gīvāya nekkhamayaṃ piḷandhanaṃ piḷandhessāmīti attho. Olokeyyāti sace tava vacanena maṃ pabhāvatī olokeyya, sace maṃ tāya olokāpetuṃ sakkhissasīti attho. ‘‘Ālapeyyā’’tiādīsupi eseva nayo. Ettha pana umhāyeyyāti mandahasitavasena parihāseyya. Pamhāyeyyāti mahāhasitavasena parihāseyya.
她听完那人的话,就说:“大王,你们去吧,过几天我就把她交到你们手里,看我的本事。”说完,她把该办的事办完,就去了帕跋瓦提那里。她像是要把帕跋瓦提的卧室清理干净一样,连一块可以用来打人的土块都不留下,甚至把鞋子也拿了出去,把整个卧室扫得干干净净。然后她在卧室门口腾出地方,摆了一张高座,又给帕跋瓦提铺了一张矮凳,说:“来,姑娘,我帮你捉头上的虱子。”她让帕跋瓦提坐在那张矮凳上,把她的头放在自己两腿之间,轻轻挠了一会儿,说:“哎呀,你这头上好多虱子啊!”她从自己头上捉了虱子,放在帕跋瓦提手里,说:“你看你头上这么多虱子!”她一边说着亲热的话,一边称颂大士的功德,诵出这首偈颂:巴利
Sā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘gacchatha tumhe, deva, katipāhaccayena naṃ tumhākaṃ vase karissāmi, passatha me parakkama’’nti vatvā taṃ karaṇīyaṃ tīretvā pabhāvatiyā santikaṃ gantvā tassā vasanagabbhaṃ sodhentī viya paharaṇayoggaṃ leḍḍukhaṇḍampi asesetvā antamaso pādukāpi nīharitvā sakalagabbhaṃ sammajjitvā gabbhadvāre ummāraṃ antaraṃ katvā uccāsanaṃ paññapetvā pabhāvatiyā ekaṃ nīcapīṭhakaṃ attharitvā ‘‘ehi, amma, sīse te ūkā vicinissāmī’’ti taṃ tattha pīṭhake nisīdāpetvā attano ūruantare tassā sīsaṃ ṭhapetvā thokaṃ kaṇḍuyitvā ‘‘aho imissā sīse bahū ūkā’’ti sakasīsato ūkā gahetvā tassā hatthe ṭhapetvā ‘‘passa kittakā te sīse ūkā’’ti piyakathaṃ kathetvā mahāsattassa guṇaṃ kathentī gāthamāha –
这位公主在库萨身边,确实连一点点快乐都得不到。
厨子,你做过饭,拿了工资,却毫无用处。巴利
‘‘Na hi nūnāyaṃ rājaputtī, kuse sātampi vindati; Āḷārike bhate pose, vetanena anatthike’’ti.
这段话的意思是:这位公主从前在拘奢婆提城库萨王身边时,连花鬘、香料、涂香、衣服、装饰所带来的那一点点舒适都得不到、享受不到,甚至他连一口槟榔都不曾从她那里得到过。为什么呢?女人就算只是被丈夫搂在怀里睡上一天,也不至于狠心到要伤他的心;可这个人,当初做厨师、当雇工,对那个做厨师、当雇工的男子,根本不当一回事,也不觉得该给什么报酬。那男子纯粹是为了她才舍弃王位跑到这里来,这样受苦,她却连一点起码的招待都不做。姑娘啊,就算你对他没有感情,那位整个阎浮提洲最尊贵的国王正为了你而受苦,你也该给他点什么才对。巴利
Tassattho – ekaṃsena ayaṃ rājaputtī pubbe kusāvatīnagare kusanarindassa santike mālāgandhavilepanavatthālaṅkāravasena appamattakampi sātaṃ na vindati na labhati, tambūlamattampi etena etissā dinnapubbaṃ na bhavissati. Kiṃkāraṇā? Itthiyo nāma ekadivasampi aṅkaṃ avattharitvā nipannasāmikamhi hadayaṃ bhindituṃ na sakkonti, ayaṃ pana āḷārike bhate pose āḷārikattañca bhatakattañca upagate etasmiṃ purise mūlenapi anatthike kevalaṃ taṃyeva nissāya rajjaṃ pahāya āgantvā evaṃ dukkhaṃ anubhavante paṭisanthāramattampi na karoti, sacepi te, amma, tasmiṃ sineho natthi, sakalajambudīpe aggarājā maṃ nissāya kilamatīti tassa kiñcideva dātuṃ arahasīti.
她听了这话,就对驼背女发火了。于是驼背女一把抓住她的脖子,把她推进内室,自己走到外面,关上门,抓住门外的拉绳,吊在那里站着。帕跋瓦提抓不到她,就站在门口骂她,说了另一首偈颂:巴利
Sā taṃ sutvā khujjāya kujjhi. Atha naṃ khujjā gīvāyaṃ gahetvā antogabbhe khipitvā sayaṃ bahi hutvā dvāraṃ pidhāya āviñchanarajjumhi olambantī aṭṭhāsi. Pabhāvatī taṃ gahetuṃ asakkontī dvāramūle ṭhatvā akkosantī itaraṃ gāthamāha –
这个驼背女确实得不到割舌之刑。
用极其锋利的刀,说出这样的恶语。巴利
‘‘Na hi nūnāyaṃ sā khujjā, labhati jivhāya chedanaṃ; Sunisitena satthena, evaṃ dubbhāsitaṃ bhaṇa’’nti.
在这里,“极锋利”指的是非常锋利、锐利的刀。所谓“这样说恶语”,就是指说出这样不该听的恶语。巴利
Tattha sunisitenāti suṭṭhu nisitena tikhiṇasatthena. Evaṃ dubbhāsitanti evaṃ asotabbayuttakaṃ dubbhāsitaṃ bhaṇantī.
这时,驼背女拿起捆绑绳,就那样站着说:“没脑子的蠢货,你的模样能顶什么用?难道我们要靠吃你的肉过活吗?”说完,她用十三首偈颂宣扬菩萨的功德,发出了所谓的“驼背女之吼”——巴利
Atha khujjā āviñcanarajjuṃ gahetvā ṭhitāva ‘‘nippaññe dubbinīte tava rūpaṃ kiṃ karissati, kiṃ mayaṃ tava rūpaṃ khāditvā yāpessāmā’’ti vatvā terasahi gāthāhi bodhisattassa guṇaṃ pakāsentī khujjāgajjitaṃ nāma gajji –
莫以容貌评判他,也莫以身量评判,帕跋婆蒂啊;
把他看作有大名声的人之后,美人啊,你就去爱那个可爱的人吧。巴利
‘‘Mā naṃ rūpena pāmesi, ārohena pabhāvati; Mahāyasoti katvāna, karassu rucire piyaṃ.
莫以容貌评判他,也莫以身量评判,帕跋婆蒂啊;
把他当成大财主,心爱的人儿,你要让他开心。巴利
‘‘Mā naṃ rūpena pāmesi, ārohena pabhāvati; Mahaddhanoti katvāna, karassu rucire piyaṃ.
别用容貌去衡量他,他以身高而显耀。
心里认定他力量很大,可爱的人啊,你要讨他喜欢。巴利
‘‘Mā naṃ rūpena pāmesi, ārohena pabhāvati; Mahabbaloti katvāna, karassu rucire piyaṃ.
别用容貌去衡量他,也别用身高去判断,帕跋瓦提。
心里认定“他是大王”,可爱的人啊,你要讨他欢心。巴利
‘‘Mā naṃ rūpena pāmesi, ārohena pabhāvati; Mahāraṭṭhoti katvāna, karassu rucire piyaṃ.
别用容貌去衡量他,帕跋瓦提,也别用身高去评判他;
想做大王之后,就该让心爱的人欢喜。巴利
‘‘Mā naṃ rūpena pāmesi, ārohena pabhāvati; Mahārājāti katvāna, karassu rucire piyaṃ.
莫以容貌评判他,也莫以身量评判,帕跋婆蒂啊;
心想“狮子吼”,去取悦那位可爱的亲人吧。巴利
‘‘Mā naṃ rūpena pāmesi, ārohena pabhāvati; Sīhassaroti katvāna, karassu rucire piyaṃ.
莫以容貌评判他,也莫以身量评判,帕跋婆蒂啊;
已使其成为悦目闪耀者,你应当让可爱者欢喜。巴利
‘‘Mā naṃ rūpena pāmesi, ārohena pabhāvati; Vaggussaroti katvāna, karassu rucire piyaṃ.
别用容貌去衡量他,帕跋瓦提,也别用身高去评判他;
把他当作声音圆润悦耳之人,可爱的人啊,你要让他欢喜。巴利
‘‘Mā naṃ rūpena pāmesi, ārohena pabhāvati; Bindussaroti katvāna, karassu rucire piyaṃ.
莫以容貌评判他,也莫以身量评判,帕跋婆蒂啊;
心里想着“这声音真甜美”,哦可爱的人,就去讨你心爱之人的欢心吧。巴利
‘‘Mā naṃ rūpena pāmesi, ārohena pabhāvati; Mañjussaroti katvāna, karassu rucire piyaṃ.
别用容貌去衡量他,也别以登高去判断帕跋瓦提。
认定“他的声音真甜美”,去讨那位美丽爱人的欢心。巴利
‘‘Mā naṃ rūpena pāmesi, ārohena pabhāvati; Madhussaroti katvāna, karassu rucire piyaṃ.
别用容貌去衡量他,也别用身高去判断,帕跋瓦提。
把自己当作一个精通百艺的人,去讨那位美丽爱人的欢心吧。巴利
‘‘Mā naṃ rūpena pāmesi, ārohena pabhāvati; Satasippoti katvāna, karassu rucire piyaṃ.
别用容貌去衡量他,他以身高而显耀。
就算把他当成刹帝利,你也要去讨那位可爱之人欢心。巴利
‘‘Mā naṃ rūpena pāmesi, ārohena pabhāvati; Khattiyotipi katvāna, karassu rucire piyaṃ.
别用容貌去衡量他,也别用身高去判断他。
想着“库萨王”,美丽的人啊,你要做令他欢喜的事。巴利
‘‘Mā naṃ rūpena pāmesi, ārohena pabhāvati; Kusarājāti katvāna, karassu rucire piya’’nti.
在这里,驼背女用这些偈颂对帕跋瓦提讲了库萨王的功德:“帕跋瓦提,你不要拿自己的容貌和身材去衡量这位库萨王。你心里要这样想:他是大威德的人。可爱又讨人喜欢的人啊,你要让他欢喜。因为对他来说,威德本身就是他的容貌。”她这样说。这个道理在下面每一处也都适用。另外,大名声是指有大眷属,大财富是指有大财产,大力量是指有大威力,大国土是指国土辽阔,大王是指整个赡部洲最顶尖的国王,狮子声是指声音像狮子吼一样,雅声是指声音优雅动听,圆润声是指声音凝聚浑厚,悦耳声是指声音美妙好听,甘甜声是指声音甜美,百种技艺是指不用跟别人学、只靠自己本事就精通许多技艺,刹帝利是指出生在甘蔗王族血统中、血统纯正的刹帝利,库萨王是指与帝释天所赐的库萨草同名的国王。驼背女知道,像这样的国王,别的再也找不到了,所以才用这些偈颂讲述他的功德,说“你要让他欢喜”。巴利
Tattha mā naṃ rūpena pāmesi, ārohena, pabhāvatīti are pabhāvati, mā tvaṃ etaṃ kusanarindaṃ attano rūpena ārohapariṇāhena pamini, evaṃ pamāṇaṃ gaṇhi. Mahāyasoti mahānubhāvo soti evaṃ hadaye katvāna rucire piyadassane karassu tassa piyaṃ. Ānubhāvoyeva hissa rūpanti vadati. Esa nayo sabbattha. Api ca mahāyasoti mahāparivāro. Mahaddhanoti mahābhogo. Mahabbaloti mahāthāmo. Mahāraṭṭhoti vipularaṭṭho. Mahārājāti sakalajambudīpe aggarājā. Sīhassaroti sīhasaddasamānasaddo. Vaggussaroti līlāyuttassaro. Bindussaroti sampiṇḍitaghanassaro. Mañjussaroti sundarassaro. Madhussaroti madhurayuttassaro. Satasippoti paresaṃ santike asikkhitvā attano baleneva nipphannaanekasatasippo. Khattiyoti okkākapaveṇiyaṃ jāto asambhinnakhattiyo. Kusarājāti sakkadattiyakusatiṇasamānanāmo rājā. Evarūpo hi añño rājā nāma natthīti jānitvā etassa piyaṃ karohīti khujjā ettakāhi gāthāhi tassa guṇaṃ kathesi.
帕跋瓦提听了她的话,就吓唬驼背女说:“驼背女!你太嚣张了,我要是伸手够得着你,就让你知道知道你有丈夫是什么滋味!”驼背女也大声吓唬她:“我为了保护你,才没把你父亲库萨王已经来了的事禀报国王。算了,今天我就去禀报国王!”帕跋瓦提又赶紧安抚驼背女说:“千万别让什么人听见!”菩萨也见不到她,七个月来饮食粗劣、睡卧不安,疲惫不堪,心里想:“我留在这里有什么意思?住了七个月,连见她一面都办不到。她实在太苛刻、太蛮横了,我还是回去看望父母吧。”就在那时,帝释天以神通观察,知道了他心生厌倦,便想:“国王七个月都见不到帕跋瓦提,我来给他制造一个能见到她的机会。”于是帝释天派使者去见末地国国王,又分别向七位国王派出使者,对每一位国王各送去一份消息说:“帕跋瓦提抛弃库萨王回来了,请你们前来娶走帕跋瓦提。”那些国王各自率领大批随从前往,到达那座城市后,彼此都不知道对方为什么而来。他们互相问:“你为什么来?你为什么来?”弄清事情原委后,都愤怒地说:“听说他要把一个女儿许给七个人?你们看看他这行径,这是在耍我们!把她抢过来!”于是各自送去消息说:“要么把帕跋瓦提给我们所有人,要么就开战!”随后把城市团团围住。末地国王听到消息,又惊又怕,召集大臣问道:“我们该怎么办?”大臣们对他说:“大王啊,七位国王都是为了帕跋瓦提而来的。他们说:‘如果不交出来,我们就攻破城墙,冲进城去,杀个精光,把她抢走。’眼看城墙就要被攻破了,到那时候我们就把帕跋瓦提送给他们吧。”说完,便诵出下面这个偈颂:巴利
Pabhāvatī tassā vacanaṃ sutvā ‘‘khujje ativiya gajjasi, hatthena pāpuṇantī sasāmikabhāvaṃ te jānāpessāmī’’ti khujjaṃ tajjesi. Sāpi taṃ ‘‘ahaṃ taṃ rakkhamānā pituno te kusarājassa āgatabhāvaṃ nārocesiṃ, hotu, ajja rañño ārocessāmī’’ti mahantena saddena bhāyāpesi. Sāpi ‘‘kocideva suṇeyyā’’ti khujjaṃ saññāpesi. Bodhisattopi taṃ passituṃ alabhanto satta māse dubbhojanena dukkhaseyyāya kilamanto cintesi – ‘‘ko me etāya attho, satta māse vasanto etaṃ passitumpi na labhāmi, ativiya kakkhaḷā sāhasikā, gantvā mātāpitaro passissāmī’’ti. Tasmiṃ khaṇe sakko āvajjento tassa ukkaṇṭhitabhāvaṃ ñatvā ‘‘rājā satta māse pabhāvatiṃ daṭṭhumpi na labhi, labhanākāramassa karissāmī’’ti maddarañño dūte katvā sattannaṃ rājūnaṃ dūtaṃ pāhento ‘‘pabhāvatī, kusarājaṃ chaḍḍetvā āgatā, āgacchantu pabhāvatiṃ gaṇhantū’’ti ekekassa visuṃ visuṃ sāsanaṃ pahiṇi. Te mahāparivārena gantvā nagaraṃ patvā aññamaññassa āgatakāraṇaṃ na jānanti. Te ‘‘tvaṃ kasmā āgato, tvaṃ kasmā āgatosī’’ti pucchitvā tamatthaṃ ñatvā kujjhitvā ‘‘ekaṃ kira dhītaraṃ sattannaṃ dassati, passathassa anācāraṃ, uppaṇḍeti no, gaṇhatha na’’nti ‘‘sabbesampi amhākaṃ pabhāvatiṃ detu yuddhaṃ vā’’ti sāsanāni pahiṇitvā nagaraṃ parivārayiṃsu. Maddarājā sāsanaṃ sutvā bhītatasito amacce āmantetvā ‘‘kiṃ karomā’’ti pucchi. Atha naṃ amaccā ‘‘deva , sattapi rājāno pabhāvatiṃ nissāya āgatā, ‘sace na dassati, pākāraṃ bhinditvā nagaraṃ pavisitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā taṃ gaṇhissāmā’ti vadanti, pākāre abhinneyeva tesaṃ pabhāvatiṃ pesessāmā’’ti vatvā gāthamāhaṃsu –
这些龙象披挂整齐,全都张着嘴站在那里。
趁这些大象还没把城墙踏平,把它带出来,这才能显出他的威力。巴利
‘‘Ete nāgā upatthaddhā, sabbe tiṭṭhanti vammitā; Purā maddanti pākāraṃ, ānentetaṃ pabhāvati’’nti.
其中,“upatthaddhā”就是过于强硬、傲慢。“叫他们把帕跋瓦交出来”,他们就这样传达了命令。因此,只要这些大象还没有摧毁城墙,就把帕跋瓦交给他们,大王。巴利
Tattha upatthaddhāti atithaddhā dappitā. Ānentetaṃ pabhāvatinti ānentu etaṃ pabhāvatinti sāsanāni pahiṇiṃsu. Tasmā yāva ete nāgā pākāraṃ na maddanti, tāva nesaṃ pabhāvatiṃ pesehi, mahārājāti.
国王听完后说:“如果我把帕跋瓦提只送给其中一个人,剩下的人就会打仗,没法只给一个人。这些人从整个赡部洲来,连众王之首‘丑面’都抛弃了才来到这里,就让他们得到前来的报应吧。我要把他杀了,切成七块,分别送给七位刹帝利。”他一边这样说,一边紧接着说出下面的偈颂:巴利
Taṃ sutvā rājā ‘‘sacāhaṃ ekassa pabhāvatiṃ pesessāmi, sesā yuddhaṃ karissanti, na sakkā ekassa dātuṃ, sakalajambudīpe aggarājānaṃ ‘virūpo’ti chaḍḍetvā āgatā āgamanassa phalaṃ labhatu, vadhitvāna naṃ satta khaṇḍāni katvā sattannaṃ khattiyānaṃ pesessāmī’’ti vadanto anantaraṃ gāthamāha –
我把这帕芭瓦蒂弄成七个洞穴。
我要把它分给那些来这里杀我的刹帝利们。巴利
‘‘Satta bile karitvāna, ahametaṃ pabhāvatiṃ; Khattiyānaṃ padassāmi, ye maṃ hantuṃ idhāgatā’’ti.
她这番话传遍了整座王宫。侍女们跑去告诉帕跋瓦提:“听说国王要把你切成七块,分送给七位国王。”她害怕死亡,惊恐地从座位上站起来,在姐妹们的围绕下,走进了母亲的寝宫。导师为了说明这件事,说道:巴利
Tassa sā kathā sakalanivesane pākaṭā ahosi. Paricārikā gantvā ‘‘rājā kira taṃ satta khaṇḍāni katvā sattannaṃ rājūnaṃ pesessatī’’ti pabhāvatiyā ārocesuṃ. Sā maraṇabhayabhītā āsanā vuṭṭhāya bhaginīhi parivutā mātu sirigabbhaṃ agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
公主起了身,她皮肤微黑,穿着丝绸衣服;
双眼满是泪水,被一群女仆簇拥在前。巴利
‘‘Avuṭṭhahi rājaputtī, sāmā koseyyavāsinī; Assupuṇṇehi nettehi, dāsīgaṇapurakkhatā’’ti.
在这里,“sāmā”是指金色。“koseyyavāsinī”是指穿着镶金丝衣。巴利
Tattha sāmāti suvaṇṇavaṇṇā. Koseyyavāsinīti suvaṇṇakhacitakoseyyanivasanā.
她走到母亲跟前,向母亲行礼后,一边悲泣一边说:巴利
Sā mātu santikaṃ gantvā mātaraṃ vanditvā paridevamānā āha –
这张脸想必曾被污垢玷污,也曾在镜中被反复端详牙齿和胡须;
那位有着美丽眼睛、清净无瑕的人,已无尘垢、无垢秽,将被刹帝利们抛弃在林中。巴利
‘‘Taṃ nūna kakkūpanisevitaṃ mukhaṃ, ādāsadantātharupaccavekkhitaṃ; Subhaṃ sunettaṃ virajaṃ anaṅgaṇaṃ, chuddhaṃ vane ṭhassati khattiyehi.
我这头乌黑卷曲、柔软又涂了檀香膏的头发——
在杂乱的尸林中间,秃鹫会用爪子把他拖来拖去。巴利
‘‘Te nūna me asite vellitagge, kese mudū candanasāralitte; Samākule sīvathikāya majjhe, pādehi gijjhā parikaḍḍhissanti.
我这双指甲红褐、汗毛细滑的手臂,柔软又涂着栴檀香膏,
被刹帝利们砍断后扔在树林里,乌鸦叼起它,想飞到哪儿就飞到哪儿。巴利
‘‘Tā nūna me tambanakhā sulomā, bāhā mudū candanasāralittā; Chinnā vane ujjhitā khattiyehi, gayha dhaṅko gacchati yenakāmaṃ.
那些确实像棕榈果一样下垂,涂抹着迦尸檀香。
豺狼就像年幼的亲生儿子依恋母亲一样,紧紧挂在我的乳房上。巴利
‘‘Te nūna tālūpanibhe alambe, nisevite kāsikacandanena; Thanesu me lambissati siṅgālo, mātūva putto taruṇo tanūjo.
那个臀部确实宽阔,被精心捶打得圆润饱满,有金腰带时常装饰着。
被刹帝利们在林中砍断、丢弃,豺狼群会把它拖来拖去。巴利
‘‘Taṃ nūna soṇiṃ puthulaṃ sukoṭṭitaṃ, nisevitaṃ kañcanamekhalāhi; Chinnaṃ vane khattiyehī avatthaṃ, siṅgālasaṅghā parikaḍḍhissanti.
狗、乌鸦和豺,以及其他所有长着獠牙的众生;
它们吃了帕跋瓦提之后,确实就不会老了。巴利
‘‘Soṇā dhaṅkā siṅgālā ca, ye caññe santi dāṭhino; Ajarā nūna hessanti, bhakkhayitvā pabhāvatiṃ.
如果那些远行的刹帝利把我的肉拿走了,
母亲啊,讨来骨头之后,就在路边把它烧了吧。巴利
‘‘Sace maṃsāni hariṃsu, khattiyā dūragāmino; Aṭṭhīni amma yācitvā, anupathe dahātha naṃ.
妈妈啊,把田地整理好之后,就在这里种下翅子树吧。
当冬季的寒气消退、树木开花的时候,
母亲啊,愿你们记得我,我就是这样容貌的帕跋瓦提。巴利
‘‘Khettāni amma kāretvā, kaṇikārettha ropaya; Yadā te pupphitā assu, hemantānaṃ himaccaye; Sareyyātha mamaṃ amma, evaṃvaṇṇā pabhāvatī’’ti.
在那里,被这五种污垢沾染:芥子渣、盐垢、泥垢、芝麻渣、姜黄垢和脸上的粉垢。被象牙柄镜子照过:就是在象牙做的镜柄上的镜子里照,在那里看过之后打扮。清净:就是面容清净。无尘:就是离了尘垢,没有污秽。无可指责:就是远离了疖子、疮疱等过失。被丢弃:她悲叹道,母亲啊,我这样的脸,如今肯定要被刹帝利们丢弃,留在森林荒野里了。乌黑的:就是黑色的。卷曲高耸的:就是顶端高耸。在尸陀林中:就是在坟场里。会被拖拽:我这样的头发,那些吃人肉的秃鹫用脚爪拍打之后,想必会拖拽。乌鸦抓住后随心而去:母亲啊,我这样的手臂,乌鸦想必会抓住,撕扯着吃,然后随心所欲地飞走。巴利
Tattha kakkūpanisevitantila kakkūpanisevitanti sāsapakakkaloṇakakkamattikakakkatilakakkahaliddikakkamukhacuṇṇakehi imehi pañcahi kakkehi upanisevitaṃ. Ādāsadantātharupaccavekkhitanti dantamayatharumhi ādāse paccavekkhitaṃ tattha oloketvā maṇḍitaṃ. Subhanti subhamukhaṃ. Virajanti vigatarajaṃ nimmalaṃ. Anaṅgaṇanti gaṇḍapiḷakādidosarahitaṃ. Chuddhanti amma evarūpaṃ mama mukhaṃ addhā idāni khattiyehi chaḍḍitaṃ vane araññe ṭhassatīti paridevati. Asiteti kāḷake. Vellitaggeti unnatagge. Sīvathikāyāti susānamhi. Parikaḍḍhissantīti evarūpe mama kese manussamaṃsakhādakā gijjhā pādehi paharitvā nūna parikaḍḍhissanti. Gayha dhaṅko gacchati yenakāmanti amma mama evarūpaṃ bāhaṃ nūna dhaṅko gahetvā luñjitvā khādanto yenakāmaṃ gacchissati.
母亲啊,那些乳房像金色的棕榈果一样。敷了迦尸栴檀,就是涂了细滑的栴檀。在我的胸膛上——母亲啊,我倒卧在坟场时,它们看到我这样的乳房,就会用嘴去咬;那些狐狸想必会吊在我的乳房上,就像年幼的儿子依偎在年轻母亲的怀里一样。臀部,就是腰部。被牛踵骨打得肿胀不堪,就是被牛踝骨击打后肿得很大。被丢弃,就是被扔掉了。吞食之后——母亲啊,这些生灵吃了我这么多肉之后,想必就会变得不老。巴利
Tālūpanibheti suvaṇṇatālaphalasadise. Kāsikacandanenāti sukhumacandanena nisevite. Thanesu meti amma mama susāne patitāya evarūpe thane disvā mukhena ḍaṃsitvā tesu me thanesu attano tanujo mātu taruṇaputto viya nūna siṅgālo lambissati. Soṇinti kaṭiṃ. Sukoṭṭitanti gohanukena paharitvā suvaḍḍhitaṃ. Avatthanti chaḍḍitaṃ. Bhakkhayitvāti amma ete ettakā nūna mama maṃsaṃ khāditvā ajarā bhavissanti.
如果那些刹帝利对我心生贪恋,把我的肉带走了,母亲啊,那你们就去讨回我的骨头,沿着路把它火化,也就是在胫道和大路之间火化,她这样说。田地:母亲啊,在我被火化的地方,建起花鬘等供养物,在这些田地里种上翅子树。严冬过后:就是寒季过去以后,在帕古纳月。你们要忆念:把那些花装满金匣,放在膝上时,你们要这样忆念——我的女儿帕跋瓦提的容貌就是这样。巴利
Sace maṃsāni hariṃsūti amma sace te khattiyā mayiṃ paṭibaddhacittā mama maṃsāni hareyyuṃ, atha tumhe aṭṭhīni yācitvā anupathe dahāthanaṃ, jaṅghamaggamahāmaggānaṃ antare daheyyāthāti vadati. Khettānīti amma mama jhāpitaṭṭhāne mālādivatthūni kāretvā ettha etesu khettesu kaṇikārarukkhe ropaya. Himaccayeti himapātātikkame phagguṇamāse. Sareyyāthāti tesaṃ pupphānaṃ suvaṇṇacaṅkoṭakaṃ pūretvā ūrūsu ṭhapetvā mama dhītā pabhāvatī evaṃvaṇṇāti sareyyātha.
她就这样被死亡的恐惧吓坏了,在母亲身边哭喊。末地国王也下令:“拿上斧头和砧板,叫刽子手到这里来!”他要来的消息传遍了整座王宫。帕跋瓦提的母亲听说他到了,就从座位上站起来,满心悲伤,走到国王面前。导师为了说明这件事,说道:巴利
Iti sā maraṇabhayatajjitā mātu santike vilapi. Maddarājāpi ‘‘pharasuñca gaṇḍikañca gahetvā coraghātako idheva āgacchatū’’ti āṇāpesi. Tassa āgamanaṃ sakalarājagehe pākaṭaṃ ahosi. Athassa āgatabhāvaṃ sutvā pabhāvatiyā mātā uṭṭhāyāsanā sokasamappitā rañño santikaṃ agamāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
她的母亲,那位容貌如天女般的刹帝利女子,站了起来。
看见剑和砧板,就在末地王的内宫里。巴利
‘‘Tassā mātā udaṭṭhāsi, khattiyā devavaṇṇinī; Disvā asiñca sūnañca, rañño maddassantepure’’ti.
这里,“起立”是说她从座位上站起来,走到国王面前站定。“看见了剑与砧”是说她在内宫装饰华丽的大厅里,看到放在国王面前的斧头和砧板,于是悲泣着说出这首偈颂——巴利
Tattha udaṭṭhāsīti āsanā uṭṭhāya rañño santikaṃ gantvā aṭṭhāsi. Disvā asiñca sūnañcāti antepuramhi alaṅkatamahātale rañño purato nikkhittaṃ pharasuñca gaṇḍikañca disvā vilapantī gāthamāha –
必定就是用这把剑,杀了那位腰身纤细的女子吧。
末陀啊,杀了女儿之后,你将把她给予刹帝利们。巴利
‘‘Iminā nūna asinā, susaññaṃ tanumajjhimaṃ; Dhītaraṃ madda hantvāna, khattiyānaṃ padassasī’’ti.
这里,“用剑”是针对斧头说的。因为在这个地方,它就叫作“剑”。“善知的中细肢者”:指清清楚楚认出的、腰身纤细的人。巴利
Tattha asināti pharasuṃ sandhāyāha. So hi imasmiṃ ṭhāne asi nāma jāto. Susaññaṃ tanumajjhimanti suṭṭhu saññātaṃ tanumajjhimaṃ.
这时国王想劝服她,说道:“王后,你在说什么?你的女儿嫌弃整个赡部洲最尊贵的国王‘丑陋’,就把他抛弃了。她出门时留下的脚印还没消失,就已经额头顶着死亡回来了。现在,就让她靠自己的美貌去承受这样的果报吧。”她听了这话,就走到女儿身边,哭诉着说:巴利
Atha naṃ rājā saññāpento āha – ‘‘devi, kiṃ kathesi, tava dhītā sakalajambudīpe aggarājānaṃ ‘virūpo’ti chaḍḍetvā gatamagge padavalañje avinaṭṭheyeva maccuṃ nalāṭenādāya āgatā, idāni attano rūpaṃ nissāya īdisaṃ phalaṃ labhatū’’ti. Sā tassa vacanaṃ sutvā dhītu santikaṃ gantvā vilapantī āha –
你却不听我这个为你谋益的母亲的话,女儿啊。
如今你浑身涂满了血,正走向阎魔的审判。巴利
‘‘Na me akāsi vacanaṃ, atthakāmāya puttike; Sājja lohitasañchannā, gacchasi yamasādhanaṃ.
人就这样陷进去了,还会招来恶果。
如果有人确实不听从想利益他、能看清利害的人所说的话,巴利
‘‘Evamāpajjatī poso, pāpiyañca nigacchati; Yo ve hitānaṃ vacanaṃ, na karoti atthadassinaṃ.
如果你今天还记得那个容貌可爱的王子,
这位刹帝利王子出身于拘舍族,腰间佩戴着黄金和宝石做成的腰带。
你受到亲族们的恭敬供养,却不会走向阎魔的灭尽。巴利
‘‘Sace ca ajja dhāresi, kumāraṃ cārudassanaṃ; Kusena jātaṃ khattiyaṃ, suvaṇṇamaṇimekhalaṃ; Pūjitaṃ ñātisaṅghehi, na gacchasi yamakkhayaṃ.
在那里,鼓声响起,大象也发出鸣叫声;
贤善的女子啊,在刹帝利家族里,还有什么比这更快乐呢?巴利
‘‘Yatthassu bherī nadati, kuñjaro ca nikūjati; Khattiyānaṃ kule bhadde, kinnu sukhataraṃ tato.
马在门口嘶鸣,男孩在哭闹;
贤善的女子啊,在刹帝利家族里,还有什么比这更快乐的呢?巴利
‘‘Asso ca sisati dvāre, kumāro uparodati; Khattiyānaṃ kule bhadde, kinnu sukhataraṃ tato.
孔雀和苍鹭一起欢叫,杜鹃鸟婉转啼鸣;
贤女啊,生在刹帝利王族里,还有什么比这更快乐的呢?巴利
‘‘Mayūrakoñcābhirude, kokilābhinikūjite; Khattiyānaṃ kule bhadde, kinnu sukhataraṃ tato’’ti.
在那里,她称呼她为“女儿”。这里要表达的意思是:女儿啊,你在这里做什么?到你丈夫身边去吧,不要被容貌的骄傲冲昏了头。即使我这样恳求你,你也不听我的话。如今你浑身是血,走向阎魔的刑场,将要前往死王的宫殿。“更恶”是指由此招来更恶之事。“如果你今日能护养”:女儿啊,如果你不随顺心的冲动,依靠库萨王,护养一个与你容貌相当、相貌可爱的男孩,那么“阎魔之尽”:这样一来,你就不会去阎魔的住处了。因此,在刹帝利家族中,有这般荣盛,比起拘舍婆提王族那里充满各种鼓声、醉象吼声和鹿鸣声的地方,你究竟看到了什么更快乐的事,才来到这里?这就是含义。“嬉笑”就是笑。“男孩”是指受过良好训练的乾闼婆男孩。“供养”是指拿着种种乐器来作供养。“杜鹃齐鸣”是指在库萨王族中,仿佛有杜鹃鸟在回应傍晚和清晨的歌舞、音乐供养一般,处处鸣叫。巴利
Tattha puttiketi taṃ ālapati. Idaṃ vuttaṃ hoti – amma, idha kiṃ karissasi, sāmikassa santikaṃ gaccha, mā rūpamadena majjīti evaṃ yācantiyāpi me vacanaṃ na akāsi, sā tvaṃ ajja lohitasañchannā gacchasi yamasādhanaṃ, maccurājassa bhavanaṃ gamissasīti. Pāpiyañcāti ito pāpatarañca nigacchati. Sace ca ajja dhāresīti, amma, sace tvaṃ cittassa vasaṃ agantvā kusanarindaṃ paṭicca laddhaṃ attano rūpena sadisaṃ cārudassanaṃ kumāraṃ ajja dhārayissasi. Yamakkhayanti evaṃ sante yamanivesanaṃ na gaccheyyāsi. Tato yamhi khattiyakule ayaṃ vibhūti, tamhā nānābherisaddena ceva mattavāraṇakoñcanādena ca ninnāditā kusāvatīrājakulā kiṃ nu sukhataraṃ disvā idhāgatāsīti attho. Sisatīti hasati. Kumāroti susikkhito gandhabbakumāro. Uparodatīti nānātūriyāni gahetvā upahāraṃ karoti. Kokilābhinikūjiteti kusarājakule sāyaṃ pāto pavattanaccagītavāditūpahāraṃ paṭippharantī viya kokilehi abhinikūjite.
于是她也用这几首偈颂跟女儿交谈完,心里想:“要是今天库萨王在这里,就能赶走这七个国王,把我女儿从苦难中救出来带走。”想完便说了一首偈颂:巴利
Iti sāpi ettakāhi gāthāhi tāya saddhiṃ sallapitvā ‘‘sace ajja kusanarindo idha assa, ime satta rājāno palāpetvā mama dhītaraṃ dukkhā pamocetvā ādāya gaccheyyā’’ti cintetvā gāthamāha –
那个能降伏怨敌、摧毁他国的人,如今到底在哪里呢?
那位智慧完美的俱萨王,能让我们解脱苦。巴利
‘‘Kahaṃ nu kho sattumaddano, pararaṭṭhappamaddano; Kuso soḷārapaññāṇo, yo no dukkhā pamocaye’’ti.
其中,soḷārapaññāṇo 的意思就是智慧广大的人。巴利
Tattha soḷārapaññāṇoti uḷārapañño.
于是帕巴瓦提心想:“母亲一称赞库萨的功德,就张口结舌说不出话来。我要先告诉她,那人就在这儿做厨师的活儿住着。”想完便说了这首偈颂:巴利
Tato pabhāvatī ‘‘mama mātu kusassa vaṇṇaṃ bhaṇantiyā mukhaṃ nappahoti, ācikkhissāmi tāvassā tassa idheva āḷārikakammaṃ katvā vasanabhāva’’nti cintetvā gāthamāha –
就在这里,那个人能降伏怨敌,也能击破他方的国土;
这位具大智慧的拘萨王,将会杀掉他们所有人。巴利
‘‘Idheva so sattumaddano, pararaṭṭhappamaddano; Kuso soḷārapaññāṇo, yo te sabbe vadhissatī’’ti.
于是她的母亲心想:“她这是被死亡的恐惧吓到,在胡言乱语。”便说了这首偈颂:巴利
Athassā mātā ‘‘ayaṃ maraṇabhayabhītā vippalapatī’’ti cintetvā gāthamāha –
你是疯了吗,在胡言乱语?你这愚痴的瞎子,在胡说些什么?
如果俱萨真的来了,我们怎么会不知道他呢?巴利
‘‘Ummattikā nu bhaṇasi, andhabālā pabhāsasi; Kuso ce āgato assa, kiṃ na jānemu taṃ maya’’nti.
这里说的“愚痴之人”,是指那些糊涂、没有智慧的人。“我们怎么会不知道呢?”意思是:我们凭什么原因会不知道呢?因为如果他停在半路上,就会给我们送来信讯,他那高举旗帜的四支军队也会出现。可你只是因为害怕死亡才这么说的。巴利
Tattha andhabālāti sammūḷhā aññāṇā hutvā. Kiṃ na jānemūti kena kāraṇena taṃ na jāneyyāma. So hi antarāmagge ṭhitova amhākaṃ sāsanaṃ peseyya, samussitaddhajā caturaṅginīsenā paññāyetha, tvaṃ pana maraṇabhayena kathesīti.
她听了这话,心想:“我母亲不相信我,她不知道他来到这里住了七个月,我要让他看看。”于是抓住母亲的手,打开狮子窗,伸出手展示给母亲看,然后说了这首偈颂:巴利
Sā evaṃ vutte ‘‘na me mātā saddahati, tassa idhāgantvā satta māse vasanabhāvaṃ na jānāti, dassessāmi na’’nti cintetvā mātaraṃ hatthe gahetvā sīhapañjaraṃ vivaritvā hatthaṃ pasāretvā dassentī gāthamāha –
这个男子是个厨子,就在宫女们住的院落当中。
他把遮裆布紧紧系好,弯着腰在洗水缸。巴利
‘‘Eso āḷāriko poso, kumārīpuramantare; Daḷhaṃ katvāna saṃvelliṃ, kumbhiṃ dhovati oṇato’’ti.
在那里,所谓“童女城深处”,意思是:你站在窗户边,往你那些女儿——也就是那些童女住的地方——里面看。“系紧遮裆布”,意思是:把遮裆布绑好,洗水缸。巴利
Tattha kumārīpuramantareti vātapāne ṭhitā tava dhītānaṃ kumārīnaṃ vasanaṭṭhānantare naṃ olokehi. Saṃvellinti kacchaṃ bandhitvā kumbhiṃ dhovati.
据说,他当时心想:“今天我的心愿就要实现了。帕跋瓦提一定是被死亡的恐惧吓住了,才会说出我已经来了。我要把器皿洗干净,收拾好。”于是他打来水,开始清洗器皿。这时,母亲责骂着她,说了一首偈颂:巴利
So kira tadā ‘‘ajja me manoratho matthakaṃ pāpuṇissati, addhā maraṇabhayatajjitā, pabhāvatī, mama āgatabhāvaṃ kathessati, bhājanāni dhovitvā paṭisāmessāmī’’ti udakaṃ āharitvā bhājanāni dhovituṃ ārabhi. Atha naṃ mātā paribhāsantī gāthamāha –
你是个编辫子的旃陀罗女,你败坏了家族的香气。
你生在末地王族,怎么会把一个奴隶当成情郎呢?巴利
‘‘Veṇī tvamasi caṇḍālī, adūsi kulagandhinī; Kathaṃ maddakule jātā, dāsaṃ kayirāsi kāmuka’’nti.
在这里,veṇī指的是女木匠。Adūsi kulagandhinī是说:或者说你是败坏家族的人。Kāmuka是说:你生在这样家族里,怎么能把自己的丈夫变成奴仆呢?巴利
Tattha veṇīti tacchikā. Adūsi kulagandhinīti udāhu tvaṃ kuladūsikā. Kāmukanti kathaṃ nāma tvaṃ evarūpe kule jātā attano sāmikaṃ dāsaṃ kareyyāsīti.
于是帕跋瓦提心想:“我母亲大概不知道,我是因为依靠他才这样住下来的吧。”接着说了另一首偈颂:巴利
Tato pabhāvatī ‘‘mama mātā imassa maṃ nissāya evaṃ vasanabhāvaṃ na jānāti maññe’’ti cintetvā itaraṃ gāthamāha –
我不是编辫子的,也不是旃陀罗女,更不是败坏家门名声的女人;
尊者,难道你把甘蔗王的儿子当成奴仆了吗?巴利
‘‘Namhi veṇī na caṇḍālī, na camhi kulagandhinī; Okkākaputto bhaddante, tvaṃ nu dāsoti maññasī’’ti.
在那里,所谓“甘蔗王之子”:母亲啊,这位就是甘蔗王之子,你却把他当成奴仆。我为什么要叫他奴仆呢?巴利
Tattha okkākaputtoti, amma, esa okkākaputto, tvaṃ pana ‘‘dāso’’ti maññasi, kasmā naṃ ahaṃ ‘‘dāso’’ti kathessāmīti.
这时,她称赞他的名声,说道:巴利
Idānissa yasaṃ vaṇṇentī āha –
如果有人总是供养两万个婆罗门饭食;
甘蔗王的后裔啊,尊者,你难道以为自己是奴仆吗?巴利
‘‘Yo brāhmaṇasahassāni, sadā bhojeti vīsatiṃ; Okkākaputto bhaddante, tvaṃ nu dāsoti maññasi.
他们总是为他驾驭两万头大象。
甘蔗王之子啊,尊者,你难道以为自己是奴仆吗?巴利
Yassa nāgasahassāni, sadā yojenti vīsatiṃ; Okkākaputto bhaddante, tvaṃ nu dāsoti maññasi.
有人拥有两千匹马,还总是驾驭二十匹;
甘蔗王的后裔啊,尊者,你难道认为自己是奴仆吗?巴利
‘‘Yassa assasahassāni, sadā yojenti vīsatiṃ; Okkākaputto bhaddante, tvaṃ nu dāsoti maññasi.
其人之两万辆车常被套驾;
甘蔗王的后裔啊,尊者,你难道认为自己是奴仆吗?
有人总是为他套上两万头公牛;
甘蔗王的后代啊,尊者,你难道认为自己是奴仆吗?巴利
‘‘Yassa rathasahassāni, sadā yojenti vīsatiṃ; Okkākaputto bhaddante, tvaṃ nu dāsoti maññasi; Yassa usabhasahassāni, sadā yojenti vīsatiṃ; Okkākaputto bhaddante, tvaṃ nu dāsoti maññasi.
有人拥有两千头母牛,却始终只挤二十头的奶;
甘蔗王的后裔啊,尊者,你难道认为自己是奴仆吗?巴利
‘‘Yassa dhenusahassāni, sadā duhanti vīsatiṃ; Okkākaputto bhaddante, tvaṃ nu dāsoti maññasī’’ti.
就这样,她以那五首偈颂赞颂了这位大士的声名。接着,他的母亲心想:“这人说话毫无畏惧,怎么会说没有根据的话?这事一定是真的。”于是她生起信心,来到国王面前,把这件事禀报了。国王急忙赶到波罗跋提公主那里,问道:“妈妈,库萨王真的来这里了吗?”“是的,孩子,到今天已经过了七个月,你那个女儿一直让他做厨房里的粗活。”国王不肯相信,就去问那个驼背女,如实了解经过后,便责备自己的女儿,说出下面这首偈颂——巴利
Evaṃ tāya pañcahi gāthāhi mahāsattassa yaso vaṇṇito. Athassā mātā ‘‘ayaṃ asambhitā kathaṃ katheti, addhā evameta’’nti saddahitvā rañño santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesi. So vegena pabhāvatiyā santikaṃ gantvā ‘‘saccaṃ kira, amma, kusarājā idhāgato’’ti. ‘‘Āma tāta, ajjassa satta māsā atikkantā tava dhītānaṃ āḷārikattaṃ karontassā’’ti. So tassā asaddahanto khujjaṃ pucchitvā yathābhūtaṃ sutvā dhītaraṃ garahanto gāthamāha –
愚人,你确实对那位有大威力的刹帝利做了恶事。
你把龙称为青蛙的模样,却没有把他带来让我见识。巴利
‘‘Taggha te dukkaṭaṃ bāle, yaṃ khattiyaṃ mahabbalaṃ; Nāgaṃ maṇḍūkavaṇṇena, na taṃ akkhāsidhāgata’’nti.
其中,“tagghā”就是“确实”的意思。巴利
Tattha tagghāti ekaṃseneva.
他责备了女儿之后,急忙赶到那人跟前,先寒暄应酬一番,然后举起合掌,表明自己的过失,说了下面这首偈颂:巴利
So dhītaraṃ garahitvā vegena tassa santikaṃ gantvā katapaṭisanthāro añjaliṃ paggayha attano accayaṃ dassento gāthamāha –
大王,我们冒犯了您,车中之雄啊,请您宽恕我们吧。
我们在这里没能认出您,因为您是以我们不认识的装扮来的。巴利
‘‘Aparādhaṃ mahārāja, tvaṃ no khama rathesabha; Yaṃ taṃ aññātavesena, nāññāsimhā idhāgata’’nti.
他听了这话,心想:“我要是说粗恶的话,他的心当场就会碎裂,我不会安抚他。”于是他仍然站在隔板后面,说出了后面那首偈颂:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto ‘‘sacāhaṃ pharusaṃ vakkhāmi, idhevassa hadayaṃ phalissati, assāsessāmi na’’nti cintetvā bhājanantare ṭhitova itaraṃ gāthamāha –
像我这样的人不适合当侍者,而愿意当厨子;
请您对我放心就好,天神啊,您并没有任何恶行。巴利
‘‘Mādisassa na taṃ channaṃ, yohaṃ āḷāriko bhave; Tvaññeva me pasīdassu, natthi te deva dukkaṭa’’nti.
国王从他那里得到接待后,登上宫殿,派人把帕芭瓦蒂叫来,为了让她去请求宽恕,说了这样一首偈颂:巴利
Rājā tassa santikā paṭisanthāraṃ labhitvā pāsādaṃ abhiruhitvā pabhāvatiṃ pakkosāpetvā khamāpanatthāya pesetuṃ gāthamāha –
去吧,你这愚痴的女人,去恳求有大威力的库沙王宽恕吧;
如果库沙王被恳求后宽恕了,他就会饶你一命。巴利
‘‘Gaccha bāle khamāpehi, kusarājaṃ mahabbalaṃ; Khamāpito kuso rājā, so te dassati jīvita’’nti.
她听完父亲的话,在姐妹和侍女们的簇拥下来到他身边。他仍旧一副苦役的模样站在那里,知道她来到自己跟前,心想:“今天我要打掉帕跋瓦提的傲气,让她趴在我脚下的泥浆里。”于是把带来的水全倒掉,把那块地踩得像打谷场一样,弄成了一片烂泥。她走到他跟前,扑倒在他脚下,趴在泥浆上,向他求饶。导师为了说明这件事,说道:巴利
Sā pitu vacanaṃ sutvā bhaginīhi ceva paricārikāhi ca parivutā tassa santikaṃ agamāsi. Sopi kammakāravesena ṭhitova tassā attano santikaṃ āgamanaṃ ñatvā ‘‘ajja pabhāvatiyā mānaṃ bhinditvā pādamūle naṃ kalale nipajjāpessāmī’’ti sabbaṃ attanā ābhataṃ udakaṃ chaḍḍetvā khalamaṇḍalamattaṃ ṭhānaṃ madditvā ekakalalaṃ akāsi. Sā tassa santikaṃ gantvā tassa pādesu nipatitvā kalalapiṭṭhe nipannā taṃ khamāpesi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
听了父亲的话后,天女般的帕跋瓦提出现在眼前;
她用头顶礼,抓住大力库沙王的双脚。巴利
‘‘Pitussa vacanaṃ sutvā, devavaṇṇī pabhāvatī; Sirasā aggahī pāde, kusarājaṃ mahabbala’’nti.
在这里,“以头”的意思是:以头顶礼之后,抓住了库沙王的双脚。巴利
Tattha sirasāti sirasā nipatitvā kusarājānaṃ pāde aggahesīti.
她抓住他之后,而且为了宽恕他,说了三首偈颂:巴利
Gahetvā ca pana naṃ khamāpentī tisso gāthāyo abhāsi –
那些夜晚已经过去了,那些夜晚没有您,天啊。
我以头顶礼您的双足,车中之雄啊,请别对我发怒。巴利
‘‘Yāmā ratyo atikkantā, tāmā deva tayā vinā; Vande te sirasā pāde, mā me kujjha rathesabha.
大王,这一切我都承认,请您听我说;
我也不会再做出任何让你不喜欢的事。巴利
‘‘Sabbaṃ te paṭijānāmi, mahārāja suṇohi me; Na cāpi appiyaṃ tuyhaṃ, kareyyāmi ahaṃ puna.
如果我这样恳求你,你还是不肯听我的话;
现在父亲会杀了我,把我交给刹帝利们看。巴利
‘‘Evaṃ ce yācamānāya, vacanaṃ me na kāhasi; Idāni maṃ tāto hantvā, khattiyānaṃ padassatī’’ti.
在这里,“夜”就是指夜晚。“那些”是指所有这些没有你陪伴而过去的夜晚。“我全都承认”:大王,在这段时间里,我做的全是对你不好的事,这些我全都承认。再听我说:从今以后,我不会再做让你不高兴的事。“如果是这样”:意思是,如果你面对这样苦苦哀求的我,却不肯听我的话。巴利
Tattha ratyoti rattiyo. Tāmāti tā imā sabbāpi tayā vinā atikkantā. Sabbaṃ te paṭijānāmīti, mahārāja, ettakaṃ kālaṃ mayā tava appiyameva kataṃ, idaṃ te ahaṃ sabbaṃ paṭijānāmi, aparampi suṇohi me, ito paṭṭhāyāhaṃ puna tuyhaṃ appiyaṃ na karissāmi. Evaṃ ceti sace evaṃ yācamānāya mama tvaṃ vacanaṃ na karissasīti.
国王听了这话,心想:“如果我说‘这件事你自己也会知道’,她的心恐怕会碎掉,我还是先安抚她吧。”于是说道:巴利
Taṃ sutvā rājā ‘‘sacāhaṃ ‘imaṃ tvañceva jānissasī’ti vakkhāmi, hadayamassā phalissati, assāsessāmi na’’nti cintetvā āha –
你这样恳求我,我怎么会不答应你的话呢?
我不再对你生气了,善良的女子,别害怕,帕跋瓦提。巴利
‘‘Evaṃ te yācamānāya, kiṃ na kāhāmi te vaco; Vikuddho tyasmi kalyāṇi, mā tvaṃ bhāyi pabhāvati.
王女啊,这一切我都承认,请听我说。
我也不会再做出任何让你不高兴的事。巴利
‘‘Sabbaṃ te paṭijānāmi, rājaputti suṇohi me; Na cāpi appiyaṃ tuyhaṃ, kareyyāmi ahaṃ puna.
你的欲望确实如此,细腰的美人,我有能力忍受痛苦。
杀死了许多摩陀罗王族,就是为了把你带走,帕跋瓦提。巴利
‘‘Tava kāmā hi sussoṇi, pahu dukkhaṃ titikkhisaṃ; Bahuṃ maddakulaṃ hantvā, nayituṃ taṃ pabhāvatī’’ti.
在这里,“我怎会不做”是说:我怎会不听从你的话?“我对你是无忿的”是说:我对你没有嗔怒、没有恼害。“这一切对你”是说:我现在向你完全承认这两件事——我无忿的状态,以及眼下这件令你不快的事。“为了你的爱欲”是说:因为你的爱欲,想要得到她。“我将忍受”是说:我甘愿承受。“杀败众多末地王族而带走”是说:我能杀死众多末地国的王族后,强行把她带走。巴利
Tattha kiṃ na kāhāmīti kiṃkāraṇā tava vacanaṃ na karissāmi. Vikuddho tyasmīti vikuddho nikkopo te asmiṃ. Sabbaṃ teti vikuddhabhāvañca idāni appiyakaraṇañca ubhayaṃ te idaṃ sabbameva paṭijānāmi. Tava kāmāti tava kāmena taṃ icchamāno. Titikkhisanti adhivāsemi. Bahuṃ maddakulaṃ hantvā nayituṃ tanti bahumaddarājakulaṃ hanitvā balakkārena taṃ netuṃ samatthoti.
这时,他看见自己的侍女如同帝释天王的侍女一般,就生起了刹帝利的傲气,心想:“我还活着,别人竟然就要带走我的妻子!”于是他像狮子一样在王宫广场上伸腰舒展,心想“让全城居民都知道我已到来”,咆哮、吼叫、发出威吓的嘶声,拍着双手说道:“现在我要活捉你!快给我把战车等准备好!”紧接着说出了下面的偈颂:巴利
Atha so sakkassa devarañño paricārikaṃ viya taṃ attano paricārikaṃ disvā khattiyamānaṃ uppādetvā ‘‘mayi kira dharamāneyeva mama bhariyaṃ aññe gahetvā gamissantī’’ti sīho viya rājaṅgaṇe vijambhamāno ‘‘sakalanagaravāsino me āgatabhāvaṃ jānantū’’ti vagganto nadanto seḷento apphoṭento ‘‘idāni te jīvaggāhaṃ gahessāmi, rathādayo me yojentū’’ti anantaraṃ gāthamāha –
且让人把马套到战车上吧,那些种种心性、已调御专注的马。
那时,你们就会看到我击溃敌人时的迅猛之势。巴利
‘‘Yojayantu rathe asse, nānācitte samāhite; Atha dakkhatha me vegaṃ, vidhamantassa sattavo’’ti.
在这里,“种种心”是指用种种装饰打扮得绚丽多彩。“被调御的”是针对马说的,意思是训练得极为娴熟、毫无瑕疵。至于“那时你们将看到我的速度”,意思是:到那时,你们就会看见我的勇猛。巴利
Tattha nānācitteti nānālaṅkāravicitte. Samāhiteti asse sandhāya vuttaṃ, susikkhite nibbisevaneti attho. Atha dakkhatha me veganti atha me parakkamaṃ passissathāti.
他对她说:“捉拿敌人是我的任务。你去洗个澡,打扮好,然后上宫殿去吧。”就这样把她打发走了。末地国王也为了服侍他,派了大臣过去。那些大臣就在他大厨房门口围上布幕,安排了理发师。他剃了胡子,洗了头,全身佩戴好各种装饰,被大臣等人簇拥着,说道:“我要上宫殿去了。”他环顾四方,拍了拍手臂。目光所到之处,都为之震动。他说:“现在,你们就会看到我的本事了!”为了说明这件事,导师紧接着说了一首偈颂——巴利
Sattūnaṃ gaṇhanaṃ nāma mayhaṃ bhāro, gaccha tvaṃ nhatvā alaṅkaritvā pāsādaṃ āruhāti taṃ uyyojesi. Maddarājāpissa parihārakaraṇatthaṃ amacce pahiṇi. Te tassa mahānasadvāreyeva sāṇiṃ parikkhipitvā kappake upaṭṭhapesuṃ. So katamassukammo sīsaṃnhāto sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito amaccādīhi parivuto ‘‘pāsādaṃ abhiruhissāmī’’ti disā viloketvā apphoṭesi. Olokitaolokitaṭṭhānaṃ vikampi. So ‘‘idāni me parakkamaṃ passissathā’’ti āha. Tamatthaṃ pakāsento satthā anantaraṃ gāthamāha –
他们也在那里,在摩达国王的内宫里注视着这一切。
像狮子一样伸懒腰,把双臂拍得啪啪响。巴利
‘‘Tañca tattha udikkhiṃsu, rañño maddassantepure; Vijambhamānaṃ sīhaṃva, phoṭentaṃ diguṇaṃ bhuja’’nti.
它的意思是:他在那里伸懒腰、拍打手臂时,王宫里的女人们打开窗户,看到了他。巴利
Tassattho – tañca tattha vijambhantaṃ apphoṭentaṃ rañño antepure vātapānāni vivaritvā itthiyo udikkhiṃsūti.
这时,末地国王给他送来一头调伏好的、披着庄严装饰的优良大象。他登上象背,上面撑着白伞,说道:“把光耀带来。”也让光耀坐在自己身后。然后,他在四部军队的簇拥下从东门出城,观察敌军之后,三遍发出狮子吼:“我是库沙王!想活命的人,就胸口贴地趴下!”接着便击溃了敌军。导师为了阐明这件事,说道:巴利
Athassa maddarājā kataāneñjakāraṇaṃ alaṅkatavaravāraṇaṃ pesesi. So samussitasetacchattaṃ hatthikkhandhaṃ āruyha ‘‘pabhāvatiṃ ānethā’’ti tampi pacchato nisīdāpetvā caturaṅginiyā senāya parivuto pācīnadvārena nikkhamitvā parasenaṃ oloketvā ‘‘ahaṃ kusarājā, jīvitatthikā urena nipajjantū’’ti tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā sattumaddanaṃ akāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
他登上象背,又让帕巴瓦蒂也坐上去;
库沙冲进战场,发出狮子吼。巴利
‘‘Hatthikkhandhañca āruyha, āropetvā pabhāvatiṃ; Saṅgāmaṃ otaritvāna, sīhanādaṃ nadī kuso.
听到那声音后,野兽们逃离狮子的吼声,
刹帝利们被库沙王的吼声吓得四散奔逃。巴利
‘‘Tassa taṃ nadato sutvā, sīhassevitare migā; Khattiyā vipalāyiṃsu, kusasaddabhayaṭṭitā.
骑象的、马兵、车兵和步兵,
被库沙之声的恐惧吓得互相残杀。巴利
‘‘Hatthārohā anīkaṭṭhā, rathikā pattikārakā; Aññamaññassa chindanti, kusasaddabhayaṭṭitā.
在那战场前线,他看见之后,心里满是欢喜;
众神之王帝释天把毗卢遮那宝珠送给了库沙王。巴利
‘‘Tasmiṃ saṅgāmasīsasmiṃ, passitvā haṭṭhamānaso; Kusassa rañño devindo, adā verocanaṃ maṇiṃ.
他刺穿了那场战斗,得到了毗卢遮那摩尼宝珠;
国王坐在象背上,进入了都城。巴利
‘‘So taṃ vijjhitvā saṅgāmaṃ, laddhā verocanaṃ maṇiṃ; Hatthikkhandhagato rājā, pāvekkhi nagaraṃ puraṃ.
活捉了七位刹帝利,把他们捆绑起来;
带到岳父面前,说:大王,这些是你的敌人。巴利
‘‘Jīvaggāhaṃ gahetvāna, bandhitvā satta khattiye; Sasurassūpanāmesi, ime te deva sattavo.
他们全都归顺了你,你的敌人已被摧毁。
你想怎么处置他们都行,放他们走,或者杀了他们。巴利
‘‘Sabbeva te vasaṃ gatā, amittā vihatā tava; Kāmaṃ karohi te tayā, muñca vā te hanassu vā’’ti.
在这里,“溃散”是指他们无法提起正念,心神颠倒混乱,于是崩溃了。“被库沙的声音和恐惧所逼恼”是指因为听到库沙王的声音而生起恐惧,被这恐惧所逼迫,心中愚昧迷乱。“互相砍杀”就是互相砍杀、互相践踏。也有“他们溃败了”这样的读法。于是,当菩萨仅仅凭着声音就让这场战斗瓦解的时候,在那战场上,帝释天看到这位大士的勇猛,心中欢喜,就把一个名叫毗卢遮那的宝堆送给了他。“城都”就是被称为城都的那座城。“捆绑”就是用他们自己的上衣把双手反绑在背后。“你可随意处置他们”就是你可以随自己的意愿、喜好去做,因为他们已经被你收作奴仆了。巴利
Tattha vipalāyiṃsūti satiṃ paccupaṭṭhāpetuṃ asakkontā vipallatthacittā bhijjiṃsu. Kusasaddabhayaṭṭitāti kusarañño saddaṃ nissāya jātena bhayena upaddutā mūḷhacittā. Aññamaññassa chindantīti aññamaññaṃ chindanti maddanti. ‘‘Bhindiṃsū’’tipi pāṭho. Tasminti evaṃ bodhisattassa saddasavaneneva saṅgāme bhinne tasmiṃ saṅgāmasīse taṃ mahāsattassa parakkamaṃ passitvā tuṭṭhahadayo sakko verocanaṃ nāma maṇikkhandhaṃ tassa adāsi. Nagaraṃ puranti nagarasaṅkhātaṃ puraṃ. Bandhitvāti tesaññeva uttari sāṭakena pacchābāhaṃ bandhitvā. Kāmaṃ karohi te tayāti tvaṃ attano kāmaṃ icchaṃ ruciṃ karohi, ete hi tayā dāsā katāyevāti.
这些确实是你的敌人,他们可不是我的敌人。
大王,您才是我们的主人,要放还是要杀您,都由您决定。巴利
‘‘Tuyheva sattavo ete, na hi te mayha sattavo; Tvaññeva no mahārāja, muñca vā te hanassu vā’’ti.
在这里,“您才是我们……”是指:大王,您才是我们的主宰。巴利
Tattha tvaññeva noti, mahārāja, tvaṃyeva amhākaṃ issaroti.
听到这话,大士心想:“杀掉这些人有什么用?别让他们白跑一趟。帕巴瓦蒂有七个最年轻的女儿,都是末地王的女儿,我把她们嫁给他们吧。”于是说了一首偈颂:巴利
Evaṃ vutte mahāsatto ‘‘kiṃ imehi māritehi, mā tesaṃ āgamanaṃ niratthakaṃ hotu, pabhāvatiyā kaniṭṭhā satta maddarājadhītaro atthi, tā nesaṃ dāpessāmī’’ti cintetvā gāthamāha –
这是你的七个女儿,个个容貌美丽,像天女一样。
把她们一个一个嫁给他们,让他们做你的女婿吧。巴利
‘‘Imā te dhītaro satta, devakaññūpamā subhā; Dadāhi nesaṃ ekekaṃ, hontu jāmātaro tavā’’ti.
于是国王对他说:巴利
Atha naṃ rājā āha –
你既是我们大家的主宰,也是她们的主宰。
大王,正是您为我们做主,您想给他们什么就赐予他们吧。巴利
‘‘Amhākañceva tāsañca, tvaṃ no sabbesamissaro; Tvaññeva no mahārāja, dehi nesaṃ yadicchasī’’ti.
大王,库萨王啊,关于“您是我们大家的主人”这句话,你怎么说?你才是这七位国王、我,以及所有这些女儿们,我们大家的主人。至于“随您所欲”,意思是:如果你愿意,或者你想把什么给谁,就把那个给他吧。巴利
Tattha tvaṃ no sabbesanti, mahārāja kusanarinda, kiṃ vadesi, tvaññeva etesañca sattannaṃ rājūnaṃ mamañca imāsañca sabbesaṃ no issaro. Yadicchasīti yadi icchasi, yassa vā yaṃ dātuṃ icchasi, tassa taṃ dehīti.
听完这话,他就把那些女儿全都打扮好,一个一个分别嫁给了每一位国王。导师为了说明这件事,说了五首偈颂:巴利
Evaṃ vutte so tā sabbāpi alaṅkārāpetvā ekekassa rañño ekekaṃ adāsi. Tamatthaṃ pakāsento satthā pañca gāthāyo abhāsi –
狮子音给了库沙每一个。
那时,那些刹帝利(国王)的女子,就是摩达王的女儿们。巴利
‘‘Ekamekassa ekekaṃ, adā sīhassaro kuso; Khattiyānaṃ tadā tesaṃ, rañño maddassa dhītaro.
他因这份所得而满心欢喜,在狮子吼中感到满足。
那时,七位刹帝利当即前往了自己的国土。巴利
‘‘Pīṇitā tena lābhena, tuṭṭhā sīhassare kuse; Sakaraṭṭhāni pāyiṃsu, khattiyā satta tāvade.
带着巴跋瓦蒂公主,还有那颗光辉的洁净摩尼宝珠;
具足大威势的拘萨王,来到了拘舍婆提。巴利
‘‘Pabhāvatiñca ādāya, maṇiṃ verocanaṃ subhaṃ; Kusāvatiṃ kuso rājā, agamāsi mahabbalo.
他们一起坐在同一辆车上,正进入拘舍婆提城时,
他们容貌身形一模一样,彼此分不出高下。巴利
‘‘Tyassu ekarathe yantā, pavisantā kusāvatiṃ; Samānā vaṇṇarūpena, nāññamaññātirocisuṃ.
母亲与儿子相聚,夫妻二人也在一起;
那时他们彼此和合,安居在这片丰饶的大地上。巴利
‘‘Mātā puttena saṃgacchi, ubhayo ca jayampatī; Samaggā te tadā āsuṃ, phītaṃ dharaṇimāvasu’’nti.
其中,“满足”就是安乐、感到满足。“他们去了”:他们被库萨王教导“如今你们应当不放逸”之后,就离开了。“他去了”:他住了几天后,向岳父辞行说“我们要回自己的国家了”,然后离去。“同乘一车的人”:两人同乘一车而行。“容貌色泽相同”:因为肤色和相貌都一样。“彼此不超越”:谁也没有胜过谁。据说,由于宝珠的威力,菩萨长得极为英俊,肤色如金,光彩照人;又说,他过去因为供养独觉佛饭食以及造佛像的果报,才有这样的大威光。“相会”:那时,他母亲听说菩萨回来了,就在城里让人击鼓宣告,带着许多礼物出城迎接,与他相会。他也和母亲一起右绕城池,举行了七天的节庆娱乐,然后登上装饰华美的楼台。那对夫妻也和合一致,从那时起直到命终,都和合喜乐地住在这片繁荣的大地上。巴利
Tattha pīṇitāti santappitā. Pāyiṃsūti idāni appamattā bhaveyyāthāti kusanarindena ovaditā agamaṃsu. Agamāsīti katipāhaṃ vasitvā ‘‘amhākaṃ raṭṭhaṃ gamissāmā’’ti sasuraṃ āpucchitvā gato. Ekarathe yantāti dvepi ekarathaṃ abhiruyha gacchantā. Samānā vaṇṇarūpenāti vaṇṇena ca rūpena ca samānā hutvā. Nāññamaññātirocisunti eko ekaṃ nātikkami. Maṇiratanānubhāvena kira mahāsatto abhirūpo ahosi suvaṇṇavaṇṇo sobhaggappatto, so kira pubbe paccekabuddhassa piṇḍapātanissandena buddhapaṭimākaraṇanissandena ca evaṃ tejavanto ahosi. Saṃgacchīti athassa mātā mahāsattassa āgamanaṃ sutvā nagare bheriṃ carāpetvā mahāsattassa bahuṃ paṇṇākāraṃ ādāya paccuggamanaṃ katvā samāgacchi. Sopi mātarā saddhiṃyeva nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā sattāhaṃ chaṇakīḷaṃ kīḷitvā alaṅkatapāsādatalaṃ abhiruhi. Tepi ubho jayampatikā samaggā ahesuṃ, tato paṭṭhāya yāvajīvaṃ samaggā sammodamānā phītaṃ dharaṇiṃ ajjhāvasiṃsūti.
导师讲完这段法,开示了四圣谛,然后把本生故事连接起来。在四圣谛开示结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。那时,父母是大王族,弟弟是阿难,驼背女是久寿多罗,帕跋瓦提是罗睺罗的母亲,在场大众是佛陀的弟子众,而库萨王就是我。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā mātāpitaro mahārājakulāni ahesuṃ, kaniṭṭho ānando, khujjā khujjuttarā, pabhāvatī rāhulamātā, parisā buddhaparisā, kusarājā pana ahameva ahosinti.
首那·难陀本生注释第二巴利
[532] 2. Soṇanandajātakavaṇṇanā
“你是天神还是乾闼婆”这句话,是导师住在祇园精舍时,因一位奉养母亲的比丘而说的。这件事和《沙马本生》(Jā. 2.22.296等)里的故事相似。当时导师说:“诸比丘,不要责备这位比丘。古代的智者即使能得到整个赡部洲的王位,也不去执取,而是一心奉养父母。”说完之后,导师便引出了过去世的故事。巴利
Devatā nusi gandhabboti idaṃ satthā jetavane viharanto mātuposakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu sāmajātake (jā. 2.22.296 ādayo) vatthusadisaṃ. Tadā pana satthā ‘‘mā, bhikkhave, imaṃ bhikkhuṃ ujjhāyittha, porāṇakapaṇḍitā sakalajambudīpe rajjaṃ labhamānāpi taṃ aggahetvā mātāpitaro posiṃsuyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈有一座名叫梵增长的城市。那里有一位名叫末那若的国王统治着国家。城中有一位拥有八十俱胝财富的大婆罗门家主,却没有儿子。他的婆罗门妻子被丈夫说“夫人,求个儿子吧”,于是她便祈求。那时,菩萨从梵天界命终,投生在她的胎中结生。孩子出生后,人们给他取名叫首那童子。在他刚会走路的时候,又有一位众生从梵天界命终,投生在同一位母亲的胎中结生。那孩子出生后,人们给他取名叫难陀童子。两人学通了吠陀,在一切技艺上都达到了精通。婆罗门看到他们已长大成人、容貌端严,便把妻子叫来,说:“夫人,我们用家室的束缚把首那童子绑住吧。”她答应说“好”,然后把这件事告诉了儿子。首那说:“母亲,不用了,我不需要居家生活。我会一辈子照顾你们,等你们去世后,我就进入雪山出家。”她把这话告诉了婆罗门。巴利
Atīte bārāṇasī brahmavaḍḍhanaṃ nāma nagaraṃ ahosi. Tattha manojo nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tattha aññataro asītikoṭivibhavo brāhmaṇamahāsālo aputtako ahosi. Tassa brāhmaṇī teneva ‘‘bhoti puttaṃ patthehī’’ti vuttā patthesi. Atha bodhisatto brahmalokā cavitvā tassā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhi, jātassa cassa ‘‘soṇakumāro’’ti nāmaṃ kariṃsu. Tassa padasā gamanakāle aññopi satto brahmalokā cavitvā tassāyeva kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi, tassa jātassa ‘‘nandakumāro’’ti nāmaṃ kariṃsu. Tesaṃ uggahitavedānaṃ sabbasippesu nipphattiṃ pattānaṃ vayappattānaṃ rūpasampadaṃ disvā brāhmaṇo brāhmaṇiṃ āmantetvā ‘‘bhoti puttaṃ soṇakumāraṃ gharabandhanena bandhissāmā’’ti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā puttassa tamatthaṃ ācikkhi . So ‘‘alaṃ, amma, mayhaṃ gharāvāsena, ahaṃ yāvajīvaṃ tumhe paṭijaggitvā tumhākaṃ accayena himavantaṃ pavisitvā pabbajissāmī’’ti āha. Sā brāhmaṇassa etamatthaṃ ārocesi.
他们再三劝说,还是没能让他回心转意,就把难陀童子叫来,说:“孩子,既然如此,你就来继承家业吧。”难陀回答:“我绝不会用头顶起兄长丢弃的东西。等你们去世后,我也要跟兄长一样出家。”他们听了这话,心想:“这两个孩子这么年轻就能舍弃欲乐,何况我们呢?我们干脆全都出家吧。”于是说:“孩子们,何必等我们去世后再出家?我们现在就全都出家。”他们禀告国王后,把全部财产都布施出去,释放了奴婢,又给亲属分发了应得的部分。随后,这四个人一起离开梵增长城,前往雪山地区,在一处被五色莲花覆盖的湖泊附近、一片令人愉悦的密林中,搭起草庵,出家住了下来。兄弟二人都照料父母。每天清晨,他们给父母送去齿木和洗脸水,打扫草庵和住处,备好饮用水和日用清水,再从森林里采来各种甘甜的水果给父母吃;用冷热适宜的水为父母沐浴,梳理他们的发髻,还为父母做洗脚等事。巴利
Te punappunaṃ kathentāpi tassa cittaṃ alabhitvā nandakumāraṃ āmantetvā ‘‘tāta, tena hi tvaṃ kuṭumbaṃ paṭipajjāhī’’ti vatvā ‘‘nāhaṃ bhātarā chaḍḍitakheḷaṃ sīsena ukkhipāmi, ahampi tumhākaṃ accayena bhātarāva saddhiṃ pabbajissāmī’’ti vutte tesaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ime dve evaṃ taruṇāva kāme pajahanti, kimaṅgaṃ pana mayaṃ, sabbeyeva pabbajissāmā’’ti cintetvā, ‘‘tātā , kiṃ vo amhākaṃ accayena pabbajjāya, idāneva sabbe mayaṃ pabbajissāmā’’ti rañño ārocetvā sabbaṃ dhanaṃ dānamukhe vissajjetvā dāsajanaṃ bhujissaṃ katvā ñātīnaṃ dātabbayuttakaṃ datvā cattāropi janā brahmavaḍḍhananagarā nikkhamitvā himavantapadese pañcapadumasañchannaṃ saraṃ nissāya ramaṇīye vanasaṇḍe assamaṃ māpetvā pabbajitvā tattha vasiṃsu. Ubhopi bhātaro mātāpitaro paṭijaggiṃsu, tesaṃ pātova dantakaṭṭhañca mukhadhovanañca datvā paṇṇasālañca pariveṇañca sammajjitvā pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhapetvā araññato madhuraphalāphalāni āharitvā mātāpitaro khādāpenti, uṇhena vā sītena vā vārinā nhāpenti, jaṭā sodhenti, pādaparikammādīni tesaṃ karonti.
日子就这样过去,难陀智者心想:“我要让父母先吃我带回来的果子。”于是他总是清早出门,从昨天或前天采过果子的地方随便摘一些,一大早就带回来给父母吃。父母吃完,漱了口,就受持布萨,成了持布萨的人。首那智者却跑到很远的地方,采回又甜又熟的好果子,送到父母面前。父母对他说:“孩子,一大早我们已经吃了你弟弟带回来的果子,也受了布萨,现在不需要了。”这样一来,他采回来的果子没人吃,全都烂掉了。第二天也是这样。就这样,他即使靠五神通跑到很远的地方去采果子,父母也不再吃了。巴利
Evaṃ addhāne gate nandapaṇḍito ‘‘mayā ābhataphalāphalāneva paṭhamaṃ mātāpitaro khādāpessāmī’’ti purato gantvā hiyyo ca parahiyyo ca gahitaṭṭhānato yāni vā tāni vā pātova āharitvā mātāpitaro khādāpesi. Te tāni khāditvā mukhaṃ vikkhāletvā uposathikā bhavanti. Soṇapaṇḍito pana dūraṃ gantvā madhuramadhurāni supakkasupakkāni āharitvā upanāmesi. Atha naṃ, ‘‘tāta, kaniṭṭhena te ābhatāni mayaṃ pātova khāditvā uposathikā jātā, na idāni no attho’’ti vadanti. Iti tassa phalāphalāni paribhogaṃ na labhanti vinassanti, punadivasesupi tathevāti . Evaṃ so pañcābhiññatāya dūraṃ gantvāpi āharati, te pana na khādanti.
这时,大士心想:“我的父母身体娇弱,难陀却总是拿些没熟或变质的果子给他们吃。这样下去,他们活不了多久,我得阻止他。”于是他把难陀叫来,说:“难陀,从今以后,你采了果子要等我回来,我们俩一起给父母吃。”难陀听了这话,却还是盼着自己能独得那份功德,没有听他的话。大士心想:“难陀不听我的话,做得不对。我要把他赶走,以后我一个人照顾父母。”于是他对难陀说:“难陀,你不听教导,不把智者的话当回事。我是兄长,父母是我的责任,我一个人来照顾他们。你不能留在这里了,到别处去吧。”说完,朝他弹了一下手指。巴利
Atha mahāsatto cintesi – ‘‘mātāpitaro me sukhumālā, nando ca yāni vā tāni vā apakkaduppakkāni phalāphalāni āharitvā khādāpeti, evaṃ sante ime na cīraṃ pavattissanti, vāressāmi na’’nti. Atha naṃ so āmantetvā ‘‘nanda, ito paṭṭhāya phalāphalaṃ āharitvā mamāgamanaṃ paṭimānehi, ubhopi ekatova khādāpessāmā’’ti āha. So evaṃ vuttepi attano puññaṃ paccāsīsanto na tassa vacanamakāsi. Mahāsatto ‘‘nando mama vacanaṃ akaronto ayuttaṃ karoti, palāpessāmi naṃ, tato ekakova mātāpitaro paṭijaggissāmī’’ti cintetvā ‘‘nanda, tvaṃ anovādako paṇḍitānaṃ vacanaṃ na karosi, ahaṃ jeṭṭho, mātāpitaro mameva bhāro, ahameva nesaṃ paṭijaggissāmi, tvaṃ idha vasituṃ na lacchasi, aññattha yāhī’’ti tassa accharaṃ pahari.
他被这样赶走后,没法再待在兄长身边,就向兄长行礼,然后去找父母,把这件事告诉他们。之后他回到自己的草庵,专注观察遍禅的所缘,就在当天修成了五神通和八等至。他心里想:“我可以从须弥山脚取来宝石沙,撒在兄长草庵的院子里,以此求得兄长原谅,但这样也不够体面。我可以从阿耨达池取来水,洒在兄长草庵的院子里,以此求得兄长原谅,这样也不够体面。如果我借助天众的力量,把四大天王和帝释天都请来,让他们帮我求得兄长原谅,这样也不够体面。我要把整个赡部洲的国王们都请来,以末那若那位国王为首,让他们替我说情。这样一来,我兄长的德行就会传遍整个赡部洲,像日月一样广为人知。”他立刻以神通前往梵增长城,落在国王宫殿门口,让人通报说:“有一位苦行者想见大王。”国王心想:“见一个出家人有什么用?他大概是来讨饭的。”就派人送饭去,他不接受;送米去,他不接受;送衣服去,他不接受;送槟榔去,他也不接受。于是国王派使者去问他:“你来这里是为了什么?”他回答使者说:“我是来侍奉大王的。”国王听了,派人回复说:“我的侍从已经够多了,让他自己去做苦行者的本分事吧。”他听了之后说:“我要凭我自己的力量,把整个赡部洲的王权夺来送给你们。”巴利
So tena palāpito tassa santike ṭhātuṃ asakkonto taṃ vanditvā mātāpitaro upasaṅkamitvā tamatthaṃ ārocetvā attano paṇṇasālaṃ pavisitvā kasiṇaṃ oloketvā taṃ divasameva pañca abhiññāyo aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā cintesi – ‘‘ahaṃ sīnerupādato ratanavālukā āharitvā mama bhātu paṇṇasālāya pariveṇe okiritvā bhātaraṃ khamāpetuṃ pahomi, evampi na sobhissati, anotattato udakaṃ āharitvā mama bhātu paṇṇasālāya pariveṇe osiñcitvā bhātaraṃ khamāpetuṃ pahomi, evampi na sobhissati, sace me bhātaraṃ devatānaṃ vasena khamāpeyyaṃ, cattāro ca mahārājāno sakkañca ānetvā bhātaraṃ khamāpetuṃ pahomi, evampi na sobhissati , sakalajambudīpe manojaṃ aggarājānaṃ ādiṃ katvā rājāno ānetvā khamāpessāmi, evaṃ sante mama bhātu guṇo sakalajambudīpe avattharitvā gamissati, candimasūriyo viya paññāyissatī’’ti. So tāvadeva iddhiyā gantvā brahmavaḍḍhananagare tassa rañño nivesanadvāre otaritvā ṭhito ‘‘eko kira vo tāpaso daṭṭhukāmo’’ti rañño ārocāpesi. Rājā ‘‘kiṃ pabbajitassa mayā diṭṭhena, āhāratthāya āgato bhavissatī’’ti bhattaṃ pahiṇi, so bhattaṃ na icchi. Taṇḍulaṃ pahiṇi, taṇḍulaṃ na icchi. Vatthāni pahiṇi, vatthāni na icchi. Tambūlaṃ pahiṇi, tambūlaṃ na icchi. Athassa santike dūtaṃ pesesi, ‘‘kimatthaṃ āgatosī’’ti. So dūtena puṭṭho ‘‘rājānaṃ upaṭṭhahituṃ āgatomhī’’ti āha. Rājā taṃ sutvā ‘‘bahū mama upaṭṭhākā, attanova tāpasadhammaṃ karotū’’ti pesesi. So taṃ sutvā ‘‘ahaṃ tumhākaṃ attano balena sakalajambudīpe rajjaṃ gahetvā dassāmī’’ti āha.
国王听了这话,心里盘算:“出家人毕竟是智者,说不定知道什么办法。”于是把他召来,请他坐上座,向他行礼后问道:“尊者,听说您要替我拿下整个赡部洲的王权,交到我手里,是吗?”“是的,大王。”“那您怎么拿呢?”“大王,我不会让任何众生流哪怕被小飞虫叮咬那么一点点的血,也不损耗您一分钱财,全凭我自己的神通夺来给您。而且不用搞什么排场,今天就该出发。”国王信了他的话,带着四部军队出了城。行军途中,军队觉得热了,难陀智者就用神通变出荫凉,让他们感到清凉;天要下雨时,他不让雨落在军队上方;寒冷或炎热,他都能挡住;路上的树桩、荆棘等一切危险,他都让它们消失,把路弄得像遍禅圆盘一样平坦;他自己则在空中铺开一块兽皮,盘腿坐在上面,由军队围绕着前行。巴利
Taṃ sutvā rājā cintesi – ‘‘pabbajitā nāma paṇḍitā, kiñci upāyaṃ jānissantī’’ti taṃ pakkosāpetvā āsane nisīdāpetvā vanditvā ‘‘bhante, tumhe kira mayhaṃ sakalajambudīparajjaṃ gahetvā dassathā’’ti pucchi. ‘‘Āma mahārājā’’ti. ‘‘Kathaṃ gaṇhissathā’’ti? ‘‘Mahārāja, antamaso khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ kassaci anuppādetvā tava dhanacchedaṃ akatvā attano iddhiyāva gahetvā dassāmi, apica kevalaṃ papañcaṃ akatvā ajjeva nikkhamituṃ vaṭṭatī’’ti. So tassa vacanaṃ saddahitvā senaṅgaparivuto nagarā nikkhami. Sace senāya uṇhaṃ hoti, nandapaṇḍito attano iddhiyā chāyaṃ katvā sītaṃ karoti, deve vassante senāya upari vassituṃ na deti, sītaṃ vā uṇhaṃ vā vāreti, magge khāṇukaṇṭakādayo sabbaparissaye antaradhāpeti, maggaṃ kasiṇamaṇḍalaṃ viya samaṃ katvā sayaṃ ākāse cammakhaṇḍaṃ pattharitvā pallaṅkena nisinno senāya parivuto gacchati.
他带着这支军队,先到了憍萨罗国,在离都城不远的地方安营驻扎,然后派了一名使者去见憍萨罗王,传话说:“要么跟我打仗,要么交出白伞盖。”憍萨罗王听了大怒,说:“难道我不是国王吗?要打就打!”于是率领大军出城迎战。两支军队开始交战。难陀潘迪塔走到两军中间,把自己的坐具——那张羚羊皮变得非常大,铺展开来,双方军队射出的箭全都被那张皮接住了。两支军队里没有一个人被箭射中,可是手里握着的箭都用完了,两军都失去了斗志,停了下来。难陀潘迪塔先到末那若王那里,安慰他说:“大王,别怕。”然后又到憍萨罗王那里,对他说:“大王,别怕,您没有任何障碍,您的国土还是您的,您只要服从末那若王的支配就行。”憍萨罗王相信了他的话,说了声“好”,就接受了。然后难陀潘迪塔把他带到末那若王面前,说:“大王,憍萨罗王愿意听从您的支配,就让他的国土仍旧归他吧。”末那若王说了声“好”,接受了,让憍萨罗王服从自己的支配。接着他率领两支军队前往鸯伽国,拿下鸯伽,再从那里去摩揭陀国。就用这个办法,他让整个赡部洲的国王都服从自己的支配,然后被那些国王簇拥着回到了梵增长城。不过他取得王位,是在七年七个月又七天之后才完成的。他从每一个王都让人送来各种各样的嚼食和饭食,把一百个国王都请来,和他们一起痛饮了七天。巴利
Evaṃ senaṃ ādāya paṭhamaṃ kosalaraṭṭhaṃ gantvā nagarassāvidūre khandhāvāraṃ nivāsāpetvā ‘‘yuddhaṃ vā no detu setacchattaṃ vā’’ti kosalarañño dūtaṃ pāhesi. So kujjhitvā ‘‘kiṃ ahaṃ na rājā’’ti ‘‘yuddhaṃ dammī’’ti senāya purakkhato nikkhami. Dve senā yujjhituṃ ārabhiṃsu . Nandapaṇḍito dvinnampi antare attano nisīdanaṃ ajinacammaṃ mahantaṃ katvā pasāretvā dvīhipi senāhi khittasare cammeneva sampaṭicchi. Ekasenāyapi koci kaṇḍena viddho nāma natthi, hatthagatānaṃ pana kaṇḍānaṃ khayena dvepi senā nirussāhā aṭṭhaṃsu. Nandapaṇḍito manojarājassa santikaṃ gantvā ‘‘mā bhāyi, mahārājā’’ti assāsetvā kosalassa santikaṃ gantvā ‘‘mahārāja, mā bhāyi, natthi te paripantho, tava rajjaṃ taveva bhavissati, kevalaṃ manojarañño vasavattī hohī’’ti āha. So tassa saddahitvā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Atha naṃ manojassa santikaṃ netvā ‘‘mahārāja, kosalarājā te vase vattati, imassa rajjaṃ imasseva hotū’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṃ attano vase vattetvā dve senā ādāya aṅgaraṭṭhaṃ gantvā aṅgaṃ gahetvā tato magadharaṭṭhanti etenupāyena sakalajambudīpe rājāno attano vase vattetvā tato tehi parivuto brahmavaḍḍhananagarameva gato. Rajjaṃ gaṇhanto panesa sattannaṃ saṃvaccharānaṃ upari sattadivasādhikehi sattamāsehi gaṇhi. So ekekarājadhānito nānappakāraṃ khajjabhojanaṃ āharāpetvā ekasatarājāno gahetvā tehi saddhiṃ sattāhaṃ mahāpānaṃ pivi.
难陀尊者心想:“只要国王还在享受这七天的自在之乐,我就不让他见到我。”于是他到北俱卢洲去乞食,然后住在雪山金洞门口,一连住了七天。到了第七天,末那若王看着自己那无比盛大的荣华富贵,心里想:“这份荣耀不是父母给我的,也不是别人给我的,是靠难陀苦行者才得来的。可我已经七天没见到他了,今天已经是第七天,那位赐给我荣耀的尊者到底在哪里呢?”他这样思念着难陀尊者。尊者知道他心里在忆念自己,就来到他面前,停在虚空中。国王看见他,心里琢磨:“这位苦行者,我不知道他是天神还是人。如果他是人,我就把这整个赡部洲的王权都献给他;如果他是天神,我就向他恭敬供养。”为了试探他,国王先说了第一首偈颂——巴利
Nandapaṇḍito ‘‘yāva rājā sattāhaṃ issariyasukhaṃ anubhoti, tāvassa attānaṃ na dassessāmī’’ti uttarakurumhi piṇḍāya caritvā himavante kañcanaguhādvāre sattāhaṃ vasi. Manojopi sattame divase attano mahantaṃ sirivibhavaṃ oloketvā ‘‘ayaṃ yaso na mayhaṃ mātāpitūhi, na aññehi dinno, nandatāpasaṃ nissāya uppanno, taṃ kho pana me apassantassa ajja sattamo divaso, kahaṃ nu kho me yasadāyako’’ti nandapaṇḍitaṃ sari. So tassa anussaraṇabhāvaṃ ñatvā āgantvā purato ākāse aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvā cintesi – ‘‘ahaṃ imassa tāpasassa devatābhāvaṃ vā manussabhāvaṃ vā na jānāmi, sace esa manusso bhaveyya, sakalajambudīparajjaṃ etasseva dassāmi. Atha devo, sakkāramassa karissāmī’’ti. So taṃ vīmaṃsanto paṭhamaṃ gāthamāha –
是天神,还是乾闼婆?或者是帝释天——那位常行富兰陀罗?
我已生为人且拥有神通,我们怎能通过自身知道那一点呢?巴利
‘‘Devatā nuti gandhabbo, adu sakko purindado; Manussabhūto iddhimā, kathaṃ jānemu taṃ maya’’nti.
他听了那番话后,就照着本来面目解说,说出第二首偈颂:巴利
So tassa vacanaṃ sutvā sabhāvameva kathento dutiyaṃ gāthamāha –
既不是天人,也不是甘塔拔,也不是帝释天——那位过去常行布施的。
我虽生为人身,却已具足神通,持担者,你要这样知道。巴利
‘‘Nāpi devo na gandhabbo, nāpi sakko purindado; Manussabhūto iddhimā, evaṃ jānāhi bhāradhā’’ti.
在这里,“持国者”这个称呼,是因为他肩负着整个国家的重担,所以才这样叫他。巴利
Tattha bhāradhāti raṭṭhabhāradhāritāya naṃ evaṃ ālapati.
国王听了之后,心想:“听说这个人虽然生为凡人,却对我有这么大的恩德,我要用盛大的荣耀让他欢喜。”这样想完,就说道:巴利
Taṃ sutvā rājā ‘‘manussabhūto kirāyaṃ mayhaṃ evaṃ bahupakāro, mahantena yasena naṃ santappessāmī’’ti cintetvā āha –
尊者,这是何种样子的服务,可真不少;
天神降雨之时,佛陀建造了无雨之处。巴利
‘‘Katarūpamidaṃ bhoto, veyyāvaccaṃ anappakaṃ; Devamhi vassamānamhi, anovassaṃ bhavaṃ akā.
此后,在狂风与酷热可怕之时,您成了清凉的荫蔽;
此后,在敌人当中,您成了皈依者的庇护。巴利
‘‘Tato vātātape ghore, sītacchāyaṃ bhavaṃ akā; Tato amittamajjhesu, saratāṇaṃ bhavaṃ akā.
从那时起,尊者占据了那些繁荣的国家和其中的居民。
从那以后,您让一百位刹帝利成了您的随从。巴利
‘‘Tato phītāni raṭṭhāni, vasino te bhavaṃ akā; Tato ekasataṃ khatye, anuyante bhavaṃ akā.
我们很高兴,尊者!请说出你想打破的那个。
象车、马车,还有打扮得漂漂亮亮的女人;
我们把那些可爱的住处都供养给尊者您。巴利
‘‘Patītāssu mayaṃ bhoto, vada taṃ bhañjamicchasi; Hatthiyānaṃ assarathaṃ, nāriyo ca alaṅkatā; Nivesanāni rammāni, mayaṃ bhoto dadāmase.
或者,在宛伽国或摩揭陀国,我们都供养给您。
或者,在阿萨卡瓦提,我们欢喜地供养您。巴利
‘‘Atha vaṅge vā magadhe, mayaṃ bhoto dadāmase; Atha vā assakāvantī, sumanā damma te mayaṃ.
就算把王国的一半送给你,我们也愿意。
如果你想要的是王位,那就随你的心意吩咐吧。巴利
‘‘Upaḍḍhaṃ vāpi rajjassa, mayaṃ bhoto dadāmase; Sace te attho rajjena, anusāsa yadicchasī’’ti.
在这里,“这是什么样貌”问的是它的自性。“服务”指亲身服侍、效劳的行为。“无雨降下”意思是不受雨淋,也就是建造得让天不会降下雨来。“凉爽遮荫处”指清凉的树荫。“那些臣服者”指那些住在国中、服从我们管辖的人。“刹帝利”就是刹帝利,注疏里正是这个读法。“我们很欣喜”就是我们满意、高兴。“说你想求何物”:bhañja是这宝物的名称,意思是:我给你恩惠,你想要哪样宝物,就说出来吧。接着用“象车”等词,一一展示各种宝物的具体样子。“阿萨卡国或阿槃提国”指阿萨卡国或阿槃提国。“以王位”:这是说明,即使你想要整个赡部洲的王权,我也把它给你,而我自己手持盾牌和武器,走在你的车驾前面。“你若想要什么”:在我刚才所说的这些当中,你想要哪一样,就请吩咐、命令吧。巴利
Tattha katarūpamidanti katasabhāvaṃ. Veyyāvaccanti kāyaveyyāvatikakammaṃ. Anovassanti avassaṃ, yathā devo na vassati , tathā katanti attho. Sītacchāyanti sītalaṃ chāyaṃ. Vasino teti te raṭṭhavāsino amhākaṃ vasavattino. Khatyeti khattiye, aṭṭhakathāyaṃ pana ayameva pāṭho. Patītāssumayanti tuṭṭhā mayaṃ. Vada taṃ bhañjamicchasīti bhañjanti ratanassetaṃ nāmaṃ, varaṃ te dadāmi, yaṃ ratanaṃ icchasi, taṃ vadehīti attho. ‘‘Hatthiyāna’’ntiādīhi sarūpato taṃ taṃ ratanaṃ dasseti. Assakāvantīassakaraṭṭhaṃ vā avantiraṭṭhaṃ vā. Rajjenāti sacepi te sakalajambudīparajjena attho, tampi te datvā ahaṃ phalakāvudhahattho tumhākaṃ rathassa purato gamissāmīti dīpeti. Yadicchasīti etesu mayā vuttappakāresu yaṃ icchasi, taṃ anusāsa āṇāpehīti.
难陀智者听了这话,就表明了自己的心意,说道:巴利
Taṃ sutvā nandapaṇḍito attano adhippāyaṃ āvikaronto āha –
我对王位没有兴趣,对城池和财富也没有兴趣。
再说,我对这片地方也毫无所求。巴利
‘‘Na me atthopi rajjena, nagarena dhanena vā; Athopi janapadena, attho mayhaṃ na vijjatī’’ti.
如果你对我有感情,就请答应我一件事。说完这话,他说了两首偈颂——巴利
‘‘Sace te mayi sineho atthi, ekaṃ me vacanaṃ karohī’’ti vatvā gāthādvayamāha –
大王,在您统治的国土里,森林中有一座修行茅棚;
我的父亲和母亲,两人都住在隐修所里。巴利
‘‘Bhotova raṭṭhe vijite, araññe atthi assamo; Pitā mayhaṃ janettī ca, ubho sammanti assame.
我没能从他们的过去老师们那里,得到机会去修福。
我们把您当作依靠,前去请求首那克制。巴利
‘‘Tesāhaṃ pubbācariyesu, puññaṃ na labhāmi kātave; Bhavantaṃ ajjhāvaraṃ katvā, soṇaṃ yācemu saṃvara’’nti.
这里,“国土”就是国王统治的地方。“统辖”就是他发号施令之处。“隐修所”是指雪山森林里的一处修行居所。“安住”是说他们住在那个隐修所里。“对他们我”就是“我对他们”。“应作”是指履行服侍、回报、迎送、供养饮食等福德之事,可我却做不了,因为我那个叫首那智者的兄弟,只因为我犯了一点过错,就把我赶走,说:“别住在这里!”“以您为依怙”就是把您当作庇护。我们带着您的随从,一起去恳请首那智者克制——也就是恳请他今后能够自制,这就是请求宽恕的意思。另有一种读法是“我们请求这个恩惠”,意思是:我们想和您一起去向首那请求原谅;也就是说,我想从您这里得到这份恩惠。巴利
Tattha raṭṭheti rajje. Vijiteti āṇāpavattiṭṭhāne. Assamoti himavantāraññe eko assamo atthi. Sammantīti tasmiṃ assame vasanti. Tesāhanti tesu ahaṃ. Kātaveti vattapaṭivattaphalāphalāharaṇasaṅkhātaṃ puññaṃ kātuṃ na labhāmi, bhātā me soṇapaṇḍito nāma mamekasmiṃ aparādhe mā idha vasīti maṃ palāpesi. Ajjhāvaranti adhiāvaraṃ te mayaṃ bhavantaṃ saparivāraṃ katvā soṇapaṇḍitaṃ saṃvaraṃ yācemu, āyatiṃ saṃvaraṃ yācāmāti attho. ‘‘Yācemimaṃ vara’’ntipi pāṭho, mayaṃ tayā saddhiṃ soṇaṃ yāceyyāma khamāpeyyāma, imaṃ varaṃ tava santikā gaṇhāmīti attho.
这时,国王对他说:巴利
Atha naṃ rājā āha –
婆罗门,你对我说的话,我会照做。
请告诉我们这件事:乞求者该有多少位?巴利
‘‘Karomi te taṃ vacanaṃ, yaṃ maṃ bhaṇasi brāhmaṇa; Etañca kho no akkhāhi, kīvanto hontu yācakā’’ti.
这里说“我会照办”,意思是:我连整个赡部洲的王位都能布施出去,这点小事怎么会不做?所以他说“我会照办”。“有多少”,就是问数量多少。巴利
Tattha karomīti ahaṃ sakalajambudīparajjaṃ dadamāno ettakaṃ kiṃ na karissāmi, karomīti vadati. Kīvantoti kittakā.
难陀智者说:巴利
Nandapaṇḍito āha –
超过一百位地方上的平民,还有那些大家族的婆罗门;
这些刹帝利全都出身高贵、声名显赫;
摩诺阇王啊,还有您,乞求者们将会足够。巴利
‘‘Parosataṃ jānapadā, mahāsālā ca brāhmaṇā; Ime ca khattiyā sabbe, abhijātā yasassino; Bhavañca rājā manojo, alaṃ hessanti yācakā’’ti.
在这里,“乡民”指的是居士。“大家族的婆罗门”指的是已经获得精华的婆罗门,而且超过百人。“将会足以”指的是将会足够。“乞求者”指的是为了我的缘故,去请求首那智者原谅的人。巴利
Tattha jānapadāti gahapatī. Mahāsālā ca brāhmaṇāti sārappattā brāhmaṇā ca parosatāyeva. Alaṃ hessantīti pariyattā bhavissanti. Yācakāti mamatthāya soṇapaṇḍitassa khamāpakā.
这时,国王对他说:巴利
Atha naṃ rājā āha –
让大象和马都套上轭具,御者啊,把战车也装备好;
抓紧弃具,把旗帜升到脚上。
我要去那座修行人的住处,憍尸迦就安住在那里。巴利
‘‘Hatthī asse ca yojentu, rathaṃ sannayha sārathi; Ābandhanāni gaṇhātha, pādāsussārayaddhaje; Assamaṃ taṃ gamissāmi, yattha sammati kosiyo’’ti.
在这里,“让他们准备好”的意思是:骑象的人准备好象,骑马的人准备好马。“御者啊,把战车备好”的意思是:最优秀的御者,你也要把战车备好。“应当系上的东西”的意思是:你们把那些该绑在象、马、战车上的物品拿上。“让旗杆座上的旗帜举起”的意思是:让安放在战车上的旗杆座上的旗帜升起来、举起来。“憍尸迦”是指在哪个隐修处,憍尸迦族人居住。巴利
Tattha yojentūti hatthārohā hatthī, assārohā ca asse kappentu. Rathaṃ sannayha sārathīti sammasārathi tvampi rathaṃ sannayha. Ābandhanānīti hatthiassarathesu ābandhitabbāni bhaṇḍāni ca gaṇhatha. Pādāsussārayaddhajeti rathe ṭhapitadhajapādāsu dhaje ussārayantu ussāpentu. Kosiyoti yasmiṃ assame kosiyagotto vasatīti.
于是,国王出发了,率领四支军队。
他来到了那座令人心旷神怡的修行林,憍尸迦就在那里安住。这是正觉者所说的偈颂。巴利
‘‘Tato ca rājā pāyāsi, senāya caturaṅginī; Agamā assamaṃ rammaṃ, yattha sammati kosiyo’’ti. – ayaṃ abhisambuddhagāthā;
比丘们,这样说之后,那位国王就带着一百位刹帝利,被大军簇拥着,让难陀智者走在前面,从城里出发了。“四支军队”是指他带着四支军队前行;虽然是在途中行进,但必定会到达。这位与数量达二十四八牛吼的大军一起上路的国王,难陀智者用神通力把一条八牛吼宽的路变成平地,又在空中铺开兽皮,在上面结跏趺坐,被眷属围绕。他就这样和坐在装饰华丽的大象肩上、随军前行的国王一边谈论与法相应的对话,一边挡开寒冷、炎热等种种不适,一路前行。巴利
Tattha tato cāti, bhikkhave, evaṃ vatvā tato so rājā ekasatakhattiye gahetvā mahatiyā senāya parivuto nandapaṇḍitaṃ purato katvā nagarā nikkhami. Caturaṅgīnīti caturaṅginiyā senāya agamāsi, antaramagge vattamānopi avassaṃ gāmitāya evaṃ vutto. Catuvīsatiakkhobhaṇisaṅkhātena balakāyena saddhiṃ maggaṃ paṭipannassa tassa nandapaṇḍito iddhānubhāvena aṭṭhusabhavitthataṃ maggaṃ samaṃ māpetvā ākāse cammakhaṇḍaṃ pattharitvā tattha pallaṅkena nisīditvā senāya parivuto alaṅkatahatthikkhandhe nisīditvā gacchantena raññā saddhiṃ dhammayuttakathaṃ kathento sītauṇhādiparissaye vārento agamāsi.
到了他抵达那座修行林的那天,首那智者心里想:“我弟弟离家已经七年,又多出七个月零七天。”他用天眼观察:“他现在到底在哪里呢?”看见难陀智者正带着二十四位不可动摇的随从和一百位国王,要来向自己赔罪,他就想:“这些国王和大众已经见过我弟弟很多神通变化。要是他们不知道我的威力,就会轻蔑地说:‘这个冒充结发修行的人不知自己几斤几两,竟敢跟我们的圣尊较量!’他们这样议论,就会堕入无间地狱。我应当给他们示现神通。”于是他把水钵悬在空中,离肩膀只有四指宽,却碰不到肩,为了从阿耨达池取水,就在国王不远处腾空飞去。难陀智者见他飞来,不敢再显露自己,就在座位上直接消失,逃进雪山。摩诺伽王见他以这样令人欢喜的仙人姿态飞来,便说了一首偈颂:巴利
Athassa assamaṃ pāpuṇanadivase soṇapaṇḍito ‘‘mama kaniṭṭhassa atirekasattamāsasattadivasādhikāni satta vassāni nikkhantassā’’ti āvajjetvā ‘‘kahaṃ nu kho so etarahī’’ti dibbena cakkhunā olokento ‘‘catuvīsatiakkhobhaṇiparivārena saddhiṃ ekasatarājāno gahetvā mamaññeva khamāpetuṃ āgacchatī’’ti disvā cintesi – ‘‘imehi rājūhi ceva parisāhi ca mama kaniṭṭhassa bahūni pāṭihāriyāni diṭṭhāni, mamānubhāvaṃ ajānitvā ‘ayaṃ kūṭajaṭilo attano pamāṇaṃ na jānāti, amhākaṃ ayyena saddhiṃ payojesī’ti maṃ vambhentā kathentā avīciparāyaṇā bhaveyyuṃ, iddhipāṭihāriyaṃ nesaṃ dassessāmī’’ti. So caturaṅgulamattena aṃsaṃ aphusantaṃ ākāse kājaṃ ṭhapetvā anotattato udakaṃ āharituṃ rañño avidūre ākāsena pāyāsi. Nandapaṇḍito taṃ āgacchantaṃ disvā attānaṃ dassetuṃ avisahanto nisinnaṭṭhāneyeva antaradhāyitvā palāyitvā himavantaṃ pāvisi. Manojarājā pana taṃ ramaṇīyena isivesena tathā āgacchantaṃ disvā gāthamāha –
谁的迦昙婆扁担,在空中四指;
它不碰到肩膀就自己过来,是那个去打水的人行进时扁担随之移动。巴利
‘‘Kassa kādambayo kājo, vehāsaṃ caturaṅgulaṃ; Aṃsaṃ asamphusaṃ eti, udahārāya gacchato’’ti.
在这里,“迦昙婆耶”是指用迦昙婆木做成的。“不碰肩膀就自己过来”是说它不碰到肩膀,自己就来了。“为了取水”是说有人正要去打水,这扁担是谁的,它竟这样自己过来了:你叫什么名字?又是从哪里来的?巴利
Tattha kādambayoti kadambarukkhamayo. Aṃsaṃ asamphusaṃ etīti aṃsaṃ asamphusanto sayameva āgacchati. Udahārāyāti udakaṃ āharituṃ gacchantassa kassa esa kājo evaṃ eti, ko nāma tvaṃ, kuto vā āgacchasīti.
听到这话后,大士说了两首偈颂:巴利
Evaṃ vutte mahāsatto gāthādvayamāha –
大王,我是索那,一个适合与他人共住的苦行者。
我供养父母,日夜都不懈怠。巴利
‘‘Ahaṃ soṇo mahārāja, tāpaso sahitabbato; Bharāmi mātāpitaro, rattindivamatandito.
从林中采来果实和根茎的诸方之主。
我赡养父母,忆念他们过去为我做过的事。巴利
‘‘Vane phalañca mūlañca, āharitvā disampati; Posemi mātāpitaro, pubbe katamanussara’’nti.
在这里,“具足戒行者”是指:“我是一个适合相处的、具足戒行与正行的苦行者。” “我养育”是指我供养。 “不懈怠”是指不懒惰。 “忆念往昔所做”是指忆念我过去所做的功德。巴利
Tattha sahitabbatoti sahitavato sīlācārasampanno eko tāpaso ahanti vadati. Bharāmīti posemi. Atanditoti analaso hutvā. Pubbe katamanussaranti tehi pubbe kataṃ mayhaṃ guṇaṃ anussarantoti.
国王听了这话,想和他建立信任,紧接着说出下一首偈颂:巴利
Taṃ sutvā rājā tena saddhiṃ vissāsaṃ kattukāmo anantaraṃ gāthamāha –
我们想去那个隐修处,憍尸迦就安住在那里。
输那,请告诉我们那条路,好让我们能去那个修行处。巴利
‘‘Icchāma assamaṃ gantuṃ, yattha sammati kosiyo; Maggaṃ no soṇa akkhāhi, yena gacchemu assama’’nti.
在那里,“隐修处”就是指你们的隐修处。巴利
Tattha assamanti tumhākaṃ assamapadaṃ.
这时,大士以自己的威神力变出一条通往隐修处村落的路,然后说了一首偈颂:巴利
Atha mahāsatto attano ānubhāvena assamapadagāmimaggaṃ māpetvā gāthamāha –
大王,这是一条只有一脚宽的小路,沿着它就能到那像云一样的地方。
被黑檀树覆盖的地方,憍尸迦就住在那里。巴利
‘‘Ayaṃ ekapadī rāja, yenetaṃ meghasannibhaṃ; Koviḷārehi sañchannaṃ, ettha sammati kosiyo’’ti.
大王,它的意思是:这是一条只能步行的单行小路,你们沿着它走。在那个方向上,能看到一片像云一样颜色的树林,被开满花的鸡树覆盖着。我的父亲是憍尸迦族人,就住在那里,那里就是他的修行处。巴利
Tassattho – mahārāja, ayaṃ ekapadiko jaṅghamaggo, iminā gacchatha, yena disābhāgena etaṃ meghavaṇṇaṃ supupphitakoviḷārasañchannaṃ vanaṃ dissati, ettha mama pitā kosiyagotto vasati, etassa so assamoti.
说完这话,大仙人就急匆匆地离开了。
在风中,在空中,教导了刹帝利之后。巴利
‘‘Idaṃ vatvāna pakkāmi, taramāno mahāisi; Vehāse antalikkhasmiṃ, anusāsitvāna khattiye.
把隐居处打扫干净,铺好座位;
他走进树叶搭的屋子,把父亲叫醒了。巴利
‘‘Assamaṃ parimajjitvā, paññāpetvāna āsanaṃ; Paṇṇasālaṃ pavisitvā, pitaraṃ patibodhayi.
这些国王来了,出身高贵,名声显赫。
从隐修处出来后,请你坐下,大仙。巴利
‘‘Ime āyanti rājāno, abhijātā yasassino; Assamā nikkhamitvāna, nisīda tvaṃ mahāise.
他听了那番话后,大仙急忙地
从修行处出来后,他坐在门口。这是正觉者所说的偈颂。巴利
‘‘Tassa taṃ vacanaṃ sutvā, taramāno mahāisi; Assamā nikkhamitvāna, sadvāramhi upāvisī’’ti. – imā abhisambuddhagāthā;
在这里,“离去”是指去了阿耨达池。“打扫隐修处”:比丘们,那位仙人迅速赶到阿耨达池,取了水,在那些国王还没到达隐修处之前就回来了。他把水罐放在水架上,心想“大众会来喝水”,就用林中的花把水熏香。然后他拿起扫帚打扫隐修处,又在叶屋门口为父亲铺好座位,走进去告诉了父亲——这就是“打扫隐修处”的意思。“坐下”是指坐在高座上。巴利
Tattha pakkāmīti anotattaṃ agamāsi. Assamaṃ parimajjitvāti, bhikkhave, so isi vegena anotattaṃ gantvā pānīyaṃ ādāya tesu rājūsu assamaṃ asampattesuyeva āgantvā pānīyaghaṭe pānīyamāḷake ṭhapetvā ‘‘mahājano pivissatī’’ti vanakusumehi vāsetvā sammajjaniṃ ādāya assamaṃ sammajjitvā paṇṇasāladvāre pitu āsanaṃ paññāpetvā pavisitvā pitaraṃ jānāpesīti attho. Upāvisīti uccāsane nisīdi.
菩萨的母亲则坐在菩萨身后稍低的一边。大士坐在低座上。难陀贤者从阿耨达池取了水回到隐修处时,也来到国王跟前,在隐修处不远处安下营帐。于是国王沐浴完毕,佩戴好种种饰物,由一百位国王围绕,带着难陀贤者,以盛大的威光与吉祥进入隐修处,向菩萨请求宽恕。那时,菩萨的父亲见国王这样前来,便问菩萨,菩萨向他说明了情况。为了阐明这件事的含义,导师说:巴利
Bodhisattassa mātā pana tassa pacchato nīcaṭṭhāne ekamantaṃ nisīdi. Mahāsatto nīcāsane nisīdi. Nandapaṇḍitopi bodhisattassa anotattato pānīyaṃ ādāya assamaṃ āgatakāle rañño santikaṃ āgantvā assamassa avidūre khandhāvāraṃ nivāsesi. Atha rājā nhatvā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito ekasatarājaparivuto nandapaṇḍitaṃ gahetvā mahantena sirisobhaggena bodhisattaṃ khamāpetuṃ assamaṃ pāvisi. Atha naṃ tathā āgacchantaṃ bodhisattassa pitā disvā bodhisattaṃ pucchi, sopissa ācikkhi. Tamatthaṃ pakāsento satthā āha –
看到他那样走来,像以威光在燃烧;
被刹帝利僧众围绕的那人,憍尸迦这样说道。巴利
‘‘Tañca disvāna āyantaṃ, jalantaṃriva tejasā; Khatyasaṅghaparibyūḷhaṃ, kosiyo etadabravi.
谁的鼓、腰鼓、螺贝、小鼓和杖鼓,
走在前面,让这位车乘之王满心欢喜。巴利
‘‘Kassa bherī mudiṅgā ca, saṅkhā paṇavadindimā; Purato paṭipannāni, hāsayantā rathesabhaṃ.
谁的宽大金带,色如闪电;
年轻人系着箭囊,是谁带着荣光闪耀而来?巴利
‘‘Kassa kañcanapaṭṭena, puthunā vijjuvaṇṇinā; Yuvā kalāpasannaddho, ko eti siriyā jalaṃ.
就像从炉口里锻打出来的,又像金合欢木烧成的炭火。
面容明亮又可爱地闪耀着,是谁带着这样的荣光走来?巴利
‘‘Ukkāmukhapahaṭṭhaṃva , khadiraṅgārasannibhaṃ; Mukhañca rucirā bhāti, ko eti siriyā jalaṃ.
谁的伞盖被高高举起,带着伞骨,令人心生欢喜;
太阳光芒的遮蔽,是谁以光辉冲破而来?巴利
‘‘Kassa paggahitaṃ chattaṃ, sasalākaṃ manoramaṃ; Ādiccaraṃsāvaraṇaṃ, ko eti siriyā jalaṃ.
手持谁的拂尘柄,殊胜的牦牛尾拂尘?
具足殊胜福德的人乘着象背从远处而来。巴利
‘‘Kassa aṅgaṃ pariggayha, vālabījanimuttamaṃ; Caranti varapuññassa, hatthikkhandhena āyato.
那些白伞是谁的?还有那些训练有素的骏马呢?
四面八方都在撒落,是谁带着荣光闪耀而来?巴利
‘‘Kassa setāni chattāni, ājānīyā ca vammitā; Samantā parikīrenti, ko eti siriyā jalaṃ.
谁有一百位刹帝利随从,名声显赫?
他们从四面八方围绕随行,是谁带着这样的光辉而来?巴利
‘‘Kassa ekasataṃ khatyā, anuyantā yasassino; Samantānupariyanti, ko eti siriyā jalaṃ.
象兵、马兵、车兵、步兵,还有四支齐全的军队;
他们从四面八方围绕随行,是谁带着这样的光辉而来?巴利
‘‘Hatthiassarathapatti, senā ca caturaṅginī; Samantānupariyanti, ko eti siriyā jalaṃ.
这是谁的庞大军队,从后面一路跟过来?
它不可扰动,亦无边际,犹如大海之波。巴利
‘‘Kassesā mahatī senā, piṭṭhito anuvattati; Akkhobhaṇī apariyantā, sāgarasseva ūmiyo.
众王之王摩奴阇,帝释天是战胜者的主宰;
他来到难陀的修行处,那梵行者的园林。巴利
‘‘Rājābhirājā manojo, indova jayataṃ pati; Nandassajjhāvaraṃ eti, assamaṃ brahmacārinaṃ.
他这支庞大的军队,紧紧跟在他后面。
不可动摇,无边无际,就像大海的波浪。巴利
‘‘Tassesā mahatī senā, piṭṭhito anuvattati; Akkhobhaṇī apariyantā, sāgarasseva ūmiyo’’ti.
这里,“像燃烧一样”就是如同正在燃烧。“已经来到”意思是:这些乐器来到谁的面前?“令人欢喜”就是使人满足。“以黄金的布片”——孩子,这是在问:谁的额头被闪电般色泽的黄金头巾缠绕着?“年轻”就是年少。“系着箭囊”就是佩带着箭筒和弓袋。“像被熔炉锻打过的”就是像被铁匠炉火锻打过的黄金。“像无焰硬木炭”就是无焰硬木炭的颜色。“遮蔽日光”就是遮住太阳的光芒。“环抱身体”就是抱住身体,也就是环绕身躯。“最上等的牦牛尾拂尘”就是最优等的牦牛尾拂子。“行走”就是四处走动。“伞盖”就是坐在良马背上的人所撑的伞。“遍洒”就是在四周一切方向撒布。“四支”就是由象等四种部队组成。“不可动摇”就是无法撼动。“犹如大海的波浪”就是像大海的波浪一样无边无际。“王中之王”就是受一百位国王供养,或者说超胜那些国王的国王。“胜者之主”就是已得胜利的三十三天的首领。“来到跟前”就是为了请求我原谅,来到难陀的众会之中。巴利
Tattha jalantaṃrivāti jalantaṃ viya. Paṭipannānīti etāni tūriyāni kassa purato āgacchantīti attho. Hāsayantāti tosentā. Kañcanapaṭṭenāti, tāta, kassa kañcanamayena vijjuvaṇṇena uṇhīsapaṭṭena nalāṭanto parikkhittoti pucchati. Yuvāti taruṇo. Kalāpasannaddhoti sannaddhasaratūṇīro. Ukkāmukhapahaṭṭhaṃ vāti kammārānaṃ uddhane pahaṭṭhaṃ suvaṇṇaṃ viya. Khadiraṅgārasannibhanti vītaccitakhadiraṅgāravaṇṇaṃ. Ādiccaraṃsāvaraṇantiādiccaraṃsīnaṃ āvaraṇaṃ. Aṅgaṃ pariggayhāti aṅgaṃ pariggahetvā, sarīraṃ parikkhipitvāti attho. Vālabījanimuttamanti vālabījaniṃ uttamaṃ . Carantīti sañcaranti. Chattānīti ājānīyapiṭṭhe nisinnānaṃ dhāritachattāni. Parikīrentīti tassa samantā sabbadisābhāgesu parikīrayanti. Caturaṅginīti etehi hatthiādīhi catūhi aṅgehi samannāgatā. Akkhobhaṇīti khobhetuṃ na sakkā. Sāgarassevāti sāgarassa ūmiyo viya apariyantā. Rājābhirājāti ekasatarājūnaṃ pūjito, tesaṃ vā adhiko rājāti rājābhirājā. Jayataṃ patīti jayappattānaṃ tāvatiṃsānaṃ jeṭṭhako. Ajjhāvaranti mamaṃ khamāpanatthāya nandassa parisabhāvaṃ upagantvā eti.
身上涂着檀香,穿着最上等的迦尸衣,
所有的人都合掌恭敬,来到那些仙人跟前。巴利
‘‘Anulittā candanena, kāsikuttamadhārino; Sabbe pañjalikā hutvā, isīnaṃ ajjhupāgamu’’nti.
比丘们,这里说的“去到隐士们那里”,是指所有那些国王都用芳香的栴檀涂了身,穿着最上等的迦尸衣,把合掌的双手置于头顶,来到隐士们跟前。巴利
Tattha isīnaṃ ajjhupāgamunti, bhikkhave, sabbepi te rājāno surabhicandanena anulittā uttamakāsikavatthadhārino sirasi patiṭṭhāpitaañjalī hutvā isīnaṃ santikaṃ upagatā.
于是,摩奴阇王向他行礼后,坐在一旁,与他寒暄问候,说了两首偈颂:巴利
Tato manojo rājā taṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno paṭisanthāraṃ karonto gāthādvayamāha –
尊者,您还好吗?您身体没有病痛吧?
你靠捡拾落穗过活吗?树根和果实够多吗?巴利
‘‘Kacci nu bhoto kusalaṃ, kacci bhoto anāmayaṃ; Kacci uñchena yāpetha, kacci mūlaphalā bahū.
牛虻和蚊子,还有爬虫,是不是都很少?
在野兽出没的树林里,是否没有伤害呢?巴利
‘‘Kacci ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, kacci hiṃsā na vijjatī’’ti.
从那以后,就是他们两人一问一答说出的偈颂。巴利
Tato paraṃ ubhinnaṃ tesaṃ vacanapaṭivacanavasena kathitagāthā honti –
大王,我们清净无过,大王,我们也无病无灾;
我们靠捡拾落穗过活,也有许多根茎和果实。巴利
‘‘Kusalañceva no rāja, atho rāja anāmayaṃ; Atho uñchena yāpema, atho mūlaphalā bahū.
还有牛虻和蚊子,以及为数不多的爬虫;
在这野兽遍布的树林里,它们对我并无伤害。巴利
‘‘Atho ḍaṃsā makasā ca, appameva sarīsapā; Vane vāḷamigākiṇṇe, hiṃsā mayhaṃ na vijjati.
在这座修行处,许多个雨季已经过去了,这里已被大家认可。
我不记得曾生起过任何令人不适的疾病。巴利
‘‘Bahūni vassapūgāni, assame sammataṃ idha; Nābhijānāmi uppannaṃ, ābādhaṃ amanoramaṃ.
大王,欢迎你来!而且你来得十分受欢迎。
您已亲临,成为主人,请告知这里存在什么。巴利
‘‘Svāgataṃ te mahārāja, atho te adurāgataṃ; Issarosi anuppatto, yaṃ idhatthi pavedaya.
帝通卡果、皮亚拉果、摩度卡果和卡苏摩利果;
这些小小的果实,大王,请享用吧,一样比一样好。巴利
‘‘Tindukāni piyālāni, madhuke kāsumāriyo; Phalāni khuddakappāni, bhuñja rāja varaṃ varaṃ.
这水也是清凉的,是从山洞里取来的。
大王,如果您愿意,就从那里喝吧。巴利
‘‘Idampi pānīyaṃ sītaṃ, ābhataṃ girigabbharā; Tato piva mahārāja, sace tvaṃ abhikaṅkhasi.
凡所施之物皆已领受,已成一切中最珍贵者。
你们也来听难陀的话吧,他就要说了。巴利
‘‘Paṭiggahitaṃ yaṃ dinnaṃ, sabbassa agghiyaṃ kataṃ; Nandassāpi nisāmetha, vacanaṃ so pavakkhati.
我们是难陀的监护者,来到尊者面前。
请尊者聆听难陀及其会众的话。巴利
‘‘Ajjhāvaramhā nandassa, bhoto santikamāgatā; Suṇātu bhavaṃ vacanaṃ, nandassa parisāya cā’’ti.
这些大部分本来就是明显有关联的,这里只把不明显的地方说明一下。“请告诉我们”的意思是:如果这里有合你心意的东西,就请对我们说。“小果”是指各种树上结的小果子,像小蜜一样,味道甘甜。“选最好的”意思是:从这里挑出最上等、最好的来吃。“山窟”即阿耨达池。“对一切作尊重”的意思是:我们被你询问,这就算是我们接受了,也就算是你们给了;这样一来,你们就对这个人、对一切都尽了恭敬。“也听难陀说”是说:我们的事都已经办完了,现在难陀智者还有话想说,也请听听他的话。“我们是为了……”是说:我们不是为别的事来的,而是作为难陀的随众,为了请求你们的原谅才来的。“尊者”是指尊者首那智者,请听。巴利
Imā yebhuyyena pākaṭasambandhāyeva, yaṃ panettha apākaṭaṃ, tadeva vakkhāma. Pavedayāti yaṃ imasmiṃ ṭhāne tava abhirucitaṃ atthi, taṃ no kathehīti vadati. Khuddakappānīti etāni nānārukkhaphalāni khuddakamadhupaṭibhāgāni madhurāni. Varaṃ varanti ito uttamuttamaṃ gahetvā bhuñja. Girigabbharāti anotattato. Sabbassa agghiyanti yena mayaṃ āpucchitā, taṃ amhehi paṭiggahitaṃ nāma tumhehi ca dinnameva nāma, ettāvatā imassa janassa sabbassa agghiyaṃ tumhehi kataṃ. Nandassāpīti amhākaṃ tāva sabbaṃ kataṃ, idāni pana nandapaṇḍito kiñci vattukāmo , tassapi tāva vacanaṃ suṇātha. Ajjhāvaramhāti mayañhi na aññena kammena āgatā, nandassa pana parisā hutvā tumhākaṃ khamāpanatthāya āgatāti vadati. Bhavanti bhavaṃ soṇapaṇḍito suṇātu.
听到这话后,难陀智者从座位上起身,向父母和兄弟行礼,然后和自己的随从们交谈着说道:巴利
Evaṃ vutte nandapaṇḍito uṭṭhāyāsanā mātāpitaro ca bhātarañca vanditvā sakaparisāya saddhiṃ sallapanto āha –
超过一百的乡村民众,还有那些大富婆罗门;
这些刹帝利全都出身高贵、声名显赫;
愿那位名叫摩奴阇的国王也同意我的话。巴利
‘‘Parosataṃ jānapadā, mahāsālā ca brāhmaṇā; Ime ca khattiyā sabbe, abhijātā yasassino; Bhavañca rājā manojo, anumaññantu me vaco.
凡是聚集在这片草庵里的夜叉众生,
住在森林里的众生和将要出生的众生,请听我说的话。巴利
‘‘Ye ca santi samītāro, yakkhāni idha massame; Araññe bhūtabhabyāni, suṇantu vacanaṃ mama.
我礼敬了众生之后,要宣说那位戒行清净的仙人。
我是你的右臂,憍尸迦,你所认可的。巴利
‘‘Namo katvāna bhūtānaṃ, isiṃ vakkhāmi subbataṃ; So tyāhaṃ dakkhiṇā bāhu, tava kosiya sammato.
我的父亲和母亲,以及生我者,忆念着渴望食物的我;
勇士啊,这里是积福之处,憍尸迦,别拦我。巴利
‘‘Pitaraṃ me janettiñca, bhattukāmassa me sato; Vīra puññamidaṃ ṭhānaṃ, mā maṃ kosiya vāraya.
这件事是善人们共同认可的,你就把这件事让给我吧。
你长久以来一直辛勤地照料和服务。
在报答父母的这些福德中,愿你成为赐予我世间的人。巴利
‘‘Sabbhi hetaṃ upaññātaṃ, mametaṃ upanissaja; Uṭṭhānapāricariyāya, dīgharattaṃ tayā kataṃ; Dhātāpitūsu puññāni, mama lokadado bhava.
同样地,确实有一些人,通达法,了知法句;
仙人啊,就像你所知道的那样,那是通往天界的道路。巴利
‘‘Tatheva santi manujā, dhamme dhammapadaṃ vidū; Maggo saggassa lokassa, yathā jānāsi tvaṃ ise.
通过勤奋地照顾侍奉,给父母带来安乐;
他阻止我获得这份福德,真是个障碍圣道的人。巴利
‘‘Uṭṭhānapāricariyāya, mātāpitusukhāvahaṃ; Taṃ maṃ puññā nivāreti, ariyamaggāvaro naro’’ti.
在这里,“随喜”的意思是“让他们了悟”,也就是好好听完之后亲自体证。“Samītāro”的意思是“聚集而来”。“Araññe bhūtabhabyāni”的意思是:在这片雪山森林里,凡是已经长成的天神,以及尚未长成、还在成长的年轻天神,请他们全都来听我说的话。“Namo katvānā”这一句,是他先向大众示意,然后向那片树林中出生的天神们行礼之后说的。它的意思是:今天一定有许多天神为了听我弟弟说法而来,我向你们行礼,你们也要成为我的同伴。他于是向天神们合掌,告知大众之后,说了“我要说那位仙人”等话。其中,“仙人”是指着索纳班智达说的。“Sammato”是说,兄弟被称为肢体相等,因此他被称为“我的右臂”。以此表明:请你们原谅我。巴利
Tattha anumaññantūti anubujjhantu, sādhukaṃ sutvā paccakkhaṃ karontūti attho. Samītāroti samāgatā. Araññe bhūtabhabyānīti asmiṃ himavantāraññe yāni bhūtāni ceva vuḍḍhimariyādappattāni bhabyāni ca taruṇadevatāni, tānipi sabbāni mama vacanaṃ suṇantūti attho. ‘‘Namo katvānā’’ti idaṃ so parisāya saññaṃ datvā tasmiṃ vanasaṇḍe nibbattadevatānaṃ namakkāraṃ katvā āha. Tassattho – ajja bahūhi devatāhi mama bhātikassa dhammakathāsavanatthaṃ āgatāhi bhavitabbaṃ, ahaṃ vo namakkāro, tumhepi mayhaṃ sahāyā hothāti. So devatānaṃ añjaliṃ paggahetvā parisaṃ jānāpetvā ‘‘isiṃ vakkhāmī’’tiādimāha. Tattha isinti soṇapaṇḍitaṃ sandhāya vadati. Sammatoti bhātaro nāma aṅgasamā honti, tasmā so te ahaṃ dakkhiṇā bāhūti sammato. Tena me khamituṃ arahathāti dīpeti.
“勇者”是指有精进、有大魄力的人。“这是福德之事”:这侍奉父母本身就是福德,是能让人投生天界的因。他说:“请不要阻止正在做这件事的我。”“为善人们所称扬”:这侍奉父母之事,是智者们所亲近、了知并称赞的。“把这个交给我”:意思是“你把这件事交给我,让给我、施予我吧”。“以勤起与服侍”:指通过勤勉起身和服侍照料。“已做”:是说你在长久以来已经做了善行。“福德”:是说我现在想在父母身上做福德之事。“Mama lokadado”:你就是赐予我天界的人,因为我向他们行服侍之义务,将在天界获得无量名声,请你成为对我的施予者,他这样说。巴利
Vīrāti vīriyavanta mahāparakkama. Puññamidaṃ ṭhānanti idaṃ mātāpituupaṭṭhānaṃ nāma puññaṃ saggasaṃvattanikakāraṇaṃ, taṃ karontaṃ maṃ mā vārayāti vadati. Sabbhi hetanti etañhi mātāpituupaṭṭhānaṃ nāma paṇḍitehi upaññātaṃ upagantvā ñātañceva vaṇṇitañca. Mametaṃ upanissajāti idaṃ tvaṃ mayhaṃ nissaja vissajjehi dehi. Uṭṭhānapāricariyāyāti uṭṭhānena ca pāricariyāya ca. Katanti dīgharattaṃ tayā kusalaṃ kataṃ. Puññānīti idāni ahaṃ mātāpitūsu puññāni kattukāmo. Mama lokadadoti tassa mama tvaṃ saggalokadado hoti, ahañhi tesaṃ vattaṃ upaṭṭhānaṃ katvā devaloke aparimāṇaṃ yasaṃ labhissāmi, tassa me tvaṃ dāyako hohīti vadati.
“同样地”意思是:就像你所知道的那样,在这大众之中,也有其他人,他们对种种法宣说这种叫作“尊敬长辈”的法门。怎么说呢?就是“通往天界的道路”。“带来安乐”:是指通过勤奋和侍奉,给父母带来安乐。“我”:即使是像我这样正确修行的人,兄长苏那智者却也要把我从那福德中挡开。“圣道的障碍”:他这样阻挡时,这个人因为喜欢见到我,反而成了通往那叫作圣者的天界之路的障碍。巴利
Tathevāti yathā tvaṃ jānāsi, tatheva aññepi manujā imissaṃ parisāyaṃ santi, te nānappakāre dhamme idaṃ jeṭṭhāpacāyikabhāvasaṅkhātaṃ dhammakoṭṭhāsaṃ vadanti. Kinti? Maggo saggassa lokassāti. Sukhāvahanti uṭṭhānena ca pāricariyāya ca mātāpitūnaṃ sukhāvahaṃ. Taṃ manti taṃ maṃ evaṃ sammāpaṭipannampi bhātā soṇapaṇḍito tamhā puññā abhivāreti. Ariyamaggāvaroti so evaṃ vārento ayaṃ naro mama piyadassanatāya ariyasaṅkhātassa vedalokassa maggāvaraṇo nāma hotīti.
难陀智者这样说完之后,大士为了让众人知道,便说:“你们先听了他说的,现在也听听我的。”接着说道:巴利
Evaṃ nandapaṇḍitena vutte mahāsatto ‘‘imassa tāva tumhehi vacanaṃ sutaṃ, idāni mamapi suṇāthā’’ti sāvento āha –
尊敬的诸位,我兄弟王国的尊贵者们,请听我说一句话。
大王,您让世代相传的家族血脉衰落了。
对长辈行非法之事的人,会投生到地狱。巴利
‘‘Suṇantu bhonto vacanaṃ, bhāturajjhāvarā mama; Kulavaṃsaṃ mahārāja, porāṇaṃ parihāpayaṃ; Adhammacārī jeṭṭhesu, nirayaṃ sopapajjati.
凡是那些精通古老正法的人,方主。
具足了戒行的人,不会堕入恶趣。巴利
‘‘Ye ca dhammassa kusalā, porāṇassa disampati; Cārittena ca sampannā, na te gacchanti duggatiṃ.
母亲、父亲、兄弟、姊妹,还有亲戚和眷属;
一切重担都属于长者,肩负重担的人,你要这样知道。巴利
‘‘Mātā pitā ca bhātā ca, bhaginī ñāti bandhavā; Sabbe jeṭṭhassa te bhārā, evaṃ jānāhi bhāradha.
承担起重担后,我要像船夫一样奋力。
我没有疏忽法,而且我是车乘之主中的长者。巴利
‘‘Ādiyitvā garuṃ bhāraṃ, nāviko viya ussahe; Dhammañca nappamajjāmi, jeṭṭho casmi rathesabhā’’ti.
在这里,那些作为我兄弟随从前来的诸位尊贵国王,也请先听我说一句。parihāpayanti 就是使退失。所说的法,是指恭敬年长者的传承之法。善巧,就是精明能干。具足行持,就是具备正行与戒德。负担,是指所有这些人都应由年长者承担、照料,所以说是他的负担。如同船夫:就像船夫把沉重的货物装上船,在大海中央为了让船平安航行而鼓劲努力,这时船、所有货物以及船上的人全都成了他的负担。同样地,一切亲属都是我的负担,我为他们努力,也有能力照料他们,对恭敬年长者的法我也不放逸。而且不只是对他们,对整个世间来说我也是年长者。所以,由我和难陀一起来照料他们,才是应该的。巴利
Tattha bhāturajjhāvarāti mama bhātu parisā hutvā āgatā bhonto sabbepi rājāno mamapi tāva vacanaṃ suṇantu. Parihāpayanti parihāpento. Dhammassāti jeṭṭhāpacāyanadhammassa paveṇīdhammassa. Kusalāti chekā. Cārittena cāti ācārasīlena sampannā. Bhārāti sabbe ete jeṭṭhena vahitabbā paṭijaggitabbāti tassa bhārā nāma. Nāviko viyāti yathā nāvāya garuṃ bhāraṃ ādiyitvā samuddamajjhe nāvaṃ sotthinā netuṃ nāviko ussaheti vāyamati, saha nāvāya sabbabhaṇḍañca jano ca tasseva bhāro hoti, tathā mameva sabbe ñātakā bhāroti , ahañca te ussahāmi paṭijaggituṃ sakkomi, tañca jeṭṭhāpacāyanadhammaṃ nappamajjāmi, na kevalañca etesaññeva, sakalassapi lokassa jeṭṭho ca asmi, tasmā ahameva saddhiṃ nandena paṭijaggituṃ yuttoti.
那些国王听了这话,全都心生欢喜,说:“原来今天才知道,其余的人都是年长兄长的负担。”于是他们不再理会难陀智者,转而依靠大士,赞叹他,说了两首偈颂:巴利
Taṃ sutvā sabbepi te rājāno attamanā hutvā ‘‘jeṭṭhabhātikassa kira avasesā bhārāti ajja amhehi ñāta’’nti nandapaṇḍitaṃ pahāya mahāsattaṃ sannissitā hutvā tassa thutiṃ karontā dve gāthā abhāsiṃsu –
你已证得那种智慧,就像火中的网一样。
同样,憍尸迦尊者也为我们开示了法。巴利
‘‘Adhigamā tame ñāṇaṃ, jālaṃva jātavedato; Evameva no bhavaṃ dhammaṃ, kosiyo pavidaṃsayi.
就像升起的太阳,瓦苏德瓦,作光者;
为众生揭示什么是好的色相、什么是坏的色相。
同样地,尊者憍尸迦为我们开示了法。巴利
‘‘Yathā udayamādicco, vāsudevo pabhaṅkaro; Pāṇīnaṃ pavidaṃseti, rūpaṃ kalyāṇapāpakaṃ; Evameva no bhavaṃ dhammaṃ, kosiyo pavidaṃsayī’’ti.
在这里,“证得”是说:我们从前一直处在遮蔽恭敬年长之法的那种状态里,却不知道;今天就像从火中取火一样,得到了智慧。“同样地对我们”是说:就像在浓重黑暗中,山顶上燃起的火向四周遍放光明,让人看见各种形色;同样,憍尸迦族尊者为我们开示了法。瓦苏德瓦,就是照亮财物者,意思是彰显财富。巴利
Tattha adhigamāti mayaṃ ito pubbe jeṭṭhāpacāyanadhammapaṭicchādake tame vattamānā na jānāma, ajja jātavedato jālaṃva ñāṇaṃ adhigatā. Evameva noti yathā mahandhakāre pabbatamatthake jalito jātavedo samantā ālokaṃ pharanto rūpāni dasseti, tathā no bhavaṃ kosiyagotto dhammaṃ pavidaṃsayīti attho. Vāsudevoti vasudevo vasujotano, dhanapakāsanoti attho.
那些国王这样看了很久难陀贤者展现的神变,对难陀生起了清净的信心。可大士凭着自己的智慧之力,破坏了他们对难陀的那份信心,转而让他们接受了自己的说法,全都抬头望着他。这时难陀贤者心想:“我兄弟聪明能干,善于说法,他把这些国王的信心都破坏了,拉到了自己这边。除了他,我再没有别的依靠了,我就去求他吧。”于是说了这首偈颂——巴利
Iti mahāsatto ettakaṃ kālaṃ nandapaṇḍitassa pāṭihāriyāni disvā tasmiṃ pasannacitte te rājāno ñāṇabalena tasmiṃ pasādaṃ bhinditvā attano kathaṃ gāhāpetvā sabbeva attano mukhaṃ ullokite akāsi. Atha nandapaṇḍito ‘‘bhātā me paṇḍito byatto dhammakathiko sabbepime rājāno bhinditvā attano pakkhe kari, ṭhapetvā imaṃ añño mayhaṃ paṭisaraṇaṃ natthi, imameva yācissāmī’’ti cintetvā gāthamāha –
我这样向你乞求时,你却不理会我的合掌。
我会做你的随从,做随时起身服侍你的侍者。巴利
‘‘Evaṃ me yācamānassa, añjaliṃ nāvabujjhatha; Tava baddhacaro hessaṃ, vuṭṭhito paricārako’’ti.
它的意思是:如果你们对我这样恳求、为了求得我的原谅而合掌,却不明白、不接受,那你们就去照顾父母吧;而我愿意做你们的随从、做服侍你们的人。我会日夜不懈怠,随时起身,做一个侍奉者来照料你们。巴利
Tassatthā – sace tumhe mama evaṃ yācamānassa khamāpanatthāya paggahitaṃ añjaliṃ nāvabujjhatha na paṭiggaṇhatha, tumheva mātāpitaro upaṭṭhahatha, ahaṃ pana tumhākaṃ baddhacaro veyyāvaccakaro hessaṃ, rattindivaṃ analasabhāvena vuṭṭhito paricārako ahaṃ tumhe paṭijaggissāmīti.
大士本来对难陀智者就没有瞋恨,也没有什么怨恨;只是因为他先前说话太生硬,为了打掉他的傲慢,才用呵责的方式那样对待他。现在听了他的这番话,心里欢喜,对他生起了净信,为了彰显他的功德,说道:“现在我就原谅你,你也能得到奉养父母的机会了。”巴利
Mahāsattassa pakatiyāpi nandapaṇḍite doso vā veraṃ vā natthi, atithaddhaṃ vacanaṃ kathentassa panassa mānahāpanatthaṃ niggahavasena tathā katvā idānissa vacanaṃ sutvā tuṭṭhacitto tasmiṃ pasādaṃ uppādetvā ‘‘idāni te khamāmi, mātāpitaro ca paṭijaggituṃ labhissasī’’ti tassa guṇaṃ pakāsento āha –
难陀,你确实懂得善人们所宣说的正法。
你是圣洁者,有着圣洁的行为,我非常喜欢你。巴利
‘‘Addhā nanda vijānāsi, saddhammaṃ sabbhi desitaṃ; Ariyo ariyasamācāro, bāḷhaṃ tvaṃ mama ruccasi.
我对尊者和夫人说:请听我说的话。
这个重担,对我来说从来都不是重担。巴利
‘‘Bhavantaṃ vadāmi bhotiñca, suṇātha vacanaṃ mama; Nāyaṃ bhāro bhāramato, ahu mayhaṃ kudācanaṃ.
那正在服侍你们的我,安稳平静,给父母带来安乐;
难陀作了道歉,请求去服侍。巴利
‘‘Taṃ maṃ upaṭṭhitaṃ santaṃ, mātāpitu sukhāvahaṃ; Nando ajjhāvaraṃ katvā, upaṭṭhānāya yācati.
如果有人确实以贪欲想要那些寂静的梵行者;
你们要选哪一个难陀?哪一个难陀去侍奉呢?巴利
‘‘Yo ve icchati kāmena, santānaṃ brahmacārinaṃ; Nandaṃ vo varatha eko, kaṃ nando upatiṭṭhatū’’ti.
在这里,“圣”就是美好的意思。“圣妙行”就是已经具备美好的行为。“极其”:现在你实在让我非常欢喜。“请听”:母亲、父亲,请听我说的话。“这不是负担”:照顾你们的这份担子,从来不曾成为我的负担。“那个我”:你们根本不把它当成负担,就这样照料着我。“为服侍而请求”:他向我请求去服侍你们。“若有人确实想要”:对我来说,我不适合对你说“你去服侍我的母亲或父亲”,而是对你们这些过着梵行的清净修行人,如果其中有谁愿意,我就说:你们出于欢喜选难陀吧,去喜欢我弟弟难陀——他想服侍你们当中的哪一位呢?因为说到底,我们两个都是你们的儿子。巴利
Tattha ariyoti sundaro. Ariyasamācāroti sundarasamācāropi jāto. Bāḷhanti idāni tvaṃ mama ativiya ruccasi. Suṇāthāti amma tātā tumhe mama vacanaṃ suṇātha. Nāyaṃ bhāroti ayaṃ tumhākaṃ paṭijagganabhāro na kadāci mama bhāramato ahu. Taṃ manti taṃ bhāroti amaññitvāva maṃ tumhe upaṭṭhitaṃ samānaṃ. Upaṭṭhānāya yācatīti tumhe upaṭṭhātuṃ maṃ yācati. Yo ve icchatīti mayhañhi tvaṃ me mātaraṃ vā pitaraṃ vā upaṭṭhahāti vattuṃ na yuttaṃ, tumhākaṃ pana santānaṃ brahmacārīnaṃ yo eko icchati, taṃ vadāmi kāmena nandaṃ vo varatha, taṃ mama kaniṭṭhaṃ nandaṃ rocetha, tumhesu kaṃ esa upaṭṭhātu, ubhopi hi mayaṃ tumhākaṃ puttāyevāti.
这时,他的母亲从座位上站起来,说:“孩子首那智者啊,你的弟弟离家已经很久了。即使他这么久才回来,我也不忍心请求他,因为我们一直依靠他生活。但现在既然得到了你的允许,我能不能用双臂拥抱这位梵行者,亲吻他的头顶?”为了说明这个意思,她说了下面这首偈颂:巴利
Athassa mātā āsanā vuṭṭhāya, ‘‘tāta soṇapaṇḍita, cirappavuttho te kaniṭṭho, evaṃ cirāgatampi taṃ yācituṃ na visahāmi, mayañhi taṃ nissitā, idāni pana tayā anuññātā ahaṃ etaṃ brahmacārinaṃ bāhāhi upagūhitvā sīse upasiṅghāyituṃ labheyya’’nti imamatthaṃ pakāsentī gāthamāha –
亲爱的孩子,首那,因为得到了你的允许,我们这些依止于你的人,
愿我得以打击难陀,打击这位梵行者的头顶。巴利
‘‘Tayā tāta anuññātā, soṇa taṃ nissitā mayaṃ; Upaghātuṃ labhe nandaṃ, muddhani brahmacārina’’nti.
这时,大士说:“那就这样吧,母亲,我允许你。你去吧,拥抱儿子难陀,闻一闻他的头,亲吻他,平息你心中的悲伤。”她走到他身边,就在众人中间拥抱了难陀智者,闻了他的头,亲吻了他,平息了心中的悲伤,然后和大士交谈起来,说道——巴利
Atha mahāsatto ‘‘tena hi, amma, anujānāmi, tvaṃ gaccha, puttaṃ nandaṃ āliṅgitvā sīse ghāyitvā cumbitvā tava hadaye sokaṃ nibbāpehī’’ti āha. Sā tassa santikaṃ gantvā nandapaṇḍitaṃ parisamajjheyeva āliṅgitvā sīsaṃ ghāyitvā cumbitvā hadaye sokaṃ nibbāpetvā mahāsattena saddhiṃ sallapantī āha –
就像被风吹动的毕钵罗树珊瑚色嫩枝,
等了这么久才见到难陀,我的心在颤抖。巴利
‘‘Assatthasseva taruṇaṃ, pavāḷaṃ māluteritaṃ; Cirassaṃ nandaṃ disvāna, hadayaṃ me pavedhati.
即使我在睡梦中睡着时,看见难陀来到。
我满心欢喜、心情愉快,我们的难陀来了。巴利
‘‘Yadā suttāpi supine, nandaṃ passāmi āgataṃ; Udaggā sumanā homi, nando no āgato ayaṃ.
当我醒来时,看见难陀还没有回来;
忧愁更加涌上心头,还有那不小的郁闷。巴利
‘‘Yadā ca paṭibujjhitvā, nandaṃ passāmi nāgataṃ; Bhiyyo āvisatī soko, domanassañcanappakaṃ.
今天我终于又见到了难陀,隔了这么久才回来。
难陀是丈夫与我所喜爱的,他进了我们的家。巴利
‘‘Sāhaṃ ajja cirassampi, nandaṃ passāmi āgataṃ; Bhattucca mayhañca piyo, nando no pāvisī gharaṃ.
父亲也疼爱难陀,而难陀不离开家。
亲爱的孩子,愿难陀得到它,让难陀来侍奉我。巴利
‘‘Pitupi nando suppiyo, yaṃ nando nappavase gharā; Labhatū tāta nando taṃ, maṃ nando upatiṭṭhatū’’ti.
在这里,“如风所吹动”是说:就像被风吹动的毕钵罗树嫩叶那样摇晃,她过了很久才见到难陀,就说:“今天我的心也这样颤动。”“在睡眠中”是说:“亲爱的首那,当我睡着时,哪怕在梦里看见难陀来了,我也会感到欢喜。”“丈夫与我”是说:丈夫和我都喜爱他。“难陀进入家”是说:“亲爱的,愿我们的儿子难陀进入那叶屋。”“因为”是说:因为父亲也非常喜爱他,所以愿他不要再次离开这个家。“难陀愿得”是说:“亲爱的,愿难陀得到他想要的一切。”“让难陀侍奉我”是说:“亲爱的首那,你去侍奉你的父亲,让难陀来侍奉我吧。”巴利
Tattha māluteritanti yathā vātāhataṃ assatthassa pallavaṃ kampati, evaṃ cirassaṃ nandaṃ disvā ajja mama hadayaṃ kampatīti vadati. Suttāti, tāta soṇa, yadāhaṃ suttāpi supine nandaṃ āgataṃ passāmi, tadāpi udaggā homi. Bhattuccāti sāmikassa ca me mayhañca piyo. Nando no pāvisī gharanti, tāta, putto no nando paṇṇasālaṃ pavisatu. Yanti yasmā pitupi suṭṭhu piyo, tasmā puna imamhā gharā na vippavaseyya. Nandotanti, tāta, nando yaṃ icchati, taṃ labhatu. Maṃ nandoti, tāta soṇa, tava pitaraṃ tvaṃ upaṭṭhaha, maṃ nando upaṭṭhātu.
大士接受了母亲的话,说了一声“就这样吧”,然后教导难陀:“难陀,你已经得到了长子的那份家产。母亲对你真是恩重如山,你要不放逸地好好照顾她。”接着,为了彰显母亲的德行,他说了两首偈颂——巴利
Mahāsatto ‘‘evaṃ hotū’’ti mātu vacanaṃ sampaṭicchitvā ‘‘nanda, tayā jeṭṭhakakoṭṭhāso laddho, mātā nāma atiguṇakārikā, appamatto hutvā paṭijaggeyyāsī’’ti ovaditvā mātu guṇaṃ pakāsento dve gāthā abhāsi –
她一向心怀悲悯,是我们的依靠,过去也曾把美味施予我们。
通往天界的道路,母亲,你渴望着它。巴利
‘‘Anukampikā patiṭṭhā ca, pubbe rasadadī ca no; Maggo saggassa lokassa, mātā taṃ varate ise.
过去生中,她是布施美味的人,是守护者,作为母亲,具足福德。
这是通往天界和人间的大道,母亲啊,她盼望的是它,仙人。巴利
‘‘Pubbe rasadadī gottī, mātā puññūpasaṃhitā; Maggo saggassa lokassa, mātā taṃ varate ise’’ti.
这里,“有怜悯心的人”是指心肠柔软的人。“过去先施予味道的人”是说,她从一开始就把自己身上叫作乳汁的味道给了别人。“母亲想要你”的意思是:我的母亲不想要我,却想要你。“保护者”就是守护者。“与福德相应”是指依靠福德、布施福德的人。巴利
Tattha anukampikāti muduhadayā. Pubbe rasadadīti paṭhamameva attano khīrasaṅkhātassa rasassa dāyikā. Mātā tanti mama mātā maṃ na icchati, taṃ varati icchati. Gottīti gopāyikā. Puññūpasaṃhitāti puññūpanissitā puññadāyikā.
大士这样用两首偈颂讲说了母亲的恩德之后,又走回来,在她座位旁坐下时,说道:“难陀,你得到了一位行难行之事的母亲,我们兄弟俩都是母亲在苦难中养育大的。现在你要不放逸地照顾她,别让她吃那些不甜的、没熟透的果子。”说完,他就在大众当中,为了彰显母亲所经历的难行之事,又说道:巴利
Evaṃ mahāsatto dvīhi gāthāhi mātu guṇaṃ kathetvā punāgantvā tassā āsane nisinnakāle ‘‘nanda, tvaṃ dukkarakārikaṃ mātaraṃ labhasi, ubhopi mayaṃ mātarā dukkhena saṃvaḍḍhitā, taṃ idāni tvaṃ appamatto paṭijaggāhi, amadhurāni phalāphalāni mā khādāpehī’’ti vatvā parisamajjheyeva mātu dukkarakārikataṃ pakāsento āha –
想要孩子的人,会向天神礼敬;
她还会问星宿,也会问季节和年份。巴利
‘‘Ākaṅkhamānā puttaphalaṃ, devatāya namassati; Nakkhattāni ca pucchati, utusaṃvaccharāni ca.
当她经期沐浴后,便发生入胎。
她因此有了身孕,也正因如此被称为“贤善女”。巴利
‘‘Tassā utumhi nhātāya, hoti gabbhassa vokkamo; Tena dohaḷinī hoti, suhadā tena vuccati.
她怀孕满一年,或者不到一年,经过孕育之后便分娩。
她因为能生孩子,所以被称为“母亲”。巴利
‘‘Saṃvaccharaṃ vā ūnaṃ vā, pariharitvā vijāyati; Tena sā janayantīti, janetti tena vuccati.
用母乳、歌声和遮身的衣物,
她让哭闹的孩子高兴起来,因为能让孩子高兴,所以被称为“令欢喜者”。巴利
‘‘Thanakhīrena gītena, aṅgapāvuraṇena ca; Rodantaṃ puttaṃ toseti, tosentī tena vuccati.
从那时起,在狂风烈日中,她都把我当作……一样照看。
她养育这个还不懂事的孩子,因此被称为养育者。巴利
‘‘Tato vātātape ghore, mamaṃ katvā udikkhati; Dārakaṃ appajānantaṃ, posentī tena vuccati.
母亲拥有的财富,以及父亲拥有的财富,
她也守护着他的这两者,也不会是属于儿子的。巴利
‘‘Yañca mātudhanaṃ hoti, yañca hoti pituddhanaṃ; Ubhayampetassa gopeti, api puttassa no siyā.
母亲这样受折磨而苦恼:“儿子这样,儿子那样。”
对他人妻子的放逸,在深夜,在青春年少时。
傍晚儿子还没回来,母亲就为此忧心苦恼。巴利
‘‘Evaṃ putta aduṃ putta, iti mātā vihaññati; Pamattaṃ paradāresu, nisīthe pattayobbane; Sāyaṃ puttaṃ anāyantaṃ, iti mātā vihaññati.
一个人被艰难地养育成人,却不照顾母亲;
对母亲做了错事,就会堕入地狱。巴利
‘‘Evaṃ kicchā bhato poso, mātu aparicārako; Mātari micchā caritvāna, nirayaṃ sopapajjati.
一个人被艰难地抚养成人,却不肯侍奉父亲;
对父亲做了错事之后,他就堕入地狱。巴利
‘‘Evaṃ kicchā bhato poso, pitu aparicārako; Pitari micchā caritvāna, nirayaṃ sopapajjati.
我听闻:对贪求财富的人来说,财富也会消失。
不侍奉母亲,他就会陷入困境。巴利
‘‘Dhanāpi dhanakāmānaṃ, nassati iti me sutaṃ; Mātaraṃ aparicaritvāna, kicchaṃ vā so nigacchati.
我听闻:对贪求财富的人来说,财富也会消失。
不奉养父亲,他就会陷入困境。巴利
‘‘Dhanāpi dhanakāmānaṃ, nassati iti me sutaṃ; Pitaraṃ aparicaritvāna, kicchaṃ vā so nigacchati.
欣喜和欢悦,以及始终不断的欢笑嬉戏;
侍奉母亲之后,有智慧的人就能得到这个。巴利
‘‘Ānando ca pamodo ca, sadā hasitakīḷitaṃ; Mātaraṃ paricaritvāna, labbhametaṃ vijānato.
欣喜和欢悦,以及始终不断的欢笑嬉戏;
侍奉父亲之后,有智慧的人就能得到这个。巴利
‘‘Ānando ca pamodo ca, sadā hasitakīḷitaṃ; Pitaraṃ paricaritvāna, labbhametaṃ vijānato.
布施,说让人听了舒服的话,还有在这世上做对别人有好处的事;
于诸法中行同事,处处随宜而行;
这些确实是世间的凝聚之法,就像马车行进时的车轴销一样。巴利
‘‘Dānañca piyavācā ca, atthacariyā ca yā idha; Samānattatā ca dhammesu, tattha tattha yathārahaṃ; Ete kho saṅgahā loke, rathassāṇīva yāyato.
如果没有这些摄受,母亲不会因为儿子的缘故而得到尊敬与供养。
不会获得恭敬或供养,也不会因为有儿子而获得,父亲也是如此。巴利
‘‘Ete ca saṅgahā nāssu, na mātā puttakāraṇā; Labhetha mānaṃ pūjaṃ vā, pitā vā puttakāraṇā.
因为这些摄受之法,智者才正确观察;
因此他们达到崇高,也成为受人赞叹的人。巴利
‘‘Yasmā ca saṅgahā ete, sammapekkhanti paṇḍitā; Tasmā mahattaṃ papponti, pāsaṃsā ca bhavanti te.
父母被称为梵天,也被称为最早的老师。
是子女们应当供养的人,是慈愍儿女的人。巴利
‘‘Brahmāti mātāpitaro, pubbācariyāti vuccare; Āhuneyyā ca puttānaṃ, pajāya anukampakā.
所以,智者确实应当礼敬他们,恭敬他们;
用食物、饮料、衣服和床具,
用涂油按摩、沐浴和洗脚来侍奉。巴利
‘‘Tasmā hi ne namasseyya, sakkareyya ca paṇḍito; Annena atho pānena, vatthena sayanena ca; Ucchādanena nhāpanena, pādānaṃ dhovanena ca.
智者正是以这样的侍奉来对待父母。
就在这一世,人们就称赞他;死后,他在天界里享受快乐。巴利
‘‘Tāya naṃ pāricariyāya, mātāpitūsu paṇḍitā; Idheva naṃ pasaṃsanti, pecca sagge pamodatī’’ti.
在这里,“子果”指的是以儿子为名的果实。“礼敬天神”的意思是,心里想着“愿我的儿子出生”,向天神行礼、祈求。“问”是指他这样问星宿:“由哪个星宿所生的儿子长寿,由哪个星宿所生的儿子短命?”他也这样问季节和年岁:“在六个季节当中,哪个季节出生的孩子长寿,哪个季节出生的孩子短命?母亲在多少岁时生下的儿子长寿,多少岁时生下的儿子短命?”就这样,他问星宿、季节和年岁。“在季节中沐浴后”是指在花开时节,于季节中沐浴后。“下降”是指三者合和而入胎,胎儿在母胎中着床。“以彼之故”是指以那个胎儿之故,她有了孕妇的欲望。“以彼之故”是指那时在她的腹中,对所生起的胎儿有了爱著,以那个原因,被称为“善生育者”。“以彼之故”是指以那个原因,她被称为“生育者”和“生母”。巴利
Tattha puttaphalanti puttasaṅkhātaṃ phalaṃ. Devatāya namassatīti ‘‘putto me uppajjatū’’ti devatāya namakkāraṃ karoti āyācati. Pucchatīti ‘‘katarena nakkhattena jāto putto dīghāyuko hoti, katarena appāyuko’’ti evaṃ nakkhattāni ca pucchati. Utusaṃvaccharāni cāti ‘‘channaṃ utūnaṃ katarasmiṃ utumhi jāto dīghāyuko hoti, katarasmiṃ utumhi appāyuko, kativassāya vā mātuyā jāto putto dīghāyuko hoti, kativassāya appāyuko’’ti evaṃ utusaṃvaccharāni ca pucchati. Utumhi nhātāyāti pupphe uppanne utumhi nhātāya. Vokkamoti tiṇṇaṃ sannipātā gabbhāvakkanti hoti, kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāti. Tenāti tena gabbhena sā dohaḷinī hoti. Tenāti tadā tassā kucchimhi nibbattapajāya sineho uppajjati, tena kāraṇena ‘‘suhadā’’ti vuccati. Tenāti tena kāraṇena sā ‘‘janayantī’’ti ca ‘‘janettī’’ti ca vuccati.
用肢体遮盖,是指让她躺在两乳之间,以身体本身作为覆盖物,使她遍满身体的接触。使她满足,是指使她信受,使她欢喜。视为己有而注视,是指“风吹到我儿子身上了,太阳晒到我儿子身上了”,这样起我执之后,以充满慈爱的心注视。这两者也是他的,是指这两种财富,母亲为了这个儿子的利益,不向别人展示,而在密室等处守护。就这样,儿子啊,那个儿子啊,是指这样教导他:“愚痴的儿子啊,你在王宫等处要不放逸,不要做那种事。”母亲因此操心劳累。到了青年时,是指儿子到了青年时,深夜得知那个儿子在他人妻处放逸,傍晚不归,母亲满眼是泪地望着道路,为此操心劳累。巴利
Aṅgapāvuraṇena cāti thanantare nipajjāpetvā sarīrasamphassaṃ pharāpentī aṅgasaṅkhāteneva pāvuraṇena. Tosentīti saññāpentī hāsentī. Mamaṃ katvā udikkhatīti ‘‘puttassa me upari vāto paharati, ātapo pharatī’’ti evaṃ mamaṃkāraṃ katvā siniddhena hadayena udikkhati. Ubhayampetassāti ubhayampi etaṃ dhanaṃ etassa puttassa atthāya aññesaṃ adassetvā sāragabbhādīsu mātā gopeti. Evaṃ putta, aduṃ puttāti ‘‘andhabāla putta, evaṃ rājakulādīsu appamatto hohi, aduñca kammaṃ mā karohī’’ti sikkhāpentī iti mātā vihaññati kilamati. Pattayobbaneti putte pattayobbane taṃ puttaṃ nisīthe paradāresu pamattaṃ sāyaṃ anāgacchantaṃ ñatvā assupuṇṇehi nettehi maggaṃ olokentī vihaññati kilamati.
“辛辛苦苦养大的”:意思是费尽辛苦养育、照料。“行为不正之后”:指不照顾母亲。“财富也”:就是财富,或者也可以这样读。这里说的是:对于想要财富的人来说,如果不照顾母亲,已经生起的财富也会失去——我听到的是这样。“或者困苦”:意思是他的财富会消失,或者这个人会陷入痛苦。“可以得到这个”:意思是,照顾母亲之后,这现世和来世的欢喜等快乐,有智慧的人能够了知并得到,也就是说,这样的人能够获得那种快乐。巴利
Kicchā bhatoti kicchena bhato paṭijaggito. Micchā caritvānāti mātaraṃ apaṭijaggitvā. Dhanāpīti dhanampi, ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti – dhanakāmānaṃ uppannaṃ dhanampi mātaraṃ apaṭijaggantānaṃ nassatīti me sutanti. Kicchaṃ vā soti iti dhanaṃ vā tassa nassati, dukkhaṃ vāso puriso nigacchati. Labbhametanti etaṃ idhaloke ca paraloke ca ānandādisukhaṃ mātaraṃ paricaritvā vijānato paṇḍitassa labbhaṃ, sakkā laddhuṃ tādisenāti attho.
对父母应当布施,应当说亲切的话,应当按已发生的需要去做有利的事。在诸法方面,也就是在尊敬长辈等法上,无论在哪里,在大众当中或独自处,都应当以问讯等行为平等对待;不能只在私下问讯,到了大众中就不做,应当处处都一样。如果这四种摄事不存在:假如这四种摄事没有。正观:以正确的方式、正确的道理来观察。尊贵:最殊胜的状态。梵天:对子女来说,像梵天一样,是最上、最殊胜的。先前的师长:最早教导的老师。应受供养者:接受供养的人,适合接受任何恭敬。以食物等义:以食物和饮料带来利益。死后:在命终之后,从这里前往天界享乐。巴利
Dānañcāti mātāpitūnaṃ dānaṃ dātabbaṃ, piyavacanaṃ bhaṇitabbaṃ, uppannakiccasādhanavasena attho caritabbo. Dhammesūti jeṭṭhāpacāyanadhammesu tattha tattha parisamajjhe vā rahogatānaṃ vā abhivādanādivasena samānattatā kātabbā, na raho abhivādanādīni katvā parisati na kātabbāni, sabbattha samāneneva bhavitabbaṃ. Ete ca saṅgahā nāssūti sace ete cattāro saṅgahā na bhaveyyuṃ. Sammapekkhantīti sammā nayena kāraṇena pekkhanti. Mahattanti seṭṭhattaṃ. Brahmāti puttānaṃ brahmasamā uttamā seṭṭhā. Pubbācariyāti paṭhamācariyā. Āhuneyyāti āhunapaṭiggāhakā yassa kassaci sakkārassa anucchavikā. Annena athoti annena ceva attho pānena ca. Peccāti kālakiriyāya pariyosāne ito gantvā sagge pamodatīti.
大士就这样像转动须弥山一样,把说法圆满结束了。那些国王和军队听了之后,全都生起了信心。于是大士让他们安住在五戒上,教导说:“在布施等善法上不要放逸”,然后就把他们打发回去了。所有国王都以正法治理国家,寿命结束时都使天城充满。首那智者和难陀智者也在有生之年一直侍奉父母,最后都投生到梵天界。巴利
Evaṃ mahasatto sineruṃ pavaṭṭento viya dhammadesanaṃ niṭṭhāpesi. Taṃ sutvā sabbepi te rājāno balakāyā ca pasīdiṃsu. Atha ne pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā ‘‘dānādīsu appamattā hothā’’ti ovaditvā uyyojesi. Sabbepi dhammena rajjaṃ kāretvā āyupariyosāne devanagaraṃ pūrayiṃsu. Soṇapaṇḍitanandapaṇḍitāpi yāvatāyukaṃ mātāpitaro paricaritvā brahmalokaparāyaṇā ahesuṃ.
导师讲完这段法义,开示了四圣谛,然后结说本生。在四圣谛开示结束的时候,那位奉养母亲的比丘证得了入流果。那时,他的父母是大王族的人;难陀智者就是阿难;摩奴阇王就是舍利弗;那一百零一位国王就是八十位大长老和其他长老;二十四位不动者就是佛陀的弟子众;而梭纳智者就是我自己。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne mātuposakabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā mātāpitaro māhārājakulāni ahesuṃ, nandapaṇḍito ānando , manojarājā sāriputto, ekasatarājāno asītimahātherā ceva aññataratherā ca, catuvīsati akkhobhaṇiyo buddhaparisā, soṇapaṇḍito pana ahameva ahosinti.
然后,在第七十殊胜品中,拘舍婆提王具有本性,是卓越的;
这时,殊胜的苏那与苏难达又在第七十处被宣说。巴利
Atha sattatimamhi nipātavare, sabhāvantu kusāvatirājavaro; Atha soṇasunandavaro ca puna, abhivāsitasattatimamhi suteti.