第12集巴利
12. Dvādasakanipāto
小拘那罗本生经的注释巴利
[464] 1. Cūḷakuṇālajātakavaṇṇanā
“贪婪而心轻躁者”此本生,会在《拘那罗本生》里说明。巴利
Luddhānaṃlahucittānanti idaṃ jātakaṃ kuṇālajātake (jā. 2.21.kuṇālajātaka) āvi bhavissati;
[465] 2. 贤善娑罗本生注释巴利
[465] 2. Bhaddasālajātakavaṇṇanā
“你是什么人,穿着这么干净的衣服?”——这是导师住在祇园精舍时,围绕“为亲属而行”这件事讲的一段话。
在舍卫城,给孤独长者的住处、毗舍佉的住处,还有憍萨罗王的王宫里,都常年为五百位比丘提供饮食。不过,虽然王宫里供养的是各种美味佳肴,比丘们在那里却没有可以信赖的人,所以他们不在王宫吃饭,而是拿了食物之后,到给孤独长者、毗舍佉或其他可信赖的人家里坐下来吃。
有一天,国王收到一批供品,就说:“把这些送给比丘们。”然后派人送到斋堂去。结果有人回报说:“斋堂里没有比丘。”国王问:“他们去哪儿了?”听说“他们各自到信赖的人家里坐着吃饭去了”,国王吃完早饭后,就来到导师面前,问:“尊者,食物里什么最重要?”
导师回答:“大王,信任最重要。哪怕只是一点点酸粥,只要是可信赖的人给的,也会变得甘美。”
国王又问:“尊者,那比丘们跟谁之间会有信任呢?”
导师说:“大王,跟亲属,或者跟修学的家族。”
国王听了就想:“我要娶一位释迦族的女子做正妃,这样比丘们对我就会像对亲属一样有信任了。”于是他从座位上起身,回到自己的王宫,派使者前往迦毗罗卫,传话说:“请把女儿嫁给我,我想和你们结为亲属。”巴利
Kā tvaṃ suddhehi vatthehīti idaṃ satthā jetavane viharanto ñātatthacariyaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyañhi anāthapiṇḍikassa nivesane pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ nibaddhabhojanaṃ pavattati, tathā visākhāya ca kosalarañño ca. Tattha pana kiñcāpi nānaggarasabhojanaṃ dīyati, bhikkhūnaṃ panettha koci vissāsiko natthi, tasmā bhikkhū rājanivesane na bhuñjanti, bhattaṃ gahetvā anāthapiṇḍikassa vā visākhāya vā aññesaṃ vā vissāsikānaṃ gharaṃ gantvā bhuñjanti. Rājā ekadivasaṃ paṇṇākāraṃ āhaṭaṃ ‘‘bhikkhūnaṃ dethā’’ti bhattaggaṃ pesetvā ‘‘bhattagge bhikkhū natthī’’ti vutte ‘‘kahaṃ gatā’’ti pucchitvā ‘‘attano vissāsikagehesu nisīditvā bhuñjantī’’ti sutvā bhuttapātarāso satthu santikaṃ gantvā ‘‘bhante, bhojanaṃ nāma kiṃ parama’’nti pucchi. Vissāsaparamaṃ mahārāja, kañjikamattakampi vissāsikena dinnaṃ madhuraṃ hotīti. Bhante, kena pana saddhiṃ bhikkhūnaṃ vissāso hotīti? ‘‘Ñātīhi vā sekkhakulehi vā, mahārājā’’ti. Tato rājā cintesi ‘‘ekaṃ sakyadhītaraṃ ānetvā aggamahesiṃ karissāmi, evaṃ mayā saddhiṃ bhikkhūnaṃ ñātake viya vissāso bhavissatī’’ti. So uṭṭhāyāsanā attano nivesanaṃ gantvā kapilavatthuṃ dūtaṃ pesesi ‘‘dhītaraṃ me detha, ahaṃ tumhehi saddhiṃ ñātibhāvaṃ icchāmī’’ti.
释迦族人听了使者传的话,聚在一起商量:“我们住在憍萨罗王的管辖范围内。要是不把女儿给他,就会结下大仇;要是给了,我们的家族血统就断了。到底该怎么办?”这时摩诃男说:“你们不用担心。我有个女儿叫婆娑巴刹帝利,是一个叫龙髯的女奴生的。她十六岁,容貌出众,长得非常美,按父亲的血统算是刹帝利出身。我们就说她是刹帝利少女,把她送过去。”释迦族人都说好,同意了,就把使者叫来,说:“好,我们把女儿给你们,你们现在就带她走吧。”使者们心想:“这些释迦族人仗着出身高贵,非常傲慢。嘴上说‘给你们一个和我们相配的’,实际上可能拿不相配的人来充数。我们只带走能和他们一起吃饭的那个人。”于是他们说:“我们带人回去时,只带那个和你们一起吃饭的人。”释迦族人给使者安排了住处,又商量:“该怎么办?”摩诃男说:“你们别担心,我来想办法。你们在我吃饭的时候,把婆娑巴刹帝利打扮好带过来。等我刚拿起一口饭,你们就说‘大王,某某国王有信送来,请先听听这个消息’,然后把信拿给我看。”大家都说好,同意了。等他吃饭的时候,他们就把那少女打扮好了。巴利
Sākiyā dūtavacanaṃ sutvā sannipatitvā mantayiṃsu ‘‘mayaṃ kosalarañño āṇāpavattiṭṭhāne vasāma, sace dārikaṃ na dassāma, mahantaṃ veraṃ bhavissati, sace dassāma, kulavaṃso no bhijjissati, kiṃ nu kho kātabba’’nti. Atha ne mahānāmo āha – ‘‘mā cintayittha, mama dhītā vāsabhakhattiyā nāma nāgamuṇḍāya nāma dāsiyā kucchismiṃ nibbatti. Sā soḷasavassuddesikā uttamarūpadharā sobhaggappattā pitu vaṃsena khattiyajātikā, tamassa ‘khattiyakaññā’ti pesessāmā’’ti. Sākiyā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā dūte pakkosāpetvā ‘‘sādhu, dārikaṃ dassāma, idāneva naṃ gahetvā gacchathā’’ti āhaṃsu. Dūtā cintesuṃ ‘‘ime sākiyā nāma jātiṃ nissāya atimānino, ‘sadisī no’ti vatvā asadisimpi dadeyyuṃ, etehi saddhiṃ ekato bhuñjamānameva gaṇhissāmā’’ti. Te evamāhaṃsu ‘‘mayaṃ gahetvā gacchantā yā tumhehi saddhiṃ ekato bhuñjati, taṃ gahetvā gamissāmā’’ti. Sākiyā tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ dāpetvā ‘‘kiṃ karissāmā’’ti cintayiṃsu. Mahānāmo āha – ‘‘tumhe mā cintayittha, ahaṃ upāyaṃ karissāmi, tumhe mama bhojanakāle vāsabhakhattiyaṃ alaṅkaritvā ānetvā mayā ekasmiṃ kabaḷe gahitamatte ‘deva, asukarājā paṇṇaṃ pahiṇi, imaṃ tāva sāsanaṃ suṇāthā’ti paṇṇaṃ dasseyyāthā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tasmiṃ bhuñjamāne kumārikaṃ alaṅkariṃsu.
摩诃男说:“把我女儿带过来,让她跟我一起吃饭。”于是他们给她打扮好,稍微磨蹭了一下,就把她带来了。她心想“我要跟父亲一起吃饭”,就把手伸进了同一只钵里。摩诃男也跟她一起捏了一团饭,放进嘴里。当他伸手去拿第二团饭时,有人递上书信说:“大王,某某国王有信送来,请先听听这个消息。”摩诃男说:“女儿,你自己吃吧。”他右手还留在钵里,就用左手接过信来看。正当他专心看信的时候,那女孩就吃了起来。等她吃完,他才洗手漱口。使者们看到这一幕,断定“这确实是他的女儿”,没能看出其中的破绽。摩诃男以盛大的随从队伍把女儿送走。使者们把她带到舍卫城,说:“这位少女出身高贵,正是摩诃男的女儿。”国王大喜,下令装饰全城,让她站在珍宝堆上,以正宫王后的地位为她灌顶册立。她因此成了国王心爱、称意的人。巴利
Mahānāmo ‘‘dhītaraṃ me ānetha, mayā saddhiṃ bhuñjatū’’ti āha. Atha naṃ alaṅkaritvā tāvadeva thokaṃ papañcaṃ katvā ānayiṃsu. Sā ‘‘pitarā saddhiṃ bhuñjissāmī’’ti ekapātiyaṃ hatthaṃ otāresi. Mahānāmopi tāya saddhiṃ ekapiṇḍaṃ gahetvā mukhe ṭhapesi. Dutiyapiṇḍāya hatthe pasārite ‘‘deva, asukaraññā paṇṇaṃ pahitaṃ, imaṃ tāva sāsanaṃ suṇāthā’’ti paṇṇaṃ upanāmesuṃ. Mahānāmo ‘‘amma, tvaṃ bhuñjāhī’’ti dakkhiṇahatthaṃ pātiyāyeva katvā vāmahatthena gahetvā paṇṇaṃ olokesi. Tassa taṃ sāsanaṃ upadhārentasseva itarā bhuñji. So tassā bhuttakāle hatthaṃ dhovitvā mukhaṃ vikkhālesi. Taṃ disvā dūtā ‘‘nicchayenesā etassa dhītā’’ti niṭṭhamakaṃsu, na taṃ antaraṃ jānituṃ sakkhiṃsu. Mahānāmo mahantena parivārena dhītaraṃ pesesi. Dūtāpi naṃ sāvatthiṃ netvā ‘‘ayaṃ kumārikā jātisampannā mahānāmassa dhītā’’ti vadiṃsu. Rājā tussitvā sakalanagaraṃ alaṅkārāpetvā taṃ ratanarāsimhi ṭhapetvā aggamahesiṭṭhāne abhisiñcāpesi. Sā rañño piyā ahosi manāpā.
不久之后,她就怀上了身孕。国王安排了安胎的照料。怀胎满十个月后,她生下了一个肤色如金的儿子。到了给王子取名的日子,国王派人到自己祖父那里传话:“释迦王族的女儿婆娑巴刹帝利生了个儿子,我们该给他取什么名字?”可是那位奉命传话的大臣有点耳背。他到了祖父那里,把话转告了。祖父听了之后说:“婆娑巴刹帝利还没生孩子的时候就已经胜过所有人了,如今生了儿子,一定会更得国王宠爱。”那个耳背的大臣把“宠爱”这个词听错了,听成了“维度哒跋”,于是回到国王面前说:“大王,据说要给王子取名叫维度哒跋。”国王心想:“这应该是我们家族世代相传的名字吧。”就给他取名为维度哒跋。从那以后,王子在王子应得的照料下渐渐长大。到七岁时,他看见别的孩子从外祖父家得到象形、马形等各种玩具,就问母亲:“妈妈,别人都有外祖父家送来的礼物,为什么没有人给我送任何东西?难道您没有母亲、没有父亲吗?”于是她哄他说:“孩子,释迦王族就是你的外祖父家,可他们住得很远,所以没法给你送东西来。”巴利
Athassā na cirasseva gabbho patiṭṭhahi. Rājā gabbhaparihāramadāsi. Sā dasamāsaccayena suvaṇṇavaṇṇaṃ puttaṃ vijāyi. Athassa nāmaggahaṇadivase rājā attano ayyakassa santikaṃ pesesi ‘‘sakyarājadhītā vāsabhakhattiyā puttaṃ vijāyi, kimassa nāmaṃ karomā’’ti. Taṃ pana sāsanaṃ gahetvā gato amacco thokaṃ badhiradhātuko, so gantvā rañño ayyakassārocesi. So taṃ sutvā ‘‘vāsabhakhattiyā puttaṃ avijāyitvāpi sabbaṃ janaṃ abhibhavati, idāni pana ativiya rañño vallabhā bhavissatī’’ti āha. So badhiraamacco ‘‘vallabhā’’ti vacanaṃ dussutaṃ sutvā ‘‘viṭaṭūbho’’ti sallakkhetvā rājānaṃ upagantvā ‘‘deva, kumārassa kira ‘viṭaṭūbho’ti nāmaṃ karothā’’ti āha. Rājā ‘‘porāṇakaṃ no kuladattikaṃ nāmaṃ bhavissatī’’ti cintetvā ‘‘viṭaṭūbho’’ti nāmaṃ akāsi. Tato paṭṭhāya kumāro kumāraparihārena vaḍḍhanto sattavassikakāle aññesaṃ kumārānaṃ mātāmahakulato hatthirūpakaassarūpakādīni āhariyamānāni disvā mātaraṃ pucchi ‘‘amma, aññesaṃ mātāmahakulato paṇṇākāro āhariyati, mayhaṃ koci kiñci na pesesi, kiṃ tvaṃ nimmātā nippitāsī’’ti? Atha naṃ sā ‘‘tāta, sakyarājāno mātāmahā dūre pana vasanti, tena te kiñci na pesentī’’ti vatvā vañcesi.
后来在他十六岁时,他说:“母亲,我想去看看外祖父家。”母亲劝阻他说:“算了吧,孩子,去那里能做什么呢?”但他还是一再请求。于是母亲同意了,说:“那就去吧。”他向父亲禀明后,便带着庞大的随从队伍出发了。婆娑巴刹帝利事先送了信回去,说:“我在这里过得很好,请你们不要让主人看出什么破绽。”释迦族人得知维度哒跋要来,心想“我们不能向他行礼”,就把那些年幼的王子们先打发到乡下去了。王子到了迦毗罗卫城后,释迦族人聚集在集会堂里。王子走进集会堂,站在那里。于是他们对他说:“孩子,这位是你的外祖父,这位是你的舅舅。”他便向所有人一一行礼。他挨个行礼,一直行到背脊都疼了,却没看到一个人向他回礼,便问道:“怎么没有人向我回礼呢?”释迦族人说:“孩子,你那些年幼的王子们都到乡下去了。”然后他们给了他盛大的款待。他住了几天后,便带着庞大的随从队伍离开了。这时,有个婢女对着他坐过的那块木板,骂着羞辱道:“这是婢女婆娑巴刹帝利的儿子坐过的木板!”说完就用牛奶水冲洗它。有一个人忘了拿自己的武器,折返回来取时,正好听到了辱骂维度哒跋王子的声音。他追问了事情的原委,得知“婆娑巴刹帝利是婢女肚子里生的,是摩诃男的孩子”,便回去告诉了军队。“听说婆娑巴刹帝利是婢女的女儿!”于是引起了大骚动。巴利
Puna soḷasavassikakāle ‘‘amma, mātāmahakulaṃ passitukāmomhī’’ti vatvā ‘‘alaṃ tāta, kiṃ tattha gantvā karissasī’’ti vāriyamānopi punappunaṃ yāci. Athassa mātā ‘‘tena hi gacchāhī’’ti sampaṭicchi. So pitu ārocetvā mahantena parivārena nikkhami. Vāsabhakhattiyā puretaraṃ paṇṇaṃ pesesi ‘‘ahaṃ idha sukhaṃ vasāmi, sāmino kiñci antaraṃ mā dassayiṃsū’’ti. Sākiyā viṭaṭūbhassa āgamanaṃ ñatvā ‘‘vandituṃ na sakkā’’ti tassa daharadahare kumārake janapadaṃ pahiṇiṃsu. Kumāre kapilavatthuṃ sampatte sākiyā santhāgāre sannipatiṃsu. Kumāro santhāgāraṃ gantvā aṭṭhāsi. Atha naṃ ‘‘ayaṃ te, tāta, mātāmaho, ayaṃ mātulo’’ti vadiṃsu so sabbe vandamāno vicari. So yāvapiṭṭhiyā rujanappamāṇā vanditvā ekampi attānaṃ vandamānaṃ adisvā ‘‘kiṃ nu kho maṃ vandantā natthī’’ti pucchi. Sākiyā ‘‘tāta, tava kaniṭṭhakumārā janapadaṃ gatā’’ti vatvā tassa mahantaṃ sakkāraṃ kariṃsu. So katipāhaṃ vasitvā mahantena parivārena nikkhami. Athekā dāsī santhāgāre tena nisinnaphalakaṃ ‘‘idaṃ vāsabhakhattiyāya dāsiyā puttassa nisinnaphalaka’’nti akkositvā paribhāsitvā khīrodakena dhovi. Eko puriso attano āvudhaṃ pamussitvā nivatto taṃ gaṇhanto viṭaṭūbhakumārassa akkosanasaddaṃ sutvā taṃ antaraṃ pucchitvā ‘‘vāsabhakhattiyā dāsiyā kucchismiṃ mahānāmasakkassa jātā’’ti ñatvā gantvā balakāyassa kathesi. ‘‘Vāsabhakhattiyā kira dāsiyā dhītā’’ti mahākolāhalaṃ ahosi.
王子听了这话,心里盘算起来:这些人先用牛奶水把我坐过的木板擦洗干净,等我登上王位的时候,我要取他们的喉血来洗我坐的木板。他回到舍卫城后,大臣们把整件事的经过禀报给了国王。国王大怒,说:释迦族人竟然把女奴生的女儿嫁给我!于是他取消了婆娑巴刹帝利和她儿子的待遇,只让他们享受奴婢所能得到的待遇。过了几天,导师来到王宫坐下。国王礼敬导师后说:尊者,听说您的亲属把女奴生的女儿嫁给了我,因此我取消了她和儿子的待遇,只让他们享受奴婢所能得到的待遇。导师说:大王,释迦族人这样做不对。要嫁女儿,就该嫁给同等种姓的人。不过大王,我要告诉您:婆娑巴刹帝利是刹帝利国王的女儿,在刹帝利国王的宫中接受了灌顶;维度哒跋也是因为刹帝利国王才出生的。母系血统算什么?父系血统才是标准。古代的智者曾把首席王后的位置给了一个贫穷的拾柴女,她腹中怀的王子后来统治了十二由旬宽的波罗奈,被称为运薪王。导师接着讲了《运薪王本生》。国王听了导师的说法后,明白父系血统才是标准,心生欢喜,便恢复了母子二人原本的待遇。巴利
Kumāro taṃ sutvā ‘‘ete tāva mama nisinnaphalakaṃ khīrodakena dhovantu, ahaṃ pana rajje patiṭṭhitakāle etesaṃ galalohitaṃ gahetvā mama nisinnaphalakaṃ dhovissāmī’’ti cittaṃ paṭṭhapesi. Tasmiṃ sāvatthiṃ gate amaccā sabbaṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ. Rājā ‘‘sabbe mayhaṃ dāsidhītaraṃ adaṃsū’’ti sākiyānaṃ kujjhitvā vāsabhakhattiyāya ca puttassa ca dinnaparihāraṃ acchinditvā dāsadāsīhi laddhabbaparihāramattameva dāpesi. Tato katipāhaccayena satthā rājanivesanaṃ āgantvā nisīdi. Rājā satthāraṃ vanditvā ‘‘bhante, tumhākaṃ kira ñātakehi dāsidhītā mayhaṃ dinnā, tenassā ahaṃ saputtāya parihāraṃ acchinditvā dāsadāsīhi laddhabbaparihāramattameva dāpesi’’nti āha. Satthā ‘‘ayuttaṃ, mahārāja, sākiyehi kataṃ, dadantehi nāma samānajātikā dātabbā assa. Taṃ pana mahārāja, vadāmi vāsabhakhattiyā khattiyarājadhītā khattiyassa rañño gehe abhisekaṃ labhi, viṭaṭūbhopi khattiyarājānameva paṭicca jāto, mātugottaṃ nāma kiṃ karissati, pitugottameva pamāṇanti porāṇakapaṇḍitā dalidditthiyā kaṭṭhahārikāyapi aggamahesiṭṭhānaṃ adaṃsu, tassā ca kucchimhi jātakumāro dvādasayojanikāya bārāṇasiyā rajjaṃ katvā kaṭṭhavāhanarājā nāma jāto’’ti kaṭṭhavāhanajātakaṃ (jā. 1.1.7) kathesi . Rājā satthu dhammakathaṃ sutvā ‘‘pitugottameva kira pamāṇa’’nti sutvā tussitvā mātāputtānaṃ pakatiparihārameva dāpesi.
国王有位将军名叫般度罗,他的妻子名叫末利,不能生育。将军对她说:“你回娘家去吧。”就把她打发去了拘尸那罗。她想:“我先见过大师再走。”于是进入祇园,礼敬如来后站在一旁。如来问她:“你要去哪里?”她回答说:“尊者,我丈夫让我回娘家。”如来又问:“为什么?”她答道:“尊者,我不能生育,没有孩子。”大师便说:“既然这样,就没有去的必要了,回去吧。”她满心欢喜,礼敬大师后,又回到了自己家中。丈夫问她:“你怎么回来了?”她说:“是十力者让我回来的。”将军说:“这一定是如来看到了其中的因缘。”没过多久,她就怀了孕,生起了妊娠的欲望,便告诉丈夫说:“我有了妊娠的欲望。”丈夫问:“是什么欲望?”她说:“夫君,我想进入毗舍离城里离车族国王的灌顶吉祥池中沐浴、饮水。”将军说:“好。”便取来千力弓,让她坐上战车,从舍卫城出发,驱车驶入毗舍离。巴利
Rañño pana bandhulo nāma senāpati mallikaṃ nāma attano bhariyaṃ vañjhaṃ ‘‘tava kulagharameva gacchāhī’’ti kusinārameva pesesi. Sā ‘‘satthāraṃ disvāva gamissāmī’’ti jetavanaṃ pavisitvā tathāgataṃ vanditvā ekamantaṃ ṭhitā ‘‘kahaṃ gacchasī’’ti ca puṭṭhā ‘‘sāmiko me, bhante, kulagharaṃ pesesī’’ti vatvā ‘‘kasmā’’ti vuttā ‘‘vañjhā aputtikā, bhante’’ti vatvā satthārā ‘‘yadi evaṃ gamanakiccaṃ natthi, nivattāhī’’ti vuttā tuṭṭhā satthāraṃ vanditvā nivesanameva puna agamāsi. ‘‘Kasmā nivattasī’’ti puṭṭhā ‘‘dasabalena nivattitāmhī’’ti āha. Senāpati ‘‘diṭṭhaṃ bhavissati tathāgatena kāraṇa’’nti āha. Sā na cirasseva gabbhaṃ paṭilabhitvā uppannadohaḷā ‘‘dohaḷo me uppanno’’ti ārocesi. ‘‘Kiṃ dohaḷo’’ti? ‘‘Vesāliyā nagare licchavirājānaṃ abhisekamaṅgalapokkharaṇiṃ otaritvā nhatvā pānīyaṃ pivitukāmāmhi, sāmī’’ti. Senāpati ‘‘sādhū’’ti vatvā sahassathāmadhanuṃ gahetvā taṃ rathaṃ āropetvā sāvatthito nikkhamitvā rathaṃ pājento vesāliṃ pāvisi.
那时,和憍萨罗国王的将军般度罗在同一师门学艺的离车族人摩诃梨,虽然双目失明,却住在城门口,为离车族人教导利益和正法。他听到战车撞击门槛的声音,便说:“这是般度罗战车碾过的声音,今天离车族要起恐慌了。”池塘内外都有强力的守卫,上面铺着铁网,连鸟都没有进去的余地。可是将军从战车上下来,用剑击打守卫,把他们赶跑,砍断铁网,把妻子带进池塘里,让她沐浴、饮水,自己也洗了澡,然后把末利扶上战车,出了城,沿着来时的路返回。守卫们跑去报告离车族人。离车族的国王们大怒,乘上五百辆战车追出来,说:“我们要抓住般度罗!”他们把这个消息告诉摩诃梨。摩诃梨说:“别去,他会把你们全都杀死的。”他们却说:“我们一定要去!”摩诃梨说:“那么,当你们看见车轮陷进地里直到轮毂时,就该回头;如果还不回头,再往前,就会听到像雷劈一样的声音,从那里就该回头;如果还不回头,就会看见你们战车的辕杆上有孔洞,从那里就该回头,不要再往前走了。”但他们不听他的话,没有回头,还是继续追赶。巴利
Tasmiñca kāle kosalarañño bandhulasenāpatinā saddhiṃ ekācariyakule uggahitasippo mahāli nāma licchavī andho licchavīnaṃ atthañca dhammañca anusāsanto dvārasamīpe vasati. So rathassa ummāre paṭighaṭṭanasaddaṃ sutvā ‘‘bandhulamallassa rathapatanasaddo eso, ajja licchavīnaṃ bhayaṃ uppajjissatī’’ti āha. Pokkharaṇiyā anto ca bahi ca ārakkhā balavā, upari lohajālaṃ patthaṭaṃ, sakuṇānampi okāso natthi. Senāpati pana rathā otaritvā ārakkhake khaggena paharanto palāpetvā lohajālaṃ chinditvā antopokkharaṇiyaṃ bhariyaṃ otāretvā nhāpetvā pāyetvā sayampi nhatvā mallikaṃ rathaṃ āropetvā nagarā nikkhamitvā āgatamaggeneva pāyāsi. Ārakkhakā gantvā licchavīnaṃ ārocesuṃ. Licchavirājāno kujjhitvā pañca rathasatāni āruyha ‘‘bandhulamallaṃ gaṇhissāmā’’ti nikkhamiṃsu. Taṃ pavattiṃ mahālissa ārocesuṃ. Mahāli ‘‘mā gamittha, so hi vo sabbe ghātayissatī’’ti āha. Tepi ‘‘mayaṃ gamissāmayevā’’ti vadiṃsu. Tena hi cakkassa yāva nābhito pathaviṃ paviṭṭhaṭṭhānaṃ disvā nivatteyyātha, tato anivattantā purato asanisaddaṃ viya suṇissatha, tamhā ṭhānā nivatteyyātha, tato anivattantā tumhākaṃ rathadhuresu chiddaṃ passissatha, tamhā ṭhānā nivatteyyātha, purato māgamitthāti. Te tassa vacanena anivattitvā taṃ anubandhiṃsuyeva.
末利夫人看见后说:“主人,看见战车了。”般度罗说:“那么,等你看清它们像一辆战车那样时,再告诉我。”当她看见所有战车合为一体、仿佛只有一辆时,就说:“主人,只看见一个战车车头。”般度罗说:“那你抓住这些缰绳。”他把缰绳交给她,自己站在战车上拉弓。战车的车轮陷进地里,直到轮毂。离车族人虽然看见那个情形,还是不退。般度罗稍微向前走了一点,弹了一下弓弦,声音像打雷一样。他们从那里还是不退,继续追赶。般度罗站在战车上射出一箭。那箭射穿五百辆战车的车头,穿过五百位国王系腰带的地方,钻进地里。他们不知道自己被射中了,还喊着“站住!站住!”继续追赶。般度罗停下车,说:“你们已经是死人了,我不跟死人打仗。”他们说:“我们这样的人怎么会是死人?”般度罗说:“那你们解开最后面那个人的腰带。”他们解开了。那人腰带刚一松开,就倒地死了。于是般度罗对他们说:“你们所有人都是这样。各自回家,把该办的事办好,教导好儿女,然后卸下铠甲。”他们照做之后,全都死了。巴利
Mallikā disvā ‘‘rathā, sāmi, paññāyantī’’ti āha. Tena hi ekassa rathassa viya paññāyanakāle mama āroceyyāsīti. Sā yadā sabbe eko viya hutvā paññāyiṃsu, tadā ‘‘ekameva sāmi rathasīsaṃ paññāyatī’’ti āha. Bandhulo ‘‘tena hi imā rasmiyo gaṇhāhī’’ti tassā rasmiyo datvā rathe ṭhitova dhanuṃ āropeti, rathacakkaṃ yāva nābhito pathaviṃ pāvisi, licchavino taṃ ṭhānaṃ disvāpi na nivattiṃsu. Itaro thokaṃ gantvā jiyaṃ pothesi, asanisaddo viya ahosi. Te tatopi na nivattiṃsu, anubandhantā gacchanteva. Bandhulo rathe ṭhitakova ekaṃ saraṃ khipi. So pañcannaṃ rathasatānaṃ rathasīsaṃ chiddaṃ katvā pañca rājasatāni parikarabandhanaṭṭhāne vijjhitvā pathaviṃ pāvisi. Te attano viddhabhāvaṃ ajānitvā ‘‘tiṭṭha re, tiṭṭha re’’ti vadantā anubandhiṃsuyeva. Bandhulo rathaṃ ṭhapetvā ‘‘tumhe matakā, matakehi saddhiṃ mayhaṃ yuddhaṃ nāma natthī’’ti āha. Te ‘‘matakā nāma amhādisā neva hontī’’ti vadiṃsu. ‘‘Tena hi sabbapacchimassa parikaraṃ mocethā’’ti. Te mocayiṃsu. So muttamatteyeva maritvā patito. Atha ne ‘‘sabbepi tumhe evarūpā, attano gharāni gantvā saṃvidhātabbaṃ saṃvidahitvā puttadāre anusāsitvā sannāhaṃ mocethā’’ti āha. Te tathā katvā sabbe jīvitakkhayaṃ pattā.
般度罗把末利带回了舍卫城。她生了十六次双胞胎儿子,这些儿子个个勇猛强壮,精通一切技艺。每个儿子都有一千名随从。他们跟着父亲去王宫时,光是这些人就把王宫广场站满了。有一天,一些因为判官受贿而败诉的人,看见般度罗走过来,就大声喊叫着,把判官受贿的事告诉了他。般度罗于是去审理,把那桩案子判清楚了,该归主人的就归主人,不该归主人的就不归主人。大众高声叫好。国王问:“怎么回事?”了解情况后很满意,就把那些大臣全都撤了,把审判的事交给般度罗。从那以后,他判案公正。原来的判官们拿不到贿赂,收入少了,就在王室面前挑拨说:“般度罗想谋夺王位。”国王听了这话,心里压不住疑虑,心想:“要是在这里杀他,我会被人指责。”又反复考虑后,打定主意:“派些人假装成盗贼去边境骚扰,等他们被打跑、般度罗回来的时候,在半路上把他连同儿子们一起杀掉。”于是国王把般度罗叫来,说:“边境好像有叛乱,你带儿子们去抓那些盗贼吧。”派他出发后,又派了其他有本事的战士,吩咐说:“就在那里,把他的三十二个儿子的头砍下来带给我。”般度罗往边境去的时候,那些被派去装盗贼的人一听说“将军来了”,就都跑了。他安顿好那个地方,治理好当地,就回来了。巴利
Bandhulopi mallikaṃ sāvatthiṃ ānesi. Sā soḷasakkhattuṃ yamake putte vijāyi, sabbepi sūrā thāmasampannā ahesuṃ, sabbasippe nipphattiṃ pāpuṇiṃsu. Ekekassapi purisasahassaparivāro ahosi . Pitarā saddhiṃ rājanivesanaṃ gacchantehi teheva rājaṅgaṇaṃ paripūri. Athekadivasaṃ vinicchaye kūṭaḍḍaparājitā manussā bandhulaṃ āgacchantaṃ disvā mahāravaṃ viravantā vinicchayaamaccānaṃ kūṭaḍḍakāraṇaṃ tassa ārocesuṃ. Sopi vinicchayaṃ gantvā taṃ aḍḍaṃ tīretvā sāmikameva sāmikaṃ, assāmikameva assāmikaṃ akāsi. Mahājano mahāsaddena sādhukāraṃ pavattesi. Rājā ‘‘kimida’’nti pucchitvā tamatthaṃ sutvā tussitvā sabbepi te amacce hāretvā bandhulasseva vinicchayaṃ niyyādesi. So tato paṭṭhāya sammā vinicchini. Tato porāṇakavinicchayikā lañjaṃ alabhantā appalābhā hutvā ‘‘bandhulo rajjaṃ patthetī’’ti rājakule paribhindiṃsu. Rājā taṃ kathaṃ gahetvā cittaṃ niggahetuṃ nāsakkhi, ‘‘imasmiṃ idheva ghātiyamāne garahā me uppajjissatī’’ti puna cintetvā ‘‘payuttapurisehi paccantaṃ paharāpetvā te palāpetvā nivattakāle antarāmagge puttehi saddhiṃ māretuṃ vaṭṭatī’’ti bandhulaṃ pakkosāpetvā ‘‘paccanto kira kupito, tava puttehi saddhiṃ gantvā core gaṇhāhī’’ti pahiṇitvā ‘‘etthevassa dvattiṃsāya puttehi saddhiṃ sīsaṃ chinditvā āharathā’’ti tehi saddhiṃ aññepi samatthe mahāyodhe pesesi. Tasmiṃ paccantaṃ gacchanteyeva ‘‘senāpati kira āgacchatī’’ti sutvāva payuttakacorā palāyiṃsu. So taṃ padesaṃ āvāsāpetvā janapadaṃ saṇṭhapetvā nivatti.
当时,在离城不远的地方,那些战士把她的丈夫连同儿子们一起斩首了。那天,末利邀请了两位上首弟子和五百位比丘。上午,有人送来一封信,说:“你的丈夫和儿子们已经被斩首了。”她得知这个消息后,没有对任何人透露什么,把信塞进怀里,照常供养比丘僧团。她的女仆们给比丘们分完食物,正端着酥油罐过来时,在上座们面前把罐子打碎了。法将军说:“女居士,会坏的东西坏了,不必放在心上。”她从怀里取出那封信,说:“尊者,有人给我送来这封信,说我的三十二个儿子和丈夫的头都被砍下来了。我听到这个消息都不放在心上,酥油罐打碎了又有什么好放在心上的呢?”法将军说了“无相、心无所知”等偈颂,说法之后就从座位上起身,回寺院去了。她也把三十二个媳妇叫来,教导她们说:“你们的丈夫承受了自己过去所造业的果报,你们不要忧伤,不要哭泣,也不要对国王心怀怨恨。”巴利
Athassa nagarato avidūre ṭhāne te yodhā puttehi saddhiṃ sīsaṃ chindiṃsu. Taṃ divasaṃ mallikāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ dve aggasāvakā nimantitā honti. Athassā pubbaṇhasamaye ‘‘sāmikassa te saddhiṃ puttehi sīsaṃ chindiṃsū’’ti paṇṇaṃ āharitvā adaṃsu. Sā taṃ pavattiṃ ñatvā kassaci kiñci avatvā paṇṇaṃ ucchaṅge katvā bhikkhusaṅghameva parivisi. Athassā paricārikā bhikkhūnaṃ bhattaṃ datvā sappicāṭiṃ āharantiyo therānaṃ purato cāṭiṃ bhindiṃsu. Dhammasenāpati ‘‘upāsike, bhedanadhammaṃ bhinnaṃ, na cintetabba’’nti āha. Sā ucchaṅgato paṇṇaṃ nīharitvā ‘‘dvattiṃsaputtehi saddhiṃ pitu sīsaṃ chinnanti me imaṃ paṇṇaṃ āhariṃsu, ahaṃ idaṃ sutvāpi na cintemi, sappicāṭiyā bhinnāya kiṃ cintemi, bhante’’ti āha. Dhammasenāpati ‘‘animittamanaññāta’’ntiādīni (su. ni. 579) vatvā dhammaṃ desetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ agamāsi. Sāpi dvattiṃsa suṇisāyo pakkosāpetvā ‘‘tumhākaṃ sāmikā attano purimakammaphalaṃ labhiṃsu, tumhe mā socittha mā paridevittha, rañño upari manopadosaṃ mā karitthā’’ti ovadi.
国王的密探听到这番话后,就把她们没有罪过的情况禀告了国王。国王心生悔惧,来到她的住处,向末利和她的媳妇们请求原谅,并赐给末利一个恩典。她说:“我接受这个恩典。”等国王走后,她施舍了祭亡者的饭食,沐浴净身,然后前去拜见国王,行礼后说道:“大王,您赐给我一个恩典,我别无所求,只求您允许我和三十二位媳妇回到各自的娘家。”国王同意了。她把三十二位媳妇各自送回娘家,自己也回到了拘尸那罗城中的娘家。国王任命般度罗的外甥——名叫狄伽卡拉亚那——为将军。可是狄伽卡拉亚那心里想:“我的舅父就是被这个人害死的。”于是便在国王身边寻找下手的机会。国王自从杀害了无罪的般度罗之后,一直悔恨不已,心里得不到喜乐,也享受不到王权的快乐。巴利
Rañño carapurisā taṃ kathaṃ sutvā tesaṃ niddosabhāvaṃ rañño kathayiṃsu. Rājā saṃvegappatto tassā nivesanaṃ gantvā mallikañca suṇisāyo cassā khamāpetvā mallikāya varaṃ adāsi. Sā ‘‘gahito me hotū’’ti vatvā tasmiṃ gate matakabhattaṃ datvā nhatvā rājānaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘deva, tumhehi me varo dinno, mayhañca aññena attho natthi, dvattiṃsāya me suṇisānaṃ mama ca kulagharagamanaṃ anujānāthā’’ti āha. Rājā sampaṭicchi. Sā dvattiṃsāya suṇisānaṃ sakakulaṃ pesetvā sayaṃ kusināranagare attano kulagharaṃ agamāsi. Rājā bandhulasenāpatino bhāgineyyassa dīghakārāyanassa nāma senāpatiṭṭhānaṃ adāsi. So pana ‘‘mātulo me iminā mārito’’ti rañño otāraṃ gavesanto vicarati. Rājāpi nipparādhassa bandhulassa māritakālato paṭṭhāya vippaṭisārī cittassādaṃ na labhati, rajjasukhaṃ nānubhoti.
那时,导师正住在释迦族人一个叫竹子的聚落附近。国王到了那里,在寺院不远处扎下军营,心想:“我要带着大批随从去礼敬导师。”于是走进寺院,把五件王家仪仗交给长形,独自一人进了香室。这整个过程应当依照《法塔经》的记载来了解。国王进了香室以后,长形拿起那五件王家仪仗,拥立维度哒跋为王,只给国王留下一匹马和一个服侍的女人,就回舍卫城去了。国王和导师亲切交谈后出来,不见了自己的军队,便问那个女人,听说了事情经过,心想:“我去把外甥阿阇世带来,一起回来抓住维度哒跋。”于是前往王舍城。因为天色已晚,城门关闭,他进不了城,就躺在一间厅堂里,一路风尘仆仆、疲惫不堪,当晚就在那里去世了。天亮时,那个女人哭喊着:“大王啊,憍萨罗王!如今您成了孤苦无依的人了!”人们听到后,便把这事禀告了阿阇世王。阿阇世王以极其隆重的礼仪为舅父操办了葬礼。巴利
Tadā satthā sākiyānaṃ veḷuṃ nāma nigamaṃ upanissāya viharati. Rājā tattha gantvā ārāmato avidūre khandhāvāraṃ nivāsetvā ‘‘mahantena parivārena satthāraṃ vandissāmā’’ti vihāraṃ gantvā pañca rājakakudhabhaṇḍāni dīghakārāyanassa datvā ekakova gandhakuṭiṃ pāvisi. Sabbaṃ dhammacetiyasuttaniyāmeneva (ma. ni. 2.364 ādayo) veditabbaṃ. Tasmiṃ gandhakuṭiṃ paviṭṭhe dīghakārāyano tāni pañca rājakakudhabhaṇḍāni gahetvā viṭaṭūbhaṃ rājānaṃ katvā rañño ekaṃ assaṃ ekañca upaṭṭhānakārikaṃ mātugāmaṃ nivattetvā sāvatthiṃ agamāsi. Rājā satthārā saddhiṃ piyakathaṃ kathetvā nikkhanto senaṃ adisvā taṃ mātugāmaṃ pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘ahaṃ bhāgineyyaṃ ajātasattuṃ ādāya āgantvā viṭaṭūbhaṃ gahessāmī’’ti rājagahanagaraṃ gacchanto vikāle dvāresu pihitesu nagaraṃ pavisitumasakkonto ekissāya sālāya nipajjitvā vātātapena kilanto rattibhāge tattheva kālamakāsi. Vibhātāya rattiyā ‘‘deva kosalanarinda, idāni anāthosi jāto’’ti vilapantiyā tassā itthiyā saddaṃ sutvā rañño ārocesuṃ. So mātulassa mahantena sakkārena sarīrakiccaṃ kāresi.
维塔图婆得到王位后,想起旧恨,说:“我要把释迦族人全部杀掉!”便率领大军出发。那天清晨,导师观察世间,看见亲族将要毁灭,心想:“我应当去保护亲族。”上午他进城乞食,乞食回来后在香室中以狮子卧休息。傍晚时分,他腾空而行,到了迦毗罗卫附近,坐在一株枝叶稀疏的树荫下。离那里不远,在维塔图婆国境之内,有一棵枝叶茂密、浓荫铺地的榕树。维塔图婆看见导师,就走上前去,行礼后说:“尊者,天气这么热,您为什么坐在这枝叶稀疏的树荫下?尊者,请到那棵浓荫铺地的榕树下坐吧。”导师说:“不必了,大王。亲族的树荫才是清凉的。”维塔图婆心想:“导师一定是为了保护亲族才来的。”于是礼敬导师后,就返回舍卫城去了。导师也腾空而起,回到了祇园精舍。巴利
Viṭaṭūbhopi rajjaṃ labhitvā taṃ veraṃ saritvā ‘‘sabbepi sākiye māressāmī’’ti mahatiyā senāya nikkhami. Taṃ divasaṃ satthā paccūsasamaye lokaṃ volokento ñātisaṅghassa vināsaṃ disvā ‘‘ñātisaṅgahaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā pubbaṇhasamaye piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto gandhakuṭiyaṃ sīhaseyyaṃ kappetvā sāyanhasamaye ākāsena gantvā kapilavatthusāmante ekasmiṃ kabaracchāye rukkhamūle nisīdi. Tato avidūre viṭaṭūbhassa rajjasīmāya anto sandacchāyo nigrodharukkho atthi, viṭaṭūbho satthāraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā ‘‘bhante, kiṃkāraṇā evarūpāya uṇhavelāya imasmiṃ kabaracchāye rukkhamūle nisīdatha, etasmiṃ sandacchāye nigrodharukkhamūle nisīdatha, bhante’’ti vatvā ‘‘hotu, mahārāja, ñātakānaṃ chāyā nāma sītalā’’ti vutte ‘‘ñātakānaṃ rakkhaṇatthāya satthā āgato bhavissatī’’ti cintetvā satthāraṃ vanditvā sāvatthimeva paccāgami. Satthāpi uppatitvā jetavanameva gato.
国王想起释迦族人过去得罪他的事,第二次出兵,同样见到导师后就折返;第三次出兵,也是在原地见到导师后就返回。到了第四次,当他出兵时,导师观察释迦族过去的业,知道他们往河里投毒的恶业已经无法避免,所以第四次没有去。毗琉璃王把还在吃奶的婴儿等所有释迦族人统统杀掉,用他们的喉血洗净自己坐过的木板,然后才回去。导师第三次前去又返回后的第二天,进城托钵,吃完饭,正要进香室时,从各方聚集来的比丘们坐在法堂里谈论说:“贤友们,导师亲自出面,让国王退兵,把亲族从死亡的恐惧中救了出来。导师就是这样为亲族谋求利益的啊。”他们这样赞叹世尊的功德。导师走过来问:“比丘们,你们现在聚在这里谈论什么?”他们回答:“在谈这件事。”世尊说:“比丘们,如来不只是现在为亲族谋求利益,过去也曾经这样做过。”于是便讲说了过去的故事。巴利
Rājā sākiyānaṃ dosaṃ saritvā dutiyaṃ nikkhamitvā tatheva satthāraṃ passitvā puna nivattitvā tatiyavāre nikkhamitvā tattheva satthāraṃ passitvā nivatti. Catutthavāre pana tasmiṃ nikkhante satthā sākiyānaṃ pubbakammaṃ oloketvā tesaṃ nadiyaṃ visapakkhipanapāpakammassa appaṭibāhirabhāvaṃ ñatvā catutthavāre na agamāsi. Viṭaṭūbharājā khīrapāyake dārake ādiṃ katvā sabbe sākiye ghātetvā galalohitena nisinnaphalakaṃ dhovitvā paccāgami. Satthari tatiyavāre gamanato paccāgantvā punadivase piṇḍāya caritvā niṭṭhāpitabhattakicce gandhakuṭiyaṃ pavisante disāhi sannipatitā bhikkhū dhammasabhāyaṃ nisīditvā ‘‘āvuso, satthā attānaṃ dassetvā rājānaṃ nivattāpetvā ñātake maraṇabhayā mocesi, evaṃ ñātakānaṃ atthacaro satthā’’ti bhagavato guṇakathaṃ kathayiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva tathāgato ñātakānaṃ atthaṃ carati, pubbepi cariyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈有一位名叫梵授的国王,他维护十种王法,从不废弃,依法治理国家。有一天,他心想:“赡部洲大地上的国王们都住在有许多柱子的宫殿里,所以用许多柱子来建宫殿,实在没什么稀奇。我何不建一座只有一根柱子的宫殿呢?这样,我就会成为所有国王中最殊胜的国王了。”他叫人把木匠们召来,说:“你们为我建一座无比吉祥的一柱殿。”木匠们答应道:“好的。”他们进入森林,看见许多笔直高大的树,适合用来建一柱殿,心想:“这些树是有的,可是道路崎岖,没办法运下来。我们去禀告国王吧。”他们就这样做了。国王说:“不管用什么办法,慢慢运下来。”木匠们说:“陛下,不管用什么办法都运不下来。”国王就说:“那就在我的花园里,找一棵能当那根柱子的树吧。”木匠们来到花园,看见一棵长得很好、笔直挺拔、受到村庄和城镇人们供养、连王族也向它献祭的吉祥婆罗树,就回到国王那里,把这件事禀告了。国王说:“花园里的树本来就是我的,去吧,把那棵树砍了。”他们答应道:“好的。”于是拿着香、花鬘等物来到花园,在树上涂了五指宽的香料,用线绳围起来,系上花结,点亮灯,做了供养,然后宣布说:“从今天起第七天,我们会来砍这棵树。国王要人砍它,住在这棵树上的天神请到别处去吧,这不是我们的过错。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatto nāma rājā dasa rājadhamme akopetvā dhammena rajjaṃ kārento ekadivasaṃ cintesi ‘‘jambudīpatale rājāno bahuthambhesu pāsādesu vasanti, tasmā bahūhi thambhehi pāsādakaraṇaṃ nāma anacchariyaṃ, yaṃnūnāhaṃ ekathambhakaṃ pāsādaṃ kāreyyaṃ, evaṃ sabbarājūnaṃ aggarājā bhavissāmī’’ti. So vaḍḍhakī pakkosāpetvā ‘‘mayhaṃ sobhaggappattaṃ ekathambhakaṃ pāsādaṃ karothā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā araññaṃ pavisitvā ujū mahante ekathambhakapāsādārahe bahū rukkhe disvā ‘‘ime rukkhā santi, maggo pana visamo, na sakkā otāretuṃ, rañño ācikkhissāmā’’ti cintetvā tathā akaṃsu. Rājā ‘‘kenaci upāyena saṇikaṃ otārethā’’ti vatvā ‘‘deva, yena kenaci upāyena na sakkā’’ti vutte ‘‘tena hi mama uyyāne ekaṃ rukkhaṃ upadhārethā’’ti āha. Vaḍḍhakī uyyānaṃ gantvā ekaṃ sujātaṃ ujukaṃ gāmanigamapūjitaṃ rājakulatopi laddhabalikammaṃ maṅgalasālarukkhaṃ disvā rañño santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā ‘‘uyyāne rukkho nāma mama paṭibaddho, gacchatha bho taṃ chindathā’’ti āha. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā gandhamālādihatthā uyyānaṃ gantvā rukkhe gandhapañcaṅgulikaṃ datvā suttena parikkhipitvā pupphakaṇṇikaṃ bandhitvā dīpaṃ jāletvā balikammaṃ katvā ‘‘ito sattame divase āgantvā rukkhaṃ chindissāma, rājā chindāpeti, imasmiṃ rukkhe nibbattadevatā aññattha gacchatu, amhākaṃ doso natthī’’ti sāvesuṃ.
这时,投生在那棵树上的天子听到这番话后,心想:“这些木匠肯定会砍掉这棵树,我的天宫就要毁了。我的寿命跟天宫是一体的,而且围绕这棵守护树生长的那些幼小娑罗树上,投生着我的许多亲族天神,他们的许多天宫也会毁掉。我亲族天神的寿命也跟天宫是一体的。可是,我自己毁灭的痛苦,并不像亲族毁灭那样让我难受。所以,我应该为了他们舍弃自己的性命。”他这样想完之后,在半夜时分,身上佩戴着天界的种种装饰,进入国王的寝宫,让整个寝宫充满一片光明,然后站在国王枕边哭泣。国王看见他,又惊又怕,为了跟他说话,诵出了第一首偈颂:巴利
Atha tasmiṃ nibbatto devaputto taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘nissaṃsayaṃ ime vaḍḍhakī imaṃ rukkhaṃ chindissanti, vimānaṃ me nassissati, vimānapariyantikameva kho pana mayhaṃ jīvitaṃ, imañca rakkhaṃ parivāretvā ṭhitesu taruṇasālarukkhesu nibbattānaṃ mama ñātidevatānampi bahūni vimānāni nassissanti. Vimānapariyantikameva mama ñātīnaṃ devatānampi jīvitaṃ, na kho pana maṃ tathā attano vināso bādhati, yathā ñātīnaṃ, tasmā nesaṃ mayā jīvitaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā aḍḍharattasamaye dibbālaṅkārapaṭimaṇḍito rañño sirigabbhaṃ pavisitvā sakalagabbhaṃ ekobhāsaṃ katvā ussisakapasse rodamāno aṭṭhāsi. Rājā taṃ disvā bhītatasito tena saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –
你是谁?穿着干净的衣服,站在虚空中,站在空中;
你的眼泪为什么流下来?那种恐惧又是从哪里来到你身上的?巴利
‘‘Kā tvaṃ suddhehi vatthehi, aghe vehāyasaṃ ṭhitā; Kena tyāssūni vattanti, kuto taṃ bhayamāgata’’nti.
这里问“你是谁”,是在龙、夜叉、金翅鸟、帝释天等众生当中问:你究竟叫什么名字?“穿着衣服”只是口头上的说法,其实是指一切天界的装饰。“空中”就是没有障碍的虚空,“虚空”是它的另一个说法。“你的眼泪为什么流”是问:因为什么缘故,你的眼泪在流?“从哪里来”是问:那恐惧是依靠什么而来的,即亲族离散、财富破灭等等?巴利
Tattha kā tvanti nāgayakkhasupaṇṇasakkādīsu kā nāma tvanti pucchati. Vatthehīti vacanamattamevetaṃ, sabbepi pana dibbālaṅkāre sandhāyevamāha. Agheti appaṭighe ākāse. Vehāyasanti tasseva vevacanaṃ. Kena tyāssūni vattantīti kena kāraṇena tava assūni vattanti. Kutoti ñātiviyogadhanavināsādīnaṃ kiṃ nissāya taṃ bhayamāgatanti pucchati.
于是,天王说了两首偈颂:巴利
Tato devarājā dve gāthā abhāsi –
大王,在您的国土里,人们都知道我叫跋达萨拉。
我受人敬奉,站立了六万年。巴利
‘‘Taveva deva vijite, bhaddasāloti maṃ vidū; Saṭṭhi vassasahassāni, tiṭṭhato pūjitassa me.
那些建造城池、房舍的建造者们,诸方之主啊;
他们在种种宫殿楼阁里,也都不曾轻视过我。巴利
‘‘Kārayantā nagarāni, agāre ca disampati; Vividhe cāpi pāsāde, na maṃ te accamaññisuṃ;
就像你们供养我那样,你也应该同样供养我。巴利
Yatheva maṃ te pūjesuṃ, tatheva tvampi pūjayā’’ti.
在这里,“住立”是说:我住在这个园林里,受到整个波罗奈、各个村镇以及你的供养,一直得到供品和恭敬,已经过了这么长的时间。所谓“诸城”,指的是修整城市等工程。所谓“地居”,指的是地面上的房屋。“诸方之主”就是诸方之主,大王。“他们不轻视我”等话是说:那些做修整城市等工程的古代国王们,没有轻视我、越过我、侵扰我,没有砍伐我居住的树去干他们自己的事,而只是对我作供养。所谓“如同”,因此就是说:正如那些古代国王恭敬我,连一个人也没有让人砍伐这棵树,你也应当这样恭敬我,不要让人砍我的树。巴利
Tattha tiṭṭhatoti sakalabārāṇasinagarehi ceva gāmanigamehi ca tayā ca pūjitassa niccaṃ balikammañca sakkārañca labhantassa mayhaṃ imasmiṃ uyyāne tiṭṭhantassa ettako kālo gatoti dasseti. Nagarānīti nagarapaṭisaṅkharaṇakammāni. Agārecāti bhūmigehāni. Disampatīti disānaṃ pati, mahārāja. Na maṃ teti te nagarapaṭisaṅkharaṇādīni karontā imasmiṃ nagare porāṇakarājāno maṃ nātimaññisuṃ nātikkamiṃsu na viheṭhayiṃsu, mama nivāsarukkhaṃ chinditvā attano kammaṃ na kariṃsu, mayhaṃ pana sakkārameva kariṃsūti avaca. Yathevāti tasmā yatheva te porāṇakarājāno maṃ pūjayiṃsu, ekopi imaṃ rukkhaṃ na chindāpesi, tvañcāpi maṃ tatheva pūjaya, mā me rukkhaṃ chedayīti.
于是国王说了两首偈颂:巴利
Tato rājā dve gāthā abhāsi –
像你这样树干粗大的树,我还没见过。
从身材的高矮和比例来看,你生来就长得端正。巴利
‘‘Taṃ ivāhaṃ na passāmi, thūlaṃ kāyena te dumaṃ; Ārohapariṇāhena, abhirūposi jātiyā.
我要造一座宫殿,只有一根柱子,让人看着就心生欢喜。
我将把你带到那里,夜叉,愿你能长久活下去。巴利
‘‘Pāsādaṃ kārayissāmi, ekatthambhaṃ manoramaṃ; Tattha taṃ upanessāmi, ciraṃ te yakkha jīvita’’nti.
这里,“以身”是指按尺寸大小来说。这段话的意思是:按你的尺寸来看,我还没见过别的树像你这样粗壮、高大。只有你,在高度和围量上,具备被称为“善生”的那种匀称、挺拔的优美形态和品类,相貌端正,福相具足,正好适合做独柱宫殿。“宫殿”:所以我要把它砍下来,用来建造宫殿。“把你安置在那里”的意思是:亲爱的天王,我要把你安置在那座宫殿里。这样,你和我住在一起,能得到最好的香、花鬘等供养,受到尊崇,快乐地生活。你不要担心“没有了住处,我就会毁灭”——愿你,夜叉,长久地活着。巴利
Tattha kāyenāti pamāṇena. Idaṃ vuttaṃ hoti – tava pamāṇena taṃ viya thūlaṃ mahantaṃ aññaṃ dumaṃ na passāmi, tvaññeva pana ārohapariṇāhena sujātasaṅkhātāya samasaṇṭhānaujubhāvappakārāya jātiyā ca abhirūpo sobhaggappatto ekathambhapāsādārahoti. Pāsādanti tasmā taṃ chedāpetvā ahaṃ pāsādaṃ kārāpessāmeva. Tattha tanti taṃ panāhaṃ samma devarāja, tattha pāsāde upanessāmi, so tvaṃ mayā saddhiṃ ekato vasanto aggagandhamālādīni labhanto sakkārappatto sukhaṃ jīvissasi, nivāsaṭṭhānābhāvena me vināso bhavissatīti mā cintayi, ciraṃ te yakkha jīvitaṃ bhavissatīti.
天王听了这话,说了两首偈颂:巴利
Taṃ sutvā devarājā dve gāthā abhāsi –
心里生起了这样的念头:要和这个身体分离了。
把我一块一块地切开,再一块一块地吞下。巴利
‘‘Evaṃ cittaṃ udapādi, sarīrena vinābhāvo; Puthuso maṃ vikantitvā, khaṇḍaso avakantatha.
先把顶端切断,再把中间切断,最后从根部斩断;
这样把我一块块切开时,死亡就不会是痛苦了。巴利
‘‘Agge ca chetvā majjhe ca, pacchā mūlamhi chindatha; Evaṃ me chijjamānassa, na dukkhaṃ maraṇaṃ siyā’’ti.
在这里,“心这样生起”意思是:如果你的心是这样生起的。“与身体分离”意思是:如果你希望我和我的身体连同吉祥沙罗树一起分离。“多种方式”就是多种方式。“切割后”就是截断之后。“成片段地”就是切成一块一块地砍断。“以及顶端”:砍的时候先砍顶端,然后砍中间,最后砍根部。他这样乞求:“这样切割我的时候,我就不会有痛苦的死亡,一片一片地切会是快乐吧?”巴利
Tattha evaṃ cittaṃ udapādīti yadi evaṃ cittaṃ tava uppannaṃ. Sarīrena vinābhāvoti yadi te mama sarīrena bhaddasālarukkhena saddhiṃ mama vinābhāvo patthito. Puthusoti bahudhā. Vikantitvāti chinditvā. Khaṇḍasoti khaṇḍākhaṇḍaṃ katvā avakantatha. Agge cāti avakantantā pana paṭhamaṃ agge, tato majjhe chetvā sabbapacchā mūle chindatha. Evañhi me chijjamānassa na dukkhaṃ maraṇaṃ siyā, sukhaṃ nu khaṇḍaso bhaveyyāti yācati.
于是国王说了两首偈颂:巴利
Tato rājā dve gāthā abhāsi –
就像活生生地砍断手脚,再割掉耳朵和鼻子;
然后过后再砍下头,那就会是痛苦的死亡。巴利
‘‘Hatthapādaṃ yathā chinde, kaṇṇanāsañca jīvato; Tato pacchā siro chinde, taṃ dukkhaṃ maraṇaṃ siyā.
吉祥娑罗树啊,森林之王,被一节节砍断,难道会快乐吗?
你是因为什么原因、依靠什么,才愿意被一段段砍断?巴利
‘‘Sukhaṃ nu khaṇḍaso chinnaṃ, bhaddasāla vanappati; Kiṃhetu kiṃ upādāya, khaṇḍaso chinnamicchasī’’ti.
在这里,“手脚”就是指手和脚。“那会是苦的”:像这样被一段一段砍死的盗贼,那样的死应该会是苦的。“会是乐的吗”:贤友跋陀萨罗啊,被判死刑的盗贼想死得舒服时,都会求砍头,而不是求被一块块切开。你却这样请求,所以我才问你:“被一块块砍断会是乐的吗?”“是什么原因”:被一块块砍断本来就不是乐事,但这里面一定有某种原因,我这样问,就是为了追问那个原因。巴利
Tattha hatthapādanti hatthe ca pāde ca. Taṃ dukkhanti evaṃ paṭipāṭiyā chijjantassa corassa taṃ maraṇaṃ dukkhaṃ siyā. Sukhaṃ nūti samma bhaddasāla, vajjhappattā corā sukhena maritukāmā sīsacchedaṃ yācanti, na khaṇḍaso chedanaṃ, tvaṃ pana evaṃ yācasi, tena taṃ pucchāmi ‘‘sukhaṃ nu khaṇḍaso chinna’’nti. Kiṃhetūti khaṇḍaso chinnaṃ nāma na sukhaṃ, kāraṇena panettha bhavitabbanti taṃ pucchanto evamāha.
于是,跋陀萨罗为了给他说明,诵出了两首偈颂:巴利
Athassa ācikkhanto bhaddasālo dve gāthā abhāsi –
无论依着什么因由,凡是与法相关的因,
大王,请您听我说——我宁愿被一节一节地砍断。巴利
‘‘Yañca hetumupādāya, hetuṃ dhammūpasaṃhitaṃ; Khaṇḍaso chinnamicchāmi, mahārāja suṇohi me.
我的亲戚们在安乐中长大,在我身边避风的地方生长;
我若伤害他们,也会给他人带来不幸。巴利
‘‘Ñātī me sukhasaṃvaddhā, mama passe nivātajā; Tepihaṃ upahiṃseyya, paresaṃ asukhocita’’nti.
大王,所谓“与法相应的因”,意思是:那确实是和因的真实本性相合的,不是仅仅貌似因的东西。我是依据这个因、针对这个因而说愿意自己被一块块砍断的。请竖起耳朵听。这就是这段话的意思。
“我的亲属”:在我的吉祥娑罗树的树荫下安乐长大的那些亲属天神,他们生在我旁边那些年轻的娑罗树中,因为是我为他们做了挡风的庇护,所以他们生在无风之处。我如果带着宽广的枝叶从树根处被砍倒,就会伤害他们,毁掉他们的天宫,使他们灭亡。这就是这段话的意思。
“使其余的亲属习惯于不乐”:这样一来,就会因为我而使其余那些亲属天神习惯于不乐、习惯于苦。而我不愿意他们受苦,所以才让人把吉祥娑罗树一块一块地砍掉。这就是这里的意思。巴利
Tattha hetuṃ dhammūpasaṃhitanti mahārāja, yaṃ hetusabhāvayuttameva, na hetupatirūpakaṃ, hetuṃ upādāya ārabbha sandhāyāhaṃ khaṇḍaso chinnamicchāmi, taṃ ohitasoto suṇohīti attho. Ñātīmeti mama bhaddasālarukkhassa chāyāya sukhasaṃvaddhā mama passe taruṇasālarukkhesu nibbattā mayā katavātaparittāṇattā nivātajā mama ñātakā devasaṅghā atthi, te ahaṃ visālasākhaviṭapo mūle chinditvā patanto upahiṃseyyaṃ, saṃbhaggavimāne karonto vināseyyanti attho. Paresaṃ asukhocitanti evaṃ sante mayā tesaṃ paresaṃ ñātidevasaṅghānaṃ asukhaṃ dukkhaṃ ocitaṃ vaḍḍhitaṃ, na cāhaṃ tesaṃ dukkhakāmo, tasmā bhaddasālaṃ khaṇḍaso khaṇḍaso chindāpemīti ayametthādhippāyo.
国王听了这话,心里很高兴,想道:“这位天子真是如法啊!就算自己的天宫要毁掉,也不希望亲属的天宫毁掉,他是在为亲属的利益做事。我要赐给他无畏。”于是便说出了结尾的偈颂——巴利
Taṃ sutvā rājā ‘‘dhammiko vatāyaṃ, devaputto, attano vimānavināsatopi ñātīnaṃ vimānavināsaṃ na icchati, ñātīnaṃ atthacariyaṃ carati, abhayamassa dassāmī’’ti tussitvā osānagāthamāha –
你思惟了应当思惟之事,贤善娑罗林之主啊!
你是欲求亲属们利益者,贤友,我给你无畏。巴利
‘‘Ceteyyarūpaṃ cetesi, bhaddasāla vanappati; Hitakāmosi ñātīnaṃ, abhayaṃ samma dammi te’’ti.
在这里,所谓“你思惟了应思惟的”,意思是:因为对亲属心怀柔软,你在思惟时,确实只思惟了应当思惟的。也有一种读法是“你砍断了应砍断的”,它的意思是:想要把它一节一节地砍断,你所砍断的,正是应当砍断的。“无畏”——在这件事上,贤友,我对你的功德生起了信心,所以赐给你无畏;我不需要你的宫殿,我也不会让人砍你。去吧,在亲属众的围绕中,受到恭敬和尊重,安乐地生活。巴利
Tattha ceteyyarūpaṃ cetesīti ñātīsu muducittatāya cintento cintetabbayuttakameva cintesi. Chedeyyarūpaṃ chedesītipi pāṭho. Tassattho – khaṇḍaso chinnamicchanto chedetabbayuttakameva chedesīti. Abhayanti etasmiṃ te samma, guṇe pasīditvā abhayaṃ dadāmi, na me pāsādenattho, nāhaṃ taṃ chedāpessāmi, gaccha ñātisaṅghaparivuto sakkatagarukato sukhaṃ jīvāti āha.
天王给国王讲完法之后就离开了。国王按照他的教导去做,修了布施等福德,命终后生到天界,把天界都住满了。巴利
Devarājā rañño dhammaṃ desetvā agamāsi. Rājā tassovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggapuraṃ pūresi.
世尊讲完这个法义之后,说:“比丘们,就是这样,过去如来也曾经行过利益亲族的事。”然后他把本生故事总结起来说:“那时候的国王就是阿难,生在嫩娑罗树里的天众就是佛陀的弟子众,而跋陀娑罗天王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, pubbepi tathāgato ñātatthacariyaṃ acariyevā’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, taruṇasālesu nibbattadevatā buddhaparisā, bhaddasāladevarājā pana ahameva ahosi’’nti.
第三 海商本生注巴利
[466] 3. Samuddavāṇijajātakavaṇṇanā
“Kasantivapanti te janā”这句是导师住在祇园精舍时,针对提婆达多带着五百户人家堕入地狱这件事说的。提婆达多在上首弟子们带着大众离开后,承受不住悲伤,热血从口中涌出,被强烈的痛苦逼迫,于是忆念如来的功德,心想:“我九个月来一直想害如来,可导师对我连一丝恶意都没有,八十位大长老对我也都没有嗔恨。因为我自己造的业,如今我才落得无依无靠。导师舍弃了我,大长老们、亲族中最尊贵的罗睺罗、还有释迦王族也都舍弃了我。我要去拜见导师,请求他的原谅。”他给随从们示意后,让人用轿子抬着自己,连夜赶路,到了憍萨罗国。阿难长老禀告导师:“尊者,听说提婆达多来请求您的原谅了。”导师说:“阿难,提婆达多见不到我。”巴利
Kasantivapanti te janāti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattassa pañca kulasatāni gahetvā niraye patitabhāvaṃ ārabbha kathesi. So hi aggasāvakesu parisaṃ gahetvā pakkantesu sokaṃ sandhāretuṃ asakkonto uṇhalohite mukhato nikkhante balavavedanāpīḷito tathāgatassa guṇaṃ anussaritvā ‘‘ahameva nava māse tathāgatassa anatthaṃ cintesiṃ, satthu pana mayi pāpacittaṃ nāma natthi, asītimahātherānampi mayi āghāto nāma natthi, mayā katakammena ahameva idāni anātho jāto, satthārāpimhi vissaṭṭho mahātherehipi ñātiseṭṭhena rāhulattherenapi sakyarājakulehipi, gantvā satthāraṃ khamāpessāmī’’ti parisāya saññaṃ datvā attānaṃ pañcakena gāhāpetvā rattiṃ rattiṃ gacchanto kosalaraṭṭhaṃ sampāpuṇi. Ānandatthero satthu ārocesi ‘‘devadatto kira, bhante, tumhākaṃ khamāpetuṃ āgacchatī’’ti. ‘‘Ānanda, devadatto mama dassanaṃ na labhissatī’’ti.
这时,长老到了舍卫城城门,又把事情禀报了一次,世尊还是像之前那样回答。他来到祇园池塘边时,恶业已经成熟到极点,全身发起高烧。他沐浴后想喝水,就说:“贤友们,把我从床架上抬下来,我要喝水。”众人把他抬下来,刚放到地上,还没能感受到一丝舒适,大地就裂开了。刹那间,无间地狱的火焰猛地窜起,把他团团围住、吞了进去。他心想:“我的恶业已经到头了。”于是忆念如来的功德——巴利
Atha tasmiṃ sāvatthinagaradvāraṃ sampatte puna thero ārocesi, bhagavāpi tatheva avaca. Tassa jetavane pokkharaṇiyā samīpaṃ āgatassa pāpaṃ matthakaṃ pāpuṇi, sarīre ḍāho uppajji, nhatvā pānīyaṃ pivitukāmo hutvā ‘‘mañcakato maṃ āvuso otāretha, pānīyaṃ pivissāmī’’ti āha. Tassa otāretvā bhūmiyaṃ ṭhapitamattassa cittassāde aladdheyeva mahāpathavī vivaramadāsi. Tāvadeva taṃ avīcito aggijālā uṭṭhāya parikkhipitvā gaṇhi. So ‘‘pāpakammaṃ me matthakaṃ patta’’nti tathāgatassa guṇe anussaritvā –
我用这些骨骸,顶礼那位最上之人、天中之天、调御丈夫的大丈夫,
我以生命皈依具足百福相、遍眼一切的佛陀。巴利
‘‘Imehi aṭṭhīhi tamaggapuggalaṃ, devātidevaṃ naradammasārathiṃ; Samantacakkhuṃ satapuññalakkhaṇaṃ, pāṇehi buddhaṃ saraṇaṃ upemī’’ti. (mi. pa. 4.1.3) –
他依靠这首偈颂确立了皈依,却仍然注定要堕入阿鼻地狱。那时他有五百个供养他的家族,这些家族也站在他那边,辱骂了具足十力的世尊,因此同样投生到了阿鼻地狱。就这样,他连同那五百个家族一起,陷落在阿鼻地狱之中。巴利
Imāya gāthāya saraṇe patiṭṭhahanto avīciparāyaṇo ahosi. Tassa pana pañca upaṭṭhākakulasatāni ahesuṃ. Tānipi tappakkhikāni hutvā dasabalaṃ akkositvā avīcimhiyeva nibbattiṃsu. Evaṃ so tāni pañca kulasatāni gaṇhitvā avīcimhi patiṭṭhito.
有一天,比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,提婆达多那个恶人因为贪图利养和恭敬,对正等正觉者无缘无故地怀恨在心,不顾将来的果报,带着五百户人家一起堕入了阿鼻地狱。”导师来了之后问:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”他们回答说:“是在谈这件事。”导师说:“比丘们,提婆达多不是现在才贪图利养和恭敬、不顾将来的果报。过去世他也一样,不顾将来的果报,因为贪恋眼前的快乐,和随从们一起遭到了大毁灭。”说完,导师就讲起了过去的事。巴利
Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, devadatto pāpo lābhasakkāragiddhatāya sammāsambuddhe aṭṭhāne kopaṃ bandhitvā anāgatabhayamanoloketvā pañcahi kulasatehi saddhiṃ avīciparāyaṇo jāto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na bhikkhave, idāneva devadatto lābhasakkāragiddho hutvā anāgatabhayaṃ na olokesi, pubbepi anāgatabhayaṃ anoloketvā paccuppannasukhagiddhena saddhiṃ parisāya mahāvināsaṃ patto’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,梵授王在波罗奈治理国家的时候,离波罗奈不远,有一个住着一千户人家的大木匠村。那里的木匠对人说:“我们给你们做床,做椅子,盖房子。”他们从人们手里借了很多钱,却什么也做不出来。人们一见到这些木匠就催债、纠缠不休。木匠们被债主逼得没法安稳过日子,心想:“我们到外地去,随便找个地方住下吧。”于是他们进了森林,砍了树,造了一艘大船,把船拖到河里,运到离村子大约半由旬的地方放好。半夜时分,他们回到村里,带着妻子儿女来到停船的地方,上了船,一路驶向大海。船随风漂流,到了大海中央,来到一座小岛。那座岛上自然生长着稻米、甘蔗、芭蕉、芒果、瞻波果、波罗蜜、多罗果、椰子等各种果实。不过,有一个船坏了的人比他们先到了这座岛,他吃着米饭,嚼着甘蔗等,身体粗壮,赤身裸体,头发胡须长得很长,就住在这座岛上。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasito avidūre kulasahassanivāso mahāvaḍḍhakīgāmo ahosi. Tattha vaḍḍhakī ‘‘tumhākaṃ mañcaṃ karissāma, pīṭhaṃ karissāma, gehaṃ karissāmā’’ti vatvā manussānaṃ hatthato bahuṃ iṇaṃ gahetvā kiñci kātuṃ na sakkhiṃsu. Manussā diṭṭhadiṭṭhe vaḍḍhakī codenti palibuddhanti. Te iṇāyikehi upaddutā sukhaṃ vasituṃ asakkontā ‘‘videsaṃ gantvā yattha katthaci vasissāmā’’ti araññaṃ pavisitvā rukkhe chinditvā mahatiṃ nāvaṃ bandhitvā nadiṃ otāretvā āharitvā gāmato gāvutaḍḍhayojanamatte ṭhāne ṭhapetvā aḍḍharattasamaye gāmaṃ āgantvā puttadāramādāya nāvaṭṭhānaṃ gantvā nāvaṃ āruyha anukkamena mahāsamuddaṃ pavisitvā vātavegena vicarantā samuddamajjhe ekaṃ dīpakaṃ pāpuṇiṃsu. Tasmiṃ pana dīpake sayaṃjātasāliucchukadaliambajambupanasatālanāḷikerādīni vividhaphalāni atthi, aññataro pabhinnanāvo puriso paṭhamataraṃ taṃ dīpakaṃ patvā sālibhattaṃ bhuñjamāno ucchuādīni khādamāno thūlasarīro naggo parūḷhakesamassu tasmiṃ dīpake paṭivasati.
木匠们心想:“要是这座岛被罗刹占了,我们全都得完蛋。先探一探再说。”于是七八个勇敢强壮的男人,披挂好五种兵器,下船登岛去勘察。就在那时,那个男人已经吃过早饭,喝过甘蔗汁,舒舒服服地仰面躺在一处景色宜人、沙地白如银箔、树荫清凉的地方,得意地唱了起来:“赡部洲的居民又耕又种,也得不到这样的快乐。对我来说,这座岛比赡部洲还好。”这时,世尊招呼比丘们,开示说:“比丘们,那个男人就是这样自唱自叹的。”于是说出第一首偈颂:巴利
Vaḍḍhakī cintayiṃsu ‘‘sace ayaṃ dīpako rakkhasapariggahito bhavissati, sabbepi amhe vināsaṃ pāpuṇissāma, pariggaṇhissāma tāva na’’nti. Atha sattaṭṭha purisā sūrā balavanto sannaddhapañcāvudhā hutvā otaritvā dīpakaṃ pariggaṇhiṃsu. Tasmiṃ khaṇe so puriso bhuttapātarāso ucchurasaṃ pivitvā sukhappatto ramaṇīye padese rajatapaṭṭasadise vālukatale sītacchāyāya uttānako nipajjitvā ‘‘jambudīpavāsino kasantā vapantā evarūpaṃ sukhaṃ na labhanti, jambudīpato mayhaṃ ayameva dīpako vara’’nti gāyamāno udānaṃ udānesi. Atha satthā bhikkhū āmantetvā ‘‘so bhikkhave puriso imaṃ udānaṃ udānesī’’ti dassento paṭhamaṃ gāthamāha –
那些人在耕田、在播种,他们这些人是靠业果活着的。
这座岛不是他们的份,赡部洲就是我们的最佳。巴利
‘‘Kasanti vapanti te janā, manujā kammaphalūpajīvino; Nayimassa dīpakassa bhāgino, jambudīpā idameva no vara’’nti.
在这里,“那些人”指的是住在赡部洲的人。“靠业果活命”指的是靠各种业的果报活命的有情。巴利
Tattha te janāti te jambudīpavāsino janā. Kammaphalūpajīvinoti nānākammānaṃ phalūpajīvino sattā.
那时,那些去探查岛屿的人听到他的歌声,就说:“听起来像是人的声音,我们去弄清楚。”他们顺着声音走过去,看见那个人,害怕得浑身发抖,心想:“这一定是亚卡!”于是纷纷拉弓搭箭。那人看见他们,怕自己被杀,就哀求道:“主人,我不是亚卡,我是人,请饶我一命。”他们却说:“像你这样的人,哪有不穿衣服的?”那人再三哀求,才让他们相信他确实是人。他们走近那人,彼此亲切交谈后,就问他怎么会来到这里。那人把经过全都告诉了他们,然后说:“你们是靠自己的福德才来到这里的。这是一座极好的岛,在这里不用亲手劳作就能活命,因为自生的稻米、甘蔗等在这里取之不尽。你们就安心住下,不必嫌弃。”他又说:“我们住在这里,没有别的妨碍,也没有别的危险。不过这座岛是非人占据的,非人如果看见你们的大小便,可能会发怒。所以你们大小便时,要拨开沙子,再用沙子盖好。这里就只有这一点危险,别的没有。你们要时时刻刻保持警觉,不要放逸。”他们就在那里住了下来。在那千户人家中,每五百户有一位首领,共有两位木匠。其中一个是愚人,贪恋美味;另一个是智者,不沉溺于美味。巴利
Atha te dīpakaṃ pariggaṇhantā purisā tassa gītasaddaṃ sutvā ‘‘manussasaddo viya suyyati, jānissāma na’’nti saddānusārena gantvā taṃ purisaṃ disvā ‘‘yakkho bhavissatī’’ti bhītatasitā sare sannahiṃsu. Sopi te disvā attano vadhabhayena ‘‘nāhaṃ, sāmi, yakkho, purisomhi, jīvitaṃ me dethā’’ti yācanto ‘‘purisā nāma tumhādisā naggā na hontī’’ti vutte punappunaṃ yācitvā manussabhāvaṃ viññāpesi. Te taṃ purisaṃ upasaṅkamitvā sammodanīyaṃ kathaṃ sutvā tassa tattha āgataniyāmaṃ pucchiṃsu. Sopi sabbaṃ tesaṃ kathetvā ‘‘tumhe attano puññasampattiyā idhāgatā , ayaṃ uttamadīpo, na ettha sahatthena kammaṃ katvā jīvanti, sayaṃjātasālīnañceva ucchuādīnañcettha anto natthīti anukkaṇṭhantā vasathā’’ti āha. Idha pana vasantānaṃ amhākaṃ añño paripantho natthi, aññaṃ bhayaṃ ettha natthi, ayaṃ pana amanussapariggahito, amanussā tumhākaṃ uccārapassāvaṃ disvā kujjheyyuṃ, tasmā taṃ karontā vālukaṃ viyūhitvā vālukāya paṭicchādeyyātha, ettakaṃ idha bhayaṃ, aññaṃ natthi, niccaṃ appamattā bhaveyyāthāti. Te tattha vāsaṃ upagacchiṃsu. Tasmiṃ pana kulasahasse pañcannaṃ pañcannaṃ kulasatānaṃ jeṭṭhakā dve vaḍḍhakī ahesuṃ. Tesu eko bālo ahosi rasagiddho, eko paṇḍito rasesu anallīno.
后来,他们全都住在那里,过得很快乐,身体变得粗壮。他们心想:“我们好久没喝到酒了,不如用甘蔗汁酿些米酒来喝。”于是他们酿好米酒,喝了下去,因为醉酒而唱歌、跳舞、嬉戏,放逸无度,到处大小便,也不遮盖,把整座岛弄得污秽不堪,令人厌恶。天神们生气了,心想:“这些人把我们的游乐场弄得污秽不堪。”他们商量说:“我们把大海掀起来,把这座岛冲洗干净。”又说:“现在是黑分月,今天的集会也已经散了。从今天算起,到第十五天,也就是满月布萨日,月亮升起的时候,我们就掀起大海,把这些人全部杀掉。”于是定下了日子。那时,他们当中有一位如法的天子,出于怜悯,心想:“我不愿他们在我眼前死去。”当那些人吃过晚饭,坐在家门口愉快地聊天时,这位天子以一切装饰打扮庄严自身,让整座岛一片光明,站在北方的虚空中,说道:“喂,木匠们!天神们对你们发怒了。你们不要再住在这里了。从今天起再过半个月,天神们就会掀起大海,把你们全部杀掉。你们赶快离开这里,逃走吧。”说完,他说了第二首偈颂:巴利
Aparabhāge sabbepi te tattha sukhaṃ vasantā thūlasarīrā hutvā cintayiṃsu ‘‘ciraṃ pītā no surā, ucchurasena merayaṃ katvā pivissāmā’’ti. Te merayaṃ kāretvā pivitvā madavasena gāyantā naccantā kīḷantā pamattā tattha tattha uccārapassāvaṃ katvā appaṭicchādetvā dīpakaṃ jegucchaṃ paṭikūlaṃ kariṃsu. Devatā ‘‘ime amhākaṃ kīḷāmaṇḍalaṃ paṭikūlaṃ karontī’’ti kujjhitvā ‘‘mahāsamuddaṃ uttarāpetvā dīpakadhovanaṃ karissāmā’’ti mantetvā ‘‘ayaṃ kāḷapakkho, ajja amhākaṃ samāgamo ca bhinno, ito dāni pannarasame divase puṇṇamīuposathadivase candassuggamanavelāya samuddaṃ ubbattetvā sabbepime ghātessāmā’’ti divasaṃ ṭhapayiṃsu. Atha nesaṃ antare eko dhammiko devaputto ‘‘mā ime mama passantassa nassiṃsū’’ti anukampāya tesu sāyamāsaṃ bhuñjitvā gharadvāre sukhakathāya nisinnesu sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito sakaladīpaṃ ekobhāsaṃ katvā uttarāya disāya ākāse ṭhatvā ‘‘ambho vaḍḍhakī, devatā tumhākaṃ kuddhā. Imasmiṃ ṭhāne mā vasittha, ito aḍḍhamāsaccayena hi devatā samuddaṃ ubbattetvā sabbeva tumhe ghātessanti, ito nikkhamitvā palāyathā’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
当月亮来到十五夜的位置时,大海将掀起巨大的波涛。
这将会淹没这座广阔的岛屿,别让它害了你们,你们去另一处庇护所。巴利
‘‘Tipañcarattūpagatamhi cande, vego mahā hehiti sāgarassa; Uplavissaṃ dīpamimaṃ uḷāraṃ, mā vo vadhī gacchatha leṇamañña’’nti.
在那里,将要淹没是指那海潮会淹没、覆盖、征服这座岛。不要杀死你们,意思是那海潮说:不要杀死你们。巴利
Tattha uplavissanti imaṃ dīpakaṃ uplavanto ajjhottharanto abhibhavissati. Mā vo vadhīti so sāgaravego tumhe mā vadhi.
他这样给了他们教诫之后,就回到自己的住处去了。他走后,另一个胆大粗暴的天子心想:“这些人要是听了他的话逃走,我就要拦住他们,让他们全都彻底毁灭。”于是他佩戴上天界的装饰,把整座岛照得一片光明,从南方来到空中站定,问道:“有一个天子来过这里吗?”他们回答:“来过。”他又问:“他对你们说了什么?”他们回答:“说了这些,主人。”那位天子就说:“他是不想让你们住在这里,出于恶意才这么说的。你们别去别处,就住在这里。”接着说了两首偈颂——巴利
Iti so tesaṃ ovādaṃ datvā attano ṭhānameva gato. Tasmiṃ gate aparo sāhasiko kakkhaḷo devaputto ‘‘ime imassa vacanaṃ gahetvā palāyeyyuṃ, ahaṃ nesaṃ gamanaṃ nivāretvā sabbepime mahāvināsaṃ pāpessāmī’’ti cintetvā dibbālaṅkārapaṭimaṇḍito sakaladīpaṃ ekobhāsaṃ karonto āgantvā dakkhiṇāya disāya ākāse ṭhatvā ‘‘eko devaputto idhāgato, no’’ti pucchitvā ‘‘āgato’’ti vutte ‘‘so vo kiṃ kathesī’’ti vatvā ‘‘imaṃ nāma, sāmī’’ti vutte ‘‘so tumhākaṃ idha nivāsaṃ na icchati, dosena katheti, tumhe aññattha agantvā idheva vasathā’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –
这浩瀚大海的波涛,从来不会淹没这座宏伟的岛屿;
我在许多征兆中看见了这件事:不要害怕,你们为什么忧愁?你们应当欢喜。巴利
‘‘Na jātuyaṃ sāgaravārivego, uplavissaṃ dīpamimaṃ uḷāraṃ; Taṃ me nimittehi bahūhi diṭṭhaṃ, mā bhetha kiṃ socatha modathavho.
你们来到了这座宽敞气派的住处,吃喝丰盛,饭食饮料样样充足;
我看不到你们有任何恐惧,你们尽管和子子孙孙一起欢喜吧。巴利
‘‘Pahūtabhakkhaṃ bahuannapānaṃ, pattattha āvāsamimaṃ uḷāraṃ; Na vo bhayaṃ paṭipassāmi kiñci, āputtaputtehi pamodathavho’’ti.
在这里,“绝不”就是“这绝不会发生”。“不要害怕”就是“你们不要恐惧”。“你们要欢喜”就是“要生起欢喜和愉悦”。“连同子子孙孙”就是:直到你们和子子孙孙都一起欢喜,你们在这个地方没有任何恐惧。巴利
Tattha na jātuyanti na jātu ayaṃ. Mā bhethāti mā bhāyittha. Modathavhoti pamoditā pītisomanassajātā hotha. Āputtaputtehīti yāva puttānampi puttehi pamodatha, natthi vo imasmiṃ ṭhāne bhayanti.
就这样,他用这两首偈颂安慰了他们之后,就离开了。在他离开的时候,那个愚笨的木匠不肯听从法天子的话语,把其余的木匠叫过来说:“尊敬的各位,请听我说。”然后说出了第五首偈颂——巴利
Evaṃ so imāhi dvīhi gāthāhi te assāsetvā pakkāmi. Tassa pakkantakāle dhammikadevaputtassa vacanaṃ anādiyanto bālavaḍḍhakī ‘‘suṇantu me, bhonto, vacana’’nti sesavaḍḍhakī āmantetvā pañcamaṃ gāthamāha –
南方那位天神宣称“安稳”,这话是真的。
北方那位并不知道什么是害怕、什么是不害怕。不要害怕,你们为什么忧愁?应该高兴才对。巴利
‘‘Yo devoyaṃ dakkhiṇāyaṃ disāyaṃ, khemanti pakkosati tassa saccaṃ; Na uttaro vedi bhayābhayassa, mā bhetha kiṃ socatha modathavho’’ti.
在这里,“dakkhiṇāyanti”应读作“dakkhiṇāya”,或者这正是它的读法。巴利
Tattha dakkhiṇāyanti dakkhiṇāya, ayameva vā pāṭho.
听了这话,那五百个被味道迷住的木匠就接受了那个愚人的话。那个聪明的木匠却不接受他的话,他把那些木匠叫过来,说了四首偈颂——巴利
Taṃ sutvā rasagiddhā pañcasatā vaḍḍhakī tassa bālassa vacanaṃ ādiyiṃsu. Itaro pana paṇḍitavaḍḍhakī tassa vacanaṃ anādiyanto te vaḍḍhakī āmantetvā catasso gāthā abhāsi –
就像这些夜叉各说各话,一个说危险,一个说安全;
那就请听我说,快点,别让我们全都毁灭。巴利
‘‘Yathā ime vippavadanti yakkhā, eko bhayaṃ saṃsati khemameko; Tadiṅgha mayhaṃ vacanaṃ suṇātha, khippaṃ lahuṃ mā vinassimha sabbe.
我们大家聚在一起,造一艘船,一艘坚固、各种装备都齐全的独木舟;
如果这个南方人说的是真话,那么北方人就只是在徒劳地反驳。
那将成为我们危难时之用,并且我们不会放弃这座岛。巴利
‘‘Sabbe samāgamma karoma nāvaṃ, doṇiṃ daḷhaṃ sabbayantūpapannaṃ; Sace ayaṃ dakkhiṇo saccamāha, moghaṃ paṭikkosati uttaroyaṃ; Sā ceva no hehiti āpadatthā, imañca dīpaṃ na pariccajema.
如果北方那位说的是真话,那么这南方那位就是在徒劳反驳;
我们全都登上那艘船,这样就能平安渡到彼岸。巴利
‘‘Sace ca kho uttaro saccamāha, moghaṃ paṭikkosati dakkhiṇoyaṃ; Tameva nāvaṃ abhiruyha sabbe, evaṃ mayaṃ sotthi taremu pāraṃ.
不要因为它是先听到的,就轻率地认定它最殊胜,然后执取眼前出现的较低劣的说法。
在这里,如果有人能审察真实并把握它,这个人就确实会到达最殊胜的境界。巴利
‘‘Na ve sugaṇhaṃ paṭhamena seṭṭhaṃ, kaniṭṭhamāpāthagataṃ gahetvā; Yo cīdha tacchaṃ paviceyya gaṇhati, sa ve naro seṭṭhamupeti ṭhāna’’nti.
在这里,“他们争论”是指彼此说出互相矛盾的话。“迅速”是用来解释前一句的意思。“槽船”是指一艘又深又大的船。“具足一切装置”是指配备了桨、舵等所有器具。“那艘船将会成为我们的难时之助”意思是:那艘船将来灾难发生时能帮助我们,而我们也不会舍弃这座岛。“我们将渡过”就是我们将渡过去。“并非轻易执取”是说不能随随便便就执取。“最胜”是指最上等的、如实的真理。“低劣”是相对于先说的话而言,后说的话被称为低劣。这里“并非轻易执取”也同样适用。这段话的意思是:喂,木匠!不管是谁,都不能因为某句话是先说的,就轻易认定“这一定就是最殊胜、最如实的真理”;同样,也不能因为那是低劣者所说的后话,就轻易认定“这一定就是如实的真理”。然而,当某个东西进入耳朵、来到面前时,就应该抓住这个来到面前的对象,而这里那位有智慧的人,会先对先说的话和后说的话加以辨别、考察、判断、审察,然后把握其中真实的部分;凡是如实的、真实存在的,他就把它当作亲眼所见来把握。这样的人,确实会到达最殊胜的境界——他会到达、获得、得到、拥有那最上的境地。巴利
Tattha vippavadantīti aññamaññaṃ viruddhaṃ vadanti. Lahunti purimassa atthadīpanaṃ. Doṇinti gambhīraṃ mahānāvaṃ. Sabbayantūpapannanti sabbehi phiyārittādīhi yantehi upapannaṃ. Sā ceva no hehiti āpadatthāti sā ca no nāvā pacchāpi uppannāya āpadāya atthā bhavissati, imañca dīpaṃ na pariccajissāma. Taremūti tarissāma. Na ve sugaṇhanti na ve sukhena gaṇhitabbaṃ. Seṭṭhanti uttamaṃ tathaṃ saccaṃ. Kaniṭṭhanti paṭhamavacanaṃ upādāya pacchimavacanaṃ kaniṭṭhaṃ nāma. Idhāpi ‘‘na ve sugaṇha’’nti anuvattateva. Idaṃ vuttaṃ hoti – ambho vaḍḍhakī, yena kenaci paṭhamena vuttavacanaṃ ‘‘idameva seṭṭhaṃ tathaṃ sacca’’nti sukhaṃ na gaṇhitabbameva, yathā ca taṃ, evaṃ kaniṭṭhaṃ gacchā vuttavacanampi ‘‘idameva tathaṃ sacca’’nti na gaṇhitabbaṃ. Yaṃ pana sotavisayaṃ āpāthagataṃ hoti, taṃ āpāthagataṃ gahetvā yo idha paṇḍitapuriso purimavacanañca pacchimavacanañca paviceyya vicinitvā tīretvā upaparikkhitvā tacchaṃ gaṇhāti, yaṃ tathaṃ saccaṃ sabhāvabhūtaṃ, tadeva paccakkhaṃ katvā gaṇhāti. Sa ve naro seṭṭhamupeti ṭhānanti so uttamaṃ ṭhānaṃ upeti adhigacchati vindati labhatīti.
他这样说完之后,又说道:“各位,我们照两位天神的说法来做吧。先把船准备好。如果第一位的话是真的,我们就上船逃走;如果另一位的话是真的,我们就把船停在一边,就住在这里。”
听到这话,那个愚笨的木匠说:“喂,你在水碗里都能看见鳄鱼,你看得也太远了。第一位天子是因为生我们的气才那么说的,后一位才是出于慈爱。我们为什么要丢下这么好、这么殊胜的岛,跑到别处去呢?你要是想走,就带上你自己的人去造船吧,我们用不着船。”
于是,那位智者带上自己的人,把船准备好,把船上需要的各种东西都装上去,然后和随从们一起上了船,等在船上。巴利
So evañca pana vatvā āha – ‘‘ambho, mayaṃ dvinnampi devatānaṃ vacanaṃ karissāma, nāvaṃ tāva sajjeyyāma. Sace paṭhamassa vacanaṃ saccaṃ bhavissati, taṃ nāvaṃ abhiruhitvā palāyissāma, atha itarassa vacanaṃ saccaṃ bhavissati, nāvaṃ ekamante ṭhapetvā idheva vasissāmā’’ti. Evaṃ vutte bālavaḍḍhakī ‘‘ambho, tvaṃ udakapātiyaṃ susumāraṃ passasi, atīva dīghaṃ passasi, paṭhamadevaputto amhesu dosavasena kathesi, pacchimo sineheneva, imaṃ evarūpaṃ varadīpaṃ pahāya kuhiṃ gamissāma, sace pana tvaṃ gantukāmo, tava parisaṃ gaṇhitvā nāvaṃ karohi, amhākaṃ nāvāya kiccaṃ natthī’’ti āha. Paṇḍito attano parisaṃ gahetvā nāvaṃ sajjetvā nāvāya sabbūpakaraṇāni āropetvā sapariso nāvāya aṭṭhāsi.
满月那天,月亮升起的时候,一股海浪从海里涌上来,只有膝盖那么高,冲刷了一下岛屿就退回去了。智者知道海水要涨上来了,就把船放出去准备好。而那个愚笨的木匠一派的五百户人家却说:“海浪只是来洗岛的,就这么点而已。”说完就坐在那里不动。接着,海浪一波接一波地涌来,先是齐腰深,然后高过人头,再高如棕榈树,最后高达七棵棕榈树那么高,连岛屿都被冲得漂了起来。智者凭着自己的善巧方便,不贪恋滋味,平安地过去了;而那个愚笨的木匠因为贪图美味,不观察未来的危险,和那五百户人家一起毁灭了。巴利
Tato puṇṇamadivase candassa uggamanavelāya samuddato ūmi uttaritvā jāṇukapamāṇā hutvā dīpakaṃ dhovitvā gatā. Paṇḍito samuddassa uttaraṇabhāvaṃ ñatvā nāvaṃ vissajjesi. Bālavaḍḍhakipakkhikāni pañca kulasatāni ‘‘samuddato ūmi dīpadhovanatthāya āgatā, ettakameva eta’’nti kathentā nisīdiṃsu. Tato paṭipāṭiyā kaṭippamāṇā purisappamāṇā tālappamāṇā sattatālappamāṇā sāgaraūmi dīpakampi vuyhamānā āgañchi. Paṇḍito upāyakusalatāya rase alaggo sotthinā gato, bālavaḍḍhakī rasagiddhena anāgatabhayaṃ anolokento pañcahi kulasatehi saddhiṃ vināsaṃ patto.
从此以后,为了阐明这个道理,有三首正自觉者所说的偈颂:巴利
Ito parā sānusāsanī tamatthaṃ dīpayamānā tisso abhisambuddhagāthā honti –
就像那些商人,凭着自己造作的业行,在大海中央安然渡过。
已经通达未来之义、智慧广大的人,连一点点小事也不会轻视。巴利
‘‘Yathāpi te sāgaravārimajjhe, sakammunā sotthi vahiṃsu vāṇijā; Anāgatatthaṃ paṭivijjhiyāna, appampi nācceti sa bhūripañño.
愚者因为愚痴而沉溺于滋味,无法看透未来的道理;
当事情在眼前发生时,他们就沉没其中,就像大海中央的那些人一样。巴利
‘‘Bālā ca mohena rasānugiddhā, anāgataṃ appaṭivijjhiyatthaṃ; Paccuppanne sīdanti atthajāte, samuddamajjhe yathā te manussā.
应当提前把将来该做的事做好,别让事情到了该办的时候来逼我。
像这样事先就把该做的事做好的人,到了该做的时候,那件事不会困扰他。巴利
‘‘Anāgataṃ paṭikayirātha kiccaṃ, ‘mā maṃ kiccaṃ kiccakāle byadhesi’; Taṃ tādisaṃ paṭikatakiccakāriṃ, na taṃ kiccaṃ kiccakāle byadhetī’’ti.
在这里,“以自己的业”是指:因为看到了未来的危险,所以事先造下的、属于自己的业。“安稳抵达”意思是平安地到达。“商人”是因为在大海上航行,所以被称为木匠。“已通达”,诸比丘,意思是这样的:应当事先通达未来应做的事;在这个世间,具足深广智慧的良家子,对于哪怕很小的自己的利益,也不会忽略、不会越过、不会丢失,这就是它的意思。“未通达利益”就是没有通达利益,意思是没能先把那首先该做的事做掉。“在现在”是指:当那件未来要发生的事真的发生时,他们就在那当下现实中沉没;事情已经发生,自己却找不到立足之处,就像大海中那些愚痴的商人木匠一样,走向毁灭。巴利
Tattha sakammunāti anāgatabhayaṃ disvā puretaraṃ katena attano kammena. Sotthi vahiṃsūti khemena gamiṃsu. Vāṇijāti samudde vicaraṇabhāvena vaḍḍhakī vuttā. Paṭivijjhiyānāti evaṃ, bhikkhave , paṭhamataraṃ kattabbaṃ anāgataṃ atthaṃ paṭivijjhitvā idhaloke bhūripañño kulaputto appamattakampi attano atthaṃ na acceti nātivattati, na hāpetīti attho. Appaṭivijjhiyatthanti appaṭivijjhitvā atthaṃ, paṭhamameva kattabbaṃ akatvāti attho. Paccuppanneti yadā taṃ anāgataṃ atthajātaṃ uppajjati, tadā tasmiṃ paccuppanne sīdanti, atthe jāte attano patiṭṭhaṃ na labhanti, samudde te bālavaḍḍhakī manussā viya vināsaṃ pāpuṇanti.
比丘们,所谓“未来”,是指智者会提前把将来该做的事办好——不管是关乎来世的,还是关乎现世的——他会事先就去做。为什么呢?因为“别让那件事在該做的时刻妨碍我”。该事先做的事,如果事先没做,等到后来它变成眼前的事、到了该处理的时候,就会以身体和心里的痛苦来伤害我。“别让它伤害我”,所以智者会提前把那件事做完。所谓“像那样的人”,就是指像那样的智者。所谓“事先已把该做的事做完的人”,就是指在事情还没来之前就已经把该做的事做了的人。所谓“那件事在該做的时刻”,是指未来那件事,等到后来变成眼前的事、到了该处理的时候,也就是身体和心里受苦的时候,就不会再伤害、不再逼迫先前那样的智者了。为什么呢?因为早就已经做完了。巴利
Anāgatanti bhikkhave, paṇḍitapuriso anāgataṃ paṭhamataraṃ kattabbakiccaṃ samparāyikaṃ vā diṭṭhadhammikaṃ vā paṭikayirātha, puretarameva kareyya. Kiṃkāraṇā? Mā maṃ kiccaṃ kiccakāle byadhesi, pure kattabbañhi pure akayiramānaṃ pacchā paccuppannabhāvappattaṃ attano kiccakāle kāyacittābādhena byadheti, taṃ maṃ mā byadhesīti paṭhamameva naṃ paṇḍito kareyya. Taṃ tādisanti yathā paṇḍitaṃ purisaṃ. Paṭikatakiccakārinti paṭikacceva kattabbakiccakārinaṃ. Taṃ kiccaṃ kiccakāleti anāgataṃ kiccaṃ kayiramānaṃ pacchā paccuppannabhāvappattaṃ attano kiccakāle kāyacittābādhakāle tādisaṃ purimaṃ na byadheti na bādhati. Kasmā? Pureyeva katattāti.
导师讲完这段法义后,说道:“比丘们,提婆达多沉迷于眼前的快乐,不顾未来的危险,带着他的追随者一起走向毁灭,这并不是现在才有的,过去也是如此。”然后他把本生故事联系起来:“那时候,那个愚蠢的木匠就是提婆达多,站在南方的不如法天子是拘迦利,站在北方的如法天子是舍利弗,而那个聪明的木匠就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto paccuppannasukhe laggo anāgatabhayaṃ anoloketvā sapariso vināsaṃ patto’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bālavaḍḍhakī devadatto ahosi, dakkhiṇadisāya ṭhito adhammikadevaputto kokāliko, uttaradisāya ṭhito dhammikadevaputto sāriputto, paṇḍitavaḍḍhakī pana ahameva ahosi’’nti.
4. 《欲本生注》巴利
[467] 4. Kāmajātakavaṇṇanā
“若人欲求诸欲……”这是导师住在祇园时,针对一位婆罗门而说的。据说,有一位住在舍卫城的婆罗门,为了在阿致罗筏底河岸边开垦田地,在林中砍伐树木。导师看到他具有得度的因缘,在进入舍卫城乞食时,偏离道路,与他互相问候交谈,问道:“婆罗门,你在做什么?”婆罗门回答说:“乔达摩尊者,我叫人砍伐一片田地。”导师说:“很好,婆罗门,你做事吧。”说完就离开了。就这样,在搬运砍下的树木、清理田地、耕田、筑田埂、播种等各个时候,导师一次又一次来到那里,与他互相问候交谈。到了播种那天,那位婆罗门说:“乔达摩尊者,今天是我的播种吉日。等这庄稼成熟了,我要对以佛陀为上首的比丘僧团举行大布施。”导师默然应许后离开了。又有一天,婆罗门站着观察庄稼。导师也到了那里,问:“婆罗门,你在做什么?”婆罗门答:“乔达摩尊者,我在观察庄稼。”导师说:“很好,婆罗门。”说完就离开了。那时,婆罗门心想:“沙门乔达摩经常来,肯定是想要食物,我要给他食物。”就在他这样想着并回家的那天,导师也来到了他家。于是,婆罗门对导师生起了极大的亲近信赖。后来,庄稼成熟时,他下定决心:“明天我要收割田地。”当婆罗门睡下后,阿致罗筏底河上空整夜下起了冰雹雨。洪水涌来,把哪怕一穗稻谷都不剩地全部冲走,所有庄稼都被冲进了大海。婆罗门看到庄稼被洪水冲毁,无法保持镇定,被强烈的忧愁所压倒,用手捶打胸口,悲叹哭泣着躺倒在地。巴利
Kāmaṃkāmayamānassāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. Eko kira sāvatthivāsī brāhmaṇo aciravatītīre khettakaraṇatthāya araññaṃ koṭesi. Satthā tassa upanissayaṃ disvā sāvatthiṃ piṇḍāya pavisanto maggā okkamma tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kiṃ karosi brāhmaṇā’’ti vatvā ‘‘khettaṭṭhānaṃ koṭāpemi bho, gotamā’’ti vutte ‘‘sādhu, brāhmaṇa, kammaṃ karohī’’ti vatvā agamāsi. Eteneva upāyena chinnarukkhe hāretvā khettassa sodhanakāle kasanakāle kedārabandhanakāle vapanakāleti punappunaṃ gantvā tena saddhiṃ paṭisanthāramakāsi. Vapanadivase pana so brāhmaṇo ‘‘ajja, bho gotama, mayhaṃ vappamaṅgalaṃ, ahaṃ imasmiṃ sasse nipphanne buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ dassāmī’’ti āha. Satthā tuṇhībhāvena adhivāsetvā pakkāmi. Punekadivasaṃ brāhmaṇo sassaṃ olokento aṭṭhāsi. Satthāpi tattha gantvā ‘‘kiṃ karosi brāhmaṇā’’ti pucchitvā ‘‘sassaṃ olokemi bho gotamā’’ti vutte ‘‘sādhu brāhmaṇā’’ti vatvā pakkāmi. Tadā brāhmaṇo cintesi ‘‘samaṇo gotamo abhiṇhaṃ āgacchati, nissaṃsayaṃ bhattena atthiko, dassāmahaṃ tassa bhatta’’nti. Tassevaṃ cintetvā gehaṃ gatadivase satthāpi tattha agamāsi. Atha brāhmaṇassa ativiya vissāso ahosi. Aparabhāge pariṇate sasse ‘‘sve khettaṃ lāyissāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā nipanne brāhmaṇe aciravatiyā upari sabbarattiṃ karakavassaṃ vassi. Mahogho āgantvā ekanāḷimattampi anavasesaṃ katvā sabbaṃ sassaṃ samuddaṃ pavesesi. Brāhmaṇo oghamhi patite sassavināsaṃ oloketvā sakabhāvena saṇṭhātuṃ nāhosi, balavasokābhibhūto hatthena uraṃ paharitvā paridevamāno rodanto nipajji.
导师在清晨时分看见那位被忧愁压垮的婆罗门,心想:“我要成为这位婆罗门的依靠。”第二天,他在舍卫城托钵乞食,乞食回来之后,先让比丘们回精舍,自己带着一名随行沙门,来到那位婆罗门的家门口。婆罗门听说导师来了,心想:“他是为了问候我,才像朋友一样来的。”于是心里有了安慰,摆好了座位。导师走进去,在摆好的座位上坐下,问道:“婆罗门,你为什么闷闷不乐?有什么不舒服吗?”婆罗门说:“乔达摩尊者,从我在阿致罗筏底河岸边砍树开田开始,我做的那些事您都知道。我一直想着:‘等这些庄稼收成了,我就拿来供养您。’可现在,我所有的庄稼都被大洪水冲进大海里了,一点都没剩下。将近一百车的粮食全毁了。因此我心里生起了极大的忧愁。”导师说:“婆罗门,你忧愁的那些东西,丢了还能再回来吗?”婆罗门说:“乔达摩尊者,那是不可能的。”导师说:“既然这样,你为什么还要忧愁呢?众生的钱财粮食,该来的时候就来,该去的时候就去了。凡是因缘所造的事物,没有一样是不坏不灭的。别再想了。”导师这样安慰他之后,又为他说了适合他的法,讲了《欲经》。法讲完时,这位原本忧愁的婆罗门证得了入流果。导师让他不再忧愁,就从座位上起身,回了精舍。整个舍卫城都传开了:“导师让某位被忧愁之箭刺透的婆罗门不再忧愁,并使他证得了入流果。”比丘们在法堂里议论起来:“各位,十力世尊和那位婆罗门交了朋友,成了他信赖的人,用善巧的方法为这位被忧愁之箭刺透的人说法,让他不再忧愁,并使他证得了入流果。”导师回来后问道:“比丘们,你们现在坐在这里谈论什么?”比丘们回答:“我们在谈这件事。”导师说:“比丘们,不只是现在,过去我也曾让他不再忧愁。”于是讲起了过去的事。巴利
Satthā paccūsasamaye sokābhibhūtaṃ brāhmaṇaṃ disvā ‘‘brāhmaṇassāvassayo bhavissāmī’’ti punadivase sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhū vihāraṃ pesetvā pacchāsamaṇena saddhiṃ tassa gehadvāraṃ agamāsi. Brāhmaṇo satthu āgatabhāvaṃ sutvā ‘‘paṭisanthāratthāya me sahāyo āgato bhavissatī’’ti paṭiladdhassāso āsanaṃ paññapesi. Satthā pavisitvā paññattāsane nisīditvā ‘‘brāhmaṇa, kasmā tvaṃ dummanosi, kiṃ te aphāsuka’’nti pucchi. Bho gotama, aciravatītīre mayā rukkhacchedanato paṭṭhāya kataṃ kammaṃ tumhe jānātha, ahaṃ ‘‘imasmiṃ sasse nipphanne tumhākaṃ dānaṃ dassāmī’’ti vicarāmi, idāni me sabbaṃ taṃ sassaṃ mahogho samuddameva pavesesi, kiñci avasiṭṭhaṃ natthi, sakaṭasatamattaṃ dhaññaṃ vinaṭṭhaṃ, tena me mahāsoko uppannoti. ‘‘Kiṃ pana, brāhmaṇa, socantassa naṭṭhaṃ punāgacchatī’’ti. ‘‘No hetaṃ bho gotamā’’ti. ‘‘Evaṃ sante kasmā socasi, imesaṃ sattānaṃ dhanadhaññaṃ nāma uppajjanakāle uppajjati, nassanakāle nassati, kiñci saṅkhāragataṃ anassanadhammaṃ nāma natthi, mā cintayī’’ti. Iti naṃ satthā samassāsetvā tassa sappāyadhammaṃ desento kāmasuttaṃ (su. ni. 772 ādayo) kathesi. Suttapariyosāne socanto brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhahi. Satthā taṃ nissokaṃ katvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ agamāsi. ‘‘Satthā asukaṃ nāma brāhmaṇaṃ sokasallasamappitaṃ nissokaṃ katvā sotāpattiphale patiṭṭhāpesī’’ti sakalanagaraṃ aññāsi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, dasabalo brāhmaṇena saddhiṃ mittaṃ katvā vissāsiko hutvā upāyeneva tassa sokasallasamappitassa dhammaṃ desetvā taṃ nissokaṃ katvā sotāpattiphale patiṭṭhāpesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepāhaṃ etaṃ nissokamakāsi’’nti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城,梵授王有两个儿子。他把副王之位给了长子,把将军之位给了幼子。后来梵授王去世,大臣们准备为长子举行灌顶礼。长子说:“我不需要王位,请把王位给我弟弟。”大臣们再三请求,他还是拒绝。等到弟弟灌顶为王之后,他说:“我不需要权势。”连副王之类的职位也不肯接受。众人说:“那你就住在这里,吃好的喝好的吧。”他却说:“我在这座城里没什么事可做。”于是离开波罗奈,去了边地,依靠一户长者家,亲手干活过日子。后来,那家人知道他本是王子,就不再让他干活,而是以王子应有的待遇来照顾他。过了一段时间,负责王室事务的官员为了丈量田地来到这个村子。长者去见王子,说:“主人,我们供养您,请您写封信给您的弟弟国王,帮我们免掉赋税吧。”王子说:“好。”就答应了,并送出一封信,信中写道:“我住在某位长者家里,靠他们生活,请看在我的份上,免掉他们的赋税。”国王说:“好。”就照办了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadattassa rañño dve puttā ahesuṃ. So jeṭṭhakassa uparajjaṃ adāsi, kaniṭṭhassa senāpatiṭṭhānaṃ. Aparabhāge brahmadatte kālakate amaccā jeṭṭhakassa abhisekaṃ paṭṭhapesuṃ. So ‘‘na mayhaṃ rajjenattho, kaniṭṭhassa me dethā’’ti vatvā punappunaṃ yāciyamānopi paṭikkhipitvā kaniṭṭhassa abhiseke kate ‘‘na me issariyenattho’’ti uparajjādīnipi na icchi. ‘‘Tena hi sādūni bhojanāni bhuñjanto idheva vasāhī’’ti vuttepi ‘‘na me imasmiṃ nagare kiccaṃ atthī’’ti bārāṇasito nikkhamitvā paccantaṃ gantvā ekaṃ seṭṭhikulaṃ nissāya sahatthena kammaṃ karonto vasi. Te aparabhāge tassa rājakumārabhāvaṃ ñatvā kammaṃ kātuṃ nādaṃsu, kumāraparihāreneva taṃ parihariṃsu. Aparabhāge rājakammikā khettappamāṇaggahaṇatthāya taṃ gāmaṃ agamaṃsu. Seṭṭhi rājakumāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘sāmi, mayaṃ tumhe posema, kaniṭṭhabhātikassa paṇṇaṃ pesetvā amhākaṃ baliṃ hārethā’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘ahaṃ asukaseṭṭhikulaṃ nāma upanissāya vasāmi, maṃ nissāya etesaṃ baliṃ vissajjehī’’ti paṇṇaṃ pesesi. Rājā ‘‘sādhū’’ti vatvā tathā kāresi.
这时,全村的人和周边地区的人都来见他,说:我们把赋税都交给您,请您也帮我们免掉税。他就为他们写信,把税免掉了。从那时起,他们就把赋税交给他。于是他得到了丰厚的利养和恭敬,与此同时,他的贪爱也变得越来越大。后来他又索要整个地区,索要半个王国,弟弟也都给了他。他的贪爱不断增长,连半个王国也不满足,心想:我要把整个王国拿过来。于是带着地方上的人来到那座城,驻扎在城外,送信给弟弟说:要么把王位给我,要么就开战。弟弟心想:这个蠢人,以前连王位和副王之位都推辞不要,现在却说要用武力夺取。可要是我在战场上把他杀了,我会被人指责。我要这王位又有什么用。于是回信说:不用打仗了,让他把王位拿去吧。他得到王位后,把副王之位给了弟弟,从此治理国家,却完全被贪爱控制,有了一个王国还不满足,又想要两个三个王国,在贪爱中根本看不到尽头。巴利
Atha naṃ sakalagāmavāsinopi janapadavāsinopi upasaṅkamitvā ‘‘mayaṃ tumhākaññeva baliṃ dassāma, amhākampi suṅkaṃ vissajjāpehī’’ti āhaṃsu. So tesampi atthāya paṇṇaṃ pesetvā vissajjāpesi. Tato paṭṭhāya te tasseva baliṃ adaṃsu. Athassa mahālābhasakkāro ahosi, tena saddhiññevassa taṇhāpi mahatī jātā. So aparabhāgepi sabbaṃ janapadaṃ yāci, upaḍḍharajjaṃ yāci, kaniṭṭhopi tassa adāsiyeva. So taṇhāya vaḍḍhamānāya upaḍḍharajjenapi asantuṭṭho ‘‘rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti janapadaparivuto taṃ nagaraṃ gantvā bahinagare ṭhatvā ‘‘rajjaṃ vā me detu yuddhaṃ vā’’ti kaniṭṭhassa paṇṇaṃ pahiṇi. Kaniṭṭho cintesi ‘‘ayaṃ bālo pubbe rajjampi uparajjādīnipi paṭikkhipitvā idāni ‘yuddhena gaṇhāmī’ti vadati, sace kho panāhaṃ imaṃ yuddhena māressāmi, garahā me bhavissati, kiṃ me rajjenā’’ti. Athassa ‘‘alaṃ yuddhena, rajjaṃ gaṇhatū’’ti pesesi. So rajjaṃ gaṇhitvā kaniṭṭhassa uparajjaṃ datvā tato paṭṭhāya rajjaṃ kārento taṇhāvasiko hutvā ekena rajjena asantuṭṭho dve tīṇi rajjāni patthetvā taṇhāya koṭiṃ nāddasa.
那时,帝释天——天界之王——观察世间,心想:世间到底谁在奉养父母?谁在修布施等福德?谁又被贪爱控制?他看见这位国王被贪爱控制,心想:这个愚人,拥有整个波罗奈国还不满足,我该去教教他。于是变成一个青年的模样,站在王宫门口,让人通报说:有个善于想办法的青年站在宫门外。国王说:让他进来。青年进去后,向国王行礼。国王问:你为什么来?青年说:大王,我有话想跟您说,希望能私下谈。靠着帝释天的威力,人们立刻都退下了。然后青年说:大王,我看到三座城市,富庶繁荣,人口众多,兵强马壮。我凭自己的能力,可以在那里拿下王位献给您。别再拖了,应该赶快出发。那个被贪爱控制的国王竟然答应说:好。因为帝释天的威力,他居然没有问:你是谁?从哪儿来?你想要什么?青年说完这些话,就回三十三天去了。巴利
Tadā sakko devarājā ‘‘ke nu kho loke mātāpitaro upaṭṭhahanti, ke dānādīni puññāni karonti, ke taṇhāvasikā’’ti olokento tassa taṇhāvasikabhāvaṃ ñatvā ‘‘ayaṃ bālo bārāṇasirajjenapi na tussati, ahaṃ sikkhāpessāmi na’’nti māṇavakavesena rājadvāre ṭhatvā ‘‘eko upāyakusalo māṇavo dvāre ṭhito’’ti ārocāpetvā ‘‘pavisatū’’ti vutte pavisitvā rājānaṃ jayāpetvā ‘‘kiṃkāraṇā āgatosī’’ti vutte ‘‘mahārāja tumhākaṃ kiñci vattabbaṃ atthi, raho paccāsīsāmī’’ti āha. Sakkānubhāvena tāvadeva manussā paṭikkamiṃsu. Atha naṃ māṇavo ‘‘ahaṃ, mahārāja, phītāni ākiṇṇamanussāni sampannabalavāhanāni tīṇi nagarāni passāmi, ahaṃ te attano ānubhāvena tesu rajjaṃ gahetvā dassāmi, papañcaṃ akatvā sīghaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti āha. So taṇhāvasiko rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā sakkānubhāvena ‘‘ko vā tvaṃ, kuto vā āgato, kiṃ vā te laddhuṃ vaṭṭatī’’ti na pucchi. Sopi ettakaṃ vatvā tāvatiṃsabhavanameva agamāsi.
国王把大臣们召来,说:“有个年轻人说‘我要拿下三座王国献给你们’。去把他叫来,在城里击鼓通告,把军队集合起来,不要拖延,我要拿下那三座王国。”大臣们问:“大王,您有没有给那个年轻人礼遇,或者问过他住在哪里?”国王说:“我没给过礼遇,也没问他住在哪里。你们去找他吧。”大臣们到处找他,却找不到,就禀报说:“大王,我们找遍全城也没见到那个年轻人。”国王听了,心里发愁,一遍又一遍地想:“三座王国的王位没了,我这么大的荣耀也丢了。那年轻人一定是因为我没给他盘缠、没问他住处,生我的气,所以不来了。”他被贪爱控制,身上发起烧来,身体像被火烤一样,肚子翻搅,拉出血痢,一盆接一盆地泻,止都止不住。医生们治不了,国王痛苦不堪。于是,国王生病的消息传遍了全城。巴利
Rājā amacce pakkosāpetvā ‘‘eko māṇavo ‘amhākaṃ tīṇi rajjāni gahetvā dassāmī’ti āha, taṃ pakkosatha, nagare bheriṃ carāpetvā balakāyaṃ sannipātāpetha, papañcaṃ akatvā tīṇi rajjāni gaṇhissāmī’’ti vatvā ‘‘kiṃ pana te, mahārāja, tassa māṇavassa sakkāro vā kato, nivāsaṭṭhānaṃ vā pucchita’’nti vutte ‘‘neva sakkāraṃ akāsiṃ, na nivāsaṭṭhānaṃ pucchiṃ, gacchatha naṃ upadhārethā’’ti āha. Upadhārentā naṃ adisvā ‘‘mahārāja, sakalanagare māṇavaṃ na passāmā’’ti ārocesuṃ. Taṃ sutvā rājā domanassajāto ‘‘tīsu nagaresu rajjaṃ naṭṭhaṃ, mahantenamhi yasena parihīno, ‘neva me paribbayaṃ adāsi, na ca pucchi nivāsaṭṭhāna’nti mayhaṃ kujjhitvā māṇavo anāgato bhavissatī’’ti punappunaṃ cintesi. Athassa taṇhāvasikassa sarīre ḍāho uppajji, sarīre pariḍayhante udaraṃ khobhetvā lohitapakkhandikā udapādi. Ekaṃ bhājanaṃ pavisati, ekaṃ nikkhamati, vejjā tikicchituṃ na sakkonti, rājā kilamati. Athassa byādhitabhāvo sakalanagare pākaṭo ahosi.
那时,菩萨在呾叉始罗学成一切技艺,回到波罗奈父母身边。他听说国王的事后,心想“我来治”,便走到王宫门口,让人通报:“有一位年轻人前来为您治病。”国王说:“连那些各方闻名的大医师都治不好我,一个年轻人怎么能行?给他些路费,打发走吧。”年轻人听了说:“我行医不要报酬,我来治,只要给点药本就行。”国王听了说“好”,便叫人把他请进来。年轻人向国王行礼后说:“大王,别怕,我来给您治。不过请您告诉我这病是怎么起来的。”国王觉得难为情,说:“问怎么起来的干什么,只管配药就行了。”年轻人说:“大王,医生就是要先知道‘这个病是依这个原因起来的’,然后才配相应的药。”国王说:“好,贤者。”于是讲起病因:“有个年轻人来对我说‘我要拿下三座城邦的王位献给您’……”他把事情原原本本讲了一遍,最后说:“孩子,我这病就是依着渴爱生起来的。你要是能治,就给我治吧。”年轻人问:“大王,那些城邦能靠发愁得到吗?”国王答:“不能,孩子。”年轻人说:“既然这样,大王,您为什么还要发愁呢?一切有知觉和没有知觉的东西,从自己的身体开始,终究都得舍弃而去。就算您拿下四座城邦的王位,您也不可能一口气同时吃四碗饭,不可能同时睡四张床,不可能同时穿四套衣服。被渴爱支配是不应该的。因为这渴爱不断增长,会让人无法从四恶道中解脱出来。”巴利
Tadā bodhisatto takkasilato sabbasippāni uggaṇhitvā bārāṇasinagare mātāpitūnaṃ santikaṃ āgato taṃ rañño pavattiṃ sutvā ‘‘ahaṃ tikicchissāmī’’ti rājadvāraṃ gantvā ‘‘eko kira taruṇamāṇavo tumhe tikicchituṃ āgato’’ti ārocāpesi. Rājā ‘‘mahantamahantā disāpāmokkhavejjāpi maṃ tikicchituṃ na sakkonti, kiṃ taruṇamāṇavo sakkhissati, paribbayaṃ datvā vissajjetha na’’nti āha. Taṃ sutvā māṇavo ‘‘mayhaṃ vejjakammena vetanaṃ natthi, ahaṃ tikicchāmi, kevalaṃ bhesajjamūlamattaṃ detū’’ti āha. Taṃ sutvā rājā ‘‘sādhū’’ti pakkosāpesi. Māṇavo rājānaṃ vanditvā ‘‘mā bhāyi, mahārāja, ahaṃ te tikicchāmi, apica kho pana me rogassa samuṭṭhānaṃ ācikkhāhī’’ti āha. Rājā harāyamāno ‘‘kiṃ te samuṭṭhānena, bhesajjaṃ eva karohī’’ti āha. Mahārāja, vejjā nāma ‘‘ayaṃ byādhi imaṃ nissāya samuṭṭhito’’ti ñatvā anucchavikaṃ bhesajjaṃ karontīti. Rājā ‘‘sādhu tātā’’ti samuṭṭhānaṃ kathento ‘‘ekena māṇavena āgantvā tīsu nagaresu rajjaṃ gahetvā dassāmī’’tiādiṃ katvā sabbaṃ kathetvā ‘‘iti me tāta, taṇhaṃ nissāya byādhi uppanno, sace tikicchituṃ sakkosi, tikicchāhī’’ti āha. Kiṃ pana mahārāja, socanāya tāni nagarāni sakkā laddhunti? ‘‘Na sakkā tātā’’ti. ‘‘Evaṃ sante kasmā socasi, mahārāja, sabbameva hi saviññāṇakāviññāṇakavatthuṃ attano kāyaṃ ādiṃ katvā pahāya gamanīyaṃ , catūsu nagaresu rajjaṃ gahetvāpi tvaṃ ekappahāreneva na catasso bhattapātiyo bhuñjissasi, na catūsu sayanesu sayissasi, na cattāri vatthayugāni acchādessasi, taṇhāvasikena nāma bhavituṃ na vaṭṭati, ayañhi taṇhā nāma vaḍḍhamānā catūhi apāyehi muccituṃ na detīti.
大士这样教导他之后,接着为他说法,诵出下面这些偈颂:巴利
Iti naṃ mahāsatto ovaditvā athassa dhammaṃ desento imā gāthā abhāsi –
一个人如果渴望感官欲乐,而他所求的又真的实现了,
一个人得到自己想要的东西时,确实会满心欢喜。巴利
‘‘Kāmaṃ kāmayamānassa, tassa ce taṃ samijjhati; Addhā pītimano hoti, laddhā macco yadicchati.
人追求欲乐时,如果那欲乐真能如愿达成;
此后,另一种渴爱就像在酷热焦土上口渴那样把他抓住。巴利
‘‘Kāmaṃ kāmayamānassa, tassa ce taṃ samijjhati; Tato naṃ aparaṃ kāme, ghamme taṇhaṃva vindati.
就像牛的犄角随着牛长大而越长越长;
就像这样,对于愚钝的养育者、愚痴无知的人,
对于不断增长者,渴爱和渴求也越来越增长。巴利
‘‘Gavaṃva siṅgino siṅgaṃ, vaḍḍhamānassa vaḍḍhati; Evaṃ mandassa posassa, bālassa avijānato; Bhiyyo taṇhā pipāsā ca, vaḍḍhamānassa vaḍḍhati.
大地上的稻米和麦子,牛马以及奴隶和男子;
布施之后,连给一个人都不够,智者明白这个道理,就该平等地行持。巴利
‘‘Pathabyā sāliyavakaṃ, gavāssaṃ dāsaporisaṃ; Datvā ca nālamekassa, iti vidvā samaṃ care.
国王用武力征服了大地,住在这以大海为边界的土地上;
他对海的此岸尚不知足,竟还希求海的彼岸。巴利
‘‘Rājā pasayha pathaviṃ vijitvā, sasāgarantaṃ mahimāvasanto; Oraṃ samuddassa atittarūpo, pāraṃ samuddassapi patthayetha.
只要以心忆念欲乐,就找不到满足。
于是从中抽身、退开一步来看,那些真正被智慧满足的人,才是真正满足的人。巴利
‘‘Yāva anussaraṃ kāme, manasā titti nājjhagā; Tato nivattā paṭikkamma disvā, te ve sutittā ye paññāya tittā.
以智慧而知足的人是最殊胜的,他不会因欲乐而焦恼。
以智慧得到满足的人,渴爱控制不了他。巴利
‘‘Paññāya tittinaṃ seṭṭhaṃ, na so kāmehi tappati; Paññāya tittaṃ purisaṃ, taṇhā na kurute vasaṃ.
应当减损诸欲,做一个少欲、不贪心的人。
就像大海一样(深广难满)的人,不会被各种欲望所满足。巴利
‘‘Apacinetheva kāmānaṃ, appicchassa alolupo; Samuddamatto puriso, na so kāmehi tappati.
就像造车工匠把皮革裁剪好做成鞋子,
你每舍弃哪一种欲望,就会得到哪一种快乐。
如果一个人想要得到一切快乐,就该舍弃一切欲乐。巴利
‘‘Rathakārova cammassa, parikantaṃ upāhanaṃ; Yaṃ yaṃ cajati kāmānaṃ, taṃ taṃ sampajjate sukhaṃ; Sabbañce sukhamiccheyya, sabbe kāme pariccaje’’ti.
在这里,“欲”既指事物之欲,也指烦恼之欲。“企求者”指渴望的人。“若他那个成就了”意思是:如果那个人所企求的事物成就了、实现了。“此后他更求其他欲”中的“naṃ”只是虚词,“aparaṃ”表示之后,“kāme”是宾格复数。这段话是说:如果那个企求欲乐的人,他所企求的事物成就了,在成就之后,这个人继续企求,就像在炎热的夏季被风吹日晒折磨得疲惫不堪的人,生起渴爱、得到想喝水的渴望一样,他越发对那称为“欲爱”的欲生起、获得,而色爱等渴爱也增长。“如牛的”:如同牛的。“有角的”:头顶破开后长出角的。“钝者”:劣慧者。“愚者”:具足愚者法的人。这段话是说:正如牛犊长大时角随着身体一同增长,盲愚者未得之欲的渴爱与已得之欲的渴求也辗转增长。巴利
Tattha kāmanti vatthukāmampi kilesakāmampi. Kāmayamānassāti patthayamānassa. Tassa ce taṃ samijjhatīti tassa puggalassa taṃ kāmitavatthu samijjhati ce, nipphajjati ceti attho. Tato naṃ aparaṃ kāmeti ettha nanti nipātamattaṃ. Aparanti parabhāgadīpanaṃ. Kāmeti upayogabahuvacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace kāmaṃ kāmayamānassa taṃ kāmitavatthu samijjhati, tasmiṃ samiddhe tato paraṃ so puggalo kāmayamāno yathā nāma ghamme gimhakāle vātātapena kilanto taṇhaṃ vindati, pānīyapipāsaṃ paṭilabhati, evaṃ bhiyyo kāmataṇhāsaṅkhāte kāme vindati paṭilabhati, rūpataṇhādikā taṇhā cassa vaḍḍhatiyevāti. Gavaṃvāti gorūpassa viya. Siṅginoti matthakaṃ padāletvā uṭṭhitasiṅgassa. Mandassāti mandapaññassa. Bālassāti bāladhamme yuttassa. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā vacchakassa vaḍḍhantassa sarīreneva saddhiṃ siṅgaṃ vaḍḍhati, evaṃ andhabālassapi appattakāmataṇhā ca pattakāmapipāsā ca aparāparaṃ vaḍḍhatīti.
“稻与麦”是指稻田和麦田。用这个词来总指一切稻麦等谷物,用第二个词来总指一切两足和四足的众生。或者,前一个词表示一切没有心识的东西,后一个词表示有心识的东西。“施与之后”就是布施以后。这里要表达的是:且不说三个王国,就算那个年轻人把别的什么,乃至整个遍满有情与无情珍宝的大地,全都施舍给某人然后离开,这样巨大的施物对一个人来说仍然没有边际——渴爱这东西确实难以填满。所以,智者应当平等而行:这样了知的人,不成为渴爱的奴隶,而是圆满身行等而行动。巴利
Sāliyavakanti sālikhettayavakhettaṃ. Etena sāliyavādikaṃ sabbaṃ dhaññaṃ dasseti, dutiyapadena sabbaṃ dvipadacatuppadaṃ dasseti. Paṭhamapadena vā sabbaṃ aviññāṇakaṃ, itarena saviññāṇakaṃ. Datvā cāti datvāpi. Idaṃ vuttaṃ hoti – tiṭṭhantu tīṇi rajjāni, sace so māṇavo aññaṃ vā sakalampi pathaviṃ saviññāṇakāviññāṇakaratanapūraṃ kassaci datvā gaccheyya, idampi ettakaṃ vatthu ekasseva apariyantaṃ, evaṃ duppūrā esā taṇhā nāma. Iti vidvā samaṃ careti evaṃ jānanto puriso taṇhāvasiko ahutvā kāyasamācārādīni pūrento careyya.
“此岸”是指到了此岸的尽头之后,仍然一副不满足的样子,又渴望大海的彼岸。这是在说明:被渴爱所控制的有情,确实是难以满足的。“乃至”是没有限定范围的区分。“随念”就是不断地随念。“不得”就是找不到。这里说的是:大王,即使对无边的诸欲,人用心随念,也找不到满足,只会一直想得到;这样,有情对诸欲的渴爱只会越来越增长。“此后退还”:然而,从欲和烦恼欲中,心意转离,身体远离,以智慧见过患,那些以智慧满足、圆满的人,才叫满足者。巴利
Oranti orimakoṭṭhāsaṃ patvā tena atittarūpo puna samuddapārampi patthayetha. Evaṃ taṇhāvasikasattā nāma duppūrāti dasseti. Yāvāti aniyāmitaparicchedo. Anussaranti anussaranto. Nājjhagāti na vindati. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, puriso apariyantepi kāme manasā anussaranto tittiṃ na vindati, pattukāmova hoti, evaṃ kāmesu sattānaṃ taṇhā vaḍḍhateva. Tato nivattāti tato pana vatthukāmakilesakāmato cittena nivattitvā kāyena paṭikkamma ñāṇena ādīnavaṃ disvā ye paññāya tittā paripuṇṇā, te tittā nāma.
在智慧上得到满足的人当中,他是最殊胜的;也就是说,在因智慧而满足的人里,他是最圆满、最殊胜的。或者,原文也可以这样读。他不被诸欲所折磨,也有读成“na hī”的。意思是:一个因智慧而满足的人,不会被诸欲烧灼。他不受渴爱支配而行;对这样的人,渴爱根本无法让他随自己的意志转。相反,他自己看清了渴爱的过患,就像萨罗邦伽青年和半摩娑迦王那样,不会随着渴爱的支配而行。应当废除,就是应当彻底摧毁。如海量,是因为他具备广大的智慧,所以像大海一样广大。就像大海不会被大火烧干一样,他也不会被烦恼欲所热恼、所烧灼。巴利
Paññāya tittinaṃ seṭṭhanti paññāya tittīnaṃ ayaṃ paripuṇṇaseṭṭho, ayameva vā pāṭho. Na so kāmehi tappatīti ‘‘na hī’’tipi pāṭho. Yasmā paññāya titto puriso kāmehi na pariḍayhatīti attho. Na kurute vasanti tādisañhi purisaṃ taṇhā vase vattetuṃ na sakkoti, sveva pana taṇhāya ādīnavaṃ disvā sarabhaṅgamāṇavo viya ca aḍḍhamāsakarājā viya ca taṇhāvase na pavattatīti attho. Apacinethevāti viddhaṃsetheva. Samuddamattoti mahatiyā paññāya samannāgatattā samuddappamāṇo. So mahantena aggināpi samuddo viya kilesakāmehi na tappati na ḍayhati.
“车匠”就是皮匠。“切割”是指在切割。这里说的是:就像皮匠在切割制作凉鞋时,凡是皮革中不能用来抓取的部分,他都一一舍弃,做成凉鞋,卖得鞋价而过得快乐;同样,智者用类似皮匠技艺那样的智慧来裁割,对诸欲无论舍弃到哪个界限,在那个界限上,他的身业、语业、意业就都成为乐的,远离烦扰。不过,如果他希望一切身业等的乐都完全没有热恼,那就应当修习遍处,生起禅那,舍弃一切欲。巴利
Rathakāroti cammakāro. Parikantanti parikantanto. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā cammakāro upāhanaṃ parikantanto yaṃ yaṃ cammassa agayhūpagaṭṭhānaṃ hoti, taṃ taṃ cajitvā upāhanaṃ katvā upāhanamūlaṃ labhitvā sukhito hoti, evameva paṇḍito cammakārasatthasadisāya paññāya kantanto yaṃ yaṃ odhiṃ kāmānaṃ cajati, tena tenassa kāmodhinā rahitaṃ taṃ taṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammañca sukhaṃ sampajjati vigatadarathaṃ, sace pana sabbampi kāyakammādisukhaṃ vigatapariḷāhameva iccheyya, kasiṇaṃ bhāvetvā jhānaṃ nibbattetvā sabbe kāme pariccajeti.
菩萨在说这首偈颂的时候,以国王的白伞作为所缘,生起了白遍禅那,国王也痊愈了。国王满心欢喜地从床上起来,说:“这么多医生都没能治好我,这位聪明的年轻人却用自己的智慧之药让我恢复了健康。”于是他和那位年轻人交谈,说出了第十首偈颂:巴利
Bodhisattassa pana imaṃ gāthaṃ kathentassa rañño setacchattaṃ ārammaṇaṃ katvā odātakasiṇajjhānaṃ udapādi, rājāpi arogo ahosi. So tuṭṭho sayanā vuṭṭhahitvā ‘‘ettakā vejjā maṃ tikicchituṃ nāsakkhiṃsu, paṇḍitamāṇavo pana attano ñāṇosadhena maṃ nirogaṃ akāsī’’ti tena saddhiṃ sallapanto dasamaṃ gāthamāha –
你所说的这八首偈颂,每一首都值上千金。
大梵天,请收下吧,您说的这番话真是太好了。巴利
‘‘Aṭṭha te bhāsitā gāthā, sabbā honti sahassiyā; Paṭigaṇha mahābrahme, sādhetaṃ tava bhāsita’’nti.
其中,“八”是指从第二首偈颂开始、与贪欲过患相应的那八首。“价值千金”是指值一千金者。“接受”是指接受八千。“您所说的这番话,实在善妙”是指善哉,您这番话,善哉,您这言词。巴利
Tattha aṭṭhāti dutiyagāthaṃ ādiṃ katvā kāmādīnavasaṃyuttā aṭṭha. Sahassiyāti sahassārahā. Paṭigaṇhāti aṭṭha sahassāni gaṇha. Sādhetaṃ tava bhāsitanti sādhu etaṃ tava vacanaṃ.
听了这话,大士说出第十一首偈颂:巴利
Taṃ sutvā mahāsatto ekādasamaṃ gāthamāha –
我需要的不是一千、一百或一万(那么多)。
当我说出最后那首偈颂时,我的心对诸欲已不再喜乐。巴利
‘‘Na me attho sahassehi, satehi nahutehi vā; Pacchimaṃ bhāsato gāthaṃ, kāme me na rato mano’’ti.
在这里,最后那一首是指“就像造车匠处理皮革一样”那首偈颂。当我正在说“我的心对诸欲没有喜乐”这首偈颂时,我的心对事欲和烦恼欲都不感到欢喜。大王,因为我说这首偈颂时,正是通过我自己的说法而成就了禅那。巴利
Tattha pacchimanti ‘‘rathakārova cammassā’’ti gāthaṃ. Kāme me na rato manoti imaṃ gāthaṃ bhāsamānasseva mama vatthukāmepi kilesakāmepi mano nābhiramāmi. Ahañhi imaṃ gāthaṃ bhāsamāno attanova dhammadesanāya jhānaṃ nibbattesiṃ, mahārājāti.
国王更加欢喜,赞叹菩萨,说出了最后这首偈颂:巴利
Rājā bhiyyosomattāya tussitvā mahāsattaṃ vaṇṇento osānagāthamāha –
这位青年真是有福气,他是一位了知一切世间的牟尼。
有智慧的人彻底看透这能生出痛苦的渴爱。巴利
‘‘Bhadrako vatāyaṃ māṇavako, sabbalokavidū muni; Yo imaṃ taṇhaṃ dukkhajananiṃ, parijānāti paṇḍito’’ti.
在这里,能生苦者指能产生整个轮回之苦的根源。遍知就是彻底了知、辨别清楚,拔除并舍弃。他这样赞叹菩萨时,说了这番话。巴利
Tattha dukkhajananinti sakalavaṭṭadukkhajananiṃ. Parijānātīti parijāni paricchindi, luñcitvā nīharīti bodhisattaṃ vaṇṇento evamāha.
菩萨也劝告国王说:“大王,您要不放逸,依法而行。”然后他从空中前往雪山,出家做了仙人,尽寿命住世,修习梵住,证得不退失的禅那,最终往生到梵天界。巴利
Bodhisattopi ‘‘mahārāja, appamatto hutvā dhammaṃ carā’’ti rājānaṃ ovaditvā ākāsena himavantaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbajitvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā brahmavihāre bhāvetvā aparihīnajjhāno hutvā brahmalokūpago ahosi.
导师讲完这段法义后,说道:“比丘们,就像这样,过去我也曾让这位婆罗门摆脱忧伤。”然后他把本生故事总结起来:“那时的国王就是这位婆罗门,而那位聪明的青年就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, pubbepāhaṃ etaṃ brāhmaṇaṃ nissokamakāsi’’nti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā esa brāhmaṇo ahosi, paṇḍitamāṇavo pana ahameva ahosi’’nti.
第五篇 民众和合本生注释巴利
[468] 5. Janasandhajātakavaṇṇanā
《十王法本生》这段是世尊住在祇园精舍时,为了教诫憍萨罗王而说的。有一次,国王被权势冲昏了头,沉溺在烦恼欲乐里,既不处理诉讼,也懒得去礼拜佛陀。有一天,他忆念起十力世尊,心想:“我要去礼拜导师。”吃完早饭,他就坐上最上等的车乘,前往精舍,礼拜导师后坐在一边。世尊对他说:“大王,很久没见到你了。”国王回答:“尊者,因为事务太多,一直没机会来礼拜佛陀。”世尊就说:“大王,像我这样能给你教导的全知佛陀,就住在附近的精舍里,你却这样懈怠,这是不对的。身为国王,处理国事时应当不放逸;要像父母对待孩子一样对待国土中的居民,舍弃四种不正之行,不让十种王法受到破坏,这样来治国才合适。因为国王若行持正法,他的臣属也会行持正法。有我在教导你,你能依法治国,这并不稀奇。过去那些有智慧的贤人,即使没有教导他们的师长在面前,也能凭自己的智慧,安住在身、语、意三种善行上,为大众宣说正法,使通往天界之路充满众生。”世尊这样说了之后,应国王的请求,讲说了过去的故事。巴利
Dasakhalūti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarañño ovādatthāya kathesi. Ekasmiñhi kāle rājā issariyamadamatto kilesasukhanissito vinicchayampi na paṭṭhapesi, buddhupaṭṭhānampi pamajji. So ekadivase dasabalaṃ anussaritvā ‘‘satthāraṃ vandissāmī’’ti bhuttapātarāso rathavaramāruyha vihāraṃ gantvā satthāraṃ vanditvā nisīdi. Atha naṃ satthā ‘‘kiṃ mahārāja ciraṃ na paññāyasī’’ti vatvā ‘‘bahukiccatāya no bhante buddhupaṭṭhānassa okāso na jāto’’ti vutte ‘‘mahārāja, mādise nāma ovādadāyake sabbaññubuddhe dhuravihāre viharante ayuttaṃ tava pamajjituṃ, raññā nāma rājakiccesu appamattena bhavitabbaṃ, raṭṭhavāsīnaṃ mātāpitusamena agatigamanaṃ pahāya dasa rājadhamme akopentena rajjaṃ kāretuṃ vaṭṭati, rañño hi dhammikabhāve sati parisāpissa dhammikā honti, anacchariyaṃ kho panetaṃ, yaṃ mayi anusāsante tvaṃ dhammena rajjaṃ kāreyyāsi, porāṇakapaṇḍitā anusāsakaācariye avijjamānepi attano matiyāva tividhasucaritadhamme patiṭṭhāya mahājanassa dhammaṃ desetvā saggapathaṃ pūrayamānā agamaṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治国的时候,菩萨投生到那位大王后的胎中,给他取名叫“阇那珊陀王子”。他成年后,从塔迦尸喇学成一切技艺回来时,国王下令把所有牢狱都清理干净,并给了他副王的地位。后来父王去世,他登上王位,在四座城门、城中心和王宫门口这六处建起布施堂,每天施舍六十万,震动了整个赡部洲,大行布施;又让人把牢狱的门永远敞开,把该没收的财物都清理发还;用四种摄受之法摄受世间,守护五戒,持守布萨,依法治理国家。他还时不时召集国中居民,对他们说法:“你们要布施,要受持戒律,要修习禅定;做事和买卖都要依法而行;年纪轻的时候就要学技艺、积财富;不要做欺压村落的事,也不要说离间别人的话;不要凶暴粗野;要尽心侍奉母亲、侍奉父亲;在家族中要尊敬长辈。”这样说法之后,把大众安立在善行之法上。有一天,在十五日布萨日,他受持了布萨戒,心想:“为了给大众带来更大的利益和安乐,为了让他们安住于不放逸,我要为他们说法。”于是让人在城中击鼓宣告,从自己的后宫开始,召集全城所有人。他在王宫庭院里布置装饰,在装饰着宝物的华美帐幕中央,坐在铺设整齐的尊贵宝座上,说:“诸位城中居民,我要为你们讲说应当惭愧和不应惭愧的法。你们要提起正念,专心倾听,认真听。”说完便开示法义。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti, ‘‘janasandhakumāro’’tissa nāmaṃ kariṃsu. Athassa vayappattassa takkasilato sabbasippāni uggaṇhitvā āgatakāle rājā sabbāni bandhanāgārāni sodhāpetvā uparajjaṃ adāsi. So aparabhāge pitu accayena rajje patiṭṭhāya catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe rājadvāre cāti cha dānasālāyo kārāpetvā divase divase cha satasahassāni pariccajitvā sakalajambudīpaṃ saṅkhobhetvā mahādānaṃ pavattento bandhanāgārāni niccaṃ vivaṭāni kārāpetvā dhammabhaṇḍikaṃ sodhāpetvā catūhi saṅgahavatthūhi lokaṃ saṅgaṇhanto pañca sīlāni rakkhanto uposathavāsaṃ vasanto dhammena rajjaṃ kāresi. Antarantarā ca raṭṭhavāsino sannipātāpetvā ‘‘dānaṃ detha, sīlaṃ samādiyatha, bhāvanaṃ bhāvetha, dhammena kammante ca vohāre ca payojetha, daharakāleyeva sippāni uggaṇhatha, dhanaṃ uppādetha, gāmakūṭakammaṃ vā pisuṇavācākammaṃ vā mā karittha, caṇḍā pharusā mā ahuvattha, mātupaṭṭhānaṃ pitupaṭṭhānaṃ pūretha, kule jeṭṭhāpacāyino bhavathā’’ti dhammaṃ desetvā mahājane sucaritadhamme patiṭṭhāpesi. So ekadivasaṃ pannarasīuposathe samādinnuposatho ‘‘mahājanassa bhiyyo hitasukhatthāya appamādavihāratthāya dhammaṃ desessāmī’’ti cintetvā nagare bheriṃ carāpetvā attano orodhe ādiṃ katvā sabbanagarajanaṃ sannipātāpetvā rājaṅgaṇe alaṅkaritvā alaṅkataratanamaṇḍapamajjhe supaññattavarapallaṅke nisīditvā ‘‘ambho, nagaravāsino tumhākaṃ tapanīye ca atapanīye ca dhamme desessāmi, appamattā hutvā ohitasotā sakkaccaṃ suṇāthā’’ti vatvā dhammaṃ desesi.
导师揭开被真理滋养的言辞珍宝,用甜美的声音向憍萨罗王开示那番说法:巴利
Satthā saccaparibhāvitaṃ mukharatanaṃ vivaritvā taṃ dhammadesanaṃ madhurena sarena kosalarañño āvi karonto –
这十种情况确实,若过去未曾做过;
他后来会懊悔,阇那珊陀如此说道。巴利
‘‘Dasa khalu imāni ṭhānāni, yāni pubbe akaritvā; Sa pacchā manutappati, iccevāha janasandho.
没得到财富就苦恼,因为过去没有积攒。
过去我没有追求财富,后来就为此后悔。巴利
‘‘Aladdhā vittaṃ tappati, pubbe asamudānitaṃ; Na pubbe dhanamesissaṃ, iti pacchānutappati.
过去我本来有机会,却没有去学一门技艺;
没有技艺,日子就过得困苦,事后只能懊悔。巴利
‘‘Sakyarūpaṃ pure santaṃ, mayā sippaṃ na sikkhitaṃ; Kicchā vutti asippassa, iti pacchānutappati.
过去我曾是诡计多端的人,爱挑拨离间,专在背后中伤别人;
暴躁又粗鲁,事后才后悔。巴利
‘‘Kūṭavedī pure āsiṃ, pisuṇo piṭṭhimaṃsiko; Caṇḍo ca pharuso cāpi, iti pacchānutappati.
我过去是个杀生的人,残忍又不像个有德行的人;
我没有敬重众生,他后来为此感到后悔。巴利
‘‘Pāṇātipātī pure āsiṃ, luddo cāpi anāriyo; Bhūtānaṃ nāpacāyissaṃ, iti pacchānutappati.
明明有许多无可指摘的女人存在,
我不将亲近别人的妻子,事后才追悔莫及。巴利
‘‘Bahūsu vata santīsu, anāpādāsu itthisu; Paradāraṃ asevissaṃ, iti pacchānutappati.
当确实有许多存在,饭食与饮料已备好时,
过去没有布施,事后就因此后悔。巴利
‘‘Bahumhi vata santamhi, annapāne upaṭṭhite; Na pubbe adadaṃ dānaṃ, iti pacchānutappati.
母亲和父亲也一样,年老体衰,青春已逝;
有能力的时候不去赡养,事后就懊悔。巴利
‘‘Mātaraṃ pitaraṃ cāpi, jiṇṇakaṃ gatayobbanaṃ; Pahu santo na posissaṃ, iti pacchānutappati.
对老师、教诫者,能带来一切欲乐之味;
我轻视了父亲,事后才追悔。巴利
‘‘Ācariyamanusatthāraṃ , sabbakāmarasāharaṃ; Pitaraṃ atimaññissaṃ, iti pacchānutappati.
对持戒、多闻的沙门和婆罗门,
以前没有去亲近侍奉,事后就懊悔了。巴利
‘‘Samaṇe brāhmaṇe cāpi, sīlavante bahussute; Na pubbe payirupāsissaṃ, iti pacchānutappati.
修苦行是好的,亲近已寂静的人也是好的。
过去没有修过苦行,事后就为此后悔。巴利
‘‘Sādhu hoti tapo ciṇṇo, santo ca payirupāsito; Na ca pubbe tapo ciṇṇo, iti pacchānutappati.
凡如理地实践这些地方的人,
做了人该做的事,他后来就不会懊悔。世尊说了这些偈颂。巴利
‘‘Yo ca etāni ṭhānāni, yoniso paṭipajjati; Karaṃ purisakiccāni, sa pacchā nānutappatī’’ti. – imā gāthā āha;
其中,“处”就是原因。“先”是指一开始就没去做。他后来懊悔:是说一个该做的时候没去做的人,后来无论在这一世还是下一世,都受煎熬、受苦。“后来懊悔”也有另一种读法。“这样说了”是词的分拆,意思是国王阇那珊陀这样说了。也有读作“iccasuhā”的,其中assu只是个小品词,分拆为“这样assu说了”。现在,为了说明那十种让人懊悔的原因,菩萨开始说法。其中,“先”是指年轻时就该努力,却没有积攒、储蓄财富,到了老年得不到,就受煎熬、忧愁;看到别人过得安乐,自己却过着苦日子,心想“我从前没有去追求财富”,这样事后就懊悔。因此,想在老年时过得安乐,就该在年轻时就依法从事农耕等事业,去追求财富。这是为了说明这个道理。巴利
Tattha ṭhānānīti kāraṇāni. Pubbeti paṭhamameva akaritvā. Sa pacchā manutappatīti so paṭhamaṃ kattabbānaṃ akārako puggalo pacchā idhalokepi paralokepi tappati kilamati. ‘‘Pacchā vā anutappatī’’tipi pāṭho. Iccevāhāti iti evaṃ āhāti padacchedo, iti evaṃ rājā janasandho avoca. Iccassuhātipi pāṭho. Tattha assu-kāro nipātamattaṃ iti assu āhāti padacchedo. Idāni tāni dasa tapanīyakāraṇāni pakāsetuṃ bodhisattassa dhammakathā hoti. Tattha pubbeti paṭhamameva taruṇakāle parakkamaṃ katvā asamudānitaṃ asambhataṃ dhanaṃ mahallakakāle alabhitvā tappati socati, pare ca sukhite disvā sayaṃ dukkhaṃ jīvanto ‘‘pubbe dhanaṃ na pariyesissa’’nti evaṃ pacchā anutappati, tasmā mahallakakāle sukhaṃ jīvitukāmā daharakāleyeva dhammikāni kasikammādīni katvā dhanaṃ pariyesathāti dasseti.
从前年少时,我亲近老师,却没有学会任何自己有能力学会的技能,比如象术之类。困苦的意思是:年老时没有技能,生活就很艰难,那时再想学技能也学不成了。因此,如果希望年老时过得安乐,就应该在年轻时就学好技能。他这样说明。欺诈者,是指懂得欺诈的人,或是村里的骗子,或是给世间带来损害的人,或是在秤上作假的人,或是作假诉讼的人。我曾是,意思是:我从前就是这样的人。离间语者,是指造作离间语的人。嚼背肉者,是指收受贿赂后,将无主物说成有主,啃食他人背肉的人。此后,意思是:这样躺在临终榻上懊悔,因此,如果不想住于地狱,就不要作这样的恶业,他这样教导。巴利
Pure santanti pure daharakāle ācariye payirupāsitvā mayā kātuṃ sakyarūpaṃ samānaṃ hatthisippādikaṃ kiñci sippaṃ na sikkhitaṃ. Kicchāti mahallakakāle asippassa dukkhā jīvitavutti, neva sakkā tadā sippaṃ sikkhituṃ, tasmā mahallakakāle sukhaṃ jīvitukāmā taruṇakāleyeva sippaṃ sikkhathāti dasseti. Kuṭavedīti kūṭajānanako gāmakūṭako vā lokassa anatthakārako vā tulākūṭādikārako vā kūṭaṭṭakārako vāti attho. Āsinti evarūpo ahaṃ pubbe ahosiṃ. Pisuṇoti pesuññakāraṇo. Piṭṭhimaṃsikoti lañjaṃ gahetvā asāmike sāmike karonto paresaṃ piṭṭhimaṃsakhādako. Iti pacchāti evaṃ maraṇamañce nipanno anutappati , tasmā sace niraye na vasitukāmāttha, mā evarūpaṃ pāpakammaṃ karitthāti ovadati.
“粗暴者”就是凶恶残暴的人。“非圣者”就是不是圣者、行为卑劣的人。“他们不会恭敬”:我不会以忍辱、慈爱、悲悯之心成为行为卑下的人。剩下的内容应当按前面的方式理解。“无守护者”:āpādānaṃ 就是 āpādo,意思是摄受;没有摄受就是“无守护”,意思是未被他人摄受、没有得到保护。“现前”就是在面前。“未曾先”就是在这之前,我没有布施过。“有能力而存在”就是拥有财力和体力,能够养活别人,具备这样的能力。“阿阇梨”就是教诫者。“他们不会恭敬”:我不会以忍辱、慈爱、悲悯之心成为行为卑下的人。剩下的内容应当按前面的方式理解。“无守护者”:āpādānaṃ 就是 āpādo,意思是摄受;没有摄受就是“无守护”,意思是未被他人摄受、没有得到保护。“现前”就是在面前。“未曾先”就是在这之前,我没有布施过。“有能力而存在”就是拥有财力和体力,能够养活别人,具备这样的能力。“阿阇梨”:由于教导行为,这里特指父亲。“教诫者”就是教导者。“一切欲味之携带者”就是带来并养育一切事欲之味者。“他们将轻视”就是不受他的教诫,越过之后将轻视。巴利
Luddoti dāruṇo. Anāriyoti na ariyo nīcasamācāro. Nāpacāyissanti khantimettānuddayavasena nīcavuttiko nāhosiṃ. Sesaṃ purimanayeneva yojetabbaṃ. Anāpādāsūti āpādānaṃ āpādo, pariggahoti attho. Natthi āpādo yāsaṃ tā anāpādā, aññehi akatapariggahāsūti attho. Upaṭṭhiteti paccupaṭṭhite. Na pubbeti ito pubbe dānaṃ na adadaṃ. Pahu santoti dhanabalenāpi kāyabalenāpi posituṃ samattho paṭibalo samāno. Ācariyanti ācāre sikkhāpanato idha pitā ‘‘ācariyo’’ti adhippeto. Anusatthāranti anusāsakaṃ. Sabbakāmarasāharanti sabbe vatthukāmarase āharitvā positāraṃ. Atimaññissanti tassa ovādaṃ agaṇhanto atikkamitvā maññissaṃ.
“我将不再先”:从今以后,对于如法的沙门和婆罗门,无论他们生病还是没生病,我都不会布施衣服等物品却不照顾、不侍奉他们。“苦行”就是三种善行的实践。“寂静”是指通过身口意三门而寂静、具足戒行。这里说的是:已经实践了称为三种善行的苦行,并且这样亲近、侍奉了寂静者,这确实是善的、美好的。“不曾先”:我在年轻时没有做过这样的苦行,所以后来年老衰朽、被死亡的恐惧逼迫时,就懊悔、忧愁。如果你们不想这样忧愁,就去做苦行这件事——他这样说。“凡这些”:如果有人从一开始就用方法去实行这十种事,受持并去做,做人们应当做的如法之事,那么他就是安住在不放逸中的人,后来不会懊悔,只会得到喜悦。巴利
Na pubbeti ito pubbe dhammikasamaṇabrāhmaṇepi gilānāgilānepi cīvarādīni datvā appaṭijagganena na payirupāsissaṃ. Tapoti sucaritatapo. Santoti tīhi dvārehi upasanto sīlavā. Idaṃ vuttaṃ hoti – tividhasucaritasaṅkhāto tapo ciṇṇo evarūpo ca upasanto payirupāsito nāma sādhu sundaro. Na pubbeti mayā daharakāle evarūpo tapo na ciṇṇo, iti pacchā jarājiṇṇo maraṇabhayatajjito anutappati socati. Sace tumhe evaṃ na socitukāmā, tapokammaṃ karothāti vadati. Yo ca etānīti yo pana etāni dasa kāraṇāni paṭhamameva upāyena paṭipajjati samādāya vattati, purisehi kattabbāni dhammikakiccāni karonto so appamādavihārī puriso pacchā nānutappati, somanassappattova hotīti.
就这样,菩萨每半个月用这种方式给大众说法。大众也遵守他的教导,圆满了那十种事,都以天界为归宿。巴利
Iti mahāsatto anvaddhamāsaṃ iminā niyāmena mahājanassa dhammaṃ desesi. Mahājanopissa ovāde ṭhatvā tāni dasa ṭhānāni pūretvā saggaparāyaṇova ahosi.
导师讲完这段法教后,说道:“大王,正是这样,古代的智者们虽然没有老师,单凭自己的智慧就能说法,把大众安立在通往天界的路上。”接着把本生故事连接起来说:“那时候的听众就是现在的佛弟子,而阇那珊陀王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, mahārāja, porāṇakapaṇḍitā anācariyakāpi attano matiyāva dhammaṃ desetvā mahājanaṃ saggapathe patiṭṭhāpesu’’nti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā parisā buddhaparisā ahesuṃ, janasandharājā pana ahameva ahosi’’nti.
第六 大黑本生经注释巴利
[469] 6. Mahākaṇhajātakavaṇṇanā
“黑者黑”这段话,是导师住在祇园精舍时,围绕利益世间的事迹而说的。有一天,比丘们坐在法堂里谈论:“贤友们,导师为了大众的利益,舍弃了自己安住的地方,一心只为世间的利益而行。他证得无上正等觉之后,自己拿着衣钵,走了十八由旬的路,为五群比丘转法轮,在半月第五日讲了《无我相经》,让他们全都证得阿罗汉果。他又去了优楼频螺,为三位结发外道兄弟示现了三千五百种神通,度他们出家,然后在象头山讲了《燃烧经》,让一千名结发外道证得阿罗汉果。为了迎接大迦叶,他走了三伽浮陀的路去接他,用三番教诫给他授了具足戒。有一次,他在午饭后独自走了四十五由旬的路,把布库萨提善男子安立在阿那含果上。为了迎接摩诃劫宾那,他走了二千由旬去接他,让他证得阿罗汉果。有一次,他在午饭后走了三十由旬的路,把极其凶恶粗暴的央掘摩罗安立在阿罗汉果上。他又走了三十由旬的路,把旷野夜叉安立在入流果上,并让王子平安无事。他在三十三天住了三个月,让八十亿天人证悟了法。他去了梵天界,破除婆迦梵天的邪见,让一万梵天证得阿罗汉果。他每年在三个地区游行,为那些具足善根因缘的人授予皈依、戒律以及道果,也为龙、金翅鸟等种种众生做种种利益之事。”比丘们就这样讲述十力尊利益世间的功德。导师来了之后问:“比丘们,你们现在坐在这里谈论什么?”他们回答:“我们在谈这些。”导师说:“比丘们,这并不稀奇。我现在证得正等觉之后,当然会为世间的利益而行;但在过去还有贪欲的时候,我也一样为世间的利益而行。”于是他便讲起了过去的事。巴利
Kaṇhokaṇho cāti idaṃ satthā jetavane viharanto lokatthacariyaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ nisīditvā ‘‘yāvañcidaṃ, āvuso, satthā bahujanahitāya paṭipanno attano phāsuvihāraṃ pahāya lokasseva atthaṃ carati, paramābhisambodhiṃ patvā sayaṃ pattacīvaramādāya aṭṭhārasayojanamaggaṃ gantvā pañcavaggiyattherānaṃ dhammacakkaṃ (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 13 ādayo; paṭi. ma. 2.30) pavattetvā pañcamiyā pakkhassa anattalakkhaṇasuttaṃ (saṃ. ni. 3.59; mahāva. 20 ādayo) kathetvā sabbesaṃ arahattaṃ adāsi. Uruvelaṃ gantvā tebhātikajaṭilānaṃ aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassāni dassetvā pabbājetvā gayāsīse ādittapariyāyaṃ (saṃ. ni. 4.235; mahāva. 54) kathetvā jaṭilasahassānaṃ arahattaṃ adāsi, mahākassapassa tīṇi gāvutāni paccuggamanaṃ gantvā tīhi ovādehi upasampadaṃ adāsi. Eko pacchābhattaṃ pañcacattālīsayojanamaggaṃ gantvā pukkusātikulaputtaṃ anāgāmiphale patiṭṭhāpesi, mahākappinassa vīsayojanasataṃ paccuggamanaṃ katvā arahattaṃ adāsi, eko pacchābhattaṃ tiṃsayojanamaggaṃ gantvā tāva kakkhaḷaṃ pharusaṃ aṅgulimālaṃ arahatte patiṭṭhāpesi, tiṃsayojanamaggaṃ gantvā āḷavakaṃ yakkhaṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā kumārassa sotthiṃ akāsi. Tāvatiṃsabhavane temāsaṃ vasanto asītiyā devatākoṭīnaṃ dhammābhisamayaṃ sampādesi, brahmalokaṃ gantvā bakabrahmuno diṭṭhiṃ bhinditvā dasannaṃ brahmasahassānaṃ arahattaṃ adāsi, anusaṃvaccharaṃ tīsu maṇḍalesu cārikaṃ caramāno upanissayasampannānaṃ manussānaṃ saraṇāni ceva sīlānica maggaphalāni ca deti, nāgasupaṇṇādīnampi nānappakāraṃ atthaṃ caratī’’ti dasabalassa lokatthacariyaguṇaṃ kathayiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘anacchariyaṃ, bhikkhave, sohaṃ idāni abhisambodhiṃ patvā lokassa atthaṃ careyyaṃ, pubbe sarāgakālepi lokassa atthaṃ acari’’nti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在迦叶正等正觉佛的时代,波罗奈有一位名叫乌西那咖的国王统治着国家。迦叶正等正觉佛通过宣说四圣谛,把大众从烦恼的束缚中解脱出来,让涅槃之城充满了,然后入了般涅槃。过了很久很久以后,教法逐渐衰败了。比丘们用二十一种不正当的方式谋生,比丘们与在家人交往密切,以子女等而繁衍。比丘尼们也与在家人交往密切,以子女等而繁衍。比丘们丢掉了比丘的本分,比丘尼们丢掉了比丘尼的本分,近事男们丢掉了近事男的本分,近事女们丢掉了近事女的本分,婆罗门们也丢掉了婆罗门的本分。绝大多数人奉行十种不善的行为,死后大多投生到了恶趣。那时,帝释天王看不到新生的天子,就观察人间,发现人们都投生到了恶趣,又看到世尊的教法衰败了,心想:“我该怎么办呢?”他想过之后下定决心:“有一个办法:先让大众恐惧,知道他们害怕了,然后再安慰他们,接着开示正法,把已经衰败的教法重新扶持起来,让它再延续一千年。”于是,他让摩多利天子幻化出一只大黑狗:獠牙有芭蕉那么大,四颗獠牙放出光芒,样子极其恐怖,孕妇只要看见就会流产,形态凶恶,体型像良种马那么大,全身漆黑。帝释天用五条绳子把它绑住,在它脖子上挂上红色花环,自己手里拿着绳头,又穿上两件袈裟,把头发在背后扎成五束,戴上红色花环,拿起一张镶有珊瑚色弓弦的大弓,用指甲转动着金刚尖头的箭,装扮成林中人模样,从天下降至离城一由旬的地方,大声喊了三遍“世界要毁灭了,世界要毁灭了”,吓唬人们,到了城郊,又发出喊声。巴利
Atīte kassapasammāsambuddhakāle bārāṇasiyaṃ usīnako nāma rājā rajjaṃ kāresi. Kassapasammāsambuddhe catusaccadesanāya mahājanaṃ kilesabandhanā mocetvā nibbānanagaraṃ pūretvā parinibbute dīghassa addhuno accayena sāsanaṃ osakki. Bhikkhū ekavīsatiyā anesanāhi jīvikaṃ kappenti, bhikkhū gihisaṃsaggaṃ karonti, puttadhītādīhi vaḍḍhanti. Bhikkhuniyopi gihisaṃsaggaṃ karonti, puttadhītādīhi vaḍḍhanti. Bhikkhū bhikkhudhammaṃ, bhikkhuniyo bhikkhunidhammaṃ, uposakā upāsakadhammaṃ, upāsikā upāsikadhammaṃ, brāhmaṇā brāhmaṇadhammaṃ vissajjesuṃ. Yebhuyyena manussā dasa akusalakammapathe samādāya vattiṃsu, matamatā apāyesu paripūresuṃ. Tadā sakko devarājā nave nave deve apassanto manussalokaṃ oloketvā manussānaṃ apāyesu nibbattitabhāvaṃ ñatvā satthu sāsanaṃ osakkitaṃ disvā ‘‘kiṃ nu karissāmī’’ti cintetvā ‘‘attheko upāyo, mahājanaṃ tāsetvā bhītabhāvaṃ ñatvā pacchā assāsetvā dhammaṃ desetvā osakkitaṃ sāsanaṃ paggayha aparampi vassasahassaṃ pavattanakāraṇaṃ karissāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā mātalidevaputtaṃ mocappamāṇadāṭhaṃ catūhi dāṭhāhi viniggatarasmiyā bhayānakaṃ katvā gabbhinīnaṃ dassaneneva gabbhapātanasamatthaṃ ghorarūpaṃ ājāneyyappamāṇaṃ kāḷavaṇṇaṃ mahākaṇhasunakhaṃ māpetvā pañcabandhanena bandhitvā rattamālaṃ kaṇṭhe piḷandhitvā rajjukoṭikaṃ ādāya sayaṃ dve kāsāyāni nivāsetvā pacchāmukhe pañcadhā kese bandhitvā rattamālaṃ piḷandhitvā āropitapavāḷavaṇṇajiyaṃ mahādhanuṃ gahetvā vajiragganārācaṃ nakhena parivaṭṭento vanacarakavesaṃ gahetvā nagarato yojanamatte ṭhāne otaritvā ‘‘nassati loko, nassati loko’’ti tikkhattuṃ saddaṃ anusāvetvā manusse uttāsetvā nagarūpacāraṃ patvā puna saddamakāsi.
人们看见那只狗,吓得逃进城里,把这件事报告给国王。国王立刻下令关上城门。帝释天也越过十八肘高的城墙,带着狗一起站在城中。人们惊恐发抖,四处逃窜,跑进家里躲了起来。大黑狗又追赶着每一个它看见的人,一路恐吓,来到了王宫。王宫庭院里的人们因为害怕,逃进王宫,把门关上了。乌西那咖国王也带着后宫嫔妃登上了宫殿。大黑狗抬起前腿,站在窗台上,发出巨大的吼声。这声音往下传到无间地狱,往上到达有顶天,整个轮围世界都回荡着同一个声音。在《维都拉本生》里是富那迦夜叉王的声音,在《库萨本生》里是库萨王的声音,在《富利达多本生》里是善见龙王的声音,而在这部《大黑本生》里就是这个声音——这四种声音,就是赡部洲所称的“大声音”。巴利
Manussā sunakhaṃ disvā utrastā nagaraṃ pavisitvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ. Rājā sīghaṃ nagaradvārāni pidahāpesi. Sakkopi aṭṭhārasahatthaṃ pākāraṃ ullaṅghitvā sunakhena saddhiṃ antonagare patiṭṭhahi. Manussā bhītatasitā palāyitvā gehāni pavisitvā nilīyiṃsu. Mahākaṇhopi diṭṭhadiṭṭhe manusse upadhāvitvā santāsento rājanivesanaṃ agamāsi. Rājaṅgaṇe manussā bhayena palāyitvā rājanivesanaṃ pavisitvā dvāraṃ pidahiṃsu. Usīnakarājāpi orodhe gahetvā pāsādaṃ abhiruhi. Mahākaṇho sunakho purimapāde ukkhipitvā vātapāne ṭhatvā mahābhussitaṃ bhussi. Tassa saddo heṭṭhā avīciṃ, upari bhavaggaṃ patvā sakalacakkavāḷaṃ ekaninnādaṃ ahosi. Vidhurajātake (jā. 2.22.1346 ādayo) hi puṇṇakayakkharañño, kusajātake (jā. 2.20.1 ādayo) kusarañño, bhūridattajātake (jā. 2.22.784 ādayo) sudassananāgarañño, imasmiṃ mahākaṇhajātake ayaṃ saddoti ime cattāro saddā jambudipe mahāsaddā nāma ahesuṃ.
城里的人又怕又慌,连一个人都没法跟帝释天说上话。只有国王稳住了心神,靠在窗边,对帝释天说:“喂,猎人,你的狗为什么叫?”帝释天回答:“因为饿啊,大王。”国王说:“那我就给它吃的。”于是下令把后宫和自己宫里做好的饭菜全都拿来给狗吃。那狗把那些食物像吞一口饭一样全吃光了,又叫了起来。国王又问了一次,听帝释天说“现在我的狗还是饿”,就下令把大象、马等所有做好的食物都拿来给它吃。那些东西它一口气吃完后,国王又下令把全城做好的食物都拿来给它。它照样吃光,又叫了起来。国王心想:“这绝不是狗,肯定是个夜叉。我要问它为什么来。”他心里又怕又慌,一边问,一边说出了第一首偈颂:巴利
Nagaravāsino bhītatasitā hutvā ekapurisopi sakkena saddhiṃ kathetuṃ nāsakkhi, rājāyeva satiṃ upaṭṭhāpetvā vātapānaṃ nissāya sakkaṃ āmantetvā ‘‘ambho luddaka, kasmā te sunakho bhussatī’’ti āha. ‘‘Chātabhāvena, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi tassa bhattaṃ dāpessāmī’’ti antojanassa ca attano ca pakkabhattaṃ sabbaṃ dāpesi. Taṃ sabbaṃ sunakho ekakabaḷaṃ viya katvā puna saddamakāsi. Puna rājā pucchitvā ‘‘idānipi me sunakho chātoyevā’’ti sutvā hatthiassādīnaṃ pakkabhattaṃ sabbaṃ āharāpetvā dāpesi. Tasmiṃ ekappahāreneva niṭṭhāpite sakalanagarassa pakkabhattaṃ dāpesi. Tampi so tatheva bhuñjitvā puna saddamakāsi. Rājā ‘‘na esa sunakho, nissaṃsayaṃ esa yakkho bhavissati, āgamanakāraṇaṃ pucchissāmī’’ti bhītatasito hutvā pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
黑色又黑色,还有可怕,白牙放光;
被五条绳子绑住的你的狗,为什么吠叫?巴利
‘‘Kaṇho kaṇho ca ghoro ca, sukkadāṭho pabhāsavā; Baddho pañcahi rajjūhi, kiṃ ravi sunakho tavā’’ti.
这里,“黑啊,黑啊”是因为害怕,或者为了加强语气,才重复地喊出来。“可怖”,是说它让看到的人心生恐惧。“放光”,是说从獠牙间射出的光芒使它显得光亮闪耀。“为何在叫”,就是问为什么咆哮。他的意思是问:你这条如此凶猛的狗,到底是干什么用的?是抓野兽,还是对付你的仇敌?你要它做什么?放了它吧!巴利
Tattha kaṇho kaṇhoti bhayavasena daḷhīvasena vā āmeḍitaṃ. Ghoroti passantānaṃ bhayajanako. Pabhāsavāti dāṭhā nikkhantaraṃsipabhāsena pabhāsavā. Kiṃ ravīti kiṃ viravi. Tavesa evarūpo kakkhaḷo sunakho kiṃ karoti, kiṃ mige gaṇhāti, udāhu te amitte, kiṃ te iminā, vissajjehi nanti adhippāyenevamāha.
帝释天听完这话,说了第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā sakko dutiyaṃ gāthamāha –
乌西那咖,这不会是为了野兽的利益。
当它成了人们的祸害时,那只黑狗就会脱身。巴利
‘‘Nāyaṃ migānamatthāya, usīnaka bhavissati; Manussānaṃ anayo hutvā, tadā kaṇho pamokkhatī’’ti.
它的意思是:这只狗并不是抱着“我要吃鹿肉”的念头才来到这里的,所以它并不是为了野兽而来;它是为了吃人肉才来的,因此它会给人们带来灾祸,造成大毁灭。当它把人引向毁灭时,这只黑狗就会脱身,从我手里逃脱。巴利
Tassattho – ayañhi ‘‘migamaṃsaṃ khādissāmī’’ti idha nāgato, tasmā migānaṃ attho na bhavissati, manussamaṃsaṃ pana khādituṃ āgato, tasmā tesaṃ anayo mahāvināsakārako hutvā yadā anena manussā vināsaṃ pāpitā bhavissanti, tadā ayaṃ kaṇho pamokkhati, mama hatthato muccissatīti.
于是国王问他:“喂,猎人,你的猎狗是吃所有人的肉,还是只吃你敌人的肉?”他回答:“大王,只吃我敌人的肉。”国王又问:“那么,在这里谁是你的敌人?”他回答:“大王,就是那些沉溺于非法、行为不正的人。”国王说:“那你先说说他们给我们听听。”于是天王开始讲述,说了十首偈颂:巴利
Atha naṃ rājā ‘‘kiṃ pana te bho luddaka-sunakho sabbesaṃyeva manussānaṃ maṃsaṃ khādissati, udāhu tava amittānaññevā’’ti pucchitvā ‘‘amittānaññeva me, mahārājā’’ti vutte ‘‘ke pana idha te amittā’’ti pucchitvā ‘‘adhammābhiratā visamacārino, mahārājā’’ti vutte ‘‘kathehi tāva ne amhāka’’nti pucchi. Athassa kathento devarājā dasa gāthā abhāsi –
手里拿着钵的沙门们,剃了头,披着僧衣;
等他们用犁来耕田时,黑犬就会脱身。巴利
‘‘Pattahatthā samaṇakā, muṇḍā saṅghāṭipārutā; Naṅgalehi kasissanti, tadā kaṇho pamokkhati.
苦行女出家众,剃了头,披着僧衣;
当她们在世间游走时,黑者就会脱身。巴利
‘‘Tapassiniyo pabbajitā, muṇḍā saṅghāṭipārutā; Yadā loke gamissanti, tadā kaṇho pamokkhati.
长唇、结发,牙齿沾满污垢,头上满是尘土;
他们去催讨债务,那时黑犬就脱身了。巴利
‘‘Dīghottaroṭṭhā jaṭilā, paṅkadantā rajassirā; Iṇaṃ codāya gacchanti, tadā kaṇho pamokkhati.
婆罗门们诵习吠陀、萨维特里赞歌和祭祀仪轨;
婆罗门为了报酬而为人主持祭祀的时候,黑犬就会脱身。巴利
‘‘Adhicca vede sāvittiṃ, yaññatantañca brāhmaṇā; Bhatikāya yajissanti, tadā kaṇho pamokkhati.
就算是母亲和父亲,年老体衰、青春已过;
有能力的人(身为有能力者)不奉养(父母),那时,黑者便得以脱身。巴利
‘‘Mātaraṃ pitaraṃ cāpi, jiṇṇakaṃ gatayobbanaṃ; Pahū santo na bharanti, tadā kaṇho pamokkhati.
母亲和父亲,年老体衰,青春已逝;
愚人们会说“你们”,那时黑犬就解脱了。巴利
‘‘Mātaraṃ pitaraṃ cāpi, jiṇṇakaṃ gatayobbanaṃ; Bālā tumheti vakkhanti, tadā kaṇho pamokkhati.
老师的妻子、闺蜜、舅母、姑母;
当他们(复数)在世间行走时,黑者(单数)就会脱身。巴利
‘‘Ācariyabhariyaṃ sakhiṃ, mātulāniṃ pitucchakiṃ; Yadā loke gamissanti, tadā kaṇho pamokkhati.
婆罗门们拿起剑与盾,高举利剑;
他们会在路上设伏截杀,那时黑耳就能脱身了。巴利
‘‘Asicammaṃ gahetvāna, khaggaṃ paggayha brāhmaṇā; Panthaghātaṃ karissanti, tadā kaṇho pamokkhati.
皮肤白净、戴着耳环、臂膀粗壮,身形却隐而不露;
他们会挑拨朋友之间的关系,那时黑色的就会脱身。巴利
‘‘Sukkacchavī vedhaverā, thūlabāhū apātubhā; Mittabhedaṃ karissanti, tadā kaṇho pamokkhati.
善于欺骗的人、奸诈的人,专打恶主意的坏人;
当世间出现这类人的时候,那时黑狗就会解脱。巴利
‘‘Māyāvino nekatikā, asappurisacintakā; Yadā loke bhavissanti, tadā kaṇho pamokkhatī’’ti.
在这里,“沙门”是(偈颂说话者)仅凭他们“我们是沙门”这一自称,就用轻蔑的称呼“沙门”来说的。“将耕作”是说他们那时也还是在耕作。而这个人却像是不知道一样这样说。他的真实意图是:这些如此破戒的人是我的敌人,当我的狗把他们咬死、吃掉他们的肉时,那时这只黑狗就会从这五条绳索的捆绑中解脱出来。用这种方法,应当理解所有偈颂中意图的连贯。巴利
Tattha samaṇakāti ‘‘mayaṃ samaṇāmhā’’ti paṭiññāmattakena hīḷitavohārenevamāha. Kasissantīti te tadāpi kasantiyeva. Ayaṃ pana ajānanto viya evamāha. Ayañhissa adhippāyo – ete evarūpā dussīlā mama amittā, yadā mama sunakhena ete māretvā maṃsaṃ khāditaṃ bhavissati, tadā esa kaṇho ito pañcarajjubandhanā pamokkhatīti. Iminā upāyena sabbagāthāsu adhippāyayojanā veditabbā.
在佛陀的教法里出家的人,就叫“出家者”。“将游行”是说她们会混在在家人的生活当中,享受五种欲乐。“长嘴唇”是因为胡须长长了,嘴唇显得特别突出。“垢齿”是说牙齿上沾着污垢。“催债”的意思是:靠乞食积攒了钱财,再拿去放贷收利息,然后去催讨欠款,靠这样得来的钱维持生活、四处游走。巴利
Pabbajitāti buddhasāsane pabbajitā. Gamissantīti agāramajjhe pañca kāmaguṇe paribhuñjantiyo vicarissanti. Dīghottaroṭṭhāti dāṭhikānaṃ vaḍḍhitattā dīghuttaroṭṭhā. Paṅkadantāti paṅkena malena samannāgatadantā. Iṇaṃ codāyāti bhikkhācariyāya dhanaṃ saṃharitvā vaḍḍhiyā iṇaṃ payojetvā taṃ codetvā tato laddhena jīvikaṃ kappentā yadā gacchantīti attho.
修习了莎维德丽颂,就是修习莎维德丽颂。所谓“及祭祀规则”,是指主持祭祀的仪轨,意思是修学了祭祀。“为报酬”是指到那些国王和大臣那里,说“我们为你们举行祭祀,请给财资”,这样为了报酬而举行祭祀的时候。“能养”是指有能力养育、护持的人们。“你们愚人”是指被说“你们这些愚人什么都不知道”的时候。“将游行”是指随顺世间而四处游走。“路匪”是指站在道路中杀人并夺取他们物品的行为。巴利
Sāvittinti sāvittiñca adhiyitvā. Yaññatantañcāti yaññavidhāyakatantaṃ, yaññaṃ adhiyitvāti attho. Bhatikāyāti te te rājarājamahāmatte upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ yaññaṃ yajissāma, dhanaṃ dethā’’ti evaṃ bhatiatthāya yadā yaññaṃ yajissanti. Pahū santoti bharituṃ posetuṃ samatthā samānā. Bālā tumheti tumhe bālā na kiñci jānāthāti yadā vakkhanti. Gamissantīti lokadhammasevanavasena gamissanti. Panthaghātanti panthe ṭhatvā manusse māretvā tesaṃ bhaṇḍaggahaṇaṃ.
皮肤白净,是指因为用袈裟粉末等摩擦而变得肤色白净。“与寡妇结仇者”,就是寡妇——没有丈夫的女人,与那些寡妇结下怨仇。“粗臂”,是指因为按摩脚部等而使肌肉隆起,手臂粗壮。“不显现”,就是不显现,意思是没有弓的迹象。“离间朋友”,就是相互分裂,这也是一种读法。这里说的是:这些浪荡子心想“这些寡妇不会离开我们”,便去亲近有钱的寡妇,和她们同居,享用她们的财物,然后与她们一起制造朋友分裂;破坏信赖之后,当他们又要去另一个有钱的寡妇那里时,那时这只黑狗把所有这些盗贼都吃掉后,就能脱身。“非善人之思者”,是指以非善人的心,习惯于思惟他人之苦的人。“那时”,是指那时所有这些人都被杀掉,黑狗吃了肉,得以脱身。巴利
Sukkacchavīti kasāvacuṇṇādighaṃsanena samuṭṭhāpitasukkacchavivaṇṇā. Vedhaverāti vidhavā apatikā, tāhi vidhavāhi veraṃ carantīti vedhaverā. Thūlabāhūti pādaparimaddanādīhi samuṭṭhāpitamaṃsatāya mahābāhū. Apātubhāti apātubhāvā, dhanuppādarahitāti attho. Mittabhedanti mithubhedaṃ, ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadā evarūpā itthidhuttā ‘‘imā amhe na jahissantī’’ti sahiraññā vidhavā upagantvā saṃvāsaṃ kappetvā tāsaṃ santakaṃ khāditvā tāhi saddhiṃ mittabhedaṃ karissanti , vissāsaṃ bhinditvā aññaṃ sahiraññaṃ gamissanti, tadā esa te core sabbeva khāditvā muccissati. Asappurisacintakāti asappurisacittehi paradukkhacintanasīlā. Tadāti tadā sabbepime ghātetvā khāditamaṃso kaṇho pamokkhatīti.
他这样说完之后,就做出“大王,这些人是我的敌人”的样子,扑向那些行非法的人,装出要把他们吃掉的模样。接着,在大众惊慌害怕的时候,他又像是用绳子把狗拖住、拴住一样,然后舍弃猎人的装扮,凭自己的威神力停在虚空中放光,说道:“大王,我是释迦天王,因为‘这个世界要毁灭了’才来到这里。大众实在放逸,行非法之事,死后立刻填满了恶趣,天界都像空了一样。从今以后,我知道该怎么处置那些行非法的人,你也要保持不放逸,大王。”他用四首有意义的偈颂开示法义,把人们安立在布施和持戒中,让已经衰败的教法又能延续一千年,然后带着摩多利回到自己的住处。大众修布施、持戒等功德,往生到了天界。巴利
Evañca pana vatvā ‘‘ime mayhaṃ, mahārāja, amittā’’ti te te adhammakārake pakkhanditvā khāditukāmataṃ viya katvā dasseti. So tato mahājanassa utrastakāle sunakhaṃ rajjuyā ākaḍḍhitvā ṭhapitaṃ viya katvā luddakavesaṃ vijahitvā attano ānubhāvena ākāse jalamāno ṭhatvā ‘‘mahārāja, ahaṃ sakko devarājā, ‘ayaṃ loko vinassatī’ti āgato, pamattā hi mahājanā, adhammaṃ vattitvā matamatā sampati apāye pūrenti, devaloko tuccho viya vito, ito paṭṭhāya adhammikesu kattabbaṃ ahaṃ jānissāmi, tvaṃ appamatto hohi, mahārājā’’ti catūhi satārahagāthāhi dhammaṃ desetvā manussānaṃ dānasīlesu patiṭṭhāpetvā osakkitasāsanaṃ aññaṃ vassasahassaṃ pavattanasamatthaṃ katvā mātaliṃ ādāya sakaṭṭhānameva gato. Mahājanā dānasīlādīni puññāni katvā devaloke nibbattiṃsu.
导师讲完这个法教后,说:“比丘们,我过去就是这样,只为了世间的利益而行。”然后总结本生故事说:“那时的摩得利是阿难,而帝释天就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ bhikkhave pubbepāhaṃ lokassa atthameva carāmī’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mātali ānando ahosi, sakko pana ahameva ahosi’’nti.
7. 憍尸迦本生注巴利
[470] 7. Kosiyajātakavaṇṇanā
73-93 73-93. 《拘舍耶本生》将在《蜜食本生》(Jā. 2.21.192 等)中清楚说明。巴利
73-93. Kosiyajātakaṃ sudhābhojanajātake (jā. 2.21.192 ādayo) āvi bhavissati.
8. 绵羊问本生注巴利
[471] 8. Meṇḍakapañhajātakavaṇṇanā
94-105 94-105.《绵羊问本生》将在《优曼伽本生》(本生 2.22.590 及以下)中清楚说明。巴利
94-105. Meṇḍakapañhajātakaṃ umaṅgajātake (jā. 2.22.590 ādayo) āvi bhavissati.
[472] 9. 《大莲花本生注》巴利
[472] 9. Mahāpadumajātakavaṇṇanā
“无过失于非处”这一句,是导师住在祇园时,因旃遮摩纳维这件事而说的。初成正觉时,十力者的弟子们广大众多,无量的人天证入圣者之境,功德广布,于是得到了极大的利养与恭敬。外道们就像太阳升起时的萤火虫一样,利养与恭敬都没了。他们站在街道中间说:“难道只有沙门乔达摩是佛陀吗?我们也是佛陀。为什么布施给他才有大果报?布施给我们也一样有大果报。你们也该布施给我们、供养我们啊!”他们这样对人们说明,却仍然得不到利养与恭敬,就私下聚在一起商量:“我们该用什么办法,在人们中间散布沙门乔达摩的坏话,毁掉他的利养与恭敬呢?”那时,舍卫城里有一位叫旃遮摩纳维的游方女,容貌极美,姿色殊妙,像天女一样。她的身体还放出光明。于是有一个人恶狠狠地说:“我们借助旃遮摩纳维,散布沙门乔达摩的坏话,毁掉他的利养与恭敬。”大家都同意说:“这个办法好。”于是那女子去了外道园林,礼拜后站在一旁,外道们却不跟她说话。她心想“我到底有什么过失”,说了三遍“我礼拜尊者们”,然后说:“尊者们,我到底有什么过失?为什么你们不跟我说话?”他们说:“姊妹,你不知道沙门乔达摩正在损害我们,让我们失去利养与恭敬,到处游化吗?”她说:“我不知道,尊者们。那我又该在这件事上做什么呢?”他们说:“姊妹,如果你想让我们过得好,就借助你自己去散布沙门乔达摩的坏话,毁掉他的利养与恭敬。”巴利
Nādaṭṭhāparato dosanti idaṃ satthā jetavane viharanto ciñcamāṇavikaṃ ārabbha kathesi. Paṭhamabodhiyañhi dasabalassa puthubhūtesu sāvakesu aparimāṇesu devamanussesu ariyabhūmiṃ okkantesu patthaṭesu guṇasamudayesu mahālābhasakkāro udapādi. Titthiyā sūriyuggamane khajjopanakasadisā ahesuṃ hatalābhasakkārā. Te antaravīthiyaṃ ṭhatvā ‘‘kiṃ samaṇo gotamova buddho, mayampi buddhā, kiṃ tasseva dinnaṃ mahapphalaṃ, amhākampi dinnaṃ mahapphalameva, amhākampi detha karothā’’ti evaṃ manusse viññāpentāpi lābhasakkāraṃ alabhantā raho sannipatitvā ‘‘kena nu kho upāyena samaṇassa gotamassa manussānaṃ antare avaṇṇaṃ uppādetvā lābhasakkāraṃ nāseyyāmā’’ti mantayiṃsu. Tadā sāvatthiyaṃ ciñcamāṇavikā nāmekā paribbājikā uttamarūpadharā sobhaggappattā devaccharā viya. Tassā sarīrato rasmiyo niccharanti. Atheko kharamantī evamāha – ‘‘ciñcamāṇavikaṃ paṭicca samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ uppādetvā lābhasakkāraṃ nāsessāmā’’ti. Te ‘‘attheso upāyo’’ti sampaṭicchiṃsu. Atha sā titthiyārāmaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi, titthiyā tāya saddhiṃ na kathesuṃ. Sā ‘‘ko nu kho me doso’’ti yāvatatiyaṃ ‘‘vandāmi ayyā’’ti vatvā ‘‘ayyā, ko nu kho me doso, kiṃ mayā saddhiṃ na kathethā’’ti āha. ‘‘Bhagini, samaṇaṃ gotamaṃ amhe viheṭhentaṃ hatalābhasakkāre katvā vicarantaṃ na jānāsī’’ti. ‘‘Nāhaṃ jānāmi ayyā, mayā kiṃ panettha kattabbanti. Sace tvaṃ bhagini, amhākaṃ sukhamicchasi, attānaṃ paṭicca samaṇasssa gotamassa avaṇṇaṃ uppādetvā lābhasakkāraṃ nāsehī’’ti.
她说:“好的,各位尊者,这件事就包在我身上,你们不用担心。”说完就离开了。因为她很擅长女人的那些骗人手段,从那时候起,舍卫城的居民听完法从祇园出来的时候,她就披上一件红虫色的布,手里拿着香花之类的东西,朝着祇园的方向走。有人问她:“这个时候你要去哪里?”她就说:“我去哪里,跟你们有什么关系?”然后她住在祇园附近的外道园林里。清早,那些近事男为了做最上的礼拜而从城里出来时,她就装成好像是在祇园住过一样,走进城里。有人问:“你住在哪里?”她就说:“我住在哪里,跟你们有什么关系?”这样过了一个月或半个月,再有人问的时候,她就说:“我在祇园跟沙门乔达摩住在同一间香室里。”凡夫们心里就起了疑惑:“这是真的还是假的?”过了三四个月,她用碎布缠住肚子,装出怀孕的样子,外面再披上红色的布,说:“我因为沙门乔达摩才怀了孕。”让那些愚昧的人信以为真。到了八九个月的时候,她在肚子上绑了一块木制圆板,外面披上红色的布,又用手肘压打手脚,让手脚背肿起来,装出一副疲惫憔悴的样子。傍晚时分,如来坐在庄严的法座上说法时,她来到法堂,站在如来面前说:“大沙门,你只顾着对大众说法,声音好听,牙齿洁白,可我这因为你的缘故怀了孕的身子已经足月了,你既不知道给我准备产房,也不知道准备酥油蜜糖之类的东西,自己不做,也不叫你的施主——比如拘萨罗国王、给孤独长者或者毗舍佉女居士——来照顾我,你只知道享乐,不知道照顾孕妇。”她像拿着粪团想弄脏月亮一样,在大众当中辱骂如来。如来停下说法,像狮子一样吼了一声,说:“姊妹,你说的是真是假,我和你都清楚。”她说:“是的,沙门,这件事你我都清楚。”巴利
Sā ‘‘sādhu ayyā, mayhameveso bhāro, mā cintayitthā’’ti vatvā pakkamitvā itthimāyāsu kusalatāya tato paṭṭhāya sāvatthivāsīnaṃ dhammakathaṃ sutvā jetavanā nikkhamanasamaye indagopakavaṇṇaṃ paṭaṃ pārupitvā gandhamālādihatthā jetavanābhimukhī gacchantī ‘‘imāya velāya kuhiṃ gacchasī’’ti vutte ‘‘kiṃ tumhākaṃ mama gamanaṭṭhānenā’’ti vatvā jetavanasamīpe titthiyārāme vasitvā pātova ‘‘aggavandanaṃ vandissāmā’’ti nagarā nikkhamante upāsakajane jetavane vutthā viya hutvā nagaraṃ pavisati. ‘‘Kuhiṃ vutthāsī’’ti vutte ‘‘kiṃ tumhākaṃ mama vutthaṭṭhānenā’’ti vatvā māsaḍḍhamāsaccayena pucchiyamānā ‘‘jetavane samaṇena gotamena saddhiṃ ekagandhakuṭiyā vutthāmhī’’ti āha. Puthujjanānaṃ ‘‘saccaṃ nu kho etaṃ, no’’ti kaṅkhaṃ uppādetvā temāsacatumāsaccayena pilotikāhi udaraṃ veṭhetvā gabbhinivaṇṇaṃ dassetvā upari rattapaṭaṃ pārupitvā ‘‘samaṇaṃ gotamaṃ paṭicca gabbho me laddho’’ti andhabāle gāhāpetvā aṭṭhanavamāsaccayena udare dārumaṇḍalikaṃ bandhitvā upari rattapaṭaṃ pārupitvā hatthapādapiṭṭhiyo gohanukena koṭṭāpetvā ussade dassetvā kilantindriyā hutvā sāyanhasamaye tathāgate alaṅkatadhammāsane nisīditvā dhammaṃ desente dhammasabhaṃ gantvā tathāgatassa purato ṭhatvā ‘‘mahāsamaṇa, mahājanassa tāva dhammaṃ desesi, madhuro te saddo, suphusitaṃ dantāvaraṇaṃ, ahaṃ pana taṃ paṭicca gabbhaṃ labhitvā paripuṇṇagabbhā jātā, neva me sūtigharaṃ jānāsi, na sappitelādīni, sayaṃ akaronto upaṭṭhākānampi aññataraṃ kosalarājānaṃ vā anāthapiṇḍikaṃ vā visākhaṃ upāsikaṃ vā ‘‘imissā ciñcamāṇavikāya kattabbayuttaṃ karohī’ti na vadasi, abhiramituṃyeva jānāsi, gabbhaparihāraṃ na jānāsī’’ti gūthapiṇḍaṃ gahetvā candamaṇḍalaṃ dūsetuṃ vāyamantī viya parisamajjhe tathāgataṃ akkosi. Tathāgato dhammakathaṃ ṭhapetvā sīho viya abhinadanto ‘‘bhagini, tayā kathitassa tathabhāvaṃ vā atathabhāvaṃ vā ahañceva tvañca jānāmā’’ti āha. Āma, samaṇa, tayā ca mayā ca ñātabhāvenetaṃ jātanti.
就在那一刻,帝释天的宫殿现出炽热的征兆。他观察后知道:“旃遮摩纳维正用不实的话辱骂如来”,于是心想“我要把这件事弄清楚”,便和四位天子一起来到。天子们变成小老鼠,一下子咬断了绑着木板的绳子,风掀起了她披着的布,木板掉下来砸在她脚背上,两只脚的前端都断了。人们站起来说:“咖喇咖尼,你竟敢辱骂正自觉者!”朝她头上吐唾沫,手里拿着土块、棍棒等,把她赶出了祇园。当她离开如来的视线时,大地裂开,现出一道裂缝,无间地狱的火焰从中升起。她就像裹上家里给的毯子一样,径直堕入了无间地狱。其他外道的利养减少了,十力者的利养却更加增长。第二天,比丘们在法堂里议论说:“贤友,旃遮摩纳维这样用不实的话辱骂功德广大、最上应供的正自觉者,结果遭到了大毁灭。”世尊来了以后问:“比丘们,你们现在聚在一起议论什么?”听说是这件事后,世尊说:“比丘们,不是现在才这样,过去世她也曾用不实的话辱骂我,结果遭到了大毁灭。”于是便讲述了过去世的事。巴利
Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. So āvajjamāno ‘‘ciñcamāṇavikā tathāgataṃ abhūtena akkosatī’’ti ñatvā ‘‘imaṃ vatthuṃ sodhessāmī’’ti catūhi devaputtehi saddhiṃ āgami. Devaputtā mūsikapotakā hutvā dārumaṇḍalikassa bandhanarajjuke ekappahāreneva chindiṃsu, pārutapaṭaṃ vāto ukkhipi, dārumaṇḍalikaṃ patamānaṃ tassā pādapiṭṭhiyaṃ pati, ubho aggapādā chijjiṃsu. Manussā uṭṭhāya ‘‘kāḷakaṇṇi, sammāsambuddhaṃ akkosasī’’ti sīse kheḷaṃ pātetvā leḍḍudaṇḍādihatthā jetavanā nīhariṃsu. Athassā tathāgatassa cakkhupathaṃ atikkantakāle mahāpathavī bhijjitvā vivaramadāsi, avīcito aggijālā uṭṭhahi. Sā kuladattiyaṃ kambalaṃ pārupamānā viya gantvā avīcimhi nibbatti. Aññatitthiyānaṃ lābhasakkāro parihāyi, dasabalassa bhiyyosomattāya vaḍḍhi. Punadivase dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, ciñcamāṇavikā evaṃ uḷāraguṇaṃ aggadakkhiṇeyyaṃ sammāsambuddhaṃ abhūtena akkositvā mahāvināsaṃ pattā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi esā maṃ abhūtena akkositvā mahāvināsaṃ pattā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治理国家的时候,菩萨投生到国王正后的胎中。因为他的脸像盛开的莲花一样光彩庄严,大家就给他取名叫“莲花王子”。他长大后,去了塔迦尸喇学习一切技艺,然后回来。后来,他的母亲去世了。国王又立了一位正后,并把副王之位给了王子。再后来,国王要去平定边境的叛乱,就对正后说:“贤妻,你就留在这里,我去平定边境的叛乱。”正后说:“我不留在这里,我也要去。”国王便向她说明战场的种种过患,然后说:“在我回来之前,你安心住着。我会吩咐莲花王子,让他在你应办的事务上不放逸。”交代完毕,国王就出发了。他击退敌军,安抚了地方,回来时在城外扎营。菩萨知道父亲已经回来,就让人装饰城市,整理好王宫,然后独自一人去了她那里。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti, phullapadumasassirikamukhattā panassa ‘‘padumakumāro’’tveva nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ gantvā sabbasippāni uggaṇhitvā āgami. Athassa mātā kālamakāsi. Rājā aññaṃ aggamahesiṃ katvā puttassa uparajjaṃ adāsi. Aparabhāge rājā paccantaṃ kupitaṃ vūpasametuṃ aggamahesiṃ āha ‘‘bhadde, idheva vasa, ahaṃ paccantaṃ kupitaṃ vūpasametuṃ gacchāmī’’ti vatvā ‘‘nāhaṃ idheva vasissāmi, ahampi gamissāmī’’ti vutte yuddhabhūmiyā ādīnavaṃ dassetvā ‘‘yāva mamāgamanā anukkaṇṭhamānā vasa, ahaṃ padumakumāraṃ yathā tava kattabbakiccesu appamatto hoti, evaṃ āṇāpetvā gamissāmī’’ti vatvā tathā katvā gantvā paccāmitte palāpetvā janapadaṃ santappetvā paccāgantvā bahinagare khandhāvāraṃ nivāsesi . Bodhisatto pitu āgatabhāvaṃ ñatvā nagaraṃ alaṅkārāpetvā rājagehaṃ paṭijaggāpetvā ekakova tassā santikaṃ agamāsi.
她看到他的容貌端正,就对他生起了贪恋之心。菩萨向她行礼后问:“母亲,有什么要我做的吗?”她听了就说:“你叫我母亲?”随即站起来抓住他的手说:“上床来吧。”他问:“为什么?”她说:“趁国王还没回来,我们两个一起享受欲乐吧。”他说:“母亲,您既是我的母亲,又是有丈夫的人。我从来没有因为烦恼而放纵感官去看有主的女色,怎么能和您做这种污秽的事?”她反复说了两三次,他都不愿意。她就说:“你不听我的话?”他说:“是的,我不听。”她说:“那我就去告诉国王,让他砍下你的头。”大士说:“随你高兴吧。”说完让她感到羞愧,就离开了。巴利
Sā tassa rūpasampattiṃ disvā paṭibaddhacittā ahosi. Bodhisatto taṃ vanditvā ‘‘amma, kiṃ amhākaṃ kattabba’’nti pucchi. Atha naṃ ‘‘ammāti maṃ vadasī’’ti uṭṭhāya hatthe gahetvā ‘‘sayanaṃ abhiruhā’’ti āha. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Yāva rājā na āgacchati, tāva ubhopi kilesaratiyā ramissāmā’’ti. ‘‘Amma, tvaṃ mama mātā ca sasāmikā ca, mayā sapariggaho mātugāmo nāma kilesavasena indriyāni bhinditvā na olokitapubbo, kathaṃ tayā saddhiṃ evarūpaṃ kiliṭṭhakammaṃ karissāmī’’ti. Sā dve tayo vāre kathetvā tasmiṃ anicchamāne ‘‘mama vacanaṃ na karosī’’ti āha. ‘‘Āma, na karomī’’ti. ‘‘Tena hi rañño kathetvā sīsaṃ te chindāpessāmī’’ti. Mahāsatto ‘‘tava ruciṃ karohī’’ti vatvā taṃ lajjāpetvā pakkāmi.
她吓得浑身发抖,心里盘算:“要是他先去告诉父王,我就没命了。我得抢在他前头说。”于是她饭也不吃,换上又脏又破的毛布衣,在身上抓出一道道指甲痕,又吩咐侍女们:“国王问起‘王后在哪里’的时候,你们就说‘她病了’。”然后自己装病躺下。国王绕城右旋一圈后回到宫中,不见她,就问:“王后在哪里?”听说“病了”,便走进寝宫,问道:“王后,你哪里不舒服?”她装作没听见。国王问了两三遍,她才开口:“大王,你说这些干什么?别出声了。像我这样有丈夫的女人,绝不会做出那种事。”国王说:“谁欺负你了?快告诉我,我要砍下他的脑袋。”她说:“大王,你出城的时候,把谁留在城里了?”国王说:“莲花王子。”她就说:“他跑到我住的地方来,我跟他说‘孩子,别这样,我是你母亲’,他根本不听,还说:‘除了我,没有别的国王。我要把你弄到家里,一起享欲乐。’他抓住我的头发,一把一把地扯。我不顺从他,他就把我推倒,打了一顿才走。”巴利
Sā bhītatasitā cintesi ‘‘sace ayaṃ paṭhamaṃ pitu ārocessati, jīvitaṃ me natthi, ahameva puretaraṃ kathessāmī’’ti bhattaṃ abhuñjitvā kiliṭṭhalomavatthaṃ nivāsetvā sarīre nakharājiyo dassetvā ‘‘kuhiṃ devīti rañño pucchanakāle ‘‘gilānā’ti katheyyāthā’’ti paricārikānaṃ saññaṃ datvā gilānālayaṃ katvā nipajji. Rājāpi nagaraṃ padakkhiṇaṃ katvā nivesanaṃ āruyha taṃ apassanto ‘‘kuhiṃ devī’’ti pucchitvā ‘‘gilānā’’ti sutvā sirigabbhaṃ pavisitvā ‘‘kiṃ te devi, aphāsuka’’nti pucchi. Sā tassa vacanaṃ asuṇantī viya hutvā dve tayo vāre pucchitā ‘‘mahārāja, kasmā kathesi, tuṇhī hohi, sasāmikaitthiyo nāma mādisā na hontī’’ti vatvā ‘‘kena tvaṃ viheṭhitāsi, sīghaṃ me kathehi , sīsamassa chindissāmī’’ti vutte ‘‘kaṃsi tvaṃ, mahārāja, nagare ṭhapetvā gato’’ti vatvā ‘‘padumakumāra’’nti vutte ‘‘so mayhaṃ vasanaṭṭhānaṃ āgantvā ‘tāta, mā evaṃ karohi, ahaṃ tava mātā’ti vuccamānopi ‘ṭhapetvā maṃ añño rājā natthi, ahaṃ taṃ gehe karitvā kilesaratiyā ramissāmī’ti maṃ kesesu gahetvā aparāparaṃ luñcitvā attano vacanaṃ akarontiṃ maṃ pātetvā koṭṭetvā gato’’ti āha.
国王没有仔细调查,就像愤怒的毒蛇一样,命令手下:“喂,你们去把莲花王子绑起来带过来!”那些人好像要把整座城都掀翻一样,冲到王子家里,把他捆起来打了一顿,反绑双手,用绳子紧紧绑住,又把红色的迦那维罗花环套在他脖子上,当作死囚押了过来。王子知道“这是王后干的事”,一路哭喊着:“诸位,我没有对不起国王的地方,我是无辜的。”整座城都骚动起来,人们聚在一起说:“听说国王听了女人的话,要杀大莲花王子了。”大家聚到王子脚下,放声痛哭:“主人啊,这对您太不公平了。”然后把他带到国王面前。国王一看见他,就压不住火气,说:“这家伙简直不把国王放在眼里,摆起国王的架子来了!身为我的儿子,竟敢冒犯王后。去,把他扔到贼崖下面,弄死他!”大士向父亲哀求:“父王,我没有犯这样的罪,请不要听信女人的话就毁了我。”国王根本不听他说的话。巴利
Rājā anupaparikkhitvāva āsīviso viya kuddho purise āṇāpesi ‘‘gacchatha, bhaṇe, padumakumāraṃ bandhitvā ānethā’’ti. Te nagaraṃ avattharantā viya tassa gehaṃ gantvā taṃ bandhitvā paharitvā pacchābāhaṃ gāḷhabandhanaṃ bandhitvā rattakaṇaveramālaṃ gīvāyaṃ paṭimuñcitvā vajjhaṃ katvā ānayiṃsu . So ‘‘deviyā idaṃ kamma’’nti ñatvā ‘‘bho purisā, nāhaṃ rañño dosakārako, nipparādhohamasmī’’ti vilapanto āgacchati. Sakalanagaraṃ saṃkhubbhitvā ‘‘rājā kira mātugāmassa vacanaṃ gahetvā mahāpadumakumāraṃ ghātāpesī’’ti sannipatitvā rājakumārassa pādamūle nipatitvā ‘‘idaṃ te sāmi, ananucchavika’’nti mahāsaddena paridevi. Atha naṃ netvā rañño dassesuṃ. Rājā disvāva cittaṃ niggaṇhituṃ asakkonto ‘‘ayaṃ arājāva rājalīḷaṃ karoti, mama putto hutvā aggamahesiyā aparajjhati, gacchatha naṃ corapapāte pātetvā vināsaṃ pāpethā’’ti āha. Mahāsatto ‘‘na mayhaṃ, tāta, evarūpo aparādho atthi, mātugāmassa vacanaṃ gahetvā mā maṃ nāsehī’’ti pitaraṃ yāci. So tassa kathaṃ na gaṇhi.
于是,一万六千名后宫女子放声大哭:“孩子啊,大莲花王子,你得到了这与你不相称的东西!”所有刹帝利大族的人、大臣和随从们也都说:“大王,王子戒行、品行与功德具足,守护家族传承,是王位的继承人。请不要听信女人的话,还没仔细调查就要毁掉他。身为国王,应当凡事三思而后行。”说完这些,他们诵出七首偈颂——巴利
Tato soḷasasahassā antepurikā ‘‘tāta mahāpadumakumāra, attano ananucchavikaṃ idaṃ laddha’’nti mahāviravaṃ viraviṃsu. Sabbe khattiyamahāsālādayopi amaccaparijanāpi ‘‘deva, kumāro sīlācāraguṇasampanno vaṃsānurakkhito rajjadāyādo, mā naṃ mātugāmassa vacanaṃ gahetvā anupaparikkhitvāva vināsehi, raññā nāma nisammakārinā bhavitabba’’nti vatvā satta gāthā abhāsiṃsu –
不应根据他人转述指责别人的过失,无论细微还是粗大,都应亲自观察。
统治者自己未先审察,就施加刑罚。巴利
‘‘Nādaṭṭhā parato dosaṃ, aṇuṃ thūlāni sabbaso; Issaro paṇaye daṇḍaṃ, sāmaṃ appaṭivekkhiya.
刹帝利如果不先看清楚就动用刑罚,
他吞下带刺的东西,就像天生的盲人吞下带苍蝇的食物一样。巴利
‘‘Yo ca appaṭivekkhitvā, daṇḍaṃ kubbati khattiyo; Sakaṇṭakaṃ so gilati, jaccandhova samakkhikaṃ.
对不该受惩罚的人施加惩罚,对应该受惩罚的人却不惩罚;
就像盲人走在崎岖不平的路上,分不清哪里平坦、哪里不平。巴利
‘‘Adaṇḍiyaṃ daṇḍayati, daṇḍiyañca adaṇḍiyaṃ; Andhova visamaṃ maggaṃ, na jānāti samāsamaṃ.
如果有人能把所有这些情况,无论细微还是粗显,全都彻底地
由真正看清了的人教导,他才配得上开口说法。巴利
‘‘Yo ca etāni ṭhānāni, aṇuṃ thūlāni sabbaso; Sudiṭṭhamanusāseyya, sa ve voharitu marahati.
可以只靠一味柔和,也可以只靠一味严厉。
要把自己放在重要的位置,因此两方面都要去做。巴利
‘‘Nekantamudunā sakkā, ekantatikhiṇena vā; Attaṃ mahante ṭhapetuṃ, tasmā ubhayamācare.
软弱者被人轻视,太过尖锐又会结下仇敌;
明白了这两种极端,就该走不偏不倚的中道。巴利
‘‘Paribhūto mudu hoti, atitikkho ca veravā; Etañca ubhayaṃ ñatvā, anumajjhaṃ samācare.
即使沉迷很深,也会说很多话;即使心怀恶意,也会说很多话。
大王,不该因为女人的缘故就杀掉儿子。巴利
‘‘Bahumpi ratto bhāseyya, duṭṭhopi bahu bhāsati; Na itthikāraṇā rāja, puttaṃ ghātetumarahasī’’ti.
这里,“nādaṭṭhā”就是没有看见。“parato”是指他人的。“sabbaso”是指一切。“aṇuṃthūlāni”是指细微和粗大的过失。“sāmaṃ appaṭivekkhiyā”:只听了他人的话,自己没有亲眼确认,作为大地之主的国王就不应施加或执行惩罚。因为在摩诃三摩多王的时代,除了责打、谴责和流放之外,再没有更重的刑罚,没有斩断手脚或处死这样的事。这些是后来那些残暴国王的时代才出现的。那些大臣正是针对这件事说:“绝对不应该在自己没有亲眼见到他人过失的情况下就采取行动。”他们这样说的意思是,那是不恰当的。巴利
Tattha nādaṭṭhāti na adisvā. Paratoti parassa. Sabbasoti sabbāni. Aṇuṃthūlānīti khuddakamahantāni vajjāni. Sāmaṃ appaṭivekkhiyāti parassa vacanaṃ gahetvā attano paccakkhaṃ akatvā pathavissaro rājā daṇḍaṃ na paṇaye na paṭṭhapeyya. Mahāsammatarājakālasmiñhi satato uttari daṇḍo nāma natthi, tāḷanagarahaṇapabbājanato uddhaṃ hatthapādacchedanaghātanaṃ nāma natthi, pacchā kakkhaḷarājūnaṃyeva kāle etaṃ uppannaṃ, taṃ sandhāya te amaccā ‘‘ekanteneva parassa dosaṃ sāmaṃ adisvā kātuṃ na yutta’’nti kathentā evamāhaṃsu.
大王,如果像这样不加审察,在本该施加与过失相称的惩罚时,有国王站在偏私的立场上,不对那过失加以审察,就施以斩手等刑罚,那他就是在给自己制造痛苦,好比吞下带刺的食物,又像生来眼盲的人吃沾满苍蝇的饭食。所谓“不该罚的”,是指有的国王对不该罚、不该施加惩罚的人施加了惩罚,对应该罚、应该施加惩罚的人却不惩罚,只凭自己的喜好行事,那他就像盲人走上了崎岖不平的路,分不清平坦与不平,结果被石头等绊倒,就像盲人在四恶趣中遭受大苦。这些关于应罚与不应罚的种种因由,以及于应罚因中一切粗细之事,善加观察之后,应当教导。这样的人确实配得上施行法度、治理王国。巴利
Yo ca appaṭivekkhitvāti mahārāja, evaṃ appaṭivekkhitvā dosānucchavike daṇḍe paṇetabbe yo rājā agatigamane ṭhito taṃ dosaṃ appaṭivekkhitvā hatthacchedādidaṇḍaṃ karoti, so attano dukkhakāraṇaṃ karonto sakaṇṭakaṃ bhojanaṃ gilati nāma, jaccandho viya ca samakkhikaṃ bhuñjati nāma. Adaṇḍiyanti yo adaṇḍiyaṃ adaṇḍapaṇetabbañca daṇḍetvā daṇḍiyañca daṇḍapaṇetabbaṃ adaṇḍetvā attano rucimeva karoti, so andho viya visamaṃ maggaṃ paṭipanno, na jānāti samāsamaṃ, tato pāsāṇādīsu pakkhalanto andho viya catūsu apāyesu mahādukkhaṃ pāpuṇātīti attho. Etāni ṭhānānīti etāni daṇḍiyādaṇḍiyakāraṇāni ceva daṇḍiyakāraṇesupi aṇuṃthūlāni ca sabbāni sudiṭṭhaṃ disvā anusāseyya, sa ve voharituṃ rajjamanusāsituṃ arahatīti attho.
“把自己置于高位”的意思是:像这样的人,先让还没产生的财富产生出来,又让已经产生的财富保持稳固,却没办法把自己安立在伟大、崇高的权威地位上。“柔和”是指:柔和的国王会被国中百姓轻视、看不起,他没办法让国家没有盗贼。“有怨敌”是指:过于严苛的国王,所有国中百姓都会变成他的仇敌,所以他就叫作“有怨敌”。“随中”是指:应当采取介于柔和与严苛之间的做法,也就是既不过于柔和也不过于严苛地去治理国家。“不因女人”是指:大王,你不该为了一个卑劣低贱的女人,去杀害能继承家业、继承王位的儿子。巴利
Attaṃ mahante ṭhapetunti evarūpo anuppanne bhoge uppādetvā uppanne thāvare katvā attānaṃ mahante uḷāre issariye ṭhapetuṃ na sakkotīti attho. Mudūti mudurājā raṭṭhavāsīnaṃ paribhūto hoti avaññāto, so rajjaṃ niccoraṃ kātuṃ na sakkoti. Veravāti atitikkhassa pana sabbepi raṭṭhavāsino verino hontīti so veravā nāma hoti. Anumajjhanti anubhūtaṃ mudutikhiṇabhāvānaṃ majjhaṃ samācare, amudu atikkho hutvā rajjaṃ kāreyyāti attho. Na itthikāraṇāti pāpaṃ lāmakaṃ mātugāmaṃ nissāya vaṃsānurakkhakaṃ chattadāyādaṃ puttaṃ ghātetuṃ nārahasi, mahārājāti.
大臣们虽然用种种理由劝说,也没能让国王接受他们的话。菩萨虽然恳求,也没能让国王接受他的话。可那愚昧的国王却下令说:“去,把他扔到贼崖去!”接着诵出了第八首偈颂:巴利
Evaṃ nānākāraṇehi kathentāpi amaccā attano kathaṃ gāhāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Bodhisattopi yācanto attano kathaṃ gāhāpetuṃ nāsakkhi. Andhabālo pana rājā ‘‘gacchatha naṃ corapapāte khipathā’’ti āṇāpento aṭṭhamaṃ gāthamāha –
整个世间都站在一边,而这个女人独自站在另一边。
因此我将遵行。你们去吧,就把他扔进去。巴利
‘‘Sabbova loko ekato, itthī ca ayamekikā; Tenāhaṃ paṭipajjissaṃ, gacchatha pakkhipatheva ta’’nti.
这里,“因此”是说:因为整个世界都站到了王子这一边,而这个女人却孤零零一个人,正是由于这个原因,我才听从她的话。去吧,把他带上山,扔下悬崖!巴利
Tattha tenāhanti yena kāraṇena sabbo loko ekato kumārasseva pakkho hutvā ṭhito, ayañca itthī ekikāva, tena kāraṇena ahaṃ imissā vacanaṃ paṭipajjissaṃ, gacchatha taṃ pabbataṃ āropetvā papāte khipathevāti.
这话刚说完,一万六千名王妃里,没有一个人能保持镇定。全城居民都举起手臂放声大哭,披散着头发悲泣哀号。国王心想:“这些人会阻拦我把这孩子扔下悬崖。”于是带着随从过去,在众人悲哭声中,让人把孩子头朝下脚朝上倒提起来,扔下了悬崖。这时,凭着菩萨慈心的力量,住在山上的天神安慰他说:“别怕,大莲花!”天神用双手接住他,把他抱在怀里,施以天界的触感抚慰,然后降下山去,把他安放在山脚下一头龙王的头冠之中。龙王把菩萨带到龙宫,把自己的威势分了一半给他。菩萨在那里住了一年,然后说:“我要到人间去。”龙王问:“去哪里?”他说:“我要去雪山出家。”龙王说:“好。”就带着他来到人间,把他安顿好,给了他出家的用具,然后回到自己的住处。菩萨进入雪山,出家做了仙人,修成禅那与神通,以林中树根果实为食,就在那里住下。巴利
Evaṃ vutte soḷasasahassāsu rājaitthīsu ekāpi sakabhāvena saṇṭhātuṃ nāsakkhi, sakalanagaravāsino bāhā paggayha kanditvā kese vikirayamānā vilapiṃsu. Rājā ‘‘ime imassa papāte khipanaṃ paṭibāheyyu’’nti saparivāro gantvā mahājanassa paridevantasseva naṃ uddhaṃpādaṃ avaṃsiraṃ katvā gāhāpetvā papāte khipāpesi. Athassa mettānubhāvena pabbate adhivatthā devatā ‘‘mā bhāyi mahāpadumā’’ti taṃ samassāsetvā ubhohi hatthehi gahetvā hadaye ṭhapetvā dibbasamphassaṃ pharāpetvā otaritvā pabbatapāde patiṭṭhitanāgarājassa phaṇagabbhe ṭhapesi. Nāgarājā bodhisattaṃ nāgabhavanaṃ netvā attano yasaṃ majjhe bhinditvā adāsi. So tattha ekasaṃvaccharaṃ vasitvā ‘‘manussapathaṃ gamissāmī’’ti vatvā ‘‘kataraṃ ṭhāna’’nti vutte ‘‘himavantaṃ gantvā pabbajissāmī’’ti āha. Nāgarājā ‘‘sādhū’’ti taṃ gahetvā manussapathe patiṭṭhāpetvā pabbajitaparikkhāre datvā sakaṭṭhānameva gato. Sopi himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññaṃ nibbattetvā vanamūlaphalāhāro tattha paṭivasati.
那时,有一个住在波罗奈城的林中猎人来到那个地方,认出菩萨后,说道:“您不就是大莲花王子吗,大王?”菩萨回答:“是的,朋友。”猎人向他顶礼,在那里住了几天,然后前往波罗奈,向国王禀报:“大王,您的儿子在雪山地区出家修行,住在叶屋里,我在他那里住过之后才回来。”“你亲眼见到了吗?”“是的,大王。”国王便率领大军前往那里,在森林边缘扎营,然后在大臣们的簇拥下来到叶屋,看见菩萨像一尊金像般坐在叶屋门口。国王向他顶礼后,坐在一边。大臣们也顶礼问候,然后坐下。菩萨也向国王问讯,并作了问候。于是国王问他:“孩子,是我让人把你扔下深崖的,你是怎么活下来的?”接着说出第九首偈颂:巴利
Atheko bārāṇasivāsī vanacarako taṃ ṭhānaṃ patto mahāsattaṃ sañjānitvā ‘‘nanu tvaṃ deva, mahāpadumakumāro’’ti vatvā ‘‘āma, sammā’’ti vutte taṃ vanditvā katipāhaṃ tattha vasitvā bārāṇasiṃ gantvā rañño ārocesi ‘‘deva, putto te himavantapadese isipabbajjaṃ pabbajitvā paṇṇasālāyaṃ vasati, ahaṃ tassa santike vasitvā āgato’’ti. ‘‘Paccakkhato te diṭṭho’’ti? ‘‘Āma devā’’ti. Rājā mahābalakāyaparivuto tattha gantvā vanapariyante khandhāvāraṃ bandhitvā amaccagaṇaparivuto paṇṇasālaṃ gantvā kañcanarūpasadisaṃ paṇṇasāladvāre nisinnaṃ mahāsattaṃ disvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Amaccāpi vanditvā paṭisanthāraṃ katvā nisīdiṃsu. Bodhisattopi rājānaṃ paṭipucchitvā paṭisanthāramakāsi. Atha naṃ rājā ‘‘tāta, mayā tvaṃ gambhīre papāte khipāpito, kathaṃ sajīvitosī’’ti pucchanto navamaṃ gāthamāha –
在许多多罗树深的地狱里,又深又极难逃脱;
你被扔进了这险峻难行的山崖里,到底凭什么在那里没有死掉?巴利
‘‘Anekatāle narake, gambhīre ca suduttare; Pātito giriduggasmiṃ, kena tvaṃ tattha nāmarī’’ti.
在这里,“好几棵多罗树那么高”是指有好几棵多罗树那么高。“不曾死去”就是没有死。巴利
Tattha anekatāleti anekatālappamāṇe. Nāmarīti na amari.
那头龙蛇生来就有蛇冠,在那里力气很大,生于山脊。
他用享乐接纳了我,所以我在那里没有死。巴利
‘‘Nāgo jātaphaṇo tattha, thāmavā girisānujo; Paccaggahi maṃ bhogehi, tenāhaṃ tattha nāmariṃ.
来吧,王子,我送你回你自己的家。
尊者,您去治理王国吧,待在森林里又能做什么呢?巴利
‘‘Ehi taṃ paṭinessāmi, rājaputta sakaṃ gharaṃ; Rajjaṃ kārehi bhaddante, kiṃ araññe karissasi.
就像吞下鱼钩后,又把它连血拔出来;
拔出来之后,他就会安乐;我看到的自己也是这样。巴利
‘‘Yathā gilitvā baḷisaṃ, uddhareyya salohitaṃ; Uddharitvā sukhī assa, evaṃ passāmi attanaṃ.
你说的鱼钩到底是什么?你说的带血又是什么?
你被问到的时候,到底说的“拔出”是什么意思?请告诉我。巴利
‘‘Kiṃ nu tvaṃ baḷisaṃ brūsi, kiṃ tvaṃ brūsi salohitaṃ; Kiṃ nu tvaṃ ubbhataṃ brūsi, taṃ me akkhāhi pucchito.
我把欲叫作鱼钩,象与马是血。
我把舍离称为拔出,刹帝利,你要这样知道。巴利
‘‘Kāmāhaṃ baḷisaṃ brūmi, hatthiassaṃ salohitaṃ; Cattāhaṃ ubbhataṃ brūmi, evaṃ jānāhi khattiyā’’ti. –
在这五首交替出现的偈颂中,有三首是菩萨说的,两首是国王说的。巴利
Imāsu pañcasu ekantarikā tisso gāthā bodhisattassa, dve rañño.
那时,天神在我跳崖的时候把我接住,用天界的触感让我缓过气来,把我带到(龙王处);龙王接纳了被带过去的我,接住之后,又把我带到龙宫,给了我极大的荣耀。我说“请带我回人间的路”,他便把我带回了人间。我来到这里出家。就这样,靠着那位天神和龙王的神力,我没有死在那里。他把这一切都禀告了。巴利
Tattha paccaggahi manti pabbatapatanakāle devatāya pariggahetvā dibbasamphassena samassāsetvā upanītaṃ maṃ paṭiggaṇhi, gahetvā ca pana nāgabhavanaṃ ānetvā mahantaṃ yasaṃ datvā ‘‘manussapathaṃ maṃ nehī’’ti vutto maṃ manussapathaṃ ānesi. Ahaṃ idhāgantvā pabbajito, iti tena devatāya ca nāgarājassa ca ānubhāvena ahaṃ tattha nāmarinti sabbaṃ ārocesi.
国王听了他的话,心里很高兴,说:“来吧,孩子!我因为愚痴,听信了女人的话,竟对戒行和品行都具足的你犯了错,请原谅我的过失!”说完就拜倒在菩萨脚下。菩萨说:“起来吧,大王,我原谅你的过失。从今以后,不要再这样不加思考就行事了。”国王又说:“孩子,你要把自己家族的白伞升起来,登位治理国政,这样才算你真的原谅了我啊。”巴利
Ehīti rājā tassa vacanaṃ sutvā somanassappatto hutvā ‘‘tāta, ahaṃ bālabhāvena itthiyā vacanaṃ gahetvā evaṃ sīlācārasampanne tayi aparajjhiṃ, khamāhi me dosa’’nti pādesu nipatitvā ‘‘uṭṭhehi, mahārāja, khamāma te dosaṃ, ito paraṃ puna mā evaṃ anisammakārī bhaveyyāsī’’ti vutte ‘‘tāta, tvaṃ attano kulasantakaṃ setacchattaṃ ussāpetvā rajjaṃ anusāsanto mayhaṃ khamasi nāmā’’ti evamāha.
把钩子拔出来,是说在钩子还没伤到心脏等内脏的时候,就把它取出来,这样那人就能安稳了。我看见自己,大王,是说我看自己也像那个吞下鱼钩、后来拔出鱼钩而重获安稳的人一样。你为何……这一句,是国王想详细听其中的道理才发问的。欲乐,就是我对五种感官享乐的称呼。象、马等是带血的,我是把象、马、车乘、七宝之类的财富说成带血的。我已舍离,是说我已经把这些都舍弃了;当这一切全都被舍弃、彻底施舍出去时,我就说它已经被拔出来了。巴利
Uddharitvāti hadayavakkādīni asampattameva taṃ uddharitvā sukhī assa. Evaṃ passāmi attananti attānaṃ mahārāja, evaṃ ahampi puna sotthibhāvappattaṃ gilitabaḷisaṃ purisamiva attānaṃ passāmīti. ‘‘Kiṃ nu tva’’nti idaṃ rājā tamatthaṃ vitthārato sotuṃ pucchati. Kāmāhanti pañca kāmaguṇe ahaṃ. Hatthiassaṃ salohitanti evaṃ hatthiassarathavāhanaṃ sattaratanādivibhavaṃ ‘‘salohita’’nti brūmi. Cattāhanti cattaṃ ahaṃ, yadā taṃ sabbampi cattaṃ hoti pariccattaṃ, taṃ dānāhaṃ ‘‘ubbhata’’nti brūmi.
大王,就这样,王位对我来说已经没有什么用了。不过您应该不违背十种王法,舍弃不走正道的做法,依法治理国家。菩萨这样劝告父亲之后,那位国王痛哭悲叹,在回城的路上问大臣们:我是因为谁,才和这样具足品行德行的儿子分离的?大臣回答说:是因为正宫王后,陛下。国王就命人抓住王后的双脚,把她倒提起来扔进处决盗贼的断崖,然后进城,依法治理国家。巴利
‘‘Iti kho, mahārāja, mayhaṃ rajjena kiccaṃ natthi, tvaṃ pana dasa rājadhamme akopetvā agatigamanaṃ pahāya dhammena rajjaṃ kārehī’’ti mahāsatto pitu ovādaṃ adāsi. So rājā roditvā paridevitvā nagaraṃ gacchanto antarāmagge amacce pucchi. ‘‘Ahaṃ kaṃ nissāya evarūpena ācāraguṇasampannena puttena viyogaṃ patto’’ti? ‘‘Aggamahesiṃ, devā’’ti. Rājā taṃ uddhaṃpādaṃ gāhāpetvā corapapāte khipāpetvā nagaraṃ pavisitvā dhammena rajjaṃ kāresi.
导师引出这段法的开示后,说道:“比丘们,正是这样,她过去辱骂过我,结果落得个彻底毁灭。”说完这话——巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, pubbepesā maṃ akkositvā mahāvināsaṃ pattā’’ti vatvā –
旃遮摩纳维是我的母亲,提婆达多是我的父亲;
阿难是智者中的龙象,舍利弗则是天神;
我曾经是王子,你们要这样记住这个本生故事。巴利
‘‘Ciñcamāṇavikā mātā, devadatto ca me pitā; Ānando paṇḍito nāgo, sāriputto ca devatā; Rājaputto ahaṃ āsiṃ, evaṃ dhāretha jātaka’’nti. –
他用结尾的偈颂把本生故事收束起来。巴利
Osānagāthāya jātakaṃ samodhānesi.
第十篇 朋友与敌人本生的注释巴利
[473] 10. Mittāmittajātakavaṇṇanā
“做了什么业”这个题目,是导师住在祇园精舍时,因憍萨罗国一位为国王办事的大臣而说的。据说,那个人对国王有很大帮助,国王便给了他特别的优待。其余的大臣看不下去,就挑拨说:“大王,某某大臣在损害您的利益。”国王仔细调查他,没发现任何过错,心想:“我看不出他有什么过错,可我怎样才能知道他是朋友还是敌人呢?”又想:“这个问题,除了如来,别人都弄不清楚。我去问问他吧。”于是吃完早饭,国王来到导师面前,问道:“尊者,一个人怎样才能知道对方是自己的朋友还是敌人呢?”导师对他说:“大王,过去也有智者思考过这个问题。他们去请教智者,按智者所说的去判断,然后避开敌人,亲近朋友。”说完,应国王的请求,导师讲起了过去的事。巴利
Kāni kammānīti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarañño atthacarakaṃ amaccaṃ ārabbha kathesi. So kira rañño bahūpakāro ahosi. Athassa rājā atirekasammānaṃ kāresi. Avasesā naṃ asahamānā ‘‘deva, asuko nāma amacco tumhākaṃ anatthakārako’’ti paribhindiṃsu. Rājā taṃ pariggaṇhanto kiñci dosaṃ adisvā ‘‘ahaṃ imassa kiñci dosaṃ na passāmi, kathaṃ nu kho sakkā mayā imassa mittabhāvaṃ vā amittabhāvaṃ vā jānitu’’nti cintetvā ‘‘imaṃ pañhaṃ ṭhapetvā tathāgataṃ añño jānituṃ na sakkhissati, gantvā pucchissāmī’’ti bhuttapātarāso satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, kathaṃ nu kho sakkā purisena attano mittabhāvaṃ vā amittabhāvaṃ vā jānitu’’nti pucchi. Atha naṃ satthā ‘‘pubbepi mahārāja, paṇḍitā imaṃ pañhaṃ cintetvā paṇḍite pucchitvā tehi kathitavasena ñatvā amitte vajjetvā mitte seviṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治时,菩萨是国王的大臣,负责劝谏国王做有益的事、教导正法。那时,国王有一位专门为他办事的大臣,其他大臣一起离间他。国王看不出他有什么过错,就想:“到底怎样才能知道一个人是朋友还是敌人呢?”于是问大士,说出了第一首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako amacco ahosi. Tadā bārāṇasirañño ekaṃ atthacarakaṃ amaccaṃ sesā paribhindiṃsu. Rājā tassa dosaṃ apassanto ‘‘kathaṃ nu kho sakkā mittaṃ vā amittaṃ vā ñātu’’nti mahāsattaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
做什么样的业,智者又该如何精勤?
有智慧的人要认清谁是敌人,聪明人靠亲眼所见和亲耳所闻就能知道。巴利
‘‘Kāni kammāni kubbānaṃ, kathaṃ viññū parakkame; Amittaṃ jāneyya medhāvī, disvā sutvā ca paṇḍito’’ti.
它的意思是:有智慧、明辨的人,看见或听说一个人正在做哪些业时,会知道“这个人是我的敌人”。为了了知这一点,明智的人应该怎样努力呢?巴利
Tassattho – kāni kammāni karontaṃ medhāvī paṇḍito puriso cakkhunā disvā vā sotena sutvā vā ‘‘ayaṃ mayhaṃ amitto’’ti jāneyya, tassa jānanatthāya kathaṃ viññū parakkameyyāti.
接着,他在说明敌人的特征时说道:巴利
Athassa amittalakkhaṇaṃ kathento āha –
看见他时不笑,也不对他表示欢喜。
不给眼睛,还对着干。巴利
‘‘Na naṃ umhayate disvā, na ca naṃ paṭinandati; Cakkhūni cassa na dadāti, paṭilomañca vattati.
他亲近那人的敌人,却不亲近那人的朋友;
有人想称赞他,他就拦着;有人骂他,他反倒夸。巴利
‘‘Amitte tassa bhajati, mitte tassa na sevati; Vaṇṇakāme nivāreti, akkosante pasaṃsati.
他知道秘密,也不隐瞒秘密;
他不称赞他的业,也不赞扬他的智慧。巴利
‘‘Guyhañca tassa nakkhāti, tassa guyhaṃ na gūhati; Kammaṃ tassa na vaṇṇeti, paññassa nappasaṃsati.
他对衰败感到欢喜,对兴盛却不欢喜;
得到稀奇的food之后,他的正念不会生起。
因此,他不怜悯他:啊,但愿他也能得到。巴利
‘‘Abhave nandati tassa, bhave tassa na nandati; Accheraṃ bhojanaṃ laddhā, tassa nuppajjate sati; Tato naṃ nānukampati, aho sopi labheyyito.
这十六种行相,都落在敌人身上。
智者凭这些表现,无论是亲眼见到还是亲耳听到,就能认出谁是敌人。巴利
‘‘Iccete soḷasākārā, amittasmiṃ patiṭṭhitā; Yehi amittaṃ jāneyya, disvā sutvā ca paṇḍito’’ti.
大士说完这五首偈颂后,接着——巴利
Mahāsatto imā pañca gāthā vatvāna puna –
智者要造作什么样的业,又该如何精勤努力?
有智慧的人要认清谁是朋友,智者通过亲眼所见和亲耳所闻来判断。巴利
‘‘Kāni kammāni kubbānaṃ, kathaṃ viññū parakkame; Mittaṃ jāneyya medhāvī, disvā sutvā ca paṇḍito’’ti. –
有人用这个偈颂问他“朋友的特征是什么”,他就说了剩下的那些偈颂:巴利
Imāya gāthāya mittalakkhaṇaṃ puṭṭho sesagāthā abhāsi –
他忆念着远行在外的人,又欢喜地迎接归来的人;
因此他被抚爱,用言语表示欢喜。巴利
‘‘Pavutthaṃ tassa sarati, āgataṃ abhinandati; Tato kelāyito hoti, vācāya paṭinandati.
他亲近那人的朋友,却不与那人的敌人来往。
他制止骂人的人,称赞想要得到称赞的人。巴利
‘‘Mitte tasseva bhajati, amitte tassa na sevati; Akkosante nivāreti, vaṇṇakāme pasaṃsati.
他告诉那人秘密,也替那人保守秘密;
他称赞那人的业,也赞叹那人的智慧。巴利
‘‘Guyhañca tassa akkhāti, tassa guyhañca gūhati; Kammañca tassa vaṇṇeti, paññaṃ tassa pasaṃsati.
他欢喜那人的存在,不欢喜那人的非存在。
得到殊妙的食物后,他对彼生起正念;
于是,他心生怜悯:啊,愿他也能得到!巴利
‘‘Bhave ca nandati tassa, abhave tassa na nandati; Accheraṃ bhojanaṃ laddhā, tassa uppajjate sati; Tato naṃ anukampati, aho sopi labheyyito.
这十六种行相,稳稳地建立在朋友身上;
智者通过这些事相,在亲眼见到、亲耳听到之后,就能认清谁是真正的朋友。巴利
‘‘Iccete soḷasākārā, mittasmiṃ suppatiṭṭhitā; Yehi mittañca jāneyya, disvā sutvā ca paṇḍito’’ti.
其中,“见到他不微笑”是指:见到那个伪装成朋友的人时,不露出笑容,不表现出欢喜的样子。“也不对他表示欢迎”是指:不接他的话头,不表示欢喜、满意。“不给他眼睛”是指:对方看他时,他不回看对方。“而且唱反调”是指:对对方的话加以反驳,成为对立的一方。“想要称赞”是指:当有人称赞对方的优点时……“不告诉”是指:不把自己的秘密告诉他。“他的业”是指:不称赞他所做的事。“他的智慧”是指:不赞叹他的智慧,不称赞他的智慧成就。“Abhaveti”是指:令他不得增长。“Tassa nuppajjate satī”是指:对于那假朋友,心中不会生起“也应分予朋友”的忆念。“Nānukampatī”是指:不以柔软之心悲悯。“Labheyyito”是指:愿从这得到。“Ākārā”是指:理由。“Pavutthaṃ”是指:到他乡去的。“Kelāyito”是指:Kelāyati,即珍爱、贪求、希求、欲求,意思是想要。“Vācāyā”是指:以甜言蜜语对待他,表示欢迎、满意。其余内容应依所说的相反法则了知。国王对菩萨的话感到满意,便赐予他大名誉。巴利
Tattha na naṃ umhayate disvāti taṃ mittaṃ mittapatirūpako disvā sitaṃ na karoti, pahaṭṭhākāraṃ na dasseti. Na ca naṃ paṭinandatīti tassa kathaṃ paggaṇhanto na paṭinandati na tussati. Cakkhūni cassa na dadātīti olokentaṃ na oloketi. Paṭilomañcāti tassa kathaṃ paṭippharati paṭisattu hoti. Vaṇṇakāmeti tassa vaṇṇaṃ bhaṇante. Nakkhātīti attano guyhaṃ tassa na ācikkhati. Kammaṃ tassāti tena katakammaṃ na vaṇṇayati. Paññassāti assa paññaṃ nappasaṃsati, ñāṇasampadaṃ na pasaṃsati. Abhaveti avaḍḍhiyaṃ. Tassa nuppajjate satīti tassa mittapatirūpakassa ‘‘mama mittassapi ito dassāmī’’ti sati na uppajjati. Nānukampatīti muducittena na cinteti. Labheyyitoti labheyya ito. Ākārāti kāraṇāni. Pavutthanti videsagataṃ . Kelāyitoti kelāyati mamāyati pattheti piheti icchatīti attho. Vācāyāti madhuravacanena taṃ samudācaranto paṭinandati tussati. Sesaṃ vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṃ. Rājā mahāsattassa kathāya attamano hutvā tassa mahantaṃ yasaṃ adāsi.
导师讲完这段法教后,说道:“大王,过去也曾出现过这个问题,当时是智者们把它解说清楚的。依靠这三十二种特征,就能判断谁是朋友、谁不是朋友。”说完,他把本生故事联系起来:“那时的国王就是阿难,而那位智者大臣就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ, mahārāja, pubbepesa pañho samuṭṭhahi, paṇḍitāva naṃ kathayiṃsu, imehi dvattiṃsāya ākārehi mittāmitto jānitabbo’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
拘那罗、跋陀萨罗,还有海商智者;
阇那珊陀大黑、拘尸耶、师利曼陀。
莲花本生和友敌本生,这十则本生故事。
大长老们在第十二集里结集诵出。巴利
Kuṇālaṃ bhaddasālañca, samuddavāṇija paṇḍitaṃ; Janasandhaṃ mahākaṇhaṃ, kosiyaṃ sirimantakaṃ. Padumaṃ mittāmittañca, iccete dasa jātake; Saṅgāyiṃsu mahātherā, dvādasamhi nipātake.