迦旃延尼本生注释巴利
[417] 1. Kaccānijātakavaṇṇanā
“身穿白衣、清净、湿发的……”这是导师住在祇园时,针对一位赡养母亲的近事男而说的。据说舍卫城有个良家子弟,品行端正,父亲去世后,把母亲当作天神一样侍奉,用洗脸、递齿木、沐浴、洗脚等服务,以及粥饭等饮食来照顾母亲。后来母亲对他说:“孩子,你还有其他在家该做的事,娶一个同种姓的良家姑娘吧,她会照顾我,你也可以做自己的事。”他说:“妈妈,我不求自己的安乐,只为了照顾您,还有谁会这样照顾您呢?”母亲说:“孩子,传宗接代是该做的。”他说:“我不需要在家生活,我照顾您直到您去世,然后就出家。”母亲再三请求,也得不到他的同意,便不顾他的意愿,为他娶了一个同种姓的良家姑娘。他没有拒绝母亲,就和她一起生活了。媳妇心想:“我丈夫这么用心地照顾母亲,我也要照顾她,这样他就会喜欢我。”于是她恭敬地照顾婆婆。他心想:“她恭敬地照顾我母亲。”从此以后,凡是得到甜食等好东西,都只给媳妇。后来媳妇想:“他得到的好东西都只给我,肯定是想赶走母亲,我得想个办法帮他赶走。”这样不如理地思惟后,有一天她说:“夫君,你出门的时候,你母亲骂我。”他默然不语。巴利
Odātavatthāsuci allakesāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ mātuposakaṃ upāsakaṃ ārabbha kathesi. So kira sāvatthiyaṃ kuladārako ācārasampanno pitari kālakate mātudevato hutvā mukhadhovanadantakaṭṭhadānanhāpanapādadhovanādiveyyāvaccakammena ceva yāgubhattādīhi ca mātaraṃ paṭijaggi. Atha naṃ mātā ‘‘tāta, tava aññānipi gharāvāsakiccāni atthi, ekaṃ samajātikaṃ kulakumārikaṃ gaṇhāhi, sā maṃ posessati, tvampi attano kammaṃ karissasī’’ti āha. ‘‘Amma, ahaṃ attano hitasukhaṃ apaccāsīsamāno tumhe upaṭṭhahāmi, ko añño evaṃ upaṭṭhahissatī’’ti? ‘‘Kulavaḍḍhanakammaṃ nāma tāta, kātuṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Na mayhaṃ gharāvāsena attho, ahaṃ tumhe upaṭṭhahitvā tumhākaṃ dhūmakāle pabbajissāmī’’ti. Athassa mātā punappunaṃ yācitvāpi manaṃ alabhamānā tassa chandaṃ aggahetvā samajātikaṃ kulakumārikaṃ ānesi. So mātaraṃ appaṭikkhipitvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sāpi ‘‘mayhaṃ sāmiko mahantena ussāhena mātaraṃ upaṭṭhahati, ahampi naṃ upaṭṭhahissāmi, evamassa piyā bhavissāmī’’ti cintetvā taṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahi. So ‘‘ayaṃ me mātaraṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahī’’ti tato paṭṭhāya laddhaladdhāni madhurakhādanīyādīni tassāyeva deti. Sā aparabhāge cintesi ‘‘ayaṃ laddhaladdhāni madhurakhādanīyādīni mayhaññeva deti, addhā mātaraṃ nīharitukāmo bhavissati, nīharaṇūpāyamassā karissāmī’’ti evaṃ ayoniso ummujjitvā ekaṃ divasaṃ āha – ‘‘sāmi, tayi bahi nikkhamante tava mātā maṃ akkosatī’’ti. So tuṇhī ahosi.
她想:“我要把这个老太婆惹火,让儿子讨厌她。”从那时起,她给粥的时候,不是太烫就是太冷,不是太咸就是没放盐。婆婆说“媳妇,太烫了”或者“太咸了”,她就舀满凉水倒进去。婆婆又说“太冷了,一点味道都没有”,她就大声嚷嚷:“刚才还说‘太烫、太咸’,现在又说‘太冷、没味’,谁能让你满意!”洗澡水也弄得滚烫,往婆婆背上浇。婆婆说“媳妇,我的背烫得疼”,她又加满凉水倒进去。婆婆说“太冷了,媳妇”,她就跟邻居说:“刚说烫,又说冷,谁受得了她这样作践人!”婆婆说“媳妇,我床上有好多臭虫”,她就把床搬出去,在上面拍打自己的床,然后搬进来说“拍打过了”,铺好床。老近事女被加倍的臭虫咬,整夜坐着熬到天亮,说:“媳妇,我整晚都被臭虫咬。”媳妇回嘴说:“昨天你的床不是拍打过了吗,谁能伺候得了她!”然后她想:“现在要让儿子讨厌她。”她到处吐口水、甩鼻涕,把屋子弄脏。有人说“谁把整间屋子弄得这么脏”,她就说:“你母亲干的好事,叫她‘别这样’,她就吵。我没法跟这种扫把星住在一个屋里,要么让她住家里,要么我住!”巴利
Sā cintesi – ‘‘imaṃ mahallikaṃ ujjhāpetvā puttassa paṭikūlaṃ kāressāmī’’ti. Tato paṭṭhāya yāguṃ dadamānā accuṇhaṃ vā atisītalaṃ vā atiloṇaṃ vā aloṇaṃ vā deti. ‘‘Amma, accuṇhā’’ti vā ‘‘atiloṇā’’ti vā vutte pūretvā sītodakaṃ pakkhipati. Puna ‘‘atisītalā , aloṇāyevā’’ti vutte ‘‘idāneva ‘accuṇhā, atiloṇā’ti vatvā puna ‘atisītalā, aloṇā’ti vadasi, kā taṃ tosetuṃ sakkhissatī’’ti mahāsaddaṃ karoti. Nhānodakampi accuṇhaṃ katvā piṭṭhiyaṃ āsiñcati. ‘‘Amma, piṭṭhi me dahatī’’ti ca vutte puna pūretvā sītodakaṃ pakkhipati. ‘‘Atisītaṃ, ammā’’ti vutte ‘‘idāneva ‘accuṇha’nti vatvā puna ‘atisīta’nti vadati, kā etissā avamānaṃ sahituṃ sakkhissatī’’ti paṭivissakānaṃ kathesi. ‘‘Amma, mañcake me bahū maṅgulā’’ti ca vuttā mañcakaṃ nīharitvā tassa upari attano mañcakaṃ pothetvā ‘‘pothito me’’ti atiharitvā paññapeti. Mahāupāsikā diguṇehi maṅgulehi khajjamānā sabbarattiṃ nisinnāva vītināmetvā ‘‘amma, sabbarattiṃ maṅgulehi khāditāmhī’’ti vadati. Itarā ‘‘hiyyo te mañcako pothito, kā imissā kiccaṃ nittharituṃ sakkotī’’ti paṭivatvā ‘‘idāni naṃ puttena ujjhāpessāmī’’ti tattha tattha kheḷasiṅghāṇikādīni vippakiritvā ‘‘kā imaṃ sakalagehaṃ asuciṃ karotī’’ti vutte ‘‘mātā te evarūpaṃ karoti, ‘mā karī’ti vuccamānā kalahaṃ karoti, ahaṃ evarūpāya kāḷakaṇṇiyā saddhiṃ ekagehe vasituṃ na sakkomi, etaṃ vā ghare vasāpehi, maṃ vā’’ti āha.
他听了她的话,说:“贤妹,你年轻,到哪里都能活下去;可我母亲年老体弱,我才是她的依靠。你离开,回你自己的娘家去吧。”她听了他的话,害怕地想:“没办法离间他们母子,他肯定爱他母亲。要是我回娘家,过寡妇一样的日子,会很痛苦。不如还是像以前那样讨好婆婆,好好照顾她吧。”从那时起,她又像以前一样照顾婆婆。有一天,这位近事男为了听法去了祇园,礼拜世尊后坐在一边。世尊问他:“近事男,你在修福的事上没有懈怠吧?照顾母亲的事还在做吗?”他回答:“是的,尊者。可是我母亲不顾我的不愿意,硬是给我娶了一个良家女子,她做了种种不如法的行为。”他把一切都告诉了世尊,然后说:“世尊,那个女人没能离间我们母子,现在她正恭敬地照顾我母亲呢。”世尊听了他的话,说:“近事男,你现在没有听她的话,但过去你曾听了她的话,把母亲赶出去,后来依靠我才又把母亲接回家照顾。”应他的请求,世尊讲起了过去的事。巴利
So tassā vacanaṃ sutvā ‘‘bhadde, tvaṃ taruṇā yattha katthaci gantvā jīvituṃ sakkā, mātā pana me jarādubbalā, ahamevassā paṭisaraṇaṃ, tvaṃ nikkhamitvā attano kulagehaṃ gacchāhī’’ti āha. Sā tassa vacanaṃ sutvā bhītā cintesi ‘‘na sakkā imaṃ mātu antare bhindituṃ, ekaṃsenassa mātā piyā, sace panāhaṃ kulagharaṃ gamissaṃ, vidhavavāsaṃ vasantī dukkhitā bhavissāmi, purimanayeneva sassuṃ ārādhetvā paṭijaggissāmī’’ti . Sā tato paṭṭhāya purimasadisameva taṃ paṭijaggi. Athekadivasaṃ so uposako dhammassavanatthāya jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. ‘‘Kiṃ, upāsaka, tvaṃ puññakammesu na pamajjasi, mātuupaṭṭhānakammaṃ pūresī’’ti ca vutto ‘‘āma, bhante, sā pana mama mātā mayhaṃ aruciyāyeva ekaṃ kuladārikaṃ ānesi, sā idañcidañca anācārakammaṃ akāsī’’ti sabbaṃ satthu ācikkhitvā ‘‘iti bhagavā sā itthī neva maṃ mātu antare bhindituṃ sakkhi, idāni naṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahatī’’ti āha. Satthā tassa kathaṃ sutvā ‘‘idāni tāva tvaṃ upāsaka, tassā vacanaṃ na akāsi, pubbe panetissā vacanena tava mātaraṃ nikkaḍḍhitvā maṃ nissāya puna gehaṃ ānetvā paṭijaggī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治时期,有一户人家的儿子在父亲去世后,把母亲当作天神一样侍奉,具体情形完全像前面所说的那样,应当依照下面的方式详细展开。当妻子说“我没法和这样一个不祥的女人一起住,要么让她住在家里,要么我走”时,他听信了她的话,认为“这都是母亲的错”,就对母亲说:“妈妈,你总是让这个家里争吵不断,离开这里,到你自己喜欢的地方去住吧。”母亲说“好”,哭着离开了家,投靠一户富裕人家做佣工,艰难地维持生活。婆婆离开家的时候,媳妇怀上了身孕。她到处对丈夫和邻居们说:“那个不祥的女人在家里住着的时候,我连孩子都怀不上,现在我可怀上了。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente aññatarassa kulassa putto pitari kālakate mātudevato hutvā vuttaniyāmeneva mātaraṃ paṭijaggīti sabbaṃ heṭṭhā kathitanayeneva vitthāretabbaṃ . ‘‘Ahaṃ evarūpāya kāḷakaṇṇiyā saddhiṃ vasituṃ na sakkomi, etaṃ vā ghare vasāpehi, maṃ vā’’ti vutte tassā kathaṃ gahetvā ‘‘mātuyeva me doso’’ti mātaraṃ āha ‘‘amma, tvaṃ niccaṃ imasmiṃ ghare kalahaṃ karosi, ito nikkhamitvā aññasmiṃ yathārucite ṭhāne vasāhī’’ti. Sā ‘‘sādhū’’ti rodamānā nikkhamitvā ekaṃ samiddhakulaṃ nissāya bhatiṃ katvā dukkhena jīvikaṃ kappesi. Sassuyā gharā nikkhantakāle suṇisāya gabbho patiṭṭhahi. Sā ‘‘tāya kāḷakaṇṇiyā gehe vasamānāya gabbhampi na paṭilabhiṃ, idāni me gabbho laddho’’ti patino ca paṭivissakānañca kathentī vicarati.
后来,她生下一个儿子,就对丈夫说:“你母亲住在家里的时候,我没能生下儿子,如今我生下了。凭这一点,你也该知道她是个不吉利的人。”那个被赶出去的婆婆听说“我被赶走之后,媳妇就生下了儿子”,心里想:“这世上肯定是法已经死了。如果法还没死,那些殴打母亲、把母亲赶出去的人,就不该生下儿子,也不该过得快乐。我要为法献上一份死祭。”有一天,她带着芝麻粉、米、煮饭的锅和勺子,来到不烧尸体的墓地,用三个人的头骨搭成灶,点起火。然后她下到水里,连头一起洗了澡,穿上衣服,漱了口,回到灶边,解开头发,开始淘米。那时,菩萨是帝释天王。菩萨向来不放逸。他在那一刻观察世间,看见这位受苦的人以为“法已经死了”,正想为法献死祭,就想:“今天我要展示我的力量。”于是他化作婆罗门的模样,像是正走在大路上一样。看见她后,他从路上岔开,站到她身边,开口对她说:“老妈妈,在墓地里煮饭,可是从来没有的事。你用这煮好的芝麻饭要做什么呢?”接着说出第一首偈颂——巴利
Aparabhāge puttaṃ vijāyitvā sāmikaṃ āha ‘‘tava mātari gehe vasamānāya puttaṃ na labhiṃ, idāni me laddho, imināpi kāraṇena tassā kāḷakaṇṇibhāvaṃ jānāhī’’ti. Itarā ‘‘mama kira nikkaḍḍhitakāle puttaṃ labhī’’ti sutvā cintesi ‘‘addhā imasmiṃ loke dhammo mato bhavissati, sace hi dhammo mato na bhaveyya, mātaraṃ pothetvā nikkaḍḍhantā puttaṃ na labheyyuṃ, sukhaṃ na jīveyyuṃ, dhammassa matakabhattaṃ dassāmī’’ti. Sā ekadivasaṃ tilapiṭṭhañca taṇḍulañca pacanathāliñca dabbiñca ādāya āmakasusānaṃ gantvā tīhi manussasīsehi uddhanaṃ katvā aggiṃ jāletvā udakaṃ oruyha sasīsaṃ nhatvā sāṭakaṃ nivāsetvā mukhaṃ vikkhāletvā uddhanaṭṭhānaṃ gantvā kese mocetvā taṇḍule dhovituṃ ārabhi. Tadā bodhisatto sakko devarājā ahosi. Bodhisattā ca nāma appamattā honti, so tasmiṃ khaṇe lokaṃ olokento taṃ dukkhappattaṃ ‘‘dhammo mato’’ti saññāya dhammassa matakabhattaṃ dātukāmaṃ disvā ‘‘ajja mayhaṃ balaṃ dassessāmī’’ti brāhmaṇavesena mahāmaggaṃ paṭipanno viya hutvā taṃ disvā maggā okkamma tassā santike ṭhatvā ‘‘amma, susāne āhāraṃ pacantā nāma natthi, tvaṃ iminā idha pakkena tilodanena kiṃ karissasī’’ti kathaṃ samuṭṭhāpento paṭhamaṃ gāthamāha –
穿着白衣、干干净净、头发还湿着的迦旃尼,你为什么趴在锅上?
你把米在地上用芝麻油洗好,这芝麻饭将会是为谁做的呢?巴利
‘‘Odātavatthā suci allakesā, kaccāni kiṃ kumbhimadhissayitvā; Piṭṭhā tilā dhovasi taṇḍulāni, tilodano hehiti kissahetū’’ti.
在这里,迦旃尼是用她的族姓来称呼她。把煮饭的锅安放到用人头骨做的灶上。将有什么因由,意思是:这芝麻饭是为了什么缘故而会有?是你自己吃,还是另有别的用途?巴利
Tattha kaccānīti taṃ gottena ālapati. Kumbhimadhissayitvāti pacanathālikaṃ manussasīsuddhanaṃ āropetvā. Hehitīti ayaṃ tilodano kissa hetu bhavissati, kiṃ attanā bhuñjissasi, udāhu aññaṃ kāraṇamatthīti.
于是,她为了向他说明,说出了第二首偈颂:巴利
Athassa sā ācikkhantī dutiyaṃ gāthamāha –
婆罗门,这可不是为了吃饭,芝麻饭将会煮得恰到好处。
法已经死了,今天我要在坟场中间为它操办葬礼。巴利
‘‘Na kho ayaṃ brāhmaṇa bhojanatthā, tilodano hehiti sādhupakko; Dhammo mato tassa pahuttamajja, ahaṃ karissāmi susānamajjhe’’ti.
在这里,“法”指的是尊敬长辈的法,以及三种善行的法。“我要为它做”的意思是:我要为这个法来办这份亡者祭食。巴利
Tattha dhammoti jeṭṭhāpacāyanadhammo ceva tividhasucaritadhammo ca. Tassa pahuttamajjāti tassāhaṃ dhammassa idaṃ matakabhattaṃ karissāmīti attho.
于是,帝释天说了第三首偈颂:巴利
Tato sakko tatiyaṃ gāthamāha –
你审察之后就该去做该做的事;法已灭,到底是谁在对你这样说呢?
千眼、无匹威力的帝释天说:殊胜之法永不会消亡。巴利
‘‘Anuvicca kaccāni karohi kiccaṃ, dhammo mato ko nu taveva saṃsi; Sahassanetto atulānubhāvo, na miyyatī dhammavaro kadācī’’ti.
在这里,“审察之后”意思是仔细考察、清楚了知之后。“到底是谁这样告诉你的?”意思是:究竟是谁对你这么说的?“千眼者”:他为了表明自己就是殊胜之法、最上之法,才这样说的。巴利
Tattha anuviccāti upaparikkhitvā jānitvā. Ko nu taveva saṃsīti ko nu tava evaṃ ācikkhi. Sahassanettoti attānaṃ dhammavaraṃ uttamadhammaṃ katvā dassento evamāha.
听了这番话后,另一位妻子说了两首偈颂:巴利
Taṃ vacanaṃ sutvā itarā dve gāthā abhāsi –
梵天啊,我对此有坚定的判断:法已经死了,我对此没有疑惑。
如今那些作恶的人,反倒过得快乐。巴利
‘‘Daḷhappamāṇaṃ mama ettha brahme, dhammo mato natthi mamettha kaṅkhā; Ye yeva dāni pāpā bhavanti, te teva dāni sukhitā bhavanti.
我的儿媳确实不能生育,她杀害了我之后,却生下了一个儿子;
如今她成了全家人的主宰,而我却被丢弃,孤零零一个人。巴利
‘‘Suṇisā hi mayhaṃ vañjhā ahosi, sā maṃ vadhitvāna vijāyi puttaṃ; Sā dāni sabbassa kulassa issarā, ahaṃ panamhi apaviddhā ekikā’’ti.
在这里,“坚固的标准”是指坚固、稳固、毫无疑问;婆罗门啊,在这里他说“这是我的标准”。“那些那些”是为了说明他已死的状态之理由才这样说的。“打击”就是打完之后赶出去。“被抛弃”就是被丢弃,无依无靠,独自一人住着。巴利
Tattha daḷhappamāṇanti daḷhaṃ thiraṃ nissaṃsayaṃ brāhmaṇa ettha mama pamāṇanti vadati. Ye yeti tassa matabhāve kāraṇaṃ dassentī evamāha. Vadhitvānāti pothetvā nikkaḍḍhitvā. Apaviddhāti chaḍḍitā anāthā hutvā ekikā vasāmi.
于是,帝释天说出第六首偈颂:巴利
Tato sakko chaṭṭhaṃ gāthamāha –
我还活着,我没有死,我就是为了你才来到这里的。
那个打了你、又生下儿子的人,我要让她和儿子一起烧成灰。巴利
‘‘Jīvāmi vohaṃ na matohamasmi, taveva atthāya idhāgatosmi; Yā taṃ vadhitvāna vijāyi puttaṃ, sahāva puttena karomi bhasma’’nti.
在这里,vo只是个语气助词。巴利
Tattha voti nipātamattaṃ.
另一个女人听了这话,说:“哎呀,我说了什么呀!我要为我的孙子做不死之因。”于是说出第七首偈颂:巴利
Itarā taṃ sutvā ‘‘dhī ahaṃ kiṃ kathesiṃ, mama nattu amaraṇakāraṇaṃ karissāmī’’ti sattamaṃ gāthamāha –
天王啊,如果这样合你的心意,那你就是专为我的利益而来到这里。
我和儿子、儿媳还有孙子,欢欢喜喜地一起住在家里。巴利
‘‘Evañca te ruccati devarāja, mameva atthāya idhāgatosi; Ahañca putto suṇisā ca nattā, sammodamānā gharamāvasemā’’ti.
这时,帝释天对她说了第八首偈颂:巴利
Athassā sakko aṭṭhamaṃ gāthamāha –
迦提耶那,如果你这样喜欢,就算被杀也不放弃法;
你和儿子、媳妇、孙子一起,欢欢喜喜地住在家里吧。巴利
‘‘Evañca te ruccati kātiyāni, hatāpi santā na jahāsi dhammaṃ; Tuvañca putto suṇisā ca nattā, sammodamānā gharamāvasethā’’ti.
这时,即使你被打、被赶走,只要你对孩子们不舍弃慈心,那就随你的心愿吧,我帝释对你这份品德深感欢喜。巴利
Tattha hatāpi santāti yadi tvaṃ pothitāpi nikkaḍḍhitāpi samānā tava dārakesu mettadhammaṃ na jahāsi, evaṃ sante yathā tvaṃ icchasi, tathā hotu, ahaṃ te imasmiṃ guṇe pasannoti.
帝释说完这些话,又把自己打扮整齐,以自身的威神之力停在半空中,说:“迦旃尼,你不用害怕。你的儿子和媳妇会靠着我的威力赶来,在路上求得你的原谅,然后带你回去。你要保持不放逸。”说完就回到了自己的住处。她的儿子和媳妇也凭着帝释的威力,回想起她的品德,在村里向人打听:“我们的母亲在哪里?”听说“往墓地方向去了”,就一路喊着“妈妈,妈妈”,沿着通往墓地的路赶去。一见到她,就跪倒在她脚下,恳求说:“妈妈,请原谅我们的过错!”求得她原谅后,她也抱起了孙子。于是他们和和气气地一起回家,从那时起就和睦地生活在一起。巴利
Evañca pana vatvā alaṅkatapaṭiyatto sakko attano ānubhāvena ākāse ṭhatvā ‘‘kaccāni tvaṃ mā bhāyi, putto ca te suṇisā ca mamānubhāvena āgantvā antarāmagge taṃ khamāpetvā ādāya gamissanti, appamattā hohī’’ti vatvā attano ṭhānameva gato. Tepi sakkānubhāvena tassā guṇaṃ anussaritvā ‘‘kahaṃ no mātā’’ti antogāme manusse pucchitvā ‘‘susānābhimukhaṃ gatā’’ti sutvā ‘‘amma, ammā’’ti susānamaggaṃ paṭipajjitvā taṃ disvāva pādesu patitvā ‘‘amma, amhākaṃ dosaṃ khamāhī’’ti taṃ khamāpesuṃ. Sāpi nattāraṃ gaṇhi. Iti te sammodamānā gehaṃ gantvā tato paṭṭhāya samaggavāsaṃ vasiṃsu.
迦提耶那和儿媳一起,欢欢喜喜地住在家里。
儿子和孙子也都侍奉她,她受到帝释天王的护持。巴利
‘‘Sā kātiyānī suṇisāya saddhiṃ, sammodamānā gharamāvasittha; Putto ca nattā ca upaṭṭhahiṃsu, devānamindena adhiggahītā’’ti. –
这是正等觉者所说的偈颂。巴利
Ayaṃ abhisambuddhagāthā.
在这里,“那位迦旃延女”的意思是:比丘们,她就是那位属于迦旃延族的人。“被诸天之王帝释所摄受”的意思是:她得到帝释的扶持,依靠他的威神力,大家和合地住在一起。巴利
Tattha sā kātiyānīti bhikkhave, sā kaccānagottā. Devānamindena adhiggahītāti devindena sakkena anuggahitā hutvā tassānubhāvena samaggavāsaṃ vasiṃsūti.
导师讲完这个法义开示,阐明了四圣谛,然后把本生故事联系起来。在四圣谛讲说完毕时,那位居士证得了入流果。那时候的孝养母亲者,就是现在的孝养母亲者;他的妻子就是那时候的妻子;而帝释天就是我。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so upāsako sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā mātuposako etarahi mātuposako ahosi , bhariyāpissa tadā bhariyāyeva, sakko pana ahameva ahosinti.
八声本生注巴利
[418] 2. Aṭṭhasaddajātakavaṇṇanā
过去,人们把这声音叫作“尼那摩之声”。——这是导师住在祇园精舍时,针对憍萨罗王在半夜听到的、令人毛骨悚然又分不清来源的声音而说的。这件事的经过,和下面《铜釜本生》里讲的差不多。不过在这里,国王对导师说:“尊者,我听到这些声音,会怎么样呢?”导师回答:“大王,别害怕!你不会因为听到这些声音就遇到什么灾祸。大王,这样可怕又分不清来源的声音,不是你一个人听到过,过去的国王也听到过。他们听了婆罗门的话,想举行全部四种血祭,后来听了智者的劝告,就把为了祭祀抓来的众生都放了,还让人在城里敲响‘莫杀’之鼓。”导师这样说完,国王又请求他讲,于是导师就讲起了过去的事。巴利
Idaṃ pure ninnamāhūti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarañño aḍḍharattasamaye sutaṃ bhiṃsanakaṃ avinibbhogasaddaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā lohakumbhijātake (jā. 1.4.53 ādayo) kathitasadisameva. Idha pana satthā ‘‘mayhaṃ, bhante, imesaṃ saddānaṃ sutattā kinti bhavissatī’’ti vutte ‘‘mā bhāyi, mahārāja, na te etesaṃ sutapaccayā koci antarāyo bhavissati, na hi, mahārāja, evarūpaṃ bhayānakaṃ avinibbhogasaddaṃ tvameveko suṇi, pubbepi rājāno evarūpaṃ saddaṃ sutvā brāhmaṇānaṃ kathaṃ gahetvā sabbacatukkayaññaṃ yajitukāmā paṇḍitānaṃ vacanaṃ sutvā yaññaharaṇatthāya gahitasatte vissajjetvā nagare māghātabheriṃ carāpesu’’nti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城,梵授王统治国家的时候,菩萨投生到一个拥有八亿财富的婆罗门家庭。他长大成人后,到塔克西拉学成了技艺。父母去世后,他查看家中的珍宝,把全部财产都布施出去,舍弃了对欲乐的贪著,进入雪山,出家做了仙人,修成了禅那和神通。后来,为了食用咸酸粥,他行走在人间道路上,来到波罗奈,住在国王的园林里。那时,波罗奈的国王坐在吉祥卧榻上,在午夜时分听到了八种声音:第一,王宫附近园林里有一只鹤发出了叫声;第二,那个声音还没停下,象棚门楼上住着的一只雌乌鸦发出了叫声;第三,王宫顶檐间住着的一只蛀虫发出了声音;第四,王宫里饲养的一只杜鹃鸟发出了叫声;第五,就在那里,饲养的一只鹿发出了叫声;第六,就在那里,饲养的一只猴子发出了叫声;第七,就在那里,饲养的一只紧那罗发出了叫声;第八,那个声音还没停下时,一位独觉佛经过王宫殿顶前往园林,发出了一首优陀那颂的声音。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto asītikoṭivibhave brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ uggahitasippo mātāpitūnaṃ accayena ratanavilokanaṃ katvā sabbaṃ vibhavajātaṃ dānamukhe vissajjetvā kāme pahāya himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā aparabhāge loṇambilasevanatthāya manussapathaṃ caranto bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasi. Tadā bārāṇasirājā sirisayane nisinno aḍḍharattasamaye aṭṭha sadde assosi – paṭhamaṃ rājanivesanasāmantā uyyāne eko bako saddamakāsi, dutiyaṃ tasmiṃ sadde anupacchinneyeva hatthisālāya toraṇanivāsinī kākī saddamakāsi, tatiyaṃ rājagehe kaṇṇikāyaṃ nivutthaghuṇapāṇako saddamakāsi, catutthaṃ rājagehe posāvaniyakokilo saddamakāsi, pañcamaṃ tattheva posāvaniyamigo saddamakāsi, chaṭṭhaṃ tattheva posāvaniyavānaro saddamakāsi, sattamaṃ tattheva posāvaniyakinnaro saddamakāsi, aṭṭhamaṃ tasmiṃ sadde anupacchinneyeva rājanivesanamatthakena uyyānaṃ gacchanto paccekabuddho ekaṃ udānaṃ udānento saddamakāsi.
波罗奈国王听了这八种声音,又害怕又不安,第二天就去问那些婆罗门。婆罗门说:“大王,您会有灾祸,我们要举行全四种血祭。”国王同意了,说:“你们就按自己的想法去做吧。”婆罗门们欢欢喜喜地从王宫出来,开始筹办祭事。这时,他们当中为首的那个祭主婆罗门有个内弟子,是个聪明能干的年轻婆罗门,他对老师说:“老师,别做这种残酷、粗暴、让人难受、还要害死许多众生的事。”老师说:“孩子,你懂什么?就算别的什么都得不到,至少我们还能吃上很多鱼肉。”年轻人说:“老师,别为了肚子去造投生地狱的业。”其他婆罗门听了这话,心想:“这家伙在坏我们的好事。”就对他发火了。年轻人怕他们,就说:“那你们自己想办法去吃鱼肉吧。”说完就出城去了。他在城外寻找能劝阻国王的如法沙门和婆罗门,来到王苑,见到菩萨,顶礼之后说:“尊者,难道您对众生没有怜悯吗?国王要杀很多众生来办祭祀,您为什么不设法让大众解脱束缚呢?”菩萨说:“年轻人,这件事上,国王不认识我们,我们也不认识国王。”年轻人说:“可是尊者,您知道国王听到的那些声音是怎么回事吗?”菩萨说:“是的,我知道。”年轻人说:“既然知道,为什么不告诉国王呢?”菩萨说:“年轻人,难道能因为‘我知道’就把角绑在额头上到处走吗?如果他来这里问我,我就会说。”巴利
Bārāṇasirājā ime aṭṭha sadde sutvā bhītatasito punadivase brāhmaṇe pucchi. Brāhmaṇā ‘‘antarāyo te, mahārāja, bhavissati, sabbacatukkayaññaṃ yajissāmā’’ti vatvā raññā ‘‘yathārucitaṃ karothā’’ti anuññātā haṭṭhapahaṭṭhā rājakulato nikkhamitvā yaññakammaṃ ārabhiṃsu. Atha nesaṃ jeṭṭhakassa yaññakārabrāhmaṇassa antevāsī māṇavo paṇḍito byatto ācariyaṃ āha – ‘‘ācariya, evarūpaṃ kakkhaḷaṃ pharusaṃ asātaṃ bahūnaṃ sattānaṃ vināsakammaṃ mā karī’’ti. ‘‘Tāta, tvaṃ kiṃ jānāsi, sacepi aññaṃ kiñci na bhavissati, macchamaṃsaṃ tāva bahuṃ khādituṃ labhissāmā’’ti. ‘‘Ācariya, kucchiṃ nissāya niraye nibbattanakammaṃ mā karothā’’ti. Taṃ sutvā sesabrāhmaṇā ‘‘ayaṃ amhākaṃ lābhantarāyaṃ karotī’’ti tassa kujjhiṃsu. Māṇavo tesaṃ bhayena ‘‘tena hi tumheva macchamaṃsakhādanūpāyaṃ karothā’’ti vatvā nikkhamitvā bahinagare rājānaṃ nivāretuṃ samatthaṃ dhammikasamaṇabrāhmaṇaṃ upadhārento rājuyyānaṃ gantvā bodhisattaṃ disvā vanditvā ‘‘bhante, kiṃ tumhākaṃ sattesu anukampā natthi, rājā bahū satte māretvā yaññaṃ yajāpeti, kiṃ vo mahājanassa bandhanamokkhaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Māṇava, ettha neva rājā amhe jānāti, na mayaṃ rājānaṃ jānāmā’’ti. ‘‘Jānātha pana, bhante, raññā sutasaddānaṃ nipphatti’’nti? ‘‘Āma, jānāmī’’ti. ‘‘Jānantā rañño kasmā na kathethā’’ti? ‘‘Māṇava kiṃ sakkā ‘ahaṃ jānāmī’ti nalāṭe siṅgaṃ bandhitvā carituṃ, sace idhāgantvā pucchissati, kathessāmī’’ti.
青年婆罗门急忙赶到王宫,有人问“什么事,孩子?”他便说道:“大王,有一位苦行者知道您所听到的声音是怎么来的,他正坐在您王苑里的吉祥石上,说‘如果国王来问我,我就讲’。您应该去问他。”国王立刻赶到那里,向那位苦行者行礼,互相问候寒暄后坐下,问道:“尊者,听说您确实知道我听到的那些声音是怎么来的,是真的吗?”“是的,大王。”“那就请您为我讲一讲。” “大王,那些声音的因缘对您没有什么危害。不过,在您那座旧园林里有一只鹤,它找不到食物,被饥饿逼得难受,所以最先叫了起来。”他用自己的智慧判明了它的行为之后,说出第一首偈颂——巴利
Māṇavo vegena rājakulaṃ gantvā ‘‘kiṃ, tātā’’ti vutte ‘‘mahārāja, tumhehi sutasaddānaṃ nipphattiṃ jānanako eko tāpaso tumhākaṃ uyyāne maṅgalasilāyaṃ nisinno ‘sace maṃ pucchissati, kathessāmī’ti vadati, gantvā taṃ pucchituṃ vaṭṭatī’’ti āha. Rājā vegena tattha gantvā tāpasaṃ vanditvā katapaṭisanthāro nisīditvā ‘‘saccaṃ kira, bhante, tumhe mayā sutasaddānaṃ nipphattiṃ jānāthā’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi kathetha taṃ me’’ti. ‘‘Mahārāja, tesaṃ sutapaccayā tava koci antarāyo natthi , porāṇuyyāne pana te eko bako atthi, so gocaraṃ alabhanto jighacchāya pareto paṭhamaṃ saddamakāsī’’ti tassa kiriyaṃ attano ñāṇena paricchinditvā paṭhamaṃ gāthamāha –
从前,人们说这里是低洼之地,鱼多水广;
这是鹳王的住处,是我从父亲那里继承来的家。
如今我们靠青蛙勉强活命,也不离开这个住处。巴利
‘‘Idaṃ pure ninnamāhu, bahumacchaṃ mahodakaṃ; Āvāso bakarājassa, pettikaṃ bhavanaṃ mama; Tyajja bhekena yāpema, okaṃ na vijahāmase’’ti.
这里说的“这个”,是指那个吉祥池塘。因为从前用水瓢舀水进去的时候,水大鱼多;如今水断了,就不再是水大鱼多的样子了。“今日靠青蛙”是说:我们今天抓不到鱼,只能靠青蛙勉强过活。“住处”是说:就算被饥饿逼成这样,我们也不离开住的地方。巴利
Tattha idanti maṅgalapokkharaṇiṃ sandhāya vadati. Sā hi pubbe udakatumbena udake pavisante mahodakā bahumacchā, idāni pana udakassa pacchinnattā na mahodakā jātā. Tyajja bhekenāti te mayaṃ ajja macche alabhantā maṇḍūkamattena yāpema. Okanti evaṃ jighacchāya pīḷitāpi vasanaṭṭhānaṃ na vijahāma.
大王,这只苍鹭就是这样被饥饿逼得叫出声来。如果您想让它摆脱饥饿,就请派人清理那座园林,把池塘灌满水吧。国王便命令一位大臣照此办理。巴利
Iti, mahārāja, so bako jighacchāpīḷito saddamakāsi. Sacepi taṃ jighacchāto mocetukāmo, taṃ uyyānaṃ sodhāpetvā pokkharaṇiṃ udakassa pūrehīti. Rājā tathā kāretuṃ ekaṃ amaccaṃ āṇāpesi.
大王,不过,在象厩门楼上住着一只母乌鸦,它因为自己失去孩子的悲伤,发出了第二声叫。从这一点来看,对您也没有什么危险。说完这些,他又说了第二首偈颂:巴利
‘‘Hatthisālatoraṇe pana te, mahārāja, ekā kākī vasamānā attano puttasokena dutiyaṃ saddamakāsi, tatopi te bhayaṃ natthī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
谁会弄瞎那个破戒的般达罗的第二只眼睛?
谁会为我的孩子们、为我的巢,也为我带来平安呢?巴利
‘‘Ko dutiyaṃ asīlissa, bandharassakkhi bhecchati; Ko me putte kulāvakaṃ, mañca sotthiṃ karissatī’’ti.
说完,他又问道:“大王,你象厩里那头象奴叫什么名字?”“名叫畔达罗,尊者。”“他只有一只眼睛吗,大王?”“是的,尊者。”大王,在你象厩的门楼上,有一只雌乌鸦筑了巢、下了蛋。那些蛋孵化后,小乌鸦出壳了。那象奴骑在象背上,进出象厩时,用象钩拍打那只雌乌鸦和它的幼雏,还毁坏巢穴。雌乌鸦被这种痛苦折磨,祈愿象奴的眼睛瞎掉,这样说道:“如果你对这只雌乌鸦有慈心,就把畔达罗叫来,阻止他毁坏巢穴。”国王便把畔达罗叫来训斥了一顿,撤了他的职,随后把那头象给了别人。巴利
Vatvā ca pana ‘‘ko nāma te, mahārāja, hatthisālāya hatthimeṇḍo’’ti pucchi. ‘‘Bandharo nāma, bhante’’ti. ‘‘Ekakkhikāṇo so, mahārājā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. Mahārāja, hatthisālāya te dvāratoraṇe ekā kākī kulāvakaṃ katvā aṇḍakāni nikkhipi. Tāni pariṇatāni kākapotakā nikkhantā, hatthimeṇḍo hatthiṃ āruyha sālato nikkhamanto ca pavisanto ca aṅkusakena kākimpi puttakepissā paharati, kulāvakampi viddhaṃseti. Sā tena dukkhena pīḷitā tassa akkhibhedanaṃ āyācantī evamāha, sace te kākiyā mettacittaṃ atthi, etaṃ bandharaṃ pakkosāpetvā kulāvakaviddhaṃsanato vārehīti . Rājā taṃ pakkosāpetvā paribhāsitvā hāretvā aññassa taṃ hatthiṃ adāsi.
大王,在你的宫殿尖顶角落,住着一只蛀虫。它在里面啃食软木,等软木啃完了,却啃不动硬木心,找不到吃的,又出不来,只能哀嚎着发出第三种声音。从那里也不会有什么让你恐惧的事。说完,他用智慧判定了那件事,说出第三首偈颂:巴利
‘‘Pāsādakaṇṇikāya pana te, mahārāja, eko ghuṇapāṇako vasati. So tattha phegguṃ khāditvā tasmiṃ khīṇe sāraṃ khādituṃ nāsakkhi, so bhakkhaṃ alabhitvā nikkhamitumpi asakkonto paridevamāno tatiyaṃ saddamakāsi, tatopi te bhayaṃ natthī’’ti vatvā tassa kiriyaṃ attano ñāṇena paricchinditvā tatiyaṃ gāthamāha –
所有的木头都被啃光耗尽了,直到它走到那个地步。
大王,蛀虫吃光了食物,就不再喜欢木头的心材了。巴利
‘‘Sabbā parikkhatā pheggu, yāva tassā gatī ahu; Khīṇabhakkho mahārāja, sāre na ramatī ghuṇo’’ti.
在这里,只要那蛀虫所到之处,也就是它把边材都吃透的地方,全都被吃光了。它不再乐于待着,意思是:大王,那只小虫从那里出来后,连个可去的地方都看不到,正在哀号,请派人把它弄出来吧。国王便命令一个人,用巧办法把它弄了出来。巴利
Tattha yāva tassā gatī ahūti yāva tassā phegguyā nipphatti ahosi, sā sabbā khāditā. Na ramatīti ‘‘mahārāja, so pāṇako tato nikkhamitvā gamanaṭṭhānampi apassanto paridevati, nīharāpehi na’’nti āha. Rājā ekaṃ purisaṃ āṇāpetvā upāyena naṃ nīharāpesi.
大王,不过在你的住处,有一只笼养的杜鹃吧?是的,尊者。大王,那只杜鹃想起自己从前住过的林野,心生厌倦,想:我什么时候才能从这笼子里脱身,飞到那可爱的林野去呢?它就这样发出了第四声鸣叫。所以,你也没有什么可害怕的。说完这话,便诵出第四首偈颂——巴利
‘‘Nivesane pana te, mahārāja, ekā posāvaniyā kokilā atthī’’ti? ‘‘Atthi, bhante’’ti. ‘‘Mahārāja, sā attanā nivutthapubbaṃ vanasaṇḍaṃ saritvā ukkaṇṭhitvā ‘kadā nu kho imamhā pañjarā muccitvā ramaṇīyaṃ vanasaṇḍaṃ gacchissāmī’ti catutthaṃ saddamakāsi, tatopi te bhayaṃ natthī’’ti vatvā catutthaṃ gāthamāha –
我从这里离开后,就从国王的住所解脱出来了。
我要让自己快乐起来,把树枝当作栖身之所。巴利
‘‘Sā nūnāhaṃ ito gantvā, rañño muttā nivesanā; Attānaṃ ramayissāmi, dumasākhaniketinī’’ti.
在这里,“以树枝为巢的”是指把开满花的树枝当作自己的窝。这样说之后,他又说道:“大王,那只杜鹃已经待不住了,请把它放了吧。”国王就照办了。巴利
Tattha dumasākhaniketinīti supupphitāsu rukkhasākhāsu sakaniketā hutvā. Evañca pana vatvā ‘‘ukkaṇṭhitā, mahārāja, sā kokilā, vissajjehi na’’nti āha. Rājā tathā kāresi.
大王,不过在你的住处,有一只鹿,是专门养来供你享用的吧?是的,尊者。大王,那只鹿是鹿群的首领,它想起自己的母鹿,被烦恼所困,心中渴望,便发出了第五声叫。因此,你也不必害怕。说完这话,他诵出第五首偈颂——巴利
‘‘Nivesane pana te, mahārāja, eko posāvaniyo migo atthī’’ti? ‘‘Atthi, bhante’’ti. ‘‘Mahārāja, so eko yūthapati attano migiṃ anussaritvā kilesavasena ukkaṇṭhito pañcamaṃ saddamakāsi, tatopi te bhayaṃ natthī’’ti vatvā pañcamaṃ gāthamāha –
那么,我从此处离开,从国王的住所解脱之后,
我将喝到最好的水,并在鹿群前面行走。巴利
‘‘So nūnāhaṃ ito gantvā, rañño mutto nivesanā; Aggodakāni pissāmi, yūthassa purato vaja’’nti.
其中,“最上等的水”就是指最好的水,是还没有被别的鹿先喝过、没有留下残渣的水。它心里想:我走在鹿群前面的时候,到底什么时候才能喝到呢?巴利
Tattha aggodakānīti aggaudakāni, aññehi migehi paṭhamataraṃ apītāni anucchiṭṭhodakāni yūthassa purato gacchanto kadā nu kho pivissāmīti.
大士让人放了那头鹿,又问:“大王,你家里有一只猴子吧?”对方回答:“有的,尊者。”大士就说:“大王,那只猴子原本在雪山一带当猴群首领,跟母猴们一起贪欲炽盛四处游荡,后来被一个叫婆罗多的猎人带到了这里。现在它沮丧忧愁,一心想回那边去,所以发出了第六声。从这一点来看,你也没什么好怕的。”说完,他说了第六首偈颂——巴利
Mahāsatto tampi migaṃ vissajjāpetvā ‘‘nivesane pana te, mahārāja, posāvaniyo makkaṭo atthī’’ti pucchi. ‘‘Atthi, bhante’’ti vutte ‘‘sopi, mahārāja, himavantapadese yūthapati makkaṭīhi saddhiṃ kāmagiddho hutvā vicaranto bharatena nāma luddena idha ānīto, idāni ukkaṇṭhitvā tattheva gantukāmo chaṭṭhaṃ saddamakāsi, tatopi te bhayaṃ natthī’’ti vatvā chaṭṭhaṃ gāthamāha –
我被诸欲所陶醉,贪恋诸欲,沉迷其中;
猎人婆罗多把我带来了,巴希卡人啊,愿你吉祥。巴利
‘‘Taṃ maṃ kāmehi sammattaṃ, rattaṃ kāmesu mucchitaṃ; Ānayī bharato luddo, bāhiko bhaddamatthu te’’ti.
这里,“巴希卡人”是指巴希卡国的居民。那只猴子说这句话的意思是:“愿你吉祥,请把我放走吧。”巴利
Tattha bāhikoti bāhikaraṭṭhavāsī. Bhaddamatthu teti imamatthaṃ so vānaro āha, tuyhaṃ pana bhaddamatthu, vissajjehi nanti.
大士放了那只猴子,又问:“大王,你家里养着一只紧那罗吗?”国王回答:“有。”大士说:“大王,那只紧那罗想起自己的紧那罗妻子对他的恩情,被烦恼折磨,就发出了声音。他曾经和妻子在一天登上高山顶峰。他们在那里采摘各种颜色、香气、味道都很好的花,戴在身上装饰,完全没注意到太阳已经落山。太阳落山后,他们下山时天黑了。那时紧那罗女对他说:‘夫君,天黑了,别绊倒,小心地下山吧。’说完就拉着他的手带他下山。他后来想起她说的这番话,就发出了声音。所以那里对你没有什么可怕的。”大士用自己的智慧之力推断出这个原因,把它讲明白,说出了第七首偈颂——巴利
Mahāsatto taṃ vānaraṃ vissajjāpetvā ‘‘nivesane pana te, mahārāja, posāvaniyo kinnaro atthī’’ti pucchitvā ‘‘atthī’’ti vutte ‘‘so, mahārāja, attano kinnariyā kataguṇaṃ anussaritvā kilesāturo saddamakāsi. So hi tāya saddhiṃ ekadivasaṃ tuṅgapabbatasikharaṃ āruhi. Te tattha vaṇṇagandharasasampannāni nānāpupphāni ocinantā piḷandhantā sūriyaṃ atthaṅgataṃ na sallakkhesuṃ, atthaṅgate sūriye otarantānaṃ andhakāro ahosi. Tatra naṃ kinnarī ‘sāmi, andhakāro vattati, apakkhalanto appamādena otarāhī’ti vatvā hatthe gahetvā otāresi, so tāya taṃ vacanaṃ anussaritvā saddamakāsi, tatopi te bhayaṃ natthī’’ti taṃ kāraṇaṃ attano ñāṇabalena paricchinditvā pākaṭaṃ karonto sattamaṃ gāthamāha –
在一片漆黑之中,在陡峭的高山顶上;
她用温柔柔和的话语对我说,你别让脚在石头上滑倒。巴利
‘‘Andhakāratimisāyaṃ, tuṅge uparipabbate; Sā maṃ saṇhena mudunā, mā pādaṃ khali yasmanī’’ti.
这里,“黑暗的昏暗”指的是让人眼盲的黑暗。“高峻”指陡峭。“柔和柔软”指温润柔软的话语。“莫让脚在石上滑倒”中的“ya”是连声添上的。这段话的意思是:那位紧那罗女用温和柔软的话语对我说:“夫君,别放逸,别让脚在石头上滑倒;就像你绊了一下后脚不会在石头上滑倒那样,下来吧。”说完,她牵着我的手,领我下来。巴利
Tattha andhakāratimisāyanti andhabhāvakārake tame. Tuṅgeti tikhiṇe. Saṇhena mudunāti maṭṭhena mudukena vacanena. Mā pādaṃ khali yasmanīti ya-kāro byañjanasandhivasena gahito. Idaṃ vuttaṃ hoti – sā maṃ kinnarī saṇhena mudakena vacanena ‘‘sāmi, appamatto hohi, mā pādaṃ khali asmani, yathā te upakkhalitvā pādo pāsāṇasmiṃ na khalati, tathā otarā’’ti vatvā hatthena gahetvā otāresīti.
大士这样讲完紧那罗发出声音的缘由,把他打发走之后,说道:“大王,第八种是优陀那之声。据说在难陀木拉迦山洞里,有一位独觉佛,知道自己寿命行将耗尽,心想:‘我要去到人间,在波罗奈国王的园林中般涅槃。人们会为我安置遗体,举行欢庆的庆典,供养舍利,由此铺就通往天界的道路。’于是他以神通力前来,在经过你宫殿上空的时候,卸下了五蕴的重担,说出照亮通往涅槃之城的优陀那。”接着,他诵出那位独觉佛所说的偈颂——巴利
Iti mahāsatto kinnarena katasaddakāraṇaṃ kathetvā taṃ vissajjāpetvā ‘‘mahārāja, aṭṭhamo udānasaddo ahosi. Nandamūlakapabbhārasmiṃ kira eko paccekabuddho attano āyusaṅkhāraparikkhayaṃ ñatvā ‘manussapathaṃ gantvā bārāṇasirañño uyyāne parinibbāyissāmi, tassa me manussā sarīranikkhepaṃ kāretvā sādhukīḷaṃ kīḷitvā dhātupūjaṃ katvā saggapathaṃ pūressantī’ti iddhānubhāvena āgacchanto tava pāsādassa matthakaṃ pattakāle khandhabhāraṃ otāretvā nibbānapurapavesanadīpanaṃ udānaṃ udānesī’’ti paccekabuddhena vuttaṃ gāthamāha –
毫无疑问,我已是照见生灭尽头的人,不会再回到母胎里投生。
这是我最后一次、最终的住胎;我的轮回已经结束,不会再有来生。巴利
‘‘Asaṃsayaṃ jātikhayantadassī, na gabbhaseyyaṃ punarāvajissaṃ; Ayamantimā pacchimā gabbhaseyyā, khīṇo me saṃsāro punabbhavāyā’’ti.
这句话的意思是:因为已经亲眼见到了被称为“生的尽灭”的涅槃,我作为亲见生之尽灭的人,毫无疑问不会再入胎。这是我最后一生,是最后一次入胎受生;对我来说,为了再有轮回、以诸蕴相续为特征的生死流转,已经彻底断尽。巴利
Tassattho – jātiyā khayantasaṅkhātassa nibbānassa diṭṭhattā jātikhayantadassī ahaṃ asaṃsayaṃ puna gabbhaseyyaṃ na āvajissaṃ, ayaṃ me antimā jāti, pacchimā gabbhaseyyā, khīṇo me punabbhavāya khandhapaṭipāṭisaṅkhāto saṃsāroti.
他说完这首优陀那偈后,又来到这座园林,在一棵繁花盛开的沙罗树下般涅槃。“来吧,大王,我们来为他办理遗体之事。”大士便带着国王,来到独觉佛般涅槃的地方,把遗体指给他看。国王见到遗体后,和军队一起用香、花等供养。然后依照菩萨的话,停止祭祀,对一切众生施与活命,在城中令人敲响禁杀之鼓,欢庆了七天。接着用各种香木堆成火葬堆,以极大的恭敬火化独觉佛的遗体,并在十字路口为舍利建塔。菩萨也为国王说法,教诫说“不要放逸”,随后进入雪山,修习梵住业处,禅那没有退失,最终往生梵天界。巴利
‘‘Idañca pana so udānaṃ vatvā imaṃ uyyānavanaṃ āgamma ekassa supupphitassa sālassa mūle parinibbuto, ehi, mahārāja, sarīrakiccamassa karissāmā’’ti mahāsatto rājānaṃ gahetvā paccekabuddhassa parinibbutaṭṭhānaṃ gantvā sarīraṃ dassesi. Rājā tassa sarīraṃ disvā saddhiṃ balakāyena gandhamālādīhi pūjetvā bodhisattassa vacanaṃ nissāya yaññaṃ hāretvā sabbasattānaṃ jīvitadānaṃ datvā nagare māghātabheriṃ carāpetvā sattāhaṃ sādhukīḷaṃ kīḷitvā sabbagandhacitake mahantena sakkārena paccekabuddhassa sarīraṃ jhāpetvā dhātuyo catumahāpathe thūpaṃ kāresi. Bodhisattopi rañño dhammaṃ desetvā ‘‘appamatto hohī’’ti ovaditvā himavantameva pavisitvā brahmavihāresu parikammaṃ katvā aparihīnajjhāno brahmalokaparāyaṇo ahosi.
导师讲完这段法义后,说道:“大王,因为听到那个声音,你没有任何障碍了。”于是让人撤去祭祀;说道:“请给大众活命。”于是让人施予生命之施;并在城中让人敲响法鼓,宣说正法,最后把本生故事联系起来说:“那时的国王就是阿难,青年就是舍利弗,而那位苦行者正是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘mahārāja, tassa saddassa sutakāraṇā tava koci antarāyo natthī’’ti yaññaṃ harāpetvā ‘‘mahājanassa jīvitaṃ dehī’’ti jīvitadānaṃ dāpetvā nagare dhammabheriṃ carāpetvā dhammaṃ desetvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā rājā ānando ahosi, māṇavo sāriputto, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
3. 苏拉萨本生注巴利
[419] 3. Sulasājātakavaṇṇanā
“这副金臂钏……”这是世尊住在祇园时,围绕给孤独长者的一位女仆而说的。据说,有一次节庆日,她跟一群女仆一起去园林游玩,向她的女主人——那位具足福相的天女——借首饰。女主人就把自己那副价值十万的首饰给了她。她戴上那副首饰,和女仆们一起进了园林。这时,有个盗贼对她的首饰起了贪心,心想:“我要杀了她,把首饰拿走。”于是就跟她搭话,一起在园林里走,还给她鱼、肉、酒等东西。她心想:“他大概是出于贪欲才给的吧。”就收下了,在园林里玩了一阵。到了傍晚,女仆们都躺下休息时,她为了试探那个盗贼,起身走到他身边。盗贼说:“贤女,这地方不够隐蔽,我们再往前走一点吧。”她听了这话,心想:“这地方本来就可以做隐秘的事,他却还要往前走,这人无疑是想杀了我抢走首饰。好吧,我来教训教训他。”于是她说:“主人,我喝了酒,身子发干,请您先给我点水喝。”她把他带到一口井边,把绳子和水罐指给他看,说:“从这里打水给我。”盗贼把绳子放下井去,正弯腰打水时,这个力气很大的女仆用双手朝他的臀部猛力一推,把他推进了井里,说:“你光这样还死不了。”又把一块大砖头砸到他头上。他当场就断了命。她也进了城,把首饰还给女主人,说:“我今天就是靠这副首饰才保住了一条命。”然后把整件事的经过都报告了。女主人又报告给给孤独长者,给孤独长者又报告给如来。世尊说:“长者,这位女仆不是现在才具备这种临机应变的智慧,过去也具备;那个盗贼也不是现在才被她杀死,过去她也杀过他。”经他请求,世尊便讲了过去的事。巴利
Idaṃsuvaṇṇakāyūranti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ anāthapiṇḍikassa dāsiṃ ārabbha kathesi. Sā kira ekasmiṃ ussavadivase dāsigaṇena saddhiṃ uyyānaṃ gacchantī attano sāminiṃ puññalakkhaṇadeviṃ ābharaṇaṃ yāci. Sā tassā satasahassamūlaṃ attano ābharaṇaṃ adāsi. Sā taṃ piḷandhitvā dāsigaṇena saddhiṃ uyyānaṃ pāvisi. Atheko coro tassā ābharaṇe lobhaṃ uppādetvā ‘‘imaṃ māretvā ābharaṇaṃ harissāmī’’ti tāya saddhiṃ sallapanto uyyānaṃ gantvā tassā macchamaṃsasurādīni adāsi. Sā ‘‘kilesavasena deti maññe’’ti gahetvā uyyānakīḷaṃ kīḷitvā vīmaṃsanatthāya sāyanhasamaye nipanne dāsigaṇe uṭṭhāya tassa santikaṃ agamāsi. So ‘‘bhadde, imaṃ ṭhānaṃ appaṭicchannaṃ, thokaṃ purato gacchāmā’’ti āha. Taṃ sutvā itarā ‘‘imasmiṃ ṭhāne sakkā rahassakammaṃ kātuṃ, ayaṃ pana nissaṃsayaṃ maṃ māretvā piḷandhanabhaṇḍaṃ haritukāmo bhavissati, hotu, sikkhāpessāmi na’’nti cintetvā ‘‘sāmi, surāmadena me sukkhaṃ sarīraṃ, pānīyaṃ tāva maṃ pāyehī’’ti ekaṃ kūpaṃ netvā ‘‘ito me pānīyaṃ osiñcā’’ti rajjuñca ghaṭañca dassesi. Coro rajjuṃ kūpe otāresi, atha naṃ onamitvā udakaṃ osiñcantaṃ mahabbaladāsī ubhohi hatthehi āṇisadaṃ paharitvā kūpe khipitvā ‘‘na tvaṃ ettakena marissasī’’ti ekaṃ mahantaṃ iṭṭhakaṃ matthake āsumbhi. So tattheva jīvitakkhayaṃ patto. Sāpi nagaraṃ pavisitvā sāminiyā ābharaṇaṃ dadamānā ‘‘manamhi ajja imaṃ ābharaṇaṃ nissāya matā’’ti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi, sāpi anāthapiṇḍikassa ārocesi, anāthapiṇḍiko tathāgatassa ārocesi. Satthā ‘‘na kho, gahapati, idāneva sā dāsī ṭhānuppattikāya paññāya samannāgatā, pubbepi samannāgatāva, na ca idāneva tāya so mārito, pubbepi naṃ māresiyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去世,在波罗奈梵授王统治的时候,有一位名叫苏拉萨的城市名花,身边有五百名容貌美丽的女仆随侍,一夜的酬劳是一千金。就在那座城里,有个名叫萨图卡的盗贼,力大如象,常在夜里潜入富贵人家,随心所欲地抢劫。市民们聚在一起,向国王告状。国王命令守城官在各地设下岗哨,抓住盗贼后,下令说:“砍下他的头!”于是盗贼被反绑双手,在每一个十字路口被鞭子抽打,然后被押往刑场。全城都轰动了:“听说盗贼被抓到了!”那时,苏拉萨正站在窗边向街上张望,看见了他,便心生爱恋,心想:“如果我能把这个被当作盗贼抓起来的男人救出来,我就不再干这染污的营生,要和他一起过和睦安稳的日子。”于是,她就像《迦那韦拉本生》里所说的那样,给守城官送去一千金,把他救了出来。此后,她和他相亲相爱,一起过着和睦的日子。过了三四个月,盗贼心想:“我没法再住在这个地方了,可空着手逃跑也不行。苏拉萨的首饰值十万金,我要杀了苏拉萨,把这些拿走。”于是有一天,他对她说:“贤女,我当初被国王的人押送时,曾向某座山顶上的树神许下过供养的愿。那树神一直没得到供养,让我心里害怕。我们去给那树神做供养吧。”“好的,主人,您准备好就派人送去吧。”“贤女,派人送去不合适。我们两个人都戴上所有首饰,带上大队随从,亲自去供养吧。”“好的,主人,就这么办。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente sulasā nāma nagarasobhinī pañcasatavaṇṇadāsiparivārā ahosi, sahassena rattiṃ gacchati. Tasmiṃyeva nagare sattuko nāma coro ahosi nāgabalo, rattibhāge issaragharāni pavisitvā yathāruciṃ vilumpati. Nāgarā sannipatitvā rañño upakkosiṃsu. Rājā nagaraguttikaṃ āṇāpetvā tattha tattha gumbaṃ ṭhapāpetvā coraṃ gaṇhāpetvā ‘‘sīsamassa chindathā’’ti āha. Taṃ pacchābāhaṃ bandhitvā catukke catukke kasāhi tāḷetvā āghātanaṃ nenti. ‘‘Coro kira gahito’’ti sakalanagaraṃ saṅkhubhi. Tadā sulasā vātapāne ṭhatvā antaravīthiṃ olokentī taṃ disvā paṭibaddhacittā hutvā ‘‘sace imaṃ coroti gahitapurisaṃ mocetuṃ sakkhissāmi, idaṃ kiliṭṭhakammaṃ akatvā imināva saddhiṃ samaggavāsaṃ kappessāmī’’ti cintetvā heṭṭhā kaṇaverajātake (jā. 1.4.69 ādayo) vuttanayeneva nagaraguttikassa sahassaṃ pesetvā taṃ mocetvā tena saddhiṃ sammodamānā samaggavāsaṃ vasi. Coro tiṇṇaṃ catunnaṃ māsānaṃ accayena cintesi ‘‘ahaṃ imasmiṃyeva ṭhāne vasituṃ na sakkhissāmi, tucchahatthena palāyitumpi na sakkā, sulasāya piḷandhanabhaṇḍaṃ satasahassaṃ agghati, sulasaṃ māretvā idaṃ gaṇhissāmī’’ti. Atha naṃ ekadivasaṃ āha – ‘‘bhadde, ahaṃ tadā rājapurisehi nīyamāno asukapabbatamatthake rukkhadevatāya balikammaṃ paṭissuṇiṃ, sā maṃ balikammaṃ alabhamānā bhāyāpeti, balikammamassā karomā’’ti. ‘‘Sādhu, sāmi, sajjetvā pesehī’’ti. ‘‘Bhadde, pesetuṃ na vaṭṭati, mayaṃ ubhopi sabbābharaṇapaṭimaṇḍitā mahantena parivārena gantvā dassāmā’’ti. ‘‘Sādhu, sāmi, tathā karomā’’ti.
于是让她照办后,到了山脚下时,他对她说:“贤女,天神看到人多,就不会接受供养,我们俩一起上山去供养吧。”她答应了“好”。他让她端起供盘,自己则全身披挂五种武器,登上山顶,在一处百人高的悬崖边,在一棵自生的树下让人放好供器,然后说道:“贤女,我不是为了供养才来的,我是想杀了你,拿走你的首饰才来的。你把首饰解下来,用上衣包成一包吧。”“主人,你为什么要杀我?”“为了钱财。”“主人,请想想我对你的恩情。你当初被绑着带走时,是我向一位长者子求情,花了很多钱,才让你保住性命。我每天即使有千金收入,也不看别的男人一眼。我对你这样有恩,请不要杀我。我会给你很多钱财,我也愿意做你的女仆。”她这样哀求着,说出了第一首偈颂:巴利
Atha naṃ tathā kāretvā pabbatapādaṃ gatakāle āha – ‘‘bhadde, mahājanaṃ disvā devatā balikammaṃ na sampaṭicchissati, mayaṃ ubhova abhiruhitvā demā’’ti. So tāya ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchito taṃ balipātiṃ ukkhipāpetvā sayaṃ sannaddhapañcāvudho hutvā pabbatamatthakaṃ abhiruhitvā ekaṃ sataporisapapātaṃ nissāya jātarukkhamūle balibhājanaṃ ṭhapāpetvā ‘‘bhadde, nāhaṃ balikammatthāya āgato, taṃ pana māretvā piḷandhanaṃ te gahetvā gamissāmīti āgatomhi, tava piḷandhanaṃ omuñcitvā uttarasāṭakena bhaṇḍikaṃ karohī’’ti āha. ‘‘Sāmi, maṃ kasmā māresī’’ti? ‘‘Dhanakāraṇā’’ti. ‘‘Sāmi, mayā kataguṇaṃ anussara, ahaṃ taṃ bandhitvā nīyamānaṃ seṭṭhiputtena parivattetvā bahuṃ dhanaṃ datvā jīvitaṃ labhāpesiṃ, devasikaṃ sahassaṃ labhamānāpi aññaṃ purisaṃ na olokemi, evañhi tava upakārikaṃ mā maṃ mārehi, bahuñca te dhanaṃ dassāmi, tava dāsī ca bhavissāmī’’ti yācantī paṭhamaṃ gāthamāha –
这串金臂钏,还有许许多多珍珠和琉璃;
尊者,请把这一切都收下吧,也请当众宣告“我是您的女仆”。巴利
‘‘Idaṃ suvaṇṇakāyūraṃ, muttā veḷuriyā bahū; Sabbaṃ harassu bhaddante, mañca dāsīti sāvayā’’ti.
在这里,kāyūra 在注疏中特指戴在脖子上的装饰庄严具。sāvayā 的意思是,在众人当中宣告之后,把她收作女仆。巴利
Tattha kāyūranti gīvāyaṃ piḷandhanapasādhanaṃ kāyūraṃ. Sāvayāti mahājanamajjhe sāvetvā dāsiṃ katvā gaṇhāti.
接着,由于敌人……巴利
Tato sattukena –
放下吧,好姑娘,别哭得这么厉害。
我并不记得自己曾杀人取财。巴利
‘‘Oropayassu kalyāṇi, mā bāḷhaṃ paridevasi; Na cāhaṃ abhijānāmi, ahantvā dhanamābhata’’nti. –
苏拉萨听到那首合自己心意的第二首偈颂,便得到了此时此刻反击的因缘。她心里想:“这个盗贼不会留我活命,我得想办法先把他推下悬崖,让他丧命。”于是说了两首偈颂:巴利
Attano ajjhāsayānurūpaṃ dutiyagāthāya vuttāya sulasā ṭhānuppattikāraṇaṃ paṭilabhitvā ‘‘ayaṃ coro mayhaṃ jīvitaṃ na dassati, upāyena naṃ paṭhamataraṃ papāte pātetvā jīvitakkhayaṃ pāpessāmī’’ti cintetvā gāthādvayamāha –
从我记事起,从我有了辨别能力起;
我也不记得有谁比你更让我珍爱。巴利
‘‘Yato sarāmi attānaṃ, yato pattāsmi viññutaṃ; Na cāhaṃ abhijānāmi, aññaṃ piyataraṃ tayā.
来吧,我要拥抱你,还要向右绕你行礼。
从今以后,你我再也没有相聚的机会了。巴利
‘‘Ehi taṃ upagūhissaṃ, karissañca padakkhiṇaṃ; Na hi dāni puna atthi, mama tuyhañca saṅgamo’’ti.
萨度卡不明白她的用意,就说:“好啊,贤妹,来抱抱我吧。”苏拉萨绕着他右转三圈,拥抱了他,然后说:“主人,现在我要向你的四面行礼了。”她把头贴在他的脚背上,又向他的双臂两侧行礼,接着走到他身后,装作要行礼的样子。这个力气大得像大象一样的妓女抓住他的两条后腿,让他头朝下,扔进了百人高的深渊。他当场摔得粉碎,死了。住在山顶的天神看到这一幕,说了这些偈颂:巴利
Sattuko tassādhippāyaṃ ajānanto ‘‘sādhu, bhadde, ehi upagūhassu ma’’nti āha. Sulasā taṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā upagūhitvā ‘‘idāni taṃ, sāmi, catūsu passesu vandissāmī’’ti vatvā pādapiṭṭhiyaṃ sīsaṃ ṭhapetvā bāhupasse vanditvā pacchimapassaṃ gantvā vandamānā viya hutvā nāgabalā gaṇikā coraṃ dvīsu pacchāpādesu gahetvā heṭṭhā sīsaṃ katvā sataporise narake khipi. So tattheva cuṇṇavicuṇṇaṃ patvā mari. Taṃ kiriyaṃ disvā pabbatamatthake nibbattadevatā imā gāthā abhāsi –
确实,在所有情况下,人都不是智者;
女人也能成为智者,在各个场合都能明察秋毫。巴利
‘‘Na hi sabbesu ṭhānesu, puriso hoti paṇḍito; Itthīpi paṇḍitā hoti, tattha tattha vicakkhaṇā.
确实,不是在所有情况下,一个人都是智者;
女人也能成为智者,能迅速思考义理。巴利
‘‘Na hi sabbesu ṭhānesu, puriso hoti paṇḍito; Itthīpi paṇḍitā hoti, lahuṃ atthaṃ vicintikā.
她确实行动轻快又迅速,在临近死亡之时还能思虑清楚。
苏拉萨就像用满弓射鹿一样,把敌人杀死了。巴利
‘‘Lahuñca vata khippañca, nikaṭṭhe samacetayi; Migaṃ puṇṇāyateneva, sulasā sattukaṃ vadhi.
勇士对突然出现的利益不能很快地领悟,
那个愚钝的人就这样被杀死,像山洞里的盗贼一样。巴利
‘‘Yodha uppatitaṃ atthaṃ, na khippamanubujjhati; So haññati mandamati, corova girigabbhare.
如果有人能对当下生起的事情迅速领悟,
她从敌人的围困中脱身,就像苏拉萨(敌欲者)一样。巴利
‘‘Yo ca uppatitaṃ atthaṃ, khippameva nibodhati; Muccate sattusambādhā, sulasā sattukāmivā’’ti.
在这其中,“是智者”是说:女人也能成为智者,在各方面都明察秋毫;或者说,女人既有智慧,又在各方面都明察秋毫。“迅速思考义理”是说:快速地、敏捷地思考义理。“迅速”就是不迟缓。“敏捷”就是不久拖。在近处谋划,就是站在附近,便想出了让他死亡的办法。以拉满的弓,就是弓已拉满。这段话的意思是:就像熟练的猎鹿人用带箭的满弓迅速射杀鹿一样,苏拉萨就这样杀死了敌人。于此,就是在这众生世间。了悟,就是了知。“犹如敌人”是说如同敌人一般,犹如苏拉萨得到解脱,如此得以解脱,这就是其含义。巴利
Tattha paṇḍitā hotīti itthīpi paṇḍitā tattha tattha vicakkhaṇā hoti, atha vā itthī paṇḍitā ceva tattha tattha vicakkhaṇā ca hoti. Lahuṃ atthaṃ vicintikāti lahuṃ khippaṃ atthaṃ vicintikā. Lahuñca vatāti adandhañca vata. Khippañcāti acireneva. Nikaṭṭhe samacetayīti santike ṭhitāva tassa maraṇūpāyaṃ cintesi. Puṇṇāyatenevāti pūritadhanusmiṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā cheko migaluddako sakaṇḍapuṇṇadhanusmiṃ khippaṃ migaṃ vadhati, evaṃ sulasā sattukaṃ vadhīti. Yodhāti yo imasmiṃ sattaloke. Nibodhatīti jānāti. Sattukāmivāti sattukā iva, yathā sulasā muttā, evaṃ muccatīti attho.
苏拉萨就这样杀了那个盗贼,从山上下来,回到自己随从那里。他们问:“少主在哪里?”她说:“别问这个了!”说完就上了车,直接进城去了。巴利
Iti sulasā coraṃ vadhitvā pabbatā oruyha attano parijanassa santikaṃ gantvā ‘‘ayyaputto kaha’’nti puṭṭhā ‘‘mā taṃ pucchathā’’ti vatvā rathaṃ abhiruhitvā nagarameva pāvisi.
导师讲完这段法教后,把本生故事联系起来说:“那时候的那两个人就是现在的这两个人,而那位天神就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi ‘‘tadā te ubhopi imeyeva ahesuṃ, devatā pana ahameva ahosi’’nti.
4. 善吉祥本生注释巴利
[420] 4. Sumaṅgalajātakavaṇṇanā
“极度愤怒时”这句话,是导师住在祇园精舍时,以《教诫国王经》为因缘而说的。那时,导师应国王的请求,讲述了过去的事。巴利
Bhusamhi kuddhoti idaṃ satthā jetavane viharanto rājovādasuttaṃ ārabbha kathesi. Tadā pana satthā raññā yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城,梵授王治理国家的时候,菩萨投生到他的正妃腹中。长大成人后,父王去世,他继承了王位,广行大布施。那时,他有一个守园人,名叫善吉祥。当时,有一位独觉佛从欢喜根窟出来,四处游化,到了波罗奈,住在园林里。第二天,他进城乞食。国王看见了他,心生净信,向他顶礼,把他请到宫殿里,请他坐在王座上,用各种上好的嚼食和啖食来供养。听完独觉佛的随喜开示后,国王更加欢喜,请求独觉佛答应住在自己的园林里,于是把独觉佛送进园林。国王自己吃完早饭后也去了那里,安排好夜间住处和白天住处等,任命那个名叫善吉祥的守园人做侍者,然后回了城。从那时起,独觉佛每天都在王宫里用斋,在那里住了很久,善吉祥也恭敬地侍奉他。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatto vayappatto pitu accayena rajjaṃ kāresi, mahādānaṃ pavattesi. Tassa sumaṅgalo nāma uyyānapālo ahosi. Atheko paccekabuddho nandamūlakapabbhārā nikkhamitvā cārikaṃ caramāno bārāṇasiṃ patvā uyyāne vasitvā punadivase nagaraṃ piṇḍāya pāvisi. Tamenaṃ rājā disvā pasannacitto vanditvā pāsādaṃ āropetvā rājāsane nisīdāpetvā nānaggarasehi khādanīyabhojanīyehi parivisitvā anumodanaṃ sutvā pasanno attano uyyāne vasanatthāya paṭiññaṃ gāhāpetvā uyyānaṃ pavesetvā sayampi bhuttapātarāso tattha gantvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīni saṃvidahitvā sumaṅgalaṃ nāma uyyānapālaṃ veyyāvaccakaraṃ katvā nagaraṃ pāvisi. Paccekabuddho tato paṭṭhāya nibaddhaṃ rājagehe bhuñjanto tattha ciraṃ vasi, sumaṅgalopi naṃ sakkaccaṃ upaṭṭhahi.
有一天,一位独觉佛叫来善吉祥,对他说:“我要到某个村子附近住几天再回来,你去禀告国王。”说完就离开了。善吉祥也如实禀报了国王。独觉佛在那里住了几天,傍晚太阳落山时,回到了那座园林。善吉祥不知道他已经回来,就回自己家去了。独觉佛收拾好衣钵,稍经行后,坐在石板上。那天,园丁家里来了客人。他为了给他们准备汤和菜,心想“我要去园中杀掉那只获得无畏的鹿”,便拿起弓前往园林,在观察鹿时看见了独觉佛,误以为“这是头大鹿”,于是搭箭射去。独觉佛露出头说:“善吉祥。”他心生警惧,顶礼后说:“尊者,我不知道您已经回来,以为是鹿才射的,请原谅我。”独觉佛说:“算了,你现在能做什么呢?来,把箭拔出来吧。”他顶礼后拔箭,剧烈的疼痛生起。独觉佛就在那里般涅槃了。园丁心想“如果国王知道了,会毁灭我”,便带着妻儿从那里逃走了。就在那时,由于天神的威力,整个王城因“独觉佛般涅槃了”而一片喧哗。巴利
Athekadivasaṃ paccekabuddho sumaṅgalaṃ āmantetvā ‘‘ahaṃ katipāhaṃ asukagāmaṃ nissāya vasitvā āgacchissāmi, rañño ārocehī’’ti vatvā pakkāmi. Sumaṅgalopi rañño ārocesi. Paccekabuddho katipāhaṃ tattha vasitvā sāyaṃ sūriye atthaṅgate taṃ uyyānaṃ paccāgami. Sumaṅgalo tassa āgatabhāvaṃ ajānanto attano gehaṃ agamāsi. Paccekabuddhopi pattacīvaraṃ paṭisāmetvā thokaṃ caṅkamitvā pāsāṇaphalake nisīdi. Taṃ divasaṃ pana uyyānapālassa gharaṃ pāhunakā āgamiṃsu. So tesaṃ sūpabyañjanatthāya ‘‘uyyāne abhayaladdhaṃ migaṃ māressāmī’’ti dhanuṃ ādāya uyyānaṃ gantvā migaṃ upadhārento paccekabuddhaṃ disvā ‘‘mahāmigo bhavissatī’’ti saññāya saraṃ sannayhitvā vijjhi. Paccekabuddho sīsaṃ vivaritvā ‘‘sumaṅgalā’’ti āha. So saṃvegappatto vanditvā ‘‘bhante, ahaṃ tumhākaṃ āgatabhāvaṃ ajānanto ‘migo’ti saññāya vijjhiṃ, khamatha me’’ti vatvā ‘‘hotu dāni kiṃ karissasi, ehi saraṃ luñcitvā gaṇhāhī’’ti vutte vanditvā saraṃ luñci, mahatī vedanā uppajji. Paccekabuddho tattheva parinibbāyi. Uyyānapālo ‘‘sace rājā jānissati, nāsessatī’’ti puttadāraṃ gahetvā tatova palāyi. Tāvadeva ‘‘paccekabuddho parinibbuto’’ti devatānubhāvena sakalanagaraṃ ekakolāhalaṃ jātaṃ.
第二天,人们来到园林,看见独觉佛,就对国王说:“守园人杀了独觉佛,逃走了。”国王带着大批随从来到园林,为遗体举行了七天的供养,用隆重的仪式火化后,收取舍利建了塔,一边供养塔一边如法治理国家。善吉祥过了一年,心想“我要探探国王的心意”,就回来了,见到一位大臣,说:“你帮我探探国王对我的态度。”大臣就到国王那里,讲善吉祥的功德。国王装作没听见。大臣没再多说什么,把国王不高兴的态度告诉了善吉祥。第二年善吉祥又回来,国王还是一样沉默。第三年他带着妻儿一起来。大臣知道国王的心已经软了,就让他站在王宫门口,向国王报告他来了。国王叫人把他叫进来,寒暄之后问:“善吉祥,你为什么要杀害我的福田——独觉佛?”他回答:“陛下,我不是有意要杀独觉佛,而是因为这样一个原因才做了这件事。”于是把事情的经过说了出来。国王安慰他说:“既然如此,不用害怕。”又让他继续做守园人。巴利
Punadivase manussā uyyānaṃ gantvā paccekabuddhaṃ disvā ‘‘uyyānapālo paccekabuddhaṃ māretvā palāto’’ti rañño kathayiṃsu. Rājā mahantena parivārena uyyānaṃ gantvā sattāhaṃ sarīrapūjaṃ katvā mahantena sakkārena jhāpetvā dhātuyo ādāya cetiyaṃ katvā taṃ pūjento dhammena rajjaṃ kāresi. Sumaṅgalopi ekasaṃvaccharaṃ vītināmetvā ‘‘rañño cittaṃ jānissāmī’’ti āgantvā ekaṃ amaccaṃ passitvā ‘‘mayi rañño cittaṃ jānāhī’’ti āha. Amaccopi rañño santikaṃ gantvā tassa guṇaṃ kathesi. Rājā asuṇanto viya ahosi. Puna kiñci avatvā rañño anattamanabhāvaṃ sumaṅgalassa kathesi. So dutiyasaṃvaccharepi āgantvā tatheva rājā tuṇhī ahosi. Tatiyasaṃvacchare āgantvā puttadāraṃ gahetvāva āgami. Amacco rañño cittamudubhāvaṃ ñatvā taṃ rājadvāre ṭhapetvā tassāgatabhāvaṃ rañño kathesi. Rājā taṃ pakkosāpetvā paṭisanthāraṃ katvā ‘‘sumaṅgala, kasmā tayā mama puññakkhettaṃ paccekabuddho mārito’’ti pucchi. So ‘‘nāhaṃ, deva, ‘paccekabuddhaṃ māremī’ti māresiṃ, apica kho iminā nāma kāraṇena idaṃ nāma akāsi’’nti taṃ pavattiṃ ācikkhi. Atha naṃ rājā ‘‘tena hi mā bhāyī’’ti samassāsetvā puna uyyānapālameva akāsi.
这时,那位大臣问他:“大王,为什么您前两次听到善吉祥的功德都没说什么,为什么第三次听到之后却把他召来,还对他加以怜悯呢?”国王讲述为君之道,说:“孩子,身为国王,一旦发怒,就不该贸然做什么。所以我前两次都保持沉默,到了第三次,知道我对善吉祥的心已经变得柔软,才把他召来。”接着说出这些偈颂:巴利
Atha naṃ so amacco pucchi ‘‘deva, kasmā tumhe dve vāre sumaṅgalassa guṇaṃ sutvāpi kiñci na kathayittha, kasmā pana tatiyavāre sutvā taṃ pakkositvā anukampitthā’’ti? Rājā ‘‘tāta, raññā nāma kuddhena sahasā kiñci kātuṃ na vaṭṭati, tenāhaṃ pubbe tuṇhī hutvā tatiyavāre sumaṅgale mama cittassa mudubhāvaṃ ñatvā taṃ pakkosāpesi’’nti rājavattaṃ kathento imā gāthā āha –
就算察觉“我正暴怒”,当权者也不该马上动手惩罚。
不以正当理由、不合自己身份地,宣说他人的巨大痛苦。巴利
‘‘Bhusamhi kuddhoti avekkhiyāna, na tāva daṇḍaṃ paṇayeyya issaro; Aṭṭhānaso appatirūpamattano, parassa dukkhāni bhusaṃ udīraye.
当他了解了自己内心的净信之后,就应该致力于处理他人的过错。
那时,自己观察之后,心想“这不就是那个目的吗”,就该对他施加相应的处罚。巴利
‘‘Yato ca jāneyya pasādamattano, atthaṃ niyuñjeyya parassa dukkaṭaṃ; Tadāyamatthoti sayaṃ avekkhiya, athassa daṇḍaṃ sadisaṃ nivesaye.
他既不焚烧他人,也不焚烧自己;那个不迷乱的人,能辨察什么是该做的、什么是不该做的。
在这世上,谁要是做了执掌刑罚的统治者,只要他守护好自己的品行,就不会从荣耀中衰败。巴利
‘‘Na cāpi jhāpeti paraṃ na attanaṃ, amucchito yo nayate nayānayaṃ; Yo daṇḍadhāro bhavatīdha issaro, sa vaṇṇagutto siriyā na dhaṃsati.
那些刹帝利做事不先想清楚,草率地施行刑罚,被释放。
他们被恶名缠身,丢掉了性命;即使从这里解脱,也会堕入恶道。巴利
‘‘Ye khattiyā se anisammakārino, paṇenti daṇḍaṃ sahasā pamucchitā; Avaṇṇasaṃyutā jahanti jīvitaṃ, ito vimuttāpi ca yanti duggatiṃ.
凡是乐于圣者所宣说之法的人,他们以言语、以心意、以行为而无上。
他们安住在寂静、柔和与定中,这样的人能去到两个世界。巴利
‘‘Dhamme ca ye ariyappavedite ratā, anuttarā te vacasā manasā kammunā ca; Te santisoraccasamādhisaṇṭhitā, vajanti lokaṃ dubhayaṃ tathāvidhā.
我是国王,是男女大众的主宰;就算我生了气,我也能管住自己。
为了制止这类人,我出于悲悯,如理地施加杖罚。巴利
‘‘Rājāhamasmi narapamadānamissaro, sacepi kujjhāmi ṭhapemi attanaṃ; Nisedhayanto janataṃ tathāvidhaṃ, paṇemi daṇḍaṃ anukampa yoniso’’ti.
在这里,“观察后了知”的意思是:观察之后,清楚了知。这段话要表达的是:亲爱的孩子,所谓“大地之主”的国王,一旦明白“我极度愤怒,被强烈的嗔怒所压倒”,就不该把基于八事等分类的刑罚施加于他人,也不该去执行。为什么呢?因为愤怒的人会把八事看成十六事,毫无根据、毫无道理地做出与自己国王身份完全不相称的事,下令说“把这么多东西拿来,再这样处置他”,从而给他人带来深重、剧烈的痛苦。巴利
Tattha avekkhiyānāti avekkhitvā jānitvā. Idaṃ vuttaṃ hoti – tāta, pathavissaro rājā nāma ‘‘ahaṃ bhusaṃ kuddho balavakodhābhibhūto’’ti ñatvā aṭṭhavatthukādibhedaṃ daṇḍaṃ parassa na paṇayeyya na vatteyya. Kiṃkāraṇā? Kuddho hi aṭṭhavatthukaṃ soḷasavatthukaṃ katvā aṭṭhānena akāraṇena attano rājabhāvassa ananurūpaṃ ‘‘imaṃ ettakaṃ nāma āharatha, idañca tassa karothā’’ti parassa bhusaṃ dukkhāni balavadukkhāni udīraye.
“Yato”的意思是“当……的时候”。这里说的是:当国王知道他人对自己生起了净信,就应该去审查、仔细考察那个人所做的坏事。这样审查的时候,他自己亲自确认:“这件事的道理在这里,这就是他的过失。”然后,对那个犯罪的人,如果是由八种事引起的,就罚他八迦哈巴那;如果是由十六种事引起的,就罚他十六迦哈巴那,施以与过失相称、和过失同等的处罚,加以确定、设立、执行。巴利
Yatoti yadā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadā pana rājā parasmiṃ uppannaṃ attano pasādaṃ jāneyya, atha parassa dukkaṭaṃ atthaṃ niyuñjeyya upaparikkheyya, tadā evaṃ niyuñjanto ‘‘ayaṃ nāmettha attho, ayaṃ etassa doso’’ti sayaṃ attapaccakkhaṃ katvā athassa aparādhakārakassa aṭṭhavatthukahetu aṭṭheva, soḷasavatthukahetu soḷaseva kahāpaṇe gaṇhamāno daṇḍaṃ sadisaṃ katadosānurūpaṃ nivesaye ṭhapeyya pavatteyyāti.
不被贪欲等导向恶趣的烦恼所迷惑、所压倒,从而能审查什么是正道、什么是邪道的人,他既不伤害他人,也不伤害自己。因为那些凭贪欲等无理施加刑罚的人,既用那刑罚伤害、折磨他人,自己也因此造下恶业而伤害自己。但这个人既不伤害他人,也不伤害自己。所谓在此世间执掌刑罚的统治者,是指在这世间作为大地之主的国王,施加与过失相应的刑罚,成为执掌刑罚者。他守护美名,是指他受到功德的美名和声望的美名所守护、所保护,不会衰败,不会退堕。被恶名缠身的人则舍弃生命,是指那些不如法、贪染的国王,被恶名所缠缚而舍弃生命。巴利
Amucchitoti chandādīhi agatikilesehi amucchito anabhibhūto hutvā yo nayānayaṃ nayate upaparikkhati, so neva paraṃ jhāpeti, na attānaṃ. Chandādivasena hi ahetukaṃ daṇḍaṃ pavattento parampi tena daṇḍena jhāpeti dahati pīḷeti, attānampi tatonidānena pāpena. Ayaṃ pana na paraṃ jhāpeti, na attānaṃ. Yo daṇḍadhāro bhavatīdha issaroti yo idha pathavissaro rājā idha sattaloke dosānucchavikaṃ daṇḍaṃ pavattento daṇḍadhāro hoti. Sa vaṇṇaguttoti guṇavaṇṇena ceva yasavaṇṇena ca gutto rakkhito siriyā na dhaṃsati na parihāyati . Avaṇṇasaṃyutā jahantīti adhammikā lolarājāno avaṇṇena yuttā hutvā jīvitaṃ jahanti.
那些乐于奉行由行为端正的如法诸王所宣说的十种王法的国王,就是“Dhamme ca ye ariyappavedite”所说的。他们在言语、心意和行为这三方面都无与伦比、最为殊胜,这就是“Anuttarā te”。他们安住在寂静、柔和与定中,意思是:这些如法之王通过舍弃四邪行,安住在烦恼的止息,以及被称为善行的柔和和心一境性的定当中,稳稳地立足。他们往来于两界,意思是:他们如法地治理国家后,从人界到天界,从天界到人界,就这样在两界之间往来,不会投生到地狱等处。关于男女众,说的是男人和女人。我安立自己,意思是:即使发怒,也不被嗔怒牵着走,而是把自己安立在古代诸王所安立的法则当中,也就是安立在法上,不破坏裁决的规矩。巴利
Dhamme ca ye ariyappavediteti ye rājāno ācāraariyehi dhammikarājūhi pavedite dasavidhe rājadhamme ratā. Anuttarā teti te vacasā manasā kammunā ca tīhipi etehi anuttarā jeṭṭhakā. Te santisoraccasamādhisaṇṭhitāti te agatipahānena kilesasantiyañca susīlyasaṅkhāte soracce ca ekaggatāsamādhimhi ca saṇṭhitā patiṭṭhitā dhammikarājāno. Vajanti lokaṃ dubhayanti dhammena rajjaṃ kāretvā manussalokato devalokaṃ, devalokato manussalokanti ubhayalokameva vajanti, nirayādīsu na nibbattanti. Narapamadānanti narānañca nārīnañca. Ṭhapemi attananti kuddhopi kodhavasena agantvā attānaṃ porāṇakarājūhi ṭhapitanayasmiṃyeva dhamme ṭhapemi, vinicchayadhammaṃ na bhindāmīti.
国王用这六首偈颂讲完自己的功德后,所有随从都很欢喜,说:“这样的戒行与德行成就,正配得上您。”他们也称赞起国王的功德。而善吉祥在众人说完之后,站起身来,礼敬国王,双手合掌,向国王作赞叹,说了如下三首偈颂——巴利
Evaṃ chahi gāthāhi raññā attano guṇe kathite sabbāpi rājaparisā tuṭṭhā ‘‘ayaṃ sīlācāraguṇasampatti tumhākaññeva anurūpā’’ti rañño guṇe kathesuṃ. Sumaṅgalo pana parisāya kathitāvasāne uṭṭhāya rājānaṃ vanditvā añjaliṃ paggayha rañño thutiṃ karonto tisso gāthā abhāsi –
吉祥与幸运只属于你,刹帝利啊,众生之主,愿它们任何时候都不离开你;
你不生气,内心始终清净安宁,没有苦恼,愿你守护百年。巴利
‘‘Sirī ca lakkhī ca taveva khattiya, janādhipa mā vijahi kudācanaṃ; Akkodhano niccapasannacitto, anīgho tuvaṃ vassasatāni pālaya.
刹帝利啊,具备这些功德,安住于圣者之行,易于受教,不生气;
愿你快乐,不施加压迫地治理这片大地;也愿你从此处解脱后,凭这些走向善趣。巴利
‘‘Guṇehi etehi upeta khattiya, ṭhitamariyavattī suvaco akodhano; Sukhī anuppīḷa pasāsa mediniṃ, ito vimuttopi ca yāhi suggatiṃ.
就像这样,用善加引导、善加言说,如法、如理,以恰当的方法来引导。
就像大云用雨水让大地平息下来,你也应当这样让被身心之苦搅动的大众平息下来。巴利
‘‘Evaṃ sunītena subhāsitena, dhammena ñāyena upāyaso nayaṃ; Nibbāpaye saṅkhubhitaṃ mahājanaṃ, mahāva megho salilena medini’’nti.
在这里,“祥瑞与吉祥”指的是眷属圆满和智慧。“无恼”是指没有痛苦之后。“具足刹帝利”就是“具足的刹帝利”,或者也可以这样读。“住于圣王之法”就是“住于圣王之法”;所谓“圣王之法”,指的是被称为十王法的古代王法,因为安住于其中,所以意思是“成为安住于王法者”。“不加压迫而统治大地”就是“不加压迫地统治大地”,或者也可以这样读。“以善因”是以善巧的因、善妙的理由。“以法”是以十善业道之法。“以理”是前一句的同义词。“以方便”是以方便善巧。“引导”是引导、统治、治理国家,即如法之王。“令寂灭”是通过这种行持,消除身心的痛苦和疲惫,即使是被身心痛苦所扰乱的众人,也像大云以雨水使大地寂灭一样,令他们寂灭,你也要同样令他们寂灭,为了显示这一点,所以这样说。巴利
Tattha sirī ca lakkhī cāti parivārasampatti ca paññā ca. Anīghoti niddukkho hutvā. Upeta khattiyāti upeto khattiya, ayameva vā pāṭho. Ṭhitamariyavattīti ṭhitaariyavatti, ariyavatti nāma dasarājadhammasaṅkhātaṃ porāṇarājavattaṃ, tattha patiṭṭhitattā ṭhitarājadhammo hutvāti attho. Anuppīḷa pasāsa medininti anuppīḷaṃ pasāsa mediniñca, ayameva vā pāṭho. Sunītenāti sunayena suṭṭhu kāraṇena. Dhammenāti dasakusalakammapathadhammena. Ñāyenāti purimapadasseva vevacanaṃ. Upāyasoti upāyakosallena. Nayanti nayanto rajjaṃ anusāsanto dhammikarājā. Nibbāpayeti imāya paṭipattiyā kāyikacetasikadukkhaṃ darathaṃ apanento kāyikacetasikadukkhasaṅkhubhitampi mahājanaṃ mahāmegho salilena mediniṃ viya nibbāpeyya, tvampi tatheva nibbāpehīti dassento evamāha.
导师为了教诫憍萨罗王而讲说了这个法教,然后把本生故事连接起来说:“那时候,独觉佛已经寂灭,善吉祥就是阿难,而那位国王就是我。”巴利
Satthā kosalarañño ovādavasena imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paccekabuddho parinibbuto, sumaṅgalo ānando ahosi, rājā pana ahameva ahosi’’nti.
恒河鬘本生注疏巴利
[421] 5. Gaṅgamālajātakavaṇṇanā
“炭生”——导师住在祇园精舍时,以布萨一事为因缘,讲了这个故事。有一天,导师把守布萨的近事男们叫来,对他们说:“近事男们,你们守布萨,做得很好。应当布施,应当持戒,不应当发怒,应当修慈心,应当安住于布萨的修行。古时的贤者们,就是依靠一次半日布萨的修行,得到了大名声。”说完之后,应他们的请求,导师讲起了过去的事。巴利
Aṅgārajātāti idaṃ satthā jetavane viharanto uposathakammaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi satthā uposathike upāsake āmantetvā ‘‘upāsakā sādhurūpaṃ vo kataṃ uposathaṃ upavasantehi, dānaṃ dātabbaṃ, sīlaṃ rakkhitabbaṃ, kodho na kātabbo, mettā bhāvetabbā, uposathavāso vasitabbo, porāṇakapaṇḍitā hi ekaṃ upaḍḍhuposathakammaṃ nissāya mahāyasaṃ labhiṃsū’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,梵授王在波罗奈治理国家的时候,那座城里有一位名叫净眷属的长者,拥有八亿财富,喜欢布施等善行。他的妻子儿女、眷属,甚至家里放牛的仆人,全都在每个月的六天守持布萨。那时候,菩萨出生在一个贫穷的家庭,靠做雇工辛苦过日子。他想:“我要去做雇工。”于是来到那位长者家里,行礼后站在一旁。长者问他:“你来做什么?”他回答说:“想在您家里做工挣钱。”长者通常会在别的雇工来的那天就说:“在我家做工的人要守戒;能守戒的才可以做工。”但对菩萨,他却没有交代要守戒,只是说:“好,孩子,你知道自己的工钱,就去做工吧。”从那时起,菩萨很听话,尽心尽力,不顾自己疲劳,为他做所有的事,清早出去干活,傍晚才回来。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tasmiṃ nagare suciparivāro nāma seṭṭhi ahosi asītikoṭidhanavibhavo dānādipuññābhirato. Tassa puttadārāpi parijanopi antamaso tasmiṃ ghare vacchapālakāpi sabbe māsassa cha divase uposathaṃ upavasanti. Tadā bodhisatto ekasmiṃ daliddakule nibbattitvā bhatiṃ katvā kicchena jīvati. So ‘‘bhatiṃ karissāmī’’ti tassa gehaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘kiṃ āgatosī’’ti vutte ‘‘tumhākaṃ gehe bhatiyā kammakaraṇattha’’nti āha. Seṭṭhi aññesaṃ bhatikānaṃ āgatadivaseyeva ‘‘imasmiṃ gehe kammaṃ karontā sīlaṃ rakkhanti, sīlaṃ rakkhituṃ sakkontā kammaṃ karothā’’ti vadati, bodhisattassa pana sīlarakkhaṇaācikkhaṇe saññaṃ akatvā ‘‘sādhu , tāta, attano bhatiṃ jānitvā kammaṃ karohī’’ti āha. So tato paṭṭhāya suvaco hutvā uraṃ datvā attano kilamathaṃ agaṇetvā tassa sabbakiccāni karoti, pātova kammantaṃ gantvā sāyaṃ āgacchati.
有一天,城里宣布了节日。大长者把婢女叫来,说:“今天是布萨日,你清早就给家里做工的人做好饭,让他们早点吃完,好受持布萨。”菩萨一早就起身去干活了,没有人告诉他:“你今天也该受持布萨。”其他做工的人清早吃完饭后,都受持了布萨。长者和他的儿子、妻子、眷属也都决意受持布萨。所有受持布萨的人各自回到自己的住处,忆念着戒律坐下。菩萨干了一整天的活,日落时分才回来。这时,给他备饭的婢女为他洗了手,把饭盛进钵里端上来。菩萨问:“平时这个时候,这里都很热闹,今天他们都去哪儿了?”婢女回答:“大家都受持了布萨,各自回自己的住处去了。”听到这话,菩萨心想:“在这么多持戒的人中间,只有我一个人破戒住着,这可不好。现在布萨支已经决意了,还能不能算布萨羯磨呢?还是不算?”于是他去问长者。长者对他说:“孩子,因为你从清早就没有决意,所以不算完整的布萨羯磨,只能算半布萨羯磨。”巴利
Athekadivasaṃ nagare chaṇaṃ ghosesuṃ. Mahāseṭṭhi dāsiṃ āmantetvā ‘‘ajjuposathadivaso, gehe kammakarānaṃ pātova bhattaṃ pacitvā dehi, kālasseva bhuñjitvā uposathikā bhavissantī’’ti āha. Bodhisatto kālasseva uṭṭhāya kammantaṃ agamāsi, ‘‘ajjuposathiko bhaveyyāsī’’ti tassa koci nārocesi. Sesakammakarā pātova bhuñjitvā uposathikāva ahesuṃ. Seṭṭhipi saputtadāro saparijano uposathaṃ adhiṭṭhahi, sabbepi uposathikā attano attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā sīlaṃ āvajjentā nisīdiṃsu. Bodhisatto sakaladivasaṃ kammaṃ katvā sūriyatthaṅgamanavelāya āgato. Athassa bhattakārikā hatthadhovanaṃ datvā pātiyaṃ bhattaṃ vaḍḍhetvā upanāmesi. Bodhisatto ‘‘aññesu divasesu imāya velāya mahāsaddo hoti, ajja kahaṃ gatā’’ti pucchi. ‘‘Sabbe uposathaṃ samādiyitvā attano attano vasanaṭṭhānāni gatā’’ti. Taṃ sutvā bodhisatto cintesi ‘‘ettakānaṃ sīlavantānaṃ antare ahaṃ eko dussīlo hutvā na vasissāmi, idāni uposathaṅgesu adhiṭṭhitesu hoti nu kho uposathakammaṃ, no’’ti. So gantvā seṭṭhiṃ pucchi. Atha naṃ seṭṭhi ‘‘tāta pātova anadhiṭṭhitattā sakalaṃ uposathakammaṃ na hoti, upaḍḍhuposathakammaṃ pana hotī’’ti āha.
他心想:“哪怕只有这么一点功德,也让它成为吧。”于是在长者面前受了戒,决意行布萨业,然后回到自己住的地方,一边忆念着戒,一边躺下。因为一整天没吃东西,刚过后夜时分,一阵阵像刀割一样的剧痛就生了起来。长者拿来各种药物,对他说:“吃吧。”他却说:“我不会破布萨,我是以尽形寿为期受持的。”强烈的痛感不断袭来,到天快亮的时候,他已经没法提起正念了。于是人们以为“他现在快死了”,就把他抬出去,放在走廊上。就在那时,波罗奈国王乘着最华丽的车驾,在庞大的随从簇拥下,正右绕城市巡行,恰好到了那个地方。菩萨看见国王的威荣,生起了贪爱,渴望得到王位。他死后,凭着这半日布萨业的果报,投生到那位国王第一王后的胎中。王后得到妥善的孕期照料,满十个月后生下一个儿子,大家给他取名叫“优陀耶王子”。他长大后,精通一切技艺,又凭宿命智忆起自己过去所造的业,常常感叹:“这就是我那微小善业的果报啊。”父亲去世后,他继承了王位,即使看到自己如此巨大的荣华富贵,仍然发出同样的感叹。巴利
So ‘‘ettakampi hotū’’ti seṭṭhissa santike samādinnasīlo hutvā uposathakammaṃ adhiṭṭhāya attano vasanokāsaṃ pavisitvā sīlaṃ āvajjento nipajji. Athassa sakaladivasaṃ nirāhāratāya pacchimayāmasamanantare satthakavātā samuṭṭhahiṃsu. Seṭṭhinā nānāvidhāni bhesajjāni āharitvā ‘‘bhuñjā’’ti vuccamānopi ‘‘uposathaṃ na bhindissāmi, jīvitapariyantikaṃ katvā samādiyi’’nti āha. Balavavedanā uppajji, aruṇuggamanavelāya satiṃ paccupaṭṭhāpetuṃ nāsakkhi. Atha naṃ ‘‘idāni marissatī’’ti nīharitvā ‘‘osārake nipajjāpesuṃ. Tasmiṃ khaṇe bārāṇasirājā rathavaragato mahantena parivārena nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto taṃ ṭhānaṃ sampāpuṇi. Bodhisatto tassa siriṃ oloketvā tasmiṃ lobhaṃ uppādetvā rajjaṃ patthesi. So cavitvā upaḍḍhuposathakammanissandena tassa aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā laddhagabbhaparihārā dasamāsaccayena puttaṃ vijāyi, ‘‘udayakumāro’’tissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto sabbasippesu nipphattiṃ pāpuṇi, jātissarañāṇena attano pubbakammaṃ saritvā ‘‘appakassa kammassa phalaṃ mama ida’’nti abhikkhaṇaṃ udānaṃ udānesi. So pitu accayena rajjaṃ patvāpi attano mahantaṃ sirivibhavaṃ oloketvā tadeva udānaṃ udānesi.
有一天,城里举办庆典,大众都沉迷在玩乐中。那时,住在波罗奈北门的一个佣工,靠挑水挣钱,把挣到的半个摩沙迦藏在砖墙缝里,继续给人做工。他来到南门,在那里也靠挑水过活,和一个同样这样谋生的穷苦女人同居了。那女人对他说:“夫君,城里正在办庆典,你要是有点钱,我们也去玩玩吧?”他说:“有,是有一点。”“多少,夫君?”“半个摩沙迦。”“在哪儿?”“藏在北门的砖缝里。从这儿过去,我的藏钱处有十二由旬远。你手里有多少?”“有,有一点。”“多少?”“也是半个摩沙迦。”“这样,你的半个摩沙迦,加上我的半个摩沙迦,就凑成一个摩沙迦了。用一份买花鬘,一份买香,一份买酒,咱们去玩乐吧。去,把你藏的那半个摩沙迦取来。”他听妻子这么一说,欢天喜地,说道:“贤妻,别担心,我去取来。”说完就动身了。这个力气大得像象一样的佣工,正午时分已经走了六由旬,脚下踩着滚烫得像无焰炭火一样的沙子。他因为贪财而兴奋不已,穿着褪色的粪扫衣,耳朵上插着棕榈叶,一边用一根扁担绳唱着歌,一边从王宫庭院前出发了。巴利
Athekadivasaṃ nagare chaṇaṃ sajjayiṃsu, mahājano kīḷāpasuto ahosi. Tadā bārāṇasiyā uttaradvāravāsī eko bhatiko udakabhatiṃ katvā laddhaṃ aḍḍhamāsakaṃ pākāriṭṭhakāya antare ṭhapetvā bhatiṃ karonto dakkhiṇadvāraṃ patvā tattha udakabhatimeva katvā jīvamānāya ekāya kapaṇitthiyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā taṃ āha – ‘‘sāmi, nagare chaṇo vattati, sace te kiñci atthi, mayampi kīḷeyyāmā’’ti? ‘‘Āma, atthī’’ti. ‘‘Kittakaṃ, sāmī’’ti? ‘‘Aḍḍhamāsako’’ti. ‘‘Kahaṃ so’’ti? ‘‘Uttaradvāre iṭṭhakabbhantare ṭhapitoti ito me dvādasayojanantare nidhānaṃ, tava pana hatthe kiñci atthī’’ti? ‘‘Āma, atthī’’ti. ‘‘Kittaka’’nti? ‘‘Aḍḍhamāsakovā’’ti. ‘‘Iti tava aḍḍhamāsako, mama aḍḍhamāsakoti māsakova hoti, tato ekena koṭṭhāsena mālaṃ, ekena koṭṭhāsena gandhaṃ, ekena koṭṭhāsena suraṃ gahetvā kīḷissāma, gaccha tayā ṭhapitaṃ aḍḍhamāsakaṃ āharā’’ti. So ‘‘bhariyāya me santikā kathā laddhā’’ti haṭṭhatuṭṭho ‘‘bhadde, mā cintayi, āharissāmi na’’nti vatvā pakkāmi. Nāgabalo bhatiko cha yojanāni atikkamma majjhanhikasamaye vītaccikaṅgārasanthataṃ viya uṇhaṃ vālukaṃ maddanto dhanalobhena haṭṭhapahaṭṭho kasāvarattanivāsano kaṇṇe tālapaṇṇaṃ piḷandhitvā ekena āyogavattena gītaṃ gāyanto rājaṅgaṇena pāyāsi.
优陀耶王打开狮窗,站在那里,看见那人那样走着,心想:“这个人竟然不顾这样的风吹日晒,欢欢喜喜地唱着歌走路,到底是什么缘故?我得问问他。”于是派了一个人去叫他。那人过去说:“国王叫你。”他回答说:“国王跟我有什么关系?我不认识国王。”后来他被强行带来,站在一旁。于是国王问他,说了两首偈颂:巴利
Udayarājā sīhapañjaraṃ vivaritvā ṭhito taṃ tathā gacchantaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho esa evarūpaṃ vātātapaṃ agaṇetvā haṭṭhatuṭṭho gāyanto gacchati, pucchissāmi na’’nti cintetvā pakkosanatthāya ekaṃ purisaṃ pahiṇi. Tena gantvā ‘‘rājā taṃ pakkosatī’’ti vutte ‘‘rājā mayhaṃ kiṃ hoti, nāhaṃ rājānaṃ jānāmī’’ti vatvā balakkārena nīto ekamantaṃ aṭṭhāsi. Atha naṃ rājā pucchanto dve gāthā abhāsi –
大地像炭火一样炽热,整个地面都铺满了滚烫的热灰;
那时你唱着歌谣,烈日也烤不到你。巴利
‘‘Aṅgārajātā pathavī, kukkuḷānugatā mahī; Atha gāyasi vattāni, na taṃ tapati ātapo.
太阳在上方炙烤,沙子从下方烫人;
那你现在唱着这些歌谣,酷热就不会烧灼你吗?巴利
‘‘Uddhaṃ tapati ādicco, adho tapati vālukā; Atha gāyasi vattāni, na taṃ tapati ātapo’’ti.
在这里,“像炭火一样”是说:“喂,男子,这片大地就像没有火焰的炭火那样灼热。”“带着热灰”是说:就像被称作炽燃灰烬的热灰一样,被滚烫的沙子所覆盖。“歌谣”是说:你编好了铁匠的歌谣,正在唱。巴利
Tattha aṅgārajātāti bho purisa, ayaṃ pathavī vītaccikaṅgārā viya uṇhajātā. Kukkuḷānugatāti ādittachārikasaṅkhātena kukkuḷena viya uṇhavālukāya anugatā. Vattānīti āyogavattāni āropetvā gītaṃ gāyasīti.
他听了国王的话,就说出第三首偈颂:巴利
So rañño kathaṃ sutvā tatiyaṃ gāthamāha –
热恼并没有灼烧我,是种种热恼在灼烧我。
大王,因为各种事物确实在烧灼,而不是阳光。巴利
‘‘Na maṃ tapati ātapo, ātapā tapayanti maṃ; Atthā hi vividhā rāja, te tapanti na ātapo’’ti.
这里,“热”指的是事欲和烦恼欲。因为这两种欲会烧灼人,所以叫“热”。大王,所谓“种种事务”,是说:我依靠事欲和烦恼欲,所要做出的种种事情、种种杂务,这些事务在烧灼我,不是阳光在烧灼我。巴利
Tattha ātapāti vatthukāmakilesakāmā. Purisañhi te abhitapanti, tasmā ‘‘ātapā’’ti vuttā. Atthā hi vividhāti, mahārāja, mayhaṃ vatthukāmakilesakāme nissāya kattabbā nānākiccasaṅkhātā vividhā atthā atthi, te maṃ tapanti, na ātapoti.
于是国王问他:“你到底有什么事?”他回答说:“陛下,我和南门的一个穷女人一起过日子。她问我:‘我们去快乐地玩吧,你手上有什么东西吗?’我就跟她说:‘我的积蓄放在北门的墙缝里。’她就催我:‘去把它拿来,咱们俩一起玩。’她说的那些话一直留在我心里,怎么也放不下。我一想起这件事,就被欲望的热火烧得难受。陛下,这就是我的事。”国王又问:“那你连这样的风吹日晒都不当回事,到底是什么让你这么高兴,还一边走一边唱?”他回答:“陛下,我一想到把那笔积蓄取回来,就能和那个女人一起快活,就是因为这个我才这么高兴,才唱歌。”国王追问:“喂,男子,你在北门放的那笔积蓄,有十万钱吗?”他说:“没有,陛下。”国王又问:“那是有五万、四万、三万、二万、一万、一千、五百、四百、三百、二百、一百、五十、四十、三十、二十、十、五、四、三、二、一个迦哈巴那钱吗?还是半个迦哈巴那钱、四分之一迦哈巴那钱、四摩沙迦、三摩沙迦、二摩沙迦、一摩沙迦?”他全都否认了,问到“半摩沙迦”的时候,他才说:“是的,陛下,我就只有这么点钱。我就是去把它取来,好和她一起快活。凭着这份喜悦,这份满足,这风吹日晒根本烧不到我。”巴利
Atha naṃ rājā ‘‘ko nāma te attho’’ti pucchi. So āha ‘‘ahaṃ, deva, dakkhiṇadvāre kapaṇitthiyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesiṃ, sā maṃ ‘chaṇaṃ kīḷissāma, atthi te kiñci hatthe’ti pucchi, atha naṃ ahaṃ ‘mama nidhānaṃ uttaradvāre pākārantare ṭhapita’nti avacaṃ, sā ‘gaccha taṃ āhara, ubhopi kīḷissāmā’ti maṃ pahiṇi, sā me tassā kathā hadayaṃ na vijahati, taṃ maṃ anussarantaṃ kāmatapo tapati, ayaṃ me, deva, attho’’ti. Atha ‘‘evarūpaṃ vātātapaṃ agaṇetvā kiṃ te tussanakāraṇaṃ, yena gāyanto gacchasī’’ti? ‘‘Deva, taṃ nidhānaṃ āharitvā ‘tāya saddhiṃ abhiramissāmī’ti iminā kāraṇena tuṭṭho gāyāmī’’ti. ‘‘Kiṃ pana te, bho purisa, uttaradvāre ṭhapitanidhānaṃ satasahassamattaṃ atthī’’ti? ‘‘Natthi, devā’’ti. Rājā ‘‘tena hi paññāsa sahassāni, cattālīsa, tiṃsa, vīsa, dasa, sahassaṃ, pañca satāni, cattāri, tīṇi, dve, ekaṃ, sataṃ, paññāsaṃ, cattālīsaṃ, tiṃsaṃ, vīsaṃ, dasa, pañca, cattāri, tayo, dve, eko kahāpaṇo, aḍḍho, pādo, cattāro māsakā, tayo, dve, eko māsako’’ti pucchi. Sabbaṃ paṭikkhipitvā ‘‘aḍḍhamāsako’’ti vutto ‘‘āma, deva, ettakaṃ mayhaṃ dhanaṃ, taṃ āharitvā tāya saddhiṃ abhiramissāmīti gacchāmi, tāya pītiyā tena somanassena na maṃ esa vātātapo tapatī’’ti āha.
这时,国王对他说:“喂,男子,这么热的天,别去那边了。我给你半个摩沙迦。”他回答:“陛下,我听您的话,会收下您给的;但我那笔钱也不能丢掉,我不耽误自己的行程,也要去把它取来。”国王说:“喂,男子,回来吧,我给你一个摩沙迦;两个摩沙迦,就这样一直往上加,加到一千万,乃至十亿,我给你数不清的财富。回来吧!”尽管这样许诺,他还是那句话:“陛下,我既领受您所赐,也还是要取回我自己的那一份。”之后,国王又用大商主等种种职位来引诱他,乃至提到副王的高位,他依然这样回答。最后国王说:“我给你半个王国,你回来吧。”他这才答应了。国王便命令大臣们:“去,替我的这位伙伴理发剃须、沐浴装饰,再领他来。”大臣们便照办了。国王将王国一分为二,给了他一半。不过,据说他得到半个王国之后,仍旧因为对那半个摩沙迦的恋恋不舍,而去过北边了。他也因此得了“半个摩沙迦王”这个称呼。此后,他们二人和合相处,融洽地治理王国。有一天,他们一同去园林游玩。在那里尽情享乐之后,优陀耶王把头枕在半个摩沙迦王的腿上躺下。当他睡着时,随行的侍从们各自为了享受游乐,到各处去了。巴利
Atha naṃ rājā ‘‘bho purisa, evarūpe ātape tattha mā gami, ahaṃ te aḍḍhamāsakaṃ dassāmī’’ti āha. ‘‘Deva, ahaṃ tumhākaṃ kathāya ṭhatvā tañca gaṇhissāmi, itarañca dhanaṃ na nāsessāmi, mama gamanaṃ ahāpetvā tampi gahessāmī’’ti. ‘‘Bho purisa, nivatta, māsakaṃ te dassāmi, dve māsakehi evaṃ vaḍḍhetvā koṭiṃ koṭisataṃ aparimitaṃ dhanaṃ dassāmi, nivattā’’ti vuttepi ‘‘deva, taṃ gahetvā itarampi gaṇhissāmi’’icceva āha. Tato seṭṭhiṭṭhānādīhi ṭhānantarehi palobhito yāva uparajjā tatheva vatvā ‘‘upaḍḍharajjaṃ te dassāmi, nivattā’’ti vutte sampaṭicchi. Rājā ‘‘gacchatha mama sahāyassa kesamassuṃ kāretvā nhāpetvā alaṅkaritvā ānetha na’’nti amacce āṇāpesi. Amaccā tathā akaṃsu. Rājā rajjaṃ dvidhā bhinditvā tassa upaḍḍharajjaṃ adāsi. ‘‘So pana taṃ gahetvāpi aḍḍhamāsakapemena uttarapassaṃ gatoyevā’’ti vadanti. So aḍḍhamāsakarājā nāma ahosi. Te samaggā sammodamānā rajjaṃ kārentā ekadivasaṃ uyyānaṃ gamiṃsu. Tattha kīḷitvā udayarājā aḍḍhamāsakarañño aṅke sīsaṃ katvā nipajji. Tasmiṃ niddaṃ okkante parivāramanussā kīḷānubhavanavasena tattha tattha agamaṃsu.
半摩沙迦王心想:“我为什么一直只统治半个王国呢?不如杀了这个人,让我自己来统治整个王国。”他拔出剑,又想了想:“我要砍下去吗?”接着又想:“这位国王把我这个穷困卑贱的人看得和他自己一样,让我坐上这么高的权位。我竟然想杀掉这样一位赐给我荣耀的人,然后自己来统治王国,我居然起了这种念头,我做的这事真是不应该。”他恢复了正念,把剑收回鞘里。可是,同样的念头第二次、第三次又生了起来。于是他想到:“这个念头一再冒出来,会把我推向恶行。”于是他把剑扔在地上,把国王扶起来,跪在国王脚前说:“陛下,请原谅我。”国王问:“怎么了,朋友?你对我有什么不满吗?”他说:“有的,大王,我做了这样的事。”国王说:“既然如此,朋友,我原谅你。不过,如果你想统治王国,就由你来治理吧,我退居副王来侍奉你。”他回答说:“陛下,我不需要王国了。这种贪爱会让我投生到恶趣去。王国您自己留着吧。我要出家了。我已经看到了欲的根本,它确实是因为不断思量而增长的。从今以后,我不会再去思量它了。”他这样发出感兴语后,说出了第四首偈颂——巴利
Aḍḍhamāsakarājā ‘‘kiṃ me niccakālaṃ upaḍḍharajjena, imaṃ māretvā ahameva sakalarajjaṃ kāressāmī’’ti khaggaṃ abbāhitvā ‘‘paharissāmi na’’nti cintetvā puna ‘‘ayaṃ rājā maṃ daliddakapaṇaṃ manussaṃ attanā samānaṃ katvā mahante issariye patiṭṭhapesi, evarūpaṃ nāma yasadāyakaṃ māretvā rajjaṃ kāressāmīti mama icchā uppannā, ayuttaṃ vata me kamma’’nti satiṃ paṭilabhitvā asiṃ pavesesi. Athassa dutiyampi tatiyampi tatheva cittaṃ uppajji. Tato cintesi ‘‘idaṃ cittaṃ punappunaṃ uppajjamānaṃ maṃ pāpakamme niyojeyyā’’ti. So asiṃ bhūmiyaṃ khipitvā rājānaṃ uṭṭhāpetvā ‘‘khamāhi me, devā’’ti pādesu pati. ‘‘Nanu samma, tava mamantare doso natthī’’ti? ‘‘Atthi, mahārāja, ahaṃ idaṃ nāma akāsi’’nti. ‘‘Tena hi samma, khamāmi te, icchanto pana rajjaṃ kārehi, ahaṃ uparājā hutvā taṃ upaṭṭhahissāmī’’ti. So ‘‘na me, deva, rajjena attho, ayañhi taṇhā maṃ apāyesu nibbattāpessati, tava rajjaṃ tvameva gaṇha, ahaṃ pabbajissāmi, diṭṭhaṃ me kāmassa mūlaṃ, ayañhi saṅkappena vaḍḍhati, na dāni naṃ tato paṭṭhāya saṅkappessāmī’’ti udānento catutthaṃ gāthamāha –
我见到了你的根源,欲啊,你从思惟中生起;
我不会去想着你,欲啊,这样你就不会存在了。巴利
‘‘Addasaṃ kāma te mūlaṃ, saṅkappā kāma jāyasi; Na taṃ saṅkappayissāmi, evaṃ kāma na hehisī’’ti.
其中,“如此”是指“在我内心这样”。“你将不复存在”是指“你将不再生起”。巴利
Tattha evanti evaṃ mamantare. Na hehisīti na uppajjissasīti.
说完这番话之后,他又为那些仍然沉溺于欲乐的大众说法,说出了第五首偈颂:巴利
Evañca pana vatvā puna kāmesu anuyuñjantassa mahājanassa dhammaṃ desento pañcamaṃ gāthamāha –
即使欲乐很少,也不够;即使很多,也不会满足。
哎呀,愚人的闲言碎语,清醒的人应当避开。巴利
‘‘Appāpi kāmā na alaṃ, bahūhipi na tappati; Ahahā bālalapanā, parivajjetha jaggato’’ti.
这里,“哎呀”是为了显示悚惧。“清醒者”就是保持警觉的人。这段话的意思是:大王,对大众来说,哪怕只有一点点事欲和烦恼欲,他们也从来不会觉得够,不会觉得满足;就算有很多,他们也不会满足。人们总是嚷着“啊,这是我的色,这是我的声”,所以这些欲叫愚者的叫唤。良家子增长观智、修习菩提分法之后,应当避开这些欲,也就是以遍知、断除、作证的方式彻底通达并舍离它们。巴利
Tattha ahahāti saṃvegadīpanaṃ. Jaggatoti jagganto. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, imassa mahājanassa appakāpi vatthukāmakilesakāmā na alaṃ pariyattāva, bahūhipi ca tehi na tappateva, ‘‘aho ime mama rūpā mama saddā’’ti lapanato bālalapanā kāmā, ime vipassanaṃ vaḍḍhetvā bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto jagganto kulaputto parivajjetha, pariññāpahānābhisamayehi abhisametvā pajaheyyāti.
他这样为大众说法之后,把王位交还给优陀耶王,丢下泪流满面、哭个不停的大众,独自进入雪山,在那里出家,修成禅那与神通,住了下来。在他出家的时候,优陀耶王把这首感兴偈补全,有感而发地诵出第六首偈颂:巴利
Evaṃ so mahājanassa dhammaṃ desetvā udayarājānaṃ rajjaṃ paṭicchāpetvā mahājanaṃ assumukhaṃ rodamānaṃ pahāya himavantaṃ pavisitvā pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā vihāsi. Tassa pabbajitakāle rājā taṃ udānaṃ sakalaṃ katvā udānento chaṭṭhaṃ gāthamāha –
我这微小的业所结的果报,优陀耶达到了崇高的地位。
这位青年真是获得了善利啊,他舍弃了欲贪,出家了。巴利
‘‘Appassa kammassa phalaṃ mamedaṃ, udayo ajjhāgamā mahattapattaṃ; Suladdhalābho vata māṇavassa, yo pabbajī kāmarāgaṃ pahāyā’’ti.
这里,“优陀耶”是国王指自己而说的。“达到了伟大境地”是说,他获得了广大而殊胜的自在权势。“青年”这一句,说的是:那位有情、我的这位朋友,真是获得了善利——他就是舍弃了欲贪而出家的。国王正是带着这个意思这样说的。巴利
Tattha udayoti attānaṃ sandhāya vadati. Mahattapattanti mahantabhāvappattaṃ vipulaṃ issariyaṃ ajjhāgamā. Māṇavassāti sattassa mayhaṃ sahāyassa suladdhalābho, yo kāmarāgaṃ pahāya pabbajitoti adhippāyenevamāha.
不过,没有人知道这首偈颂的意思。后来有一天,王后问国王这首偈颂是什么意思,国王不肯说。国王有一个名叫恒伽摩罗的理发师,是专门为他做吉祥沐浴的。他给国王修面时,先做剃刀的准备,然后用镊子拔毛。国王在剃刀准备的时候觉得舒服,拔毛的时候觉得痛苦。所以国王起初想给那个理发师赏赐,后来又想要他的脑袋。有一天,国王对王后说:“夫人,我们那个理发师恒伽摩罗真是个蠢人。”王后问:“大王,那该怎么办呢?”国王说:“让他先用镊子拔毛,然后再做剃刀的准备。”王后就把那个理发师叫来,说:“孩子,以后给国王修面的那天,你先拔毛,然后再做剃刀的准备。等国王说‘你选个奖赏吧’的时候,你就说:‘大王,我什么都不要,只求您给我讲一讲您那首感兴偈的意思。’我会给你很多财物。”他答应了:“好。”到了修面那天,他先拿起了镊子。国王说:“喂,恒伽摩罗,你今天怎么做起新鲜事了?”他说:“大王,理发师就是会做些新鲜事的。”于是先拔毛,再做剃刀的准备。国王说:“你选个奖赏吧。”他说:“大王,我什么都不要,只求您给我讲一讲您那首感兴偈的意思。”国王对自己贫穷时的那段往事感到羞耻,就说:“孩子,你要这个奖赏有什么用,选别的吧。”他说:“大王,我就要这个。”国王怕说谎,就答应了:“好。”然后像《豆团本生》里说的那样,把一切都安排妥当,坐在宝石座上,说:“恒伽摩罗,我在前世,就在这座城里……”把过去的事情全都讲了出来,又说:“因为这个缘故,我讲了前半首偈:‘我的伙伴出家了,我却放逸,只顾治国。’因为这个缘故,我讲了后半首偈。”就这样讲了这首感兴偈的意思。巴利
Imissā pana gāthāya na koci atthaṃ jānāti. Atha naṃ ekadivasaṃ aggamahesī gāthāya atthaṃ pucchi, rājā na kathesi. Eko panassa gaṅgamālo nāma maṅgalanhāpito, so rañño massuṃ karonto paṭhamaṃ khuraparikammaṃ katvā pacchā saṇḍāsena lomāni gaṇhāti, rañño ca khuraparikammakāle sukhaṃ hoti, lomaharaṇakāle dukkhaṃ. So paṭhamaṃ tassa varaṃ dātukāmo hoti, pacchā sīsacchedanamākaṅkhati. Athekadivasaṃ ‘‘bhadde, amhākaṃ gaṅgamālakappako bālo’’ti deviyā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘ki pana, deva, kātuṃ vaṭṭatī’’ti vutte ‘‘paṭhamaṃ saṇḍāsena lomāni gahetvā pacchā khuraparikamma’’nti āha. Sā taṃ kappakaṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, idāni rañño massukaraṇadivase paṭhamaṃ lomāni gahetvā pacchā khuraparikammaṃ kareyyāsi, raññā ca ‘varaṃ gaṇhāhī’ti vutte ‘aññena, deva, me attho natthi, tumhākaṃ udānagāthāya atthaṃ ācikkhathā’ti vadeyyāsi, ahaṃ te bahuṃ dhanaṃ dassāmī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā massukaraṇadivase paṭhamaṃ saṇḍāsaṃ gaṇhi. ‘‘Kiṃ, bhaṇe gaṅgamāla, apubbaṃ te karaṇa’’nti raññā vutte ‘‘deva, kappakā nāma apubbampi karontī’’ti vatvā paṭhamaṃ lomāni gahetvā pacchā khuraparikammaṃ akāsi. Rājā ‘‘varaṃ gaṇhāhī’’ti āha. ‘‘Deva, aññena me attho natthi, tumhākaṃ udānagāthāya atthaṃ kathethā’’ti. Rājā attano daliddakāle kataṃ kathetuṃ lajjanto ‘‘tāta, iminā te varena ko attho, aññaṃ gaṇhāhī’’ti āha. ‘‘Etameva dehi, devā’’ti. So musāvādabhayena ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā kummāsapiṇḍijātake vuttanayeneva sabbaṃ saṃvidahāpetvā ratanapallaṅke nisīditvā ‘‘ahaṃ gaṅgamāla, purimabhave imasmiṃyeva nagare’’ti sabbaṃ purimakiriyaṃ ācikkhitvā ‘‘iminā kāraṇena upaḍḍhagāthaṃ, ‘sahāyo pana me pabbajito, ahaṃ pamatto hutvā rajjameva kāremī’ti iminā kāraṇena pacchā upaḍḍhagāthaṃ vadāmī’’ti udānassa atthaṃ kathesi.
理发师听了这件事,心想:“听说国王是靠半布萨的业才得到这样的成就,看来善业确实应该去做。不如我也出家,为自己建立一个安稳的归宿。”于是他舍弃了亲戚、财产和随从,求得国王准许他出家,前往雪山,出家做了仙人。他修习三相,增长观智,证得独觉菩提。他以神通化现出钵和衣,持着钵衣在香醉山住了五六年。之后他想:“我去看看波罗奈国王吧。”便从空中飞来,降落在王苑的吉祥石上坐下。苑丁认出了他,就去禀报国王:“大王,恒伽摩罗已经成了独觉佛,从空中飞来,现在坐在王苑里。”国王听了,说:“我要去礼敬独觉佛。”便急忙出宫。王太后也跟着国王一起出来了。国王进入王苑,向独觉佛顶礼,然后和随从们坐在一边。独觉佛和国王互相问候,用族姓称呼国王说:“梵授,你不放逸吧?以正法治国了吗?做布施等福德了吗?”王太后听了,生气地说:“这个出身低贱、污秽的理发师的儿子,不认识自己是谁,竟敢直呼我儿子——大地之主、刹帝利种姓的梵授——的名字!”于是她说了第七首偈颂:巴利
Taṃ sutvā kappako ‘‘upaḍḍhuposathakammena kira raññā ayaṃ sampatti laddhā, kusalaṃ nāma kātabbameva, yaṃnūnāhaṃ pabbajitvā attano patiṭṭhaṃ kareyya’’nti cintetvā ñātibhogaparivaṭṭaṃ pahāya rājānaṃ pabbajjaṃ anujānāpetvā himavantaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbajitvā tilakkhaṇaṃ āropento vipassanaṃ vaḍḍhetvā paccekabodhiṃ patvā iddhiyā nibbattapattacīvaradharo gandhamādanapabbate pañcachabbassāni vasitvā ‘‘bārāṇasirājānaṃ olokessāmī’’ti ākāsenāgantvā uyyāne maṅgalasilāyaṃ nisīdi. Uyyānapālo sañjānitvā gantvā rañño ārocesi ‘‘deva, gaṅgamālo paccekabuddho hutvā ākāsenāgantvā uyyāne nisinno’’ti. Rājā taṃ sutvā ‘‘paccekabuddhaṃ vandissāmī’’ti vegena nikkhami. Rājamātā ca puttena saddhiṃyeva nikkhami. Rājā uyyānaṃ pavisitvā taṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi saddhiṃ parisāya. So raññā saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto ‘‘kiṃ, brahmadatta, appamattosi, dhammena rajjaṃ kāresi, dānādīni puññāni karosī’’ti rājānaṃ kulanāmena ālapitvā paṭisanthāraṃ karoti. Taṃ sutvā rañño mātā ‘‘ayaṃ hīnajacco malamajjako nhāpitaputto attānaṃ na jānāti, mama puttaṃ pathavissaraṃ jātikhattiyaṃ ‘brahmadattā’ti nāmenālapatī’’ti kujjhitvā sattamaṃ gāthamāha –
通过苦行,他们舍弃恶业;通过苦行,舍弃像理发师和陶师那样的身份状态。
靠苦行压服了恒伽摩罗,直接用名字称呼了梵授。巴利
‘‘Tapasā pajahanti pāpakammaṃ, tapasā nhāpitakumbhakārabhāvaṃ; Tapasā abhibhuyya gaṅgamāla, nāmenālapasajja brahmadattā’’ti.
这句话的意思是:这些众生确实能靠苦行、靠自己所修的苦行功德而舍弃恶业,可是他们难道也能靠苦行舍弃自己生来就是理发师或陶匠的身份吗?你恒伽摩罗,凭自己的苦行得到超越之后,竟然直呼我儿子梵授的名字,你这样做像话吗?巴利
Tassattho – ime tāva sattā tapasā attanā katena tapoguṇena pāpakammaṃ jahanti, kiṃ panete tapasā nhāpitakumbhakārabhāvampi jahanti, yaṃ tvaṃ gaṅgamāla, attano tapasā abhibhuyya mama puttaṃ brahmadattaṃ nāmenālapasi, patirūpaṃ nu te etanti?
国王拦住母亲,为了说明独觉佛的功德,说出第八首偈颂:巴利
Rājā mātaraṃ vāretvā paccekabuddhassa guṇaṃ pakāsento aṭṭhamaṃ gāthamāha –
母亲,您看,这就是现世就能看到的,忍耐与柔和所结出的果报。
那位被一切众生礼敬的人,我们和国王、大臣们一起向他致敬。巴利
‘‘Sandiṭṭhikameva amma passatha, khantīsoraccassa ayaṃ vipāko; Yo sabbajanassa vanditohu, taṃ vandāma sarājikā samaccā’’ti.
在这里,“忍耐与调柔”指的是安忍和调柔。我们礼敬他:现在,我们和国王、大臣以及所有人一起礼敬他。母亲,您看,这就是忍耐与调柔的果报。巴利
Tattha khantīsoraccassāti adhivāsanakhantiyā ca soraccassa ca. Taṃ vandāmāti taṃ idāni mayaṃ sarājikā samaccā sabbe vandāma, passatha amma, khantīsoraccānaṃ vipākanti.
国王制止了母亲之后,其余的大众都站起来说:“大王,这实在不合适,您竟然直呼这样出身低贱的人的名字。”国王又把大众劝住,为了讲述他的功德,说出了最后的偈颂:巴利
Raññā mātari vāritāya sesamahājano uṭṭhahitvā ‘‘ayuttaṃ vata, deva, evarūpassa hīnajaccassa tumhe nāmenālapana’’nti āha. Rājā mahājanampi paṭibāhitvā tassa guṇakathaṃ kathetuṃ osānagāthamāha –
别对恒伽摩罗说任何话,站起来,他正在牟尼之道上修学。
他确实已经渡过了大海,渡过之后,离忧的人就能自在游行。巴利
‘‘Mā kiñci avacuttha gaṅgamālaṃ, muninaṃ monapathesu sikkhamānaṃ; Eso hi atari aṇṇavaṃ, yaṃ taritvā caranti vītasokā’’ti.
其中,“牟尼”是指在家人、出家人、有学、无学、辟支牟尼当中的辟支牟尼。“在牟尼道上修学”,是指在被称为前行道和菩提分法的牟尼道上修学。“大海”,指的是轮回的大海。巴利
Tattha muninanti agārikānagārikasekkhāsekkhapaccekamunīsu paccekamuniṃ. Monapathesu sikkhamānanti pubbabhāgapaṭipadābodhipakkhiyadhammasaṅkhātesu monapathesu sikkhamānaṃ. Aṇṇavanti saṃsāramahāsamuddaṃ.
国王这样说完,向独觉佛行礼,说道:“尊者,请您原谅我的母亲。”独觉佛说:“大王,我原谅了。”国王的随从们也请求独觉佛原谅。国王又请求独觉佛留下来依靠他居住。但独觉佛没有答应,就在国王和随从大众亲眼看着的时候,升到空中,为国王作了教诫,然后就直接去了香醉山。巴利
Evañca pana vatvā rājā paccekabuddhaṃ vanditvā ‘‘bhante, mayhaṃ mātu khamathā’’ti āha. ‘‘Khamāmi, mahārājā’’ti. Rājaparisāpi naṃ khamāpesi. Rājā attānaṃ nissāya vasanatthāya paṭiññaṃ yāci. Paccekabuddho pana paṭiññaṃ adatvā sarājikāya parisāya passantiyāva ākāse ṭhatvā rañño ovādaṃ datvā gandhamādanameva gato.
导师引用了这段法教后,说道:“各位近事男,所谓的布萨住法,就应该这样来持守。”接着总结本生故事:“那时,那位独觉佛般涅槃了;半月王就是阿难;国王的母亲是摩耶夫人;上首王后是罗睺罗的母亲;而优陀王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evañca upāsakā uposathavāso nāma vasitabbayuttako’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paccekabuddho parinibbāyi, aḍḍhamāsakarājā ānando ahosi, rañño mātā mahāmāyā, aggamahesī rāhulamātā, udayarājā pana ahameva ahosi’’nti.
第六 塔庙本生注释巴利
[422] 6. Cetiyajātakavaṇṇanā
“法确实会毁掉毁他者”——这是导师住在祇园时,以提婆达多陷入地中这件事为因缘而说的。那天,比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,提婆达多说了妄语后陷进地里,投生到了无间地狱。”导师走过来,问:“比丘们,你们现在聚在一起谈什么?”听说是这件事后,导师说:“比丘们,他不只是现在这样,过去也曾陷入地中。”于是讲了过去的事。巴利
Dhammo have hato hantīti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattassa pathavipavesanaṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi divase bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, devadatto musāvādaṃ katvā pathaviṃ paviṭṭho avīciparāyaṇo jāto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi pathaviṃ paviṭṭhoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在最初劫的时候,有一位名叫大选举的国王,寿命长得无法计算。他的儿子叫罗阇,罗阇的儿子叫婆罗罗阇,婆罗罗阇的儿子叫善,善的儿子叫胜善,胜善的儿子叫布萨,布萨的儿子叫胜布萨,胜布萨的儿子叫曼陀多王,曼陀多王的儿子叫胜曼陀多王,胜曼陀多王的儿子叫胜,胜的儿子叫近胜,他还有个名字叫最胜。他在塔庙国的善索提亚城治理国家,具备四种国王的神通:能腾空飞行,所以叫上行王;有四位天子手持宝剑在四个方向守护他;身上散发出栴檀香,口中散发出青莲花香。他有一位名叫迦比罗的婆罗门做国师。迦比罗婆罗门有个弟弟叫拘罗迦兰巴,和国王曾在同一位老师门下学技艺,是小时候的玩伴。国王小时候就答应过他:我登上王位后,就把国师的位置给你。可是国王登位后,却没办法把父王任命的国师迦比罗婆罗门从国师的位置上撤下来。当国师来觐见自己的时候,国王反而因为敬重他,表现出恭敬的样子。婆罗门察觉到这一点,心想:王位这种事,要和同辈的人好好相处才守得住,我还是向国王请求允许后出家吧。于是他对国王说:大王,我已经老了,家里还有个年幼的孩子,请让他做国师,我要出家。得到国王同意后,他让儿子坐上国师的位置,自己进入王家园林,出家做了仙人,修成了禅定和神通,然后依靠儿子,就住在那里。巴利
Atīte paṭhamakappe mahāsammato nāma rājā asaṅkhyeyyāyuko ahosi. Tassa putto rojo nāma, tassa putto vararojo nāma, tassa putto kalyāṇo nāma, kalyāṇassa putto varakalyāṇo nāma, varakalyāṇassa putto uposatho nāma, uposathassa putto varauposatho nāma, varauposathassa putto mandhātā nāma, mandhātussa putto varamandhātā nāma, varamandhātussa putto varo nāma, varassa putto upavaro nāma ahosi, uparivarotipi tasseva nāmaṃ. So cetiyaraṭṭhe sotthiyanagare rajjaṃ kāresi, catūhi rājiddhīhi samannāgato ahosi uparicaro ākāsagāmī, cattāro naṃ devaputtā catūsu disāsu khaggahatthā rakkhanti, kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho. Tassa kapilo nāma brāhmaṇo purohito ahosi. Kapilabrāhmaṇassa pana kaniṭṭho korakalambo nāma raññā saddhiṃ ekācariyakule uggahitasippo bālasahāyo. So tassa kumārakāleyeva ‘‘ahaṃ rajjaṃ patvā tuyhaṃ purohitaṭṭhānaṃ dassāmī’’ti paṭijāni. So rajjaṃ patvā pitu purohitaṃ kapilabrāhmaṇaṃ purohitaṭṭhānato cāvetuṃ nāsakkhi. Purohite pana attano upaṭṭhānaṃ āgacchante tasmiṃ gāravena apacitākāraṃ dassesi. Brāhmaṇo taṃ sallakkhetvā ‘‘rajjaṃ nāma samavayehi saddhiṃ suparihāraṃ hoti, ahaṃ rājānaṃ āpucchitvā pabbajissāmī’’ti cintetvā ‘‘deva, ahaṃ mahallako, gehe kumārako atthi, taṃ purohitaṃ karohi, ahaṃ pabbajissāmī’’ti rājānaṃ anujānāpetvā puttaṃ purohitaṭṭhāne ṭhapāpetvā rājuyyānaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā puttaṃ nissāya tattheva vāsaṃ kappesi.
拘罗迦兰巴心想:“这人虽然出家了,却不肯把职位让给我。”于是对兄长怀恨在心。有一天,大家坐在一起闲谈时,国王问他:“拘罗迦兰巴,你为什么不做国师呢?”他说:“是的,大王,我不做,是我哥哥在做。”国王说:“你哥哥不是出家了吗?”他说:“是出家了,可他把职位传给了自己的儿子。”国王说:“既然这样,那就你来做吧。”他说:“大王,这是世代相传的职位,我没法越过我哥哥自己来做。”国王说:“要是这样,我就用说妄语的办法,把你变成哥哥,把你哥哥变成弟弟。”他问:“大王,怎么做呢?”国王说:“靠说妄语。”他说:“大王,您难道不知道吗?我哥哥具足了大不可思议的法,是个持明者。他会用那种不可思议的法术迷惑你们,能让四位天子消失不见,能让身上和口中的香气变成臭气,能让你们从空中降下来好像站在地上一样,也能让你们看起来像是要陷进地里去。到那时候,您说的话就站不住脚了。”国王说:“你别这么想,我能做到。”他问:“大王,您什么时候做?”国王说:“从今天算起第七天。”这话传遍了全城。人们心里纷纷琢磨:“听说国王要说妄语,把年长的变成年幼的,把年幼的变成年长的,把职位交给年幼的。妄语到底长什么样啊?是青色的,还是黄色之类的什么颜色?”据说那时候世间正是说真话的时代,人们根本不知道所谓妄语是这样的。巴利
Korakalambo ‘‘ayaṃ pabbajantopi na mayhaṃ ṭhānantaraṃ dāpesī’’ti bhātari āghātaṃ bandhitvā ekadivasaṃ sukhakathāya nisinnasamaye raññā ‘‘korakalamba kiṃ tvaṃ purohitaṭṭhānaṃ na karosī’’ti vutte ‘‘āma, deva, na karomi, bhātā me karotī’’ti āha. ‘‘Nanu te bhātā pabbajito’’ti? ‘‘Āma pabbajito, ṭhānantaraṃ pana puttassa dāpesī’’ti. ‘‘Tena hi tvaṃ karohī’’ti? ‘‘Deva, paveṇiyā āgataṃ ṭhānantaraṃ mama bhātaraṃ apanetvā na sakkā mayā kātu’’nti. ‘‘Evaṃ sante ahaṃ taṃ mahallakaṃ katvā bhātaraṃ te kaniṭṭhaṃ karissāmī’’ti. ‘‘Kathaṃ, devā’’ti? ‘‘Musāvādaṃ katvā’’ti. ‘‘Kiṃ deva, na jānātha, yadā mama bhātā mahantena abbhutadhammena samannāgato vijjādharo, so abbhutadhammena tumhe vañcessati, cattāro devaputte antarahite viya karissati, kāyato ca mukhato ca sugandhaṃ duggandhaṃ viya karissati, tumhe ākāsā otāretvā bhūmiyaṃ ṭhite viya karissati, tumhe pathaviṃ pavisantā viya bhavissatha, tadā tumhākaṃ kathāya patiṭṭhātuṃ na sakkhissathā’’ti. ‘‘Tvaṃ evaṃ saññaṃ mā kari, ahaṃ kātuṃ sakkhissāmī’’ti. ‘‘Kadā karissatha, devā’’ti? ‘‘Ito sattame divase’’ti. Sā kathā sakalanagare pākaṭā ahosi. ‘‘Rājā kira musāvādaṃ katvā mahallakaṃ khuddakaṃ, khuddakaṃ mahallakaṃ karissati, ṭhānantaraṃ khuddakassa dāpessati, kīdiso nu kho musāvādo nāma, kiṃ nīlako, udāhu pītakādīsu aññataravaṇṇo’’ti evaṃ mahājanassa vitakko udapādi . Tadā kira lokassa saccavādīkālo, ‘‘musāvādo nāma evarūpo’’ti na jānanti.
国师的儿子听了这话,就走到父亲那里,把这件事告诉了他:“爸爸,听说国王要撒谎,把您变成小辈,然后把我们的职位给我年轻的父亲。”父亲说:“孩子,就算国王撒谎,也夺不走我们的职位。不过,他到底定在哪一天做呢?”儿子说:“说是从今天算起的第七天。”父亲说:“那到那天你来告诉我。”到了第七天,大家都想看看撒谎到底是怎么回事,纷纷聚集到王宫广场上,搭起一层又一层的高台,站在那里等着。那位年轻人就去告诉了父亲。国王盛装打扮,一切准备妥当,走了出来,在大庭广众之中,站在王宫广场的上空。那位苦行者从空中飞来,在国王面前铺好坐具,在空中盘腿坐下,问道:“大王,听说您真的打算靠撒谎,把年长的变成年幼的,把年幼的变成年长的,然后把职位交给年幼的那个,是这样吗?”国王回答说:“是的,老师,我是这么说的。”于是苦行者教导他说:“大王,撒谎这件事很严重,它会毁掉人的功德,让人投生到四种恶道里去。身为国王还撒谎,就是在毁坏正法。毁坏正法的人,最终只会毁掉自己。”说完,他诵出了第一首偈颂:巴利
Purohitaputtopi taṃ kathaṃ sutvā pitu santikaṃ gantvā kathesi ‘‘tāta, rājā kira musāvādaṃ katvā tumhe khuddake katvā amhākaṃ ṭhānantaraṃ mama cūḷapitussa dassatī’’ti. ‘‘Tāta, rājā musāvādaṃ katvāpi amhākaṃ ṭhānantaraṃ harituṃ na sakkhissati. Kataradivase pana karissatī’’ti? ‘‘Ito kira sattame divase’’ti. ‘‘Tena hi tadā mayhaṃ āroceyyāsī’’ti. Sattame divase mahājanā ‘‘musāvādaṃ passissāmā’’ti rājaṅgaṇe sannipatitvā mañcātimañce bandhitvā aṭṭhaṃsu. Kumāro gantvā pitu ārocesi. Rājā alaṅkatapaṭiyatto nikkhamma mahājanamajjhe rājaṅgaṇe ākāse aṭṭhāsi. Tāpaso ākāsenāgantvā rañño purato nisīdanacammaṃ attharitvā ākāse pallaṅkena nisīditvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ mahārāja, musāvādaṃ katvā khuddakaṃ mahallakaṃ katvā tassa ṭhānantaraṃ dātukāmosī’’ti? ‘‘Āma ācariya, evaṃ me kathita’’nti. Atha naṃ so ovadanto ‘‘mahārāja, musāvādo nāma bhāriyo guṇaparidhaṃsako catūsu apāyesu nibbattāpeti. Rājā nāma musāvādaṃ karonto dhammaṃ hanati, so dhammaṃ hanitvā sayameva haññatī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
法确实会杀死杀死法的人;不杀死法的人,法丝毫不加害于他。
所以,确实不该伤害法,免得被伤害的法反过来伤害你。巴利
‘‘Dhammo have hato hanti, nāhato hanti kiñcanaṃ; Tasmā hi dhammaṃ na hane, mā tvaṃ dhammo hato hanī’’ti.
这里说的“法”,指的是敬重长辈的法。巴利
Tattha dhammoti jeṭṭhāpacāyanadhammo idhādhippeto.
于是,为了进一步教导他,又说道:“大王,如果你说妄语,四种神通就会消失。”说完,便说出第二首偈颂:巴利
Atha naṃ uttaripi ovadanto ‘‘sace, mahārāja, musāvādaṃ karissasi, catasso iddhiyo antaradhāyissantī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
说假话的人,天神们会离他而去;
嘴巴散发着腐臭,还会从自己的位置掉下去;
明明知道答案,被人问到时却用别的话来回答。巴利
‘‘Alikaṃ bhāsamānassa, apakkamanti devatā; Pūtikañca mukhaṃ vāti, sakaṭṭhānā ca dhaṃsati; Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare’’ti.
这里,天神们离去:大王,意思是说,如果你说假话,四位天子就会放弃对你的守护,消失不见。口中散发腐臭:是说你的嘴和身体都会散发出腐臭的气味。从自己的位置坠落:是在揭示你会从空中掉下来,坠入大地。巴利
Tattha apakkamanti devatāti mahārāja, sace alikaṃ bhaṇissasi, cattāro devaputtā ārakkhaṃ chaḍḍetvā antaradhāyissantīti adhippāyenetaṃ vadati. Pūtikañca mukhaṃ vātīti mukhañca te kāyo ca ubho pūtigandhaṃ vāyissantīti sandhāyāha. Sakaṭṭhānā ca dhaṃsatīti ākāsato bhassitvā pathaviṃ pavisissasīti dīpento evamāha.
国王听了这话,吓得望向科拉迦兰巴。这时科拉迦兰巴对他说:“大王,别怕,我不是一开始就跟你讲过这件事了吗?”国王虽然听到了迦比罗的话,却根本不放在心上,还是坚持自己的说法,说道:“尊者,你是弟弟,科拉迦兰巴才是哥哥。”就在他说出这句妄语的同时,四位天子心想:“对这样打妄语的人,我们不再守护他了。”于是把剑丢在他脚下,就消失不见了。国王的嘴像破裂发臭的鸡卵,身体像敞开的粪坑,散发出难闻的恶臭;他从空中坠落,摔到地上,四种神通全都退失了。这时,大国师婆罗门对他说:“大王,别怕,如果你肯说真话,我能让你一切都恢复原样。”说完,便诵出了第三首偈颂:巴利
Taṃ sutvā rājā bhīto korakalambaṃ olokesi. Atha naṃ so ‘‘mā bhāyi, mahārāja, nanu mayā paṭhamameva tumhākaṃ etaṃ kathita’’nti āha. Rājā kapilassa vacanaṃ sutvāpi anādiyitvā attanā kathitameva purato karonto ‘‘tvaṃsi, bhante, kaniṭṭho, korakalambo jeṭṭho’’ti āha. Athassa saha musāvādena cattāro devaputtā ‘‘tādisassa musāvādino ārakkhaṃ na gaṇhissāmā’’ti khagge pādamūle chaḍḍetvā antaradhāyiṃsu, mukhaṃ bhinnakukkuṭaṇḍapūti viya, kāyo vivaṭavaccakuṭī viya duggandhaṃ vāyi, ākāsato bhassitvā pathaviyaṃ patiṭṭhahi, catassopi iddhiyo parihāyiṃsu. Atha naṃ mahāpurohito ‘‘mā bhāyi, mahārāja, sace saccaṃ bhaṇissasi, sabbaṃ te pākatikaṃ karissāmī’’ti vatvā tatiyaṃ gāthamāha –
如果你说的是真话,大王,你就会恢复成原来的样子。
大王啊,如果你说假话,就站在地上吧,切提耶。巴利
‘‘Sace hi saccaṃ bhaṇasi, hohi rāja yathā pure; Musā ce bhāsase rāja, bhūmiyaṃ tiṭṭha cetiyā’’ti.
在这里,“站在地上”就是指牢牢地定在地上,意思是:你再也没办法腾空跳起来了。巴利
Tattha bhūmiyaṃ tiṭṭhāti bhūmiyaṃyeva patiṭṭha, puna ākāsaṃ laṅghituṃ na sakkhissasīti attho.
那位国王虽然被婆罗门这样告知:“大王请看,刚才就因为一次妄语,你的四种神通已经消失了。你要警觉,现在还有可能恢复如初。”他却说:“你们这样说,就是想骗我。”于是第二次说了妄语,身体便一直下沉,直到脚踝没入大地。这时,那位婆罗门又对他说:“大王,你要警觉,现在还有可能恢复如初。”说完之后,便念了第四首偈颂:巴利
So ‘‘passa, mahārāja, paṭhamaṃ musāvādeneva te catasso iddhiyo antarahitā, sallakkhehi, idānipi sakkā pākatikaṃ kātu’’nti vuttopi ‘‘evaṃ vatvā tumhe maṃ vañcetukāmā’’ti dutiyampi musāvādaṃ bhaṇitvā yāva gopphakā pathaviṃ pāvisi. Atha naṃ punapi brāhmaṇo ‘‘sallakkhehi, mahārāja, idānipi sakkā pākatikaṃ kātu’’nti vatvā catutthaṃ gāthamāha –
不该下雨的时候,偏偏为他下雨;该下雨的时候,却不为他下雨。
如果有人明明知道答案,被问了之后却用别的方式回答,巴利
‘‘Akāle vassatī tassa, kāle tassa na vassati; Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare’’ti.
在这里,“他的”是指:如果有人明明知道被问的问题,却故意说妄语,用另一种方式回答,那么在他那位国王统治的国土中,天就不会在合适的时候下雨,反而会在不合适的时候下雨——这就是这句话的意思。巴利
Tattha tassāti yo jānanto pucchitaṃ pañhaṃ musāvādaṃ katvā aññathā byākaroti, tassa rañño vijite devo yuttakāle avassitvā akāle vassatīti attho.
这时,由于妄语的果报,他的身体一直陷进大地,直到小腿。有人对他说:“大王,请仔细看!”接着说出第五首偈颂:巴利
Atha naṃ punapi musāvādaphalena yāva jaṅghā pathaviṃ paviṭṭhaṃ ‘‘sallakkhehi, mahārājā’’ti vatvā pañcamaṃ gāthamāha –
如果你说的是真话,你就会像从前一样成为国王。
国王,如果你说假话,就沉入地下去吧——支提。巴利
‘‘Sace hi saccaṃ bhaṇasi, hohi rāja yathā pure; Musā ce bhāsase rāja, bhūmiṃ pavisa cetiyā’’ti.
他第三次还是说:“尊者,您是弟弟,哥哥是拘罗迦蓝巴。”就这样又打了妄语,大地裂开,他陷了进去,一直到膝盖。这时那人又对他说:“大王,请仔细看清楚!”然后说了两首偈颂:巴利
So tatiyampi ‘‘tvaṃsi, bhante, kaniṭṭho, jeṭṭho korakalambo’’ti musāvādameva katvā yāva jāṇukā pathaviṃ pāvisi. Atha naṃ punapi ‘‘sallakkhehi, mahārājā’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –
他的舌头分成两叉,就像蛇王啊,方主。
明知别人问的是什么,却用别的方式回答。巴利
‘‘Jivhā tassa dvidhā hoti, uragasseva disampati; Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare.
如果你说的是真话,国王,就像从前一样吧;
国王,如果你说假话,就再往深处陷吧,支提王。巴利
‘‘Sace hi saccaṃ bhaṇasi, hohi rāja yathā pure; Musā ce bhāsase rāja, bhiyyo pavisa cetiyā’’ti.
说完这两首偈颂,他说道:“现在可以恢复原样了。”国王听了他的话,却根本不理会,第四次打妄语说:“尊者,您是弟弟,哥哥是拘罗迦兰巴。”话一说完,大地裂开,他一路沉下去,泥土没到腰部。这时,婆罗门对他说:“大王,您看清楚了!”接着又说了两首偈颂:巴利
Imā dve gāthā vatvā ‘‘idāni sakkā pākatikaṃ kātu’’nti āha. Rājā tassa vacanaṃ sutvāpi anādiyitvā ‘‘tvaṃsi, bhante, kaniṭṭho, jeṭṭho korakalambo’’ti catutthampi musāvādaṃ katvā yāva kaṭito pathaviṃ pāvisi. Atha naṃ brāhmaṇo ‘‘sallakkhehi, mahārājā’’ti vatvā puna dve gāthā abhāsi –
他无舌,犹如鱼之大地之主。
如果有人明明知道答案,被问到时却故意用别的方式回答。巴利
‘‘Jivhā tassa na bhavati, macchasseva disampati; Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare.
如果你说的是真话,国王啊,那就还像从前一样吧。
国王啊,如果你说假话,就再进一步进入支提吧。巴利
‘‘Sace hi saccaṃ bhaṇasi, hohi rāja yathā pure; Musā ce bhāsase rāja, bhiyyo pavisa cetiyā’’ti.
在这里,说妄语的人无论投生到哪里,都像鱼一样没有能说话的舌头,也就是哑巴。巴利
Tattha macchassevāti nibbattanibbattaṭṭhāne musāvādino macchassa viya kathanasamatthā jivhā na hoti, mūgova hotīti attho.
他第五次又说妄语:“你是弟弟,哥哥是科拉卡拉兰巴。”说完,大地裂开,他陷了进去,直到肚脐。这时,婆罗门又对他说:“大王,请仔细看清楚!”接着说了两首偈颂:巴利
So pañcamampi ‘‘tvaṃsi kaniṭṭho, jeṭṭho korakalambo’’ti musāvādaṃ katvā yāva nābhito pathaviṃ pāvisi. Atha naṃ brāhmaṇo punapi ‘‘sallakkhehi, mahārājā’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –
他家里生的都是女儿,没有男儿出生。
明明知道答案,被问到时却故意答成另一个样子。巴利
‘‘Thiyova tassa jāyanti, na pumā jāyare kule; Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare.
如果你说的是真话,国王啊,那就还像从前一样吧。
大王,如果你说假话,就会更深地陷进切提啊!巴利
‘‘Sace hi saccaṃ bhaṇasi, hohi rāja yathā pure; Musā ce bhāsase rāja, bhiyyo pavisa cetiyā’’ti.
在这里,“只生女儿”的意思是:说妄语的人无论投生到哪里,生的都是女儿,不会生儿子。巴利
Tattha thiyovāti nibbattanibbattaṭṭhāne musāvādissa dhītarova jāyanti, puttā na jāyantīti attho.
国王没有听他的话,还是像之前那样说了第六次妄语,一直沉入大地到胸部。这时,那位婆罗门又对他说:“大王,您好好看清楚!”接着说了两首偈颂:巴利
Rājā tassa vacanaṃ anādiyitvā chaṭṭhampi tatheva musāvādaṃ bhaṇitvā yāva thanā pathaviṃ pāvisi. Atha naṃ punapi brāhmaṇo ‘‘sallakkhehi, mahārājā’’ti vatvā dve gāthā abhāsi –
他没有儿子,儿子们流散到四面八方;
明明知道答案,被问到问题时,却故意用别的方式回答。巴利
‘‘Puttā tassa na bhavanti, pakkamanti disodisaṃ; Yo jānaṃ pucchito pañhaṃ, aññathā naṃ viyākare.
如果你说的是真话,国王,那就照你从前那样吧。
国王,如果你说假话,切提啊,你再往里进更深些。巴利
‘‘Sace hi saccaṃ bhaṇasi, hohi rāja yathā pure; Musā ce bhāsase rāja, bhiyyo pavisa cetiyā’’ti.
在这里,“离开”的意思是:如果妄语者有了儿子,这些儿子对父母没有帮助,反而会逃走。巴利
Tattha pakkamantīti sace musāvādissa puttā bhavanti, mātāpitūnaṃ anupakārā hutvā palāyantīti attho.
他因为跟恶友来往的过失,没有听那人的话,第七次又照样说了妄语。这时大地裂开了,无间地狱的火焰冒出来,把他抓住了。巴利
So pāpamittasaṃsaggadosena tassa vacanaṃ anādiyitvā sattamampi tatheva musāvādaṃ akāsi. Athassa pathavī vivaraṃ adāsi, avīcito jālā uṭṭhahitvā gaṇhi.
那位国王曾被仙人诅咒,过去他能在空中飞行;
他进入了大地,卑劣的cecco落到了这种境地。巴利
‘‘Sa rājā isinā satto, antalikkhacaro pure; Pāvekkhi pathaviṃ cecco, hīnatto patva pariyāyaṃ.
所以,智者确实不称赞随顺欲贪的行为。
应当以无嗔怒的心说话,说出与真实相应的话。巴利
Tasmā hi chandāgamanaṃ, nappasaṃsanti paṇḍitā; Aduṭṭhacitto bhāseyya, giraṃ saccūpasaṃhita’’nti. –
这两首偈颂是已成正觉者所说的。巴利
Imā dve abhisambuddhagāthā honti.
在这里,所谓“那位国王”,比丘们,就是那位智严王,他以前能在空中飞行,后来被仙人诅咒,失去了神通,变成了落魄之身。“到达时机”的意思是,到了自己寿终的时候,就进入了大地。“因此”是说,因为智严王追逐欲乐而堕入无间地狱,所以说“因此”。“以无瞋心”是指心不被欲等染污,而只说真实的话。巴利
Tattha sa rājāti bhikkhave, so rājā cetiyo pubbe antalikkhacaro hutvā pacchā isinā abhisatto parihīnasabhāvo hutvā. Patva pariyāyanti attano kālapariyāyaṃ patvā pathaviṃ pāvisīti attho. Tasmāti yasmā cetiyarājā chandāgamanena avīciparāyaṇo jāto, tasmā. Aduṭṭhacittoti chandādīhi adūsitacitto hutvā saccameva bhāseyya.
大众听说“支提王因为辱骂仙人、说了妄语,已经堕入无间地狱”,都感到非常恐惧。国王的五个儿子赶来,跪倒在婆罗门脚下,说:“请您做我们的依靠!”婆罗门说:“孩子们,你们的父亲毁坏了正法、说了妄语、辱骂了仙人,已经投生到无间地狱。正法一旦被毁坏,就会反过来毁灭毁坏它的人。你们没法再留在这里了。”然后他对五个儿子中的老大说:“来,孩子,你从东门出去,一直往前走,会看到一头纯白色的、七处着地的象宝。你就以那个景象为标记,在那里建一座城住下来,那座城就叫象城。”他又叫来第二个,说:“孩子,你从南门出去,一直往前走,会看到一匹纯白色的马宝。你就以那个景象为标记,在那里建一座城住下来,那座城就叫马城。”他又叫来第三个,说:“孩子,你从西门出去,一直往前走,会看到一只鬃毛竖立的狮子。你就以那个景象为标记,在那里建一座城住下来,那座城就叫狮城。”他又叫来第四个,说:“孩子,你从北门出去,一直往前走,会看到一座由各种珍宝做成、像轮子一样的围栏。你就以那个景象为标记,在那里建一座城住下来,那座城就叫北般遮罗。”他又叫来第五个,说:“孩子,你没法在这个地方住下去了。你在这座城里建一座大塔,然后出去,朝西北方向一直往前走,会看到两座山互相碰撞,发出‘达达’的声音。你就以那个景象为标记,在那里建一座城住下来,那座城就叫达达城。”这五个人各自按照各自的标记前去,在各自的地方建了城,住了下来。巴利
Mahājano ‘‘cetiyarājā isiṃ akkositvā musāvādaṃ katvā avīciṃ paviṭṭho’’ti bhayappatto ahosi. Rañño pañca puttā āgantvā brāhmaṇassa pādesu patitvā ‘‘amhākaṃ avassayo hohī’’ti vadiṃsu. Brāhmaṇo ‘‘tātā, tumhākaṃ pitā dhammaṃ nāsetvā musāvādaṃ katvā isiṃ akkositvā avīciṃ upapanno, dhammo nāmesa hato hanati, tumhehi na sakkā idha vasitu’’nti vatvā tesu sabbajeṭṭhakaṃ ‘‘ehi tvaṃ, tāta, pācīnadvārena nikkhamitvā ujukaṃ gacchanto sabbasetaṃ sattapatiṭṭhaṃ hatthiratanaṃ passissasi, tāya saññāya tattha nagaraṃ māpetvā vasa, taṃ nagaraṃ hatthipuraṃ nāma bhavissatī’’ti āha. Dutiyaṃ āmantetvā ‘‘tvaṃ, tāta, dakkhiṇadvārena nikkhamitvā ujukameva gacchanto sabbasetaṃ assaratanaṃ passissasi, tāya saññāya tattha nagaraṃ māpetvā vasa, taṃ nagaraṃ assapuraṃ nāma bhavissatī’’ti āha. Tatiyaṃ āmantetvā ‘‘tvaṃ, tāta, pacchimadvārena nikkhamitvā ujukameva gacchanto kesarasīhaṃ passissasi, tāya saññāya tattha nagaraṃ māpetvā vasa, taṃ nagaraṃ sīhapuraṃ nāma bhavissatī’’ti āha. Catutthaṃ āmantetvā ‘‘tvaṃ, tāta, uttaradvārena nikkhamitvā ujukameva gacchanto sabbaratanamayaṃ cakkapañjaraṃ passissasi, tāya saññāya tattha nagaraṃ māpetvā vasa, taṃ nagaraṃ uttarapañcālaṃ nāma bhavissatī’’ti āha. Pañcamaṃ āmantetvā ‘‘tāta, tayā imasmiṃ ṭhāne vasituṃ na sakkā, imasmiṃ nagare mahāthūpaṃ katvā nikkhamitvā pacchimuttarāya disāya ujukameva gacchanto dve pabbate aññamaññaṃ paharitvā paharitvā daddarasaddaṃ karonte passissasi, tāya saññāya tattha nagaraṃ māpetvā vasa, taṃ nagaraṃ daddarapuraṃ nāma bhavissatī’’ti āha. Te pañcapi janā tāya tāya saññāya gantvā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne nagarāni māpetvā vasiṃsu.
导师讲完这段法义后,说道:“诸位比丘,提婆达多并非只是现在才因说妄语而陷入大地,过去他也曾因说妄语而陷入大地。”接着,他把本生故事联系起来:“那时的支提王就是提婆达多,而那位迦毗罗婆罗门,其实就是我自己。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto musāvādaṃ katvā pathaviṃ paviṭṭho’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā cetiyarājā devadatto ahosi, kapilabrāhmaṇo pana ahameva ahosi’’nti.
第七篇 根本生注巴利
[423] 7. Indriyajātakavaṇṇanā
世尊住在祇园精舍时,为了说明被前妻诱惑这件事,讲了这段话。据说在舍卫城,有一位良家子听了世尊说法后,心想:“在家过日子,根本不可能修得彻底圆满、彻底清净的梵行。我要在这能导向解脱的教法里出家,把苦彻底了结。”于是他把家产交给妻子儿女,离家出走,到世尊那里请求出家。世尊就让他出了家。他跟着亲教师和依止师一起托钵乞食,但因为他是新学比丘,加上比丘人数众多,无论在信众家里还是在集会堂里,都轮不到他坐座位,只能坐在沙弥们末席的矮凳或木板上。得到的食物,也往往是用勺子刮出来的碎粥,或者是馊掉的干粮、焦硬的干菜,根本不够维持身体。他就把自己乞到的东西拿去前妻那里。前妻接过他的钵,顶礼之后,把钵里的食物倒出来,重新给他精心准备了粥、饭、汤和菜肴。这位长老被味欲贪爱缠住了,离不开前妻。前妻心想:“我倒要试试看,他到底是不是真被绑住了。”巴利
Yoindriyānanti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kireko kulaputto satthu dhammadesanaṃ sutvā ‘‘na sakkā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ brahmacariyaṃ carituṃ, niyyānikasāsane pabbajitvā dukkhassantaṃ karissāmī’’ti ghare vibhavaṃ puttadārassa niyyādetvā nikkhamitvā satthāraṃ pabbajjaṃ yāci. Satthāpissa pabbajjaṃ dāpesi. Tassa ācariyupajjhāyehi saddhiṃ piṇḍāya carato navakattā ceva bhikkhūnaṃ bahubhāvena ca kulaghare vā āsanasālāya vā āsanaṃ na pāpuṇāti, saṅghanavakānaṃ koṭiyaṃ pīṭhakaṃ vā phalakaṃ vā pāpuṇāti. Āhāropi uḷuṅkapiṭṭhena ghaṭṭitā bhinnasitthakayāgu vā pūtisukkhakhajjakaṃ vā jhāmasukkhakūro vā pāpuṇāti, yāpanapamāṇaṃ na hoti. So attanā laddhaṃ gahetvā purāṇadutiyikāya santikaṃ gacchati. Athassa sā pattaṃ gahetvā vanditvā pattato bhattaṃ nīharitvā susampāditāni yāgubhattasūpabyañjanāni deti. Mahallako rasataṇhāya bajjhitvā purāṇadutiyikaṃ jahituṃ na sakkoti. Sā cintesi ‘‘baddho nu kho, noti vīmaṃsissāmi na’’nti.
有一天,她让一个乡下人用白黏土洗了澡,让他坐在屋里,又吩咐另外几个仆人,一点一点地给他们吃的喝的。那些人就坐着又吃又喝。她又让人在门口把牛套到车轮上,还停了一辆牛车;自己则坐在里屋烤糕点。这时,那位长老来了,站在门口。一个老仆人看见他,就说:“夫人,有位长老站在门口。”她说:“你向他顶礼,然后请他走。”那仆人一遍又一遍地说:“尊者,请您走吧。”见长老还是不走,就回报说:“夫人,长老不肯走。”她走过来,掀开门帘看了一眼,说:“哎呀,这是我孩子的父亲!”说完就出来,接过钵,请长老进屋,供养他吃饭。吃完饭,她顶礼之后说:“尊者,您就在这儿圆寂吧。我们这么久都没有再嫁到别家去,可是没有男人的家里,居家生活是维持不下去的。我们要嫁到别家去,要搬到很远的地方去了。您自己要不放逸。如果我有过错,请您原谅。”长老听了,心就像被劈开一样。于是他对她说:“我没法舍弃你。别走,我还俗就是了。你把我的衣服寄到某处,我把钵和袈裟托付好就回来。”她答应了:“好。”长老回到寺院,把钵和袈裟托付给亲教师和依止师。他们问他:“朋友,你为什么这样做?”他说:“我没法舍弃以前的妻子,我要还俗。”于是他们虽然他不愿意,还是把他带到世尊那里。世尊问:“比丘们,你们为什么把不愿意的他带来?”他们说:“尊者,他心生厌离,想还俗。”世尊就问他:“比丘,你真的心生厌离了吗?”他说:“是真的,尊者。”世尊问:“谁让你心生厌离?”他说:“是我以前的妻子,尊者。”世尊说:“比丘,不只是现在这个女人害你;过去你也因为依赖她,失去了四种禅,遭受大苦,后来因为依赖我才从那种苦中解脱,重新得到已经失去的禅。”说完,世尊就讲起了过去的事。巴利
Athekadivasaṃ janapadamanussaṃ setamattikāya nhāpetvā gehe nisīdāpetvā aññepissa katipaye parivāramanusse āṇāpetvā thokathokaṃ pānabhojanaṃ dāpesi. Te khādantā bhuñjantā nisīdiṃsu. Gehadvāre ca cakkesu goṇe bandhāpetvā ekaṃ sakaṭampi ṭhapāpesi, sayaṃ pana piṭṭhigabbhe nisīditvā pūve paci. Mahallako āgantvā dvāre aṭṭhāsi. Taṃ disvā eko mahallakapuriso ‘‘ayye, eko thero dvāre ṭhito’’ti āha. ‘‘Vanditvā aticchāpehī’’ti. So ‘‘aticchatha, bhante’’ti punappunaṃ kathetvāpi taṃ agacchantaṃ disvā ‘‘ayye, thero na gacchatī’’ti āha. Sā āgantvā sāṇiṃ ukkhipitvā oloketvā ‘‘ambho ayaṃ mama dārakapitā’’ti vatvā nikkhamitvā pattaṃ gahetvā gehaṃ pavesetvā parivisitvā bhojanapariyosāne vanditvā ‘‘bhante, tumhe idheva parinibbāyatha, mayaṃ ettakaṃ kālaṃ aññaṃ kulaṃ na gaṇhimha, asāmike pana ghare gharāvāso na saṇṭhāti, mayaṃ aññaṃ kulaṃ gaṇhāma, dūraṃ janapadaṃ gacchissāma, tumhe appamattā hotha, sace me doso atthi, khamathā’’ti āha. Mahallakassa hadayaphālanakālo viya ahosi. Atha naṃ ‘‘ahaṃ taṃ jahituṃ na sakkomi, mā gaccha, vibbhamissāmi, asukaṭṭhāne me sāṭakaṃ pesehi, pattacīvaraṃ paṭicchāpetvā āgacchissāmī’’ti āha. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Mahallako vihāraṃ gantvā ācariyupajjhāye pattacīvaraṃ paṭicchāpento ‘‘kasmā, āvuso, evaṃ karosī’’ti vutto ‘‘purāṇadutiyikaṃ jahituṃ na sakkomi vibbhamissāmī’’ti āha. Atha naṃ te anicchantaññeva satthu santikaṃ netvā ‘‘kiṃ, bhikkhave, imaṃ anicchantaññeva ānayitthā’’ti vutte ‘‘bhante, ayaṃ ukkaṇṭhitvā vibbhamitukāmo’’ti vadiṃsu. Atha naṃ satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchi. ‘‘Saccaṃ, bhante’’ti. ‘‘Ko taṃ ukkaṇṭhāpesī’’ti? ‘‘Purāṇadutiyikā bhante’’ti vutte ‘‘bhikkhu na idāneva sā itthī tuyhaṃ anatthakārikā, pubbepi tvaṃ taṃ nissāya catūhi jhānehi parihīno mahādukkhaṃ patvā maṃ nissāya tamhā dukkhā muccitvā naṭṭhajjhānaṃ paṭilabhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生为那位国王的国师之子,入于那位婆罗门妻子的胎中。他出生那天,全城的兵器都燃起光焰,因此大家给他取名叫“乔帝巴喇童子”。他长大成人后,到塔克西拉学通了一切技艺,回宫向国王展示本领,随后舍弃了权势,没有告诉任何人,就从正门出去,走进森林,在帝释天所赐的迦毗吒隐修林出家成为仙人,修成了禅那与神通。他住在那里时,许多成百上千的仙人围绕着他,形成了盛大的集会。他被称为萨拉邦伽导师,有七位大弟子。其中,萨利萨罗仙人离开迦毗吒隐修林,住在苏拉陀国东部一条名叫萨陀达河的岸边,带着数千仙人。门迪萨罗仙人住在光辉般遮罗王治下,依止一个叫卡拉巴丘拉卡的村落,也带着数千仙人。山岳仙人依止一处林野村落,带着数千仙人。黑天仙住在阿槃提南方一带,依止一座整块岩石的山,带着数千仙人。瘦犊仙人独自住在弹陀迦王贡巴瓦提城附近的园林里。而阿奴毗耶苦行者是菩萨的侍者,住在菩萨身边。那罗陀仙人是黑天仙的弟弟,独自住在中印度阿兰若山中的岩洞里。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa purohitaṃ paṭicca tassa brāhmaṇiyā kucchimhi nibbatti. Jātadivase cassa sakalanagare āvudhāni pajjaliṃsu, tenassa ‘‘jotipālakumāro’’ti nāmaṃ kariṃsu. So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā rañño sippaṃ dassetvā issariyaṃ pahāya kañci ajānāpetvā aggadvārena nikkhamitvā araññaṃ pavisitvā sakkadattiye kaviṭṭhakaassame isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattesi. Taṃ tattha vasantaṃ anekāni isisatāni parivāresuṃ, mahāsamāgamo ahosi. So sarabhaṅgasatthā nāma ahosi, tassa satta antevāsikajeṭṭhakā ahesuṃ. Tesu sālissaro nāma isi kaviṭṭhakaassamā nikkhamitvā suraṭṭhajanapade puratthimajanapade sātodikāya nāma nadiyā tīre anekasahassaisiparivāro vasi. Meṇḍissaro nāma isi pajjotakapañcālarañño vijite kalabbacūḷakaṃ nāma nigamaṃ nissāya anekasahassaisiparivāro vasi. Pabbato nāma isi ekaṃ aṭavijanapadaṃ nissāya anekasahassaisiparivāro vasi. Kāḷadevilo nāma isi avantidakkhiṇāpathe ekagghanaselaṃ nissāya anekasahassaisiparivāro vasi. Kisavaccho nāma isi ekakova daṇḍakirañño kumbhavatīnagaraṃ nissāya uyyāne vasi. Anupiyatāpaso pana bodhisattassa upaṭṭhāko tassa santike vasi. Nārado nāma isi kāḷadevilassa kaniṭṭho majjhimadese ārañjaragirimhi pabbatajālantare ekakova ekasmiṃ guhāleṇe vasi.
离阿兰若山不远的地方,有一个叫阿兰若的村镇,人口稠密。那村镇中间有一条大河,很多人都会下河去。一些容貌极美的妓女,为了引诱男人,也坐在那条河的岸边。那罗陀苦行者看见其中一位,心被缠住了,禅那因此消失,他不吃不喝,身体日渐枯瘦,被烦恼控制,就这样躺了七天。那时,他的哥哥黑天仙以心念观察,知道了这件事,便从空中飞来,进入洞窟。那罗陀看见他,问道:“您为什么来?”黑天仙说:“您身体不好,我来照顾您。”那罗陀却用妄语责备他:“你说的是不实的话,是虚假空洞的话。”黑天仙想:“这事不能放着不管。”于是请来了萨利萨罗,请来了门迪萨罗,还请来了山岳。那罗陀照样用妄语把那三位也责备了。黑天仙说:“我去把萨拉邦咖导师请来。”便从空中飞去,把他请了来。导师来了,看见那罗陀,知道他已经“被感官控制”,就问:“那罗陀,你是不是被感官控制了?”那罗陀一听这话,立刻起身顶礼,说:“是的,老师。”导师便说:“那罗陀,所谓被感官控制,就是在这辈子身心枯萎受苦,下辈子投生到地狱里去。”说完,导师诵出了第一首偈颂:巴利
Ārañjaragirino nāma avidūre eko ākiṇṇamanusso nigamo atthi, tesaṃ antare mahatī nadī atthi, taṃ nadiṃ bahū manussā otaranti. Uttamarūpadharā vaṇṇadāsiyopi purise palobhayamānā tassā nadiyā tīre nisīdanti. Nāradatāpaso tāsu ekaṃ disvā paṭibaddhacitto hutvā jhānaṃ antaradhāpetvā nirāhāro parisussanto kilesavasaṃ gantvā sattāhaṃ vasitvā nipajji. Athassa bhātā kāḷadevilo āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ākāsenāgantvā leṇaṃ pāvisi. Nārado taṃ disvā ‘‘kasmā bhavaṃ āgatosī’’ti āha. ‘‘Bhavaṃ ‘akallako’ti bhavantaṃ paṭijaggituṃ āgatomhī’’ti. Atha naṃ so ‘‘abhūtaṃ kathaṃ kathesi, alikaṃ tucchaṃ kathesī’’ti musāvādena niggaṇhi. So ‘‘netaṃ pahātuṃ vaṭṭatī’’ti sālissaraṃ ānesi, meṇḍissaraṃ ānesi, pabbatampi ānesi. Itaropi te tayo musāvādena niggaṇhi. Kāḷadevilo ‘‘sarabhaṅgasatthāraṃ ānessāmī’’ti ākāsenāgantvā taṃ ānesi. So āgantvā taṃ disvā ‘‘indriyavasaṃ gato’’ti ñatvā ‘‘kacci nārada, indriyānaṃ vasaṃ gato’’ti pucchi. Itarena taṃ sutvāva uṭṭhāya vanditvā ‘‘āma, ācariyā’’ti vutte ‘‘nārada, indriyavasaṃ gatā nāma imasmiṃ attabhāve sussantā dukkhaṃ anubhavitvā dutiye attabhāve niraye nibbattantī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
那罗陀,如果有人因为欲乐而受诸根控制,
他抛弃了世间,活着就已经枯槁了。巴利
‘‘Yo indriyānaṃ kāmena, vasaṃ nārada gacchati; So pariccajjubho loke, jīvantova visussatī’’ti.
这里,“若有人随顺诸根”:那罗陀,这是说,有人对色等对象执取美好的相状,被烦恼欲所驱使,随顺六根。“他便舍弃了世间与天界”:意思是,他舍弃了人界和天界这两个世间,转而生到地狱等处。“虽生犹枯槁”:是说他还活着的时候,因为得不到自己想要的烦恼所依,就被忧愁折磨得干枯憔悴,遭受极大的痛苦。巴利
Tattha yo indriyānanti nārada, yo puriso rūpādīsu subhākāraṃ gahetvā kilesakāmavasena channaṃ indriyānaṃ vasaṃ gacchati. Pariccajjubho loketi so manussalokañca devalokañcāti ubholoke pariccajitvā nirayādīsu nibbattantīti attho. Jīvantova visussatīti jīvantoyeva attanā icchitaṃ kilesavatthuṃ alabhanto sokena visussati, mahādukkhaṃ pāpuṇātīti.
那罗陀听了之后,问:“老师,享受欲乐确实是快乐的,您说这种快乐是苦,究竟是指什么?”于是萨拉邦咖对他说:“既然如此,你听好了。”接着说出第二首偈颂——巴利
Taṃ sutvā nārado ‘‘ācariya, kāmasevanaṃ nāma sukhaṃ, evarūpaṃ sukhaṃ kiṃ sandhāya dukkhanti vadasī’’ti pucchi. Athassa sarabhaṅgo ‘‘tena hi suṇāhī’’ti dutiyaṃ gāthamāha –
乐之后紧接着就是苦,苦之后紧接着又是乐;
你从乐中得到了苦,应当希求那殊胜的乐。巴利
‘‘Sukhassānantaraṃ dukkhaṃ, dukkhassānantaraṃ sukhaṃ; Sosi patto sukhā dukkhaṃ, pāṭikaṅkha varaṃ sukha’’nti.
在这里,“乐之后紧接着”指的是欲乐之后紧接着地狱之苦。“苦之后”指的是持戒之苦之后,紧接着天界与人间的快乐以及涅槃之乐。这段话的意思是:那罗陀,这些众生在享受欲乐的时候死去,就投生到纯粹受苦的地狱里;而守护戒律、修习观业的人虽然会感到疲惫,但他们以辛苦持戒之后,凭借戒的力量获得前面所说的那种快乐。我就是针对这种苦才这样说的。“你已从乐中堕入苦”:那罗陀,你现在失去了禅那之乐,从那种乐中堕入了一种极重的、依附于欲乐的心理之苦。“应当希求”:你应当舍弃这种烦恼之苦,重新希望、渴求那同样殊胜、崇高的禅那之乐。巴利
Tattha sukhassānantaranti kāmasukhassa anantaraṃ nirayadukkhaṃ. Dukkhassāti sīlarakkhaṇadukkhassa anantaraṃ dibbamānusakasukhañceva nibbānasukhañca. Idaṃ vuttaṃ hoti – nārada, ime hi sattā kāmasevanasamaye kālaṃ katvā ekantadukkhe niraye nibbattanti, sīlaṃ rakkhantā vipassanāya kammaṃ karontā ca pana kilamanti, te dukkhena sīlaṃ rakkhitvā sīlabalena vuttappakāraṃ sukhaṃ labhanti, idaṃ dukkhaṃ sandhāyāhaṃ evaṃ vadāmīti. Sosi pattoti so tvaṃ nārada, idāni jhānasukhaṃ nāsetvā tato sukhā mahantaṃ kāmanissitaṃ cetasikadukkhaṃ patto. Pāṭikaṅkhāti idaṃ kilesadukkhaṃ chaḍḍetvā puna tadeva varaṃ uttamaṃ jhānasukhaṃ iccha patthehīti.
那罗陀说:“老师,这苦太难忍了,我实在受不了。”于是大士对他说:“那罗陀,苦一旦生起,就该忍受。”说完便讲了第三首偈颂——巴利
Nārado ‘‘idaṃ ācariya, dukkhaṃ dussahaṃ, na taṃ adhivāsetuṃ sakkomī’’ti āha. Atha naṃ mahāsatto ‘‘nārada, dukkhaṃ nāma uppannaṃ adhivāsetabbamevā’’ti vatvā tatiyaṃ gāthamāha –
在艰难的时候能扛住艰难,这样的人不克服艰难;
那位智者通过艰辛获得安乐,并证得禅定。巴利
‘‘Kicchakāle kicchasaho, yo kicchaṃ nātivattati; Sa kicchantaṃ sukhaṃ dhīro, yogaṃ samadhigacchatī’’ti.
这里,“不越过”就是“不跟随”,或者正是这种读法。这段话的意思是:那罗陀,当被称为身心之苦的困苦生起时,有人保持不放逸,为了去除那困苦而采取方法,能够承受困苦,不跟随那困苦,不被它控制,反而用种种方法战胜、消灭那困苦。这样的智者证得困苦终结时的离欲之乐,也就是禅那之乐;或者说,他证得困苦尽头的修习之乐,不费力气就达到。巴利
Tattha nātivattatīti nānuvattati, ayameva vā pāṭho. Idaṃ vuttaṃ hoti – nārada, yo kāyikacetasikadukkhasaṅkhātassa kicchassa uppannakāle appamatto tassa kicchassa haraṇūpāyaṃ karonto kicchasaho hutvā taṃ kicchaṃ nānuvattati, tassa vase avattitvā tehi tehi upāyehi taṃ kicchaṃ abhibhavati vināseti, so dhīro kicchassa antimasaṅkhātaṃ nirāmisasukhasaṅkhātaṃ jhānasukhaṃ adhigacchati, taṃ vā kicchantaṃ yogasukhaṃ adhigacchati, akilamantova pāpuṇātīti.
他说道:“老师,欲乐就是最高的快乐,我没法舍弃它。”于是大士对他说:“那罗陀,法不能因为任何理由而被毁坏。”说完,便说出第四首偈颂——巴利
So ‘‘ācariya, kāmasukhaṃ nāma uttamasukhaṃ, na taṃ jahituṃ sakkomī’’ti āha. Atha naṃ mahāsatto ‘‘nārada, dhammo nāma na kenaci kāraṇena nāsetabbo’’ti vatvā catutthaṃ gāthamāha –
不应因诸欲之欲、不应因无益、不应因无因。
不该把已经修成的东西丢掉,然后从法上退堕下来。巴利
‘‘Na heva kāmāna kāmā, nānatthā nātthakāraṇā; Na katañca niraṅkatvā, dhammā cavitumarahasī’’ti.
在这里,“诸欲之欲”是指对诸欲的希求,也就是对事欲的希求。“不因无义,不因有义之因由”:不是从无义,也不是从有义之因由。“不舍弃已成办者”:不舍弃已经完成、已经证得的禅那。这里说的是:那罗陀,你绝不该因为希求事欲就从法上退堕;当一种无义之事生起时,如果你想抵挡它,你不该以无义为理由就从法上退堕;也不该以有义为理由,想着“我会有某种利益”而因此从法上退堕;更不该把已经完成、已经证得的禅那之乐舍弃、毁掉之后,再从法上退堕。巴利
Tattha kāmāna kāmāti kāmānaṃ kāmā, vatthukāmānaṃ patthanāyāti attho. Nānatthā nātthakāraṇāti na anatthato na atthakāraṇā. Na katañca niraṅkatvāti katañca nipphāditaṃ jhānaṃ niraṃkatvā. Idaṃ vuttaṃ hoti – nārada, na heva vatthukāmapatthanāya dhammā cavitumarahasi, ekasmiṃ anatthe uppanne taṃ paṭihanitukāmo nānatthā na atthenapi kāraṇabhūtena dhammā cavitumarahasi, ‘‘asuko nāma me attho uppajjissatī’’ti evampi atthakāraṇāpi na dhammā cavitumarahasi, kataṃ pana nipphāditaṃ jhānasukhaṃ niraṃkatvā vināsetvā neva dhammā cavitumarahasīsi.
萨拉邦咖用这四首偈颂说完法之后,黑提毘罗为了教导自己的弟弟,说出了第五首偈颂——巴利
Evaṃ sarabhaṅgena catūhi gāthāhi dhamme desite kāḷadevilo attano kaniṭṭhaṃ ovadanto pañcamaṃ gāthamāha –
能干的居士是好的,分享食物也是好的。
不贪求利益,遭遇损失时也不动摇。巴利
‘‘Dakkhaṃ gahapatī sādhu, saṃvibhajjañca bhojanaṃ; Ahāso atthalābhesu, atthabyāpatti abyatho’’ti.
在这里,“居士的善巧”是指:那罗陀啊,对于过着居家生活的居士们来说,为了产生财富而具备不懈怠、能干、善巧的状态,这就叫“善巧”,是好的,善巧的品德是殊胜的。“以及分享食物”是指:把辛苦赚来的财富,与如法的沙门、婆罗门一起分享之后再受用,这是第二种好。“在获得利益时不骄矜”是指:当广大的自在与权势生起时,因为不放逸而不骄矜、不得意忘形,这是第三种好。“在利益衰损时”是指:当自己的利益衰损、名誉毁坏时,面对这种情况不懊恼、不疲惫,这是第四种好。因此,那罗陀啊,你不要为“我失去了禅那”而忧愁。如果你不随顺诸根的摆布,那么即使禅那失去了,也还是会恢复如初的。巴利
Tattha dakkhaṃ gahapatīti nārada gharāvāsaṃ vasantānaṃ gahapatīnaṃ bhoguppādanatthāya analasyachekakusalabhāvasaṅkhātaṃ dakkhaṃ nāma sādhu, dakkhabhāvo bhaddako. Saṃvibhajjañca bhojananti dukkhena uppāditabhogānaṃ dhammikasamaṇabrāhmaṇehi saddhiṃ saṃvibhajitvā paribhogakaraṇaṃ dutiyaṃ sādhu. Ahāso atthalābhesūti mahante issariye uppanne appamādavasena ahāso anuppilāvitattaṃ tatiyaṃ sādhu. Atthabyāpattīti yadā pana attano atthabyāpatti yasavināso hoti, tadā abyatho akilamanaṃ catutthaṃ sādhu, tasmā tvaṃ, nārada, ‘‘jhānaṃ me antarahita’’nti mā soci, sace indriyānaṃ vasaṃ na gamissasi, naṭṭhampi te jhānaṃ puna pākatikameva bhavissatīti.
导师再次知道黑提毘罗曾教诫那罗陀后,彻底觉悟,于是说出第六首偈颂:巴利
Taṃ puna kāḷadevilena nāradassa ovaditabhāvaṃ ñatvā satthā abhisambuddho hutvā chaṭṭhaṃ gāthamāha –
智慧也就到这个程度,那位提婆罗也曾这样说。
没有谁会比征服诸根、掌控诸根的人更卑劣了。巴利
‘‘Ettāvatetaṃ paṇḍiccaṃ, api so devilo bravi; Na yito kiñci pāpiyo, yo indriyānaṃ vasaṃ vaje’’ti.
这段话的意思是:比丘们,那位提婆罗所说的智慧,就只有这么一点。可是,如果有人因为烦恼的力量而随顺诸根、被诸根控制,那就没有比这更差的人了。巴利
Tassattho – bhikkhave, ettakaṃ etaṃ paṇḍiccaṃ soyaṃ devilo abravi. Yo pana kilesavasena indriyānaṃ vasaṃ vajati, ito añño pāpiyo natthīti.
这时,萨罗邦伽把他叫过来,说道:“那罗陀,你先听这个:如果有人该做的事一开始就不去做,他就会像那个进入林中的年轻人一样,忧愁悲叹。”说完,便讲起了过去的故事。巴利
Atha naṃ sarabhaṅgo āmantetvā ‘‘nārada, idaṃ tāva suṇa, yo hi paṭhamameva kattabbayuttakaṃ na karoti, so araññaṃ paviṭṭhamāṇavako viya socati paridevatī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在迦尸国的一个村子里,有一个婆罗门青年,相貌端正,身体强壮,力气大得像头大象。他心里想:“我何必去种田干活、让父母养活呢?要妻儿干什么?做布施这些积福的事又有什么用?我不如谁也不养,什么福也不积,直接进森林去,杀了野兽,就养活自己好了。”于是他带上五种武器,前往雪山,猎杀各种野兽,吃它们的肉。他一路走到雪山深处,来到一条叫“寡女”的河边,那里有一大片被群山环绕的山林。他在那里杀野兽,吃炭火烤的肉,就这么住了下来。他又想:“我不可能永远这么有力气,等身体衰弱了,就没法在森林里到处走了。不如现在就把各种野兽赶进这片山林,把入口封住,这样不用在林中到处跑,就能随心所欲地杀野兽吃了。”他就这么做了。后来时间一长,这个业报成熟了,成了现世就能感受到的果报。他的手脚都不能动了,连翻身都做不到,任何吃的、嚼的、喝的都看不到。身体干枯萎缩,变成了人形饿鬼。就像夏天干裂的土地一样,他的身体裂开,布满一道道裂纹。他变得丑陋不堪,身形难看,承受着巨大的痛苦。巴利
Atīte ekasmiṃ kāsinigame eko brāhmaṇamāṇavo abhirūpo ahosi thāmasampanno nāgabalo. So cintesi – ‘‘kiṃ me kasikammādīni katvā mātāpitūhi puṭṭhehi, kiṃ puttadārena, kiṃ dānādīhi puññehi katehi, kañci aposetvā kiñci puññaṃ akatvā araññaṃ pavisitvā mige māretvā attānaṃyeva posessāmī’’ti? So pañcāvudhasannaddho himavantaṃ gantvā nānāmige vadhitvā khādanto antohimavante vidhavāya nāma nadiyā tīre giriparikkhittaṃ mahantaṃ pabbatajālaṃ patvā tattha mige vadhitvā aṅgāre pakkamaṃsaṃ khādanto vāsaṃ kappesi. So cintesi ‘‘ahaṃ sabbadā thāmasampanno na bhavissāmi, dubbalakāle araññe carituṃ na sakkhissāmi, idāneva nānāvaṇṇe mige pabbatajālaṃ pavesetvā dvāraṃ yojetvā araññaṃ anāhiṇḍantova yathāruciyā mige vadhitvā khādissāmī’’ti tathā akāsi. Athassa kāle atikkante taṃ kammaṃ matthakappattaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ jātaṃ, attano hatthapādehi na labhi gantuṃ, aparāparaṃ parivattetuṃ nāsakkhi, neva kiñci khādanīyaṃ bhojanīyaṃ, na pānīyaṃ passi, sarīraṃ milāyi, manussapeto ahosi, gimhakāle pathavī viya sarīraṃ bhijjitvā rājiyo dassesi, so durūpo dussaṇṭhito mahādukkhaṃ anubhavi.
时光流逝,在尸毗国有一位名叫尸毗的国王,他心里想:“我要到森林里去吃炭火烤的肉。”于是把国家托付给大臣们,自己佩带五种武器,进入森林,猎杀野兽、吃它们的肉,一路渐渐来到那个地方。他看见那个男子,虽然心里害怕,还是提起正念,问道:“喂,你是什么人?”那人回答:“主人,我是人饿鬼,正在承受自己所作之业的果报。你又是谁?”他说:“我是尸毗王。”那人又问:“那你为什么来到这里?”他说:“为了吃鹿肉。”那人便对大王说:“大王,我也是因为同样的原因来到这里,变成了人饿鬼。”他把一切详细讲了出来,向国王说明自己受苦的状况,说了下面这些偈颂:巴利
Evaṃ addhāne gate siviraṭṭhe sivirājā nāma ‘‘araññe aṅgārapakkamaṃsaṃ khādissāmī’’ti amaccānaṃ rajjaṃ niyyādetvā pañcāvudhasannaddho araññaṃ pavisitvā mige vadhitvā maṃsaṃ khādamāno anupubbena taṃ padesaṃ patvā taṃ purisaṃ disvā bhītopi satiṃ upaṭṭhapetvā ‘‘kosi tvaṃ ambho purisā’’ti pucchi. ‘‘Sāmi, manussapeto ahaṃ, attano katakammassa phalaṃ anubhomi, tvaṃ pana kosī’’ti? ‘‘Sivirājāhamasmī’’ti. ‘‘Atha kasmā idhāgatosī’’ti? ‘‘Migamaṃsaṃ khādanatthāyā’’ti. Athassa so ‘‘ahampi mahārāja, imināva kāraṇena āgantvā manussapeto jāto’’ti sabbaṃ vitthārena kathetvā attano dukkhitabhāvaṃ rañño ācikkhanto sesagāthā āha –
就像落入敌人手中一样,尸毗王啊,你也会像我一样落入(其手)。
业、明、技艺、婚嫁、戒与柔和。
我舍弃了这些和名声,凭自己的业而投生。巴利
‘‘Amittānaṃva hatthatthaṃ, sivi pappoti māmiva; Kammaṃ vijjañca dakkheyyaṃ, vivāhaṃ sīlamaddavaṃ; Ete ca yase hāpetvā, nibbatto sehi kammehi.
我就如同战胜千军的人,没有亲友,也没有依靠。
我背离了圣法,就像饿鬼一样。巴利
‘‘Sohaṃ sahassajīnova, abandhu aparāyaṇo; Ariyadhammā apakkanto, yathā peto tathevahaṃ.
让那些追求快乐的人受了苦,我却落入了这样的境地;
我得不到安乐,就像站在太阳之中一样。巴利
‘‘Sukhakāme dukkhāpetvā, āpannosmi padaṃ imaṃ; So sukhaṃ nādhigacchāmi, ṭhito bhāṇumatāmivā’’ti.
在这里,“像在敌人手中毁灭”意思是:就像在敌人手里遭到毁灭一样。“Sivi”是在称呼国王。“像我这样的人也会遭遇”意思是:像我这样的人会因为恶业而遭遇,也就是因为自己的业而走向毁灭——这就是这句话要表达的意思。“业”指农耕等各类维持生计的工作。“明”指象术等各种技艺。“巧”指用各种方法创造财富的本领。“婚嫁”指娶妻嫁女的结合。“戒与柔和”指五戒、柔和的言语、希望他人得益、阻止恶行,以及亲近善知识。这里所说的“柔和”正是这个意思。“把这些都舍弃了”是说:把这些能带来名声的东西都舍弃了。“由自己的业而生”是说:由自己的业力所生。这里要表达的意思是——大王,我在这世上,没有做应当做的、能带来福报的业,没有学习技艺,没有用正当方法创造财富,没有成家婚嫁,没有守护戒律,没有亲近那些能阻止我作恶的善知识,反而去做不该做的事,把这些能带来名声的世间法则全都舍弃丢掉了,进入这片森林,因为自己造下的恶业,如今变成了人间的饿鬼。巴利
Tattha amittānaṃva hatthatthanti amittānaṃ hatthe atthaṃ vināsaṃ viya. Sivīti rājānaṃ ālapati. Pappoti māmivāti mādiso pāpakammena pāpuṇāti, attanova kammena vināsaṃ pāpuṇātīti vuttaṃ hoti. Kammanti kasikammādibhedaṃ ājīvasādhakaṃ kiccaṃ. Vijjanti nānappakārakaṃ hatthisippādikaṃ sippaṃ. Dakkheyyanti nānappakārena bhoguppādanakosallaṃ. Vivāhanti āvāhavivāhasambandhaṃ. Sīlamaddavanti pañcavidhasīlañceva muduvacanaṃ hitakāmaṃ pāpanivāraṇaṃ kalyāṇamittatañca. So hi idha maddavoti adhippeto. Ete ca yase hāpetvāti ete ettake yasadāyake dhamme hāpetvā ca. Nibbatto sehi kammehīti attano kammehi nibbatto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ahaṃ, mahārāja, imasmiṃ loke issariyadāyakaṃ kattabbayuttakaṃ kammaṃ akatvā sippaṃ asikkhitvā upāyena bhoge anuppādetvā āvāhavivāhaṃ akatvā sīlaṃ arakkhitvā maṃ akiccaṃ karontaṃ pāpanivāraṇasamatthe kalyāṇamitte abhajitvā ime ettake yasadāyakattā ‘‘yase’’ti saṅkhyaṃ gate lokappavattidhamme hāpetvā chaḍḍetvā imaṃ araññaṃ pavisitvā sayaṃ katehi pāpakammehi idāni manussapeto hutvā nibbattosmīti.
“如千胜者”的意思是:像战胜千人的勇士一样。也可以理解为:我正确地修行而创造出财富,以那数不清的财富而成为胜者。“无依”的意思是:没有救护、没有依靠。“圣法”是指从善士之法。“如饿鬼”的意思是:就像死后投生为饿鬼那样,我虽然活着,却同样成了人间的饿鬼——这就是要表达的意思。“让爱乐安乐者受苦后”的意思是:让喜爱安乐的众生受苦之后。也有读作“爱乐安乐者”的,意思是:自己喜爱安乐,却让别的众生受苦。“我陷入此境地”的意思是:我落到了这样的地步。也有读作“patha”的,意思是:我落到了这作为痛苦基础的有身。“如站在炽燃者中”:“bhāṇumā”指火,就像被无焰的炭火从四面包围一样,由于身上生起剧烈的灼烧而备受燃烧,我感受不到身体的快乐和心的快乐——这就是要表达的意思。巴利
Sahassajīnovāti sahassajīnapuriso viyāti attho. Svāhaṃ sammā paṭipajjitvā bhoge uppādeyyaṃ, tehi anekasahassehi bhogehi jitotipi attho. Aparāyaṇoti asaraṇo, nippatiṭṭhoti attho. Ariyadhammāti sappurisadhammato. Yathāpetoti yathā mato peto hutvā uppajjeyya, jīvamānoyeva tathā manussapeto jātosmīti attho. Sukhakāme dukkhāpetvāti sukhakāme satte dukkhāpetvā. ‘‘Sukhakāmo’’tipi pāṭho, sayaṃ sukhakāmo paraṃ dukkhāpetvāti attho. Āpannosmi padaṃ imanti evarūpaṃ koṭṭhāsaṃ pattosmi. Pathantipi pāṭho, idaṃ dukkhassa pathabhūtaṃ attabhāvaṃ pattosmīti attho. Ṭhito bhāṇumatāmivāti bhāṇumā vuccati aggi, vītaccikaṅgārehi samantā parikiṇṇo viya sarīre uṭṭhitena mahādāhena dayhanto kāyikacetasikasukhaṃ na vindāmīti vadati.
他这样说完之后,又说:“大王,我自己想要快乐,却让别人受苦,结果今生就变成了人间的饿鬼。所以你不要再做恶事了,回到你自己的城里去,多做布施这些善事吧。”国王照着去做,使天宫充满了。萨罗邦伽导师用这件事作例子,开导了那位苦行者。苦行者听了他的说法后,生起了警醒之心,向他顶礼、道歉,然后修习遍作,把已经退失的禅那重新恢复了。萨罗邦伽没有让他继续待在那里,而是带着他回到了自己的茅舍。巴利
Evañca pana vatvā ‘‘ahaṃ, mahārāja, sukhakāmo paraṃ dukkhāpetvā diṭṭheva dhamme manussapeto jāto, tasmā tvaṃ pāpaṃ mā kari, attano nagaraṃ gantvā dānādīni puññāni karohī’’ti āha. Rājā tathā katvā saggapuraṃ pūresi. Sarabhaṅgasatthā imaṃ kāraṇaṃ āharitvā tāpasaṃ saññāpesi. So tassa dhammakathāya saṃvegaṃ paṭilabhitvā taṃ vanditvā khamāpetvā kasiṇaparikammaṃ katvā naṭṭhaṃ jhānaṃ paṭipākatikaṃ akāsi. Sarabhaṅgo tassa tattha vasituṃ adatvā taṃ ādāya attano assamaṃ gato.
导师讲完这段法教,阐明了四圣谛,然后把本生故事连接起来。在四圣谛开示结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi.
那时,那罗陀就是那位心生厌离的比丘,城中美人是他的前妻,萨利师是舍利弗,门迪师是迦叶,山是阿那律,黑天是迦旃延,阿奴比耶是阿难,瘦犊是大目犍连,而萨罗邦伽就是我本人。巴利
Tadā nārado ukkaṇṭhitabhikkhu ahosi, nagarasobhiṇī purāṇadutiyikā, sālissaro sāriputto, meṇḍissaro kassapo, pabbato anuruddho, kāḷadevilo kaccāyano, anupiyo ānando, kisavaccho mahāmoggallāno, sarabhaṅgo pana ahameva ahosinti.
第八、燃烧本生注巴利
[424] 8. Ādittajātakavaṇṇanā
世尊住在祇园精舍时,为了无等施这件事,说了这部本生故事。无等施的详细内容,应当依照《大典尊经》注释(《长部注》2.296)来展开讲述。在布施后的第二天,比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,憍萨罗王是经过仔细考察、认清了福田之后,才向以佛陀为首的圣僧伽献上这无与伦比的布施的。”世尊来了以后问:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”比丘们回答:“就是在说这件事。”世尊便说:“比丘们,国王经过考察,在无上福田中建立布施,这并不稀奇。因为过去的智者们也是经过考察之后才行大布施的。”于是世尊讲起了过去的事。巴利
Ādittasminti idaṃ satthā jetavane viharanto asadisadānaṃ ārabbha kathesi. Asadisadānaṃ mahāgovindasuttavaṇṇanāto (dī. ni. aṭṭha. 2.296) vitthāretvā kathetabbaṃ. Tassa pana dinnadivasato dutiyadivase dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, kosalarājā vicinitvāva , puññakkhettaṃ ñatvā buddhappamukhassa ariyasaṅghassa asadisadānaṃ adāsī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘anacchariyaṃ, bhikkhave, rañño vicinitvā anuttare puññakkhette dānapatiṭṭhāpanaṃ, porāṇakapaṇḍitāpi vicinitvāva mahādānaṃ adaṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在尸毗国的罗卢瓦城里,有一位名叫罗卢瓦的大王。他从不违背十种王法,用四种摄受之法来利益民众,像父母一样对待大众,对穷人、旅人、孤苦者和乞讨者等广行大布施。他有一位正妃名叫萨穆达维贾亚,聪慧而具足智慧。有一天,国王巡视布施堂时心想:“我的布施被那些不持戒、心浮动的人受用了,这并不能让我欢喜。我想布施给持戒者、最上应供的独觉佛们。他们住在雪山一带,谁能去邀请他们、把他们带来呢?我该派谁去呢?”这样想后,他把这件事告诉了王后。王后对他说:“大王,不必忧虑。凭我们应当布施的布施之力、持戒之力、真实之力,我们送出花朵去邀请独觉佛,等他们来时,我们就献上具足一切资具的供养。”国王说:“好。”便接受了。他让人在城中击鼓宣告:“全城居民都应受持戒律!”他自己也和眷属一起受持布萨戒,举行了大布施,然后让人拿来装满善意花的金匣,从宫殿下来,站在王宫庭院里,把五体投地——双膝、双肘和额头贴在地上,向东方礼敬,说道:“我向东方方向的阿罗汉们礼敬。如果我们有什么功德,请怜悯我们,接受我们的供养。”说完撒了七把花。因为东方没有独觉佛,第二天他们没有来。第二天,他向南方礼敬,那里也没有来。第三天,他向西方礼敬,那里也没有来。第四天,他向北方礼敬,礼敬后说:“住在北方雪山一带的独觉佛们,请接受我们的供养。”撒了七把花。那些花飞过去,落在欢喜山窟五百位独觉佛的上方。巴利
Atīte siviraṭṭhe roruvanagare roruvamahārājā nāma dasa rājadhamme akopetvā catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ saṅgaṇhanto mahājanassa mātāpituṭṭhāne ṭhatvā kapaṇaddhikavanibbakayācakādīnaṃ mahādānaṃ pavattesi. Tassa samuddavijayā nāma aggamahesī ahosi paṇḍitā ñāṇasampannā. So ekadivasaṃ dānaggaṃ olokento ‘‘mayhaṃ dānaṃ dussīlā lolasattā bhuñjanti, taṃ maṃ na hāseti, ahaṃ kho pana sīlavantānaṃ aggadakkhiṇeyyānaṃ paccekabuddhānaṃ dātukāmo, te ca himavantapadese vasanti, ko nu kho te nimantetvā ānessati, kaṃ pesessāmī’’ti cintetvā tamatthaṃ deviyā ārocesi. Atha naṃ sā āha ‘‘mahārāja, mā cintayittha, amhākaṃ dātabbadānabalena sīlabalena saccabalena pupphāni pesetvā paccekabuddhe nimantetvā tesaṃ āgatakāle sabbaparikkhārasampannadānaṃ dassāmā’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘sakalanagaravāsino sīlaṃ samādiyantū’’ti nagare bheriṃ carāpetvā sayampi saparijano uposathaṅgāni adhiṭṭhāya mahādānaṃ pavattetvā sumanapupphapuṇṇaṃ suvaṇṇasamuggaṃ gāhāpetvā pāsādā oruyha rājaṅgaṇe ṭhatvā pañcaṅgāni pathaviyaṃ patiṭṭhāpetvā pācīnadisābhimukho vanditvā ‘‘pācīnadisāya arahante vandāmi, sace amhākaṃ koci guṇo atthi, amhesu anukampaṃ katvā amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vatvā satta pupphamuṭṭhiyo khipi. Pācīnadisāya paccekabuddhānaṃ abhāvena punadivase nāgamiṃsu. Dutiyadivase dakkhiṇadisaṃ namassi, tatopi nāgatā. Tatiyadivase pacchimadisaṃ namassi, tatopi nāgatā. Catutthadivase uttaradisaṃ namassi, namassitvā ca pana ‘‘uttarahimavantapadesavāsino paccekabuddhā amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhantū’’ti satta pupphamuṭṭhiyo vissajjesi. Pupphāni gantvā nandamūlakapabbhāre pañcannaṃ paccekabuddhasatānaṃ upari patiṃsu.
他们心里一想,知道国王是在邀请自己,第二天就去通知七位独觉佛,说:“诸位贤友,国王邀请你们,请你们接受他的供养吧。”七位独觉佛从空中飞来,降落在王宫门口。国王看见他们,满心欢喜,上前顶礼,请他们登上宫殿,隆重地供养,亲手布施饮食。吃完饭,国王又邀请他们明天再来,后天再来,这样一连邀请了六天。到第七天,国王备好了一切资具的布施,铺设了镶满七宝的床座等物,把三衣等所有沙门受用的物品都摆在七位独觉佛面前,说:“我们把这些资具供养给你们。”吃完饭,国王和王后两人一起恭敬顶礼,站在一旁。这时,僧团长老为他们随喜开示,说了两首偈颂。巴利
Te āvajjamānā raññā attano nimantitabhāvaṃ ñatvā punadivase satta paccekabuddhe āmantetvā ‘‘mārisā, rājā vo nimanteti, tassa saṅgahaṃ karothā’’ti vadiṃsu. Satta paccekabuddhā ākāsenāgantvā rājadvāre otariṃsu. Te disvā rājā somanassajāto vanditvā pāsādaṃ āropetvā mahantaṃ sakkāraṃ katvā dānaṃ datvā bhattakiccapariyosāne punadivasatthāya punadivasatthāyāti evaṃ cha divase nimantetvā sattame divase sabbaparikkhāradānaṃ sajjetvā sattaratanakhacitāni mañcapīṭhādīni paññapetvā ticīvarādike sabbasamaṇaparibhoge sattannaṃ paccekabuddhānaṃ santike ṭhapetvā ‘‘mayaṃ ime parikkhāre tumhākaṃ demā’’ti vatvā tesaṃ bhattakiccapariyosāne rājā ca devī ca ubhopi namassamānā aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ anumodanaṃ karonto saṅghatthero dve gāthā abhāsi –
着火的房子里,带出来的容器;
那个东西对他才有用,而不是在那里被烧掉的东西。巴利
‘‘Ādittasmiṃ agārasmiṃ, yaṃ nīharati bhājanaṃ; Taṃ tassa hoti atthāya, no ca yaṃ tattha ḍayhati.
世间就是这样被衰老和死亡点燃的,
应该用布施把它搬出来;所布施的,就是真正搬出来了。巴利
‘‘Evamādīpito loko, jarāya maraṇena ca; Nīharetheva dānena, dinnaṃ hoti sunīhata’’nti.
这里,“正在燃烧”是指在那一刻已经烧起来。“器皿”是指用具。而“在那里被烧掉的”是说:凡是在那里被烧掉的东西,哪怕只是一把草席,对他而言全都不是能用的东西。“由老与死”只是说法上的引子,从意义上说,他其实是被十一种火所烧。所谓“取出来”,就是从被十一种火燃烧的世间,以思心所把分为十种布施物的种种资具布施出去、取出来。“已施”是说:不论所施是少是多,只要施出去了,那本身就是善取出来。巴利
Tattha ādittasminti taṅkhaṇe pajjalite. Bhājananti upakaraṇaṃ. No ca yaṃ tattha ḍayhatīti yaṃ pana tattha ḍayhati, antamaso tiṇasanthāropi, sabbaṃ tassa anupakaraṇameva hoti. Jarāya maraṇena cāti desanāsīsametaṃ, atthato panesa ekādasahi aggīhi ādīpito nāma. Nīharethevāti tato ekādasati aggīhi pajjalitalokā dasavidhadānavatthubhedaṃ taṃ taṃ parikkhāradānaṃ cetanāya nikkaḍḍhetheva. Dinnaṃ hotīti appaṃ vā bahuṃ vā yaṃ dinnaṃ, tadeva sunīhataṃ nāma hotīti.
僧团长老这样随喜之后,对国王作了教诫:“大王,不要放逸。”说完就腾空而起,把宫殿的尖顶劈成两半,然后离去,直接降落在难陀目罗迦山窟。他所得的供养物品也跟着他一起飞起,同样落在难陀目罗迦山窟。国王和王后全身都充满了喜悦。他这样离去之后,其余的也——巴利
Evaṃ saṅghatthero anumodanaṃ katvā ‘‘appamatto hohi, mahārājā’’ti rañño ovādaṃ datvā ākāse uppatitvā pāsādakaṇṇikaṃ dvidhā katvā gantvā nandamūlakapabbhāreyeva otari. Tassa dinnaparikkhāropi teneva saddhiṃ uppatitvā nandamūlakapabbhāreyeva otari. Rañño ca deviyā ca sakalasarīraṃ pītiyā puṇṇaṃ ahosi. Evaṃ tasmiṃ gate avasesāpi –
如果有人把自己如法得到的、靠努力精进挣来的东西拿来布施,
越过阎魔的吠多罗尼河后,这个人就到达了天界的境地。巴利
‘‘Yo dhammaladdhassa dadāti dānaṃ, uṭṭhānavīriyādhigatassa jantu; Atikkamma so vetaraṇiṃ yamassa, dibbāni ṭhānāni upeti macco.
人们说,布施和打仗是一样的:即使善者人数很少,也能战胜众多对手。
具信者即使只布施少许,他也会因此而在来世得到安乐。巴利
‘‘Dānañca yuddhañca samānamāhu, appāpi santā bahuke jinanti; Appampi ce saddahāno dadāti, teneva so hoti sukhī parattha.
布施时要先分辨清楚:哪些人是真正值得供养的,这才是善逝所赞叹的。
布施给这些人,果报很大,就像种子播在良田里。巴利
‘‘Viceyya dānaṃ sugatappasatthaṃ, ye dakkhiṇeyyā idha jīvaloke; Etesu dinnāni mahapphalāni, bījāni vuttāni yathā sukhette.
一个人在世上前行时,不伤害众生,也不因他人的责难而造作恶行。
人们称赞胆怯的人,不称赞勇敢的人;因为善人出于恐惧,不会作恶。巴利
‘‘Yo pāṇabhūtāni aheṭhayaṃ caraṃ, parūpavādā na karoti pāpaṃ; Bhīruṃ pasaṃsanti na tattha sūraṃ, bhayā hi santo na karonti pāpaṃ.
以低劣的梵行,投生到刹帝利族中;
以中等的修行,能生到天界;以最殊胜的修行,则得到净化。巴利
‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati; Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhati.
布施确实以种种方式受到称赞,但比起布施,法的足迹更为殊胜。
过去那些更早的寂静智者,证得了涅槃本身。巴利
‘‘Addhā hi dānaṃ bahudhā pasatthaṃ, dānā ca kho dhammapadaṃva seyyo; Pubbeva hi pubbatareva santo, nibbānamevajjhagamuṃ sapaññā’’ti. –
就这样,他们每诵一偈便作一次随喜,然后带着资具,照原路离开了。巴利
Evamekekāya gāthāya anumodanaṃ katvā tatheva agamiṃsu saddhiṃ parikkhārehi.
在这其中,从漏尽者开始,直到修习干观的行者,因为已经获得了法,所以称为“得法者”。而这个人,因为凭借发起的精进努力证得了那个法,所以称为“由发起精进努力而证得者”。这个人的意思是:若有众生布施给他,那就是布施。或者也可以理解为:取以法获得、以被称为发起的精进努力所证得的应施之物中最上者,若有众生在持戒者当中行布施。这里也可以把属格当作宾格的意义来理解。“韦答拉尼”是开示的开头,意思是超越了八大地狱和十六增盛地狱。前往天界之处,就是指在天界受生。巴利
Tattha dhammaladdhassāti khīṇāsavaṃ ādiṃ katvā yāva sukkhavipassakayogāvacaro puggalo dhammassa laddhattā dhammaladdho nāma. Sveva uṭṭhānavīriyena tassa dhammassa adhigatattā uṭṭhānavīriyādhigato nāma. Tassa puggalassa yo jantu dadāti dānanti attho, dhammena laddhassa uṭṭhānasaṅkhātena vīriyena adhigatassa deyyadhammassa aggaṃ gahetvā yo jantu sīlavantesu dānaṃ dadātītipi attho. Upayogatthe vā sāmivacanaṃ katvāpettha attho veditabbo. Vetaraṇinti desanāsīsametaṃ, aṭṭha mahāniraye soḷasa ca ussade atikkamitvāti attho. Dibbāni ṭhānāni upetīti devaloke uppajjati.
他们说“相同”,意思是相似。确实,害怕耗尽财物的人不会布施,害怕危险的人不会战斗。只有放下对生命的执著,才能投入战斗;只有放下对财物的执著,施主才能布施。因此,这两者都被称为“相同”。即使微小,也仍然存在:即使舍弃了生命的人很少,也能战胜众多敌人;同样,即使只有微弱的舍离心,也能战胜那庞大的悭吝之心,或贪等烦恼的密林。若对于少许……而施:如果相信应施之物、相信业与果报,即使只布施一点点东西,他也因为以这微少的应施之物为福田,凭那微少的舍离,在来世获得安乐。大王啊!巴利
Samānamāhūti sadisaṃ vadanti. Khayabhīrukassa hi dānaṃ natthi, bhayabhīrukassa yuddhaṃ natthi. Jīvite ālayaṃ vijahitvā yujjantova yujjhituṃ sakkoti, bhogesu ālayaṃ vijahitvā dāyako dātuṃ sakkoti, teneva taṃ ubhayaṃ ‘‘samāna’’nti vadanti. Appāpi santāti thokāpi samānā pariccattajīvitā bahuke jinanti, evameva appāpi muñcacetanā bahumpi maccheracittaṃ lobhādiṃ vā kilesagahanaṃ jināti. Appampi ceti thokampi ce deyyadhammaṃ kammañca phalañca saddahanto deti. Teneva soti tena parittadeyyadhammavatthukena parittakenāpi cāgena so parattha sukhī hoti, mahārājāti.
“经过抉择之后再布施”,意思是先分辨布施之物和应受布施的人,然后再把东西施出去。这里面,不随便把什么东西都拿去给,而是先挑出最上等、最殊胜的应施之物再布施,这就叫作“抉择布施之物”;不随便布施给什么人,而是先分辨出那些具足戒等功德的人,再布施给他们,这就叫作“抉择应受布施的人”。“为善逝所赞叹”,是说这样的布施被诸佛所赞叹。为了说明对受施者的抉择,所以接着说了“哪些是应受布施的人”等话。其中,“应受布施的人”是指与布施相应的诸佛等。巴利
Viceyya dānanti dakkhiṇañca dakkhiṇeyyañca vicinitvā dinnadānaṃ. Tattha yaṃ vā taṃ vā adatvā aggaṃ paṇītaṃ deyyadhammaṃ vicinitvā dadanto dakkhiṇaṃ vicināti nāma, yesaṃ tesaṃ vā adatvā sīlādiguṇasampanne vicinitvā tesaṃ dadanto dakkhiṇeyyaṃ vicināti nāma. Sugatappasatthanti evarūpaṃ dānaṃ buddhehi pasatthaṃ. Tattha dakkhiṇeyyavicinanaṃ dassetuṃ ‘‘ye dakkhiṇeyyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha dakkhiṇeyyāti dakkhiṇāya anucchavikā buddhādayo.
“有气息的生类”就是指被称为有气息的众生。以悲悯心而行,不伤害他们地行走。“因他人的责难”:因为害怕他人的责难而不作恶。“怖畏者”:指畏惧责难的人。“在那责难中不是勇士”:如果有人以不如理作意,在那种责难中逞勇,智者不称赞他。“因为怖畏”:智者确实是因为畏惧责难而不作恶。巴利
Pāṇabhūtānīti pāṇasaṅkhātāni bhūtāni. Aheṭhayaṃ caranti kāruññena aviheṭhayanto caramāno. Parūpavādāti parūpavādabhayena pāpaṃ na karoti. Bhīrunti upavādabhīrukaṃ. Na tattha sūranti yo pana ayonisomanasikārena tasmiṃ upavāde sūro hoti, taṃ paṇḍitā nappasaṃsanti. Bhayā hīti upavādabhayena hi paṇḍitā pāpaṃ na karonti.
所谓“低劣的梵行”:在外道那里,仅仅以远离淫欲的戒律为梵行,这叫低劣的梵行,凭这个能投生到刹帝利家族。只修到近行定程度的禅那,叫中等梵行,凭这个能投生到天界。证得八种等至是殊胜的梵行,凭这个投生到梵天界,就叫作清净。但在佛陀的教法里,持戒的人只求投生到某一个天界而修梵行,这叫低劣;戒行完全清净的人修成等至,这叫中等;安住在清净戒上,增长观智,证得阿罗汉果,这叫殊胜。巴利
Hīnena brahmacariyenāti bāhiratitthāyatane tāva methunaviratisīlamattakaṃ hīnaṃ brahmacariyaṃ nāma, tena khattiyakule uppajjati. Jhānassa upacāramattaṃ majjhimaṃ, tena devaloke uppajjati. Aṭṭha samāpattiyo uttamaṃ, tena brahmaloke uppajjanto visujjhati nāma. Sāsane pana sīlavantasseva ekaṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ hīnaṃ nāma, parisuddhasīlasseva samāpattinibbattanaṃ majjhimaṃ nāma, parisuddhasīle ṭhatvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattuppatti uttamaṃ nāma.
结尾偈颂的意思是:大王,虽然布施在各方面都受到广泛称赞和宣扬,但比起布施来,被称为止与观、被称为涅槃的那一部分法,也就是法句本身,更加殊胜。为什么呢?因为早在这一劫中,迦叶十力等圣者,以及更早的毗舍婆十力等圣者,他们都是具足智慧的善士,修习止观之后,证得了涅槃。巴利
Osānagāthāya ayamattho – mahārāja, kiñcāpi ekaṃseneva dānaṃ bahudhā pasatthaṃ vaṇṇitaṃ, dānato pana samathavipassanāsaṅkhātaṃ nibbānasaṅkhātañca dhammakoṭṭhāsabhūtaṃ dhammapadameva uttaritaraṃ. Kiṃkāraṇā? Pubbeva hi imasmiṃ kappe kassapadasabalādayo pubbatareva vessabhūdasabalādayo santo sappurisā sapaññā samathavipassanaṃ bhāvetvā nibbānameva ajjhagamuṃ adhigatāti.
七位独觉佛这样随喜赞叹,向国王称扬了不死的无上涅槃,又以不放逸来教诫国王,然后就像前面说的那样,回到了自己住的地方。国王也和第一夫人一起做了布施,一辈子都这样坚持,命终之后,生到天宫,把天宫都住满了。巴利
Evaṃ satta paccekabuddhā anumodanāya rañño amatamahānibbānaṃ vaṇṇetvā rājānaṃ appamādena ovaditvā vuttanayeneva attano vasanaṭṭhānameva gatā. Rājāpi saddhiṃ aggamahesiyā dānaṃ datvā yāvajīvaṃ ṭhatvā tato cavitvā saggapuraṃ pūresi.
导师讲完这段法义后,说道:“过去的有智慧的人也是这样,经过审察之后才布施。”然后他把这个故事归结为本生故事:“那时,那些独觉佛都入了般涅槃;海胜是罗睺罗的母亲;而那位鲁卢大王,就是现在的我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ pubbepi paṇḍitā viceyya dānaṃ adaṃsū’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paccekabuddhā parinibbāyiṃsu, samuddavijayā rāhulamātā ahosi, roruvamahārājā pana ahameva ahosi’’nti.
非处本生故事的注释巴利
[425] 9. Aṭṭhānajātakavaṇṇanā
恒河与白睡莲这个故事,是导师住在祇园精舍时,因为一位心生厌离的比丘而讲的。导师问那位比丘:“比丘,听说你心生厌离,是真的吗?”他回答:“是真的,尊者。”导师又问:“是什么原因?”他回答:“因为烦恼。”于是导师说:“比丘,所谓女人,就是不知感恩、背叛朋友、不可信赖的。过去,有智慧的人即使每天给她一千金币,也没法让女人满足。她仅仅一天没拿到那一千金币,就叫人抓住他们的脖子把他们赶出去。女人就是这样不知感恩。不要因为她而屈服于烦恼。”说完,就引出了过去的故事。巴利
Gaṅgā kumudinīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṃ satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu ukkaṇṭhitosī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kiṃkāraṇā’’ti vatvā ‘‘kilesavasenā’’ti vutte ‘‘bhikkhu mātugāmo nāma akataññū mittadubbhī avissāsanīyo. Atīte paṇḍitā devasikaṃ sahassaṃ dentāpi mātugāmaṃ tosetuṃ nāsakkhiṃsu. Sā ekadivasamattaṃ sahassaṃ alabhitvāva te gīvāyaṃ gāhāpetvā nīharāpesi , evaṃ akataññū mātugāmo, mā tassa kāraṇā kilesavasaṃ gacchā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,梵授王统治波罗奈城时,他的儿子叫梵授王子,波罗奈长者的儿子叫大财童子。他们俩从小一起玩泥沙,是好朋友,又同在一位老师门下学技艺。王子在父亲去世后继承了王位,长者之子也一直随侍在他身边。波罗奈里有一位城中美妓,容貌极美,享有盛誉。长者之子每天给她一千金币,长久与她欢爱;父亲去世后,他继承了长者之位,也没有舍弃她,依然每天给她一千金币。长者之子每天三次去承事国王。有一天,他去承事国王,正与国王交谈,太阳落山,天色暗了下来。他离开王宫,心想:“现在回家再来不及了,就去城中美妓家吧。”于是打发随从回去,独自一人进了她家。她看见他便说:“公子,一千金币带来了吗?”他说:“贤女,今天实在太晚,我没有回家,让仆人回去了,独自进来的。不过明天我会给你两千金币。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa ca putto brahmadattakumāro, bārāṇasiseṭṭhino ca putto mahādhanakumāro nāma. Te ubhopi sahapaṃsukīḷakā sahāyakā ahesuṃ, ekācariyakuleyeva sippaṃ gaṇhiṃsu. Rājakumāro pitu accayena rajje patiṭṭhāsi, seṭṭhiputtopissa santikeyeva ahosi. Bārāṇasiyañca ekā nagarasobhiṇī vaṇṇadāsī abhirūpā ahosi sobhaggappattā. Seṭṭhiputto devasikaṃ sahassaṃ datvā niccakāle tāyeva saddhiṃ abhiramanto pitu accayena seṭṭhiṭṭhānaṃ labhitvāpi na taṃ vijahi, tatheva devasikaṃ sahassaṃ datvā abhirami. Seṭṭhiputto divasassa tayo vāre rājupaṭṭhānaṃ gacchati. Athassa ekadivasaṃ rājupaṭṭhānaṃ gatassa raññā saddhiṃ samullapantasseva sūriyo atthaṅgami, andhakāraṃ jātaṃ. So rājakulā nikkhamitvā ‘‘idāni gehaṃ gantvā āgamanavelā natthi, nagarasobhiṇiyāyeva gehaṃ gamissāmī’’ti upaṭṭhāke uyyojetvā ekakova tassā gehaṃ pāvisi. Atha naṃ sā disvā ‘‘ayyaputta, sahassaṃ ābhata’’nti āha. ‘‘Bhadde, ahaṃ ajjeva ativikālo jāto, tasmā gehaṃ agantvā manusse uyyojetvā ekakova paviṭṭhosmi, sve pana te dve sahassāni dassāmī’’ti.
她心里盘算:如果我今天答应他,以后他也会空着手来,这样我的钱财就会越来越少,今天我不给他机会。于是她对他说:主人,我们这些人叫名妓,不给我们一千金,就谈不上什么享乐。他一次又一次地哀求:好姑娘,明天我带双倍的钱来。城中名妓便吩咐婢女们:别让他站在这儿盯着我看,抓住他的脖子把他拖出去,然后把门关上。婢女们听了,就照办了。他心想:我和她一起花掉了八亿家财,她看到我一天空着手来,就叫人抓住我的脖子把我赶出去。唉,女人真是邪恶、无耻、忘恩负义、背叛朋友。他反复想着女人的种种不是,心生厌离,生起厌恶心,对在家生活也感到厌倦,心想:我还要这个家干什么?今天就离开家去出家。于是他没有再回家,也没有去见国王,就直接出了城,进入山林,在恒河岸边搭了一座草庵,出家做了仙人,修成了禅那和神通,以林中树根野果为食,就住在那里。巴利
Sā cintesi ‘‘sacāhaṃ ajja okāsaṃ karissāmi, aññesupi divasesu tucchahatthakova āgamissati, evaṃ me dhanaṃ parihāyissati, na dānissa okāsaṃ karissāmī’’ti. Atha naṃ evamāha ‘‘sāmi, mayaṃ vaṇṇadāsiyo nāma, amhākaṃ sahassaṃ adatvā keḷi nāma natthī’’ti. ‘‘Bhadde, sve diguṇaṃ āharissāmī’’ti punappunaṃ yāci. Nagarasobhiṇī dāsiyo āṇāpesi ‘‘etassa idha ṭhatvā maṃ oloketuṃ mā adattha, gīvāyaṃ taṃ gahetvā nīharitvā dvāraṃ pidahathā’’ti. Taṃ sutvā dāsiyo tathā kariṃsu. Atha so cintesi ‘‘ahaṃ imāya saddhiṃ asītikoṭidhanaṃ khādiṃ, sā maṃ ekadivasaṃ tucchahatthaṃ disvā gīvāyaṃ gahetvā nīharāpesi, aho mātugāmo nāma pāpo nillajjo akataññū mittadubbhī’’ti. So mātugāmassa aguṇaṃ anussarantova virajji, paṭikūlasaññaṃ paṭilabhi, gharāvāsepi ukkaṇṭhito ‘‘kiṃ me gharāvāsena, ajjeva nikkhamitvā pabbajissāmī’’ti puna gehaṃ agantvā rājānampi adisvāva nagarā nikkhamitvā araññaṃ pavisitvā gaṅgātīre assamaṃ māpetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo uppādetvā vanamūlaphalāhāro tattha vāsaṃ kappesi.
国王找不到他,就问:“我的朋友在哪里?”城中名妓干的事,已经传遍了整座城。于是人们把这件事禀告国王:“大王,您的朋友因为羞愧,连家都没回,就进山林出家去了。”国王听了,把城中名妓召来,问:“听说你有一天拿不到一千金,就叫人抓住我朋友的脖子把他赶了出去,是真的吗?”她回答:“是真的,大王。”国王说:“邪恶的贱女人!你赶快去我朋友去的地方,把他带回来。要是带不回来,你就别想活命。”她听了国王的话,心里害怕,就登上车,带着大批随从出了城,四处打听他住的地方,顺着传闻找到那个地方后,便到跟前顶礼,恳求说:“尊者,我因为愚痴犯下的过错,请您原谅,我以后再也不这样做了。”他说:“好吧,我原谅你,我对你没有怨恨。”她说:“您要是肯原谅我,就请和我一起上车,回城去吧。到了城里,我家里所有财物,全都献给您。”他听了她的话,说:“贤女,现在还不能和你一起走。等到这世上不该发生的事发生时,也许那时我会去。”说完,先说了第一首偈颂:巴利
Rājā taṃ apassanto ‘‘kahaṃ mama sahāyo’’ti pucchi. Nagarasobhiṇiyāpi katakammaṃ sakalanagare pākaṭaṃ jātaṃ. Athassa tamatthaṃ ācikkhitvā ‘‘iti te deva, sahāyo lajjāya gharampi agantvā araññaṃ pavisitvā pabbajito bhavissatī’’ti āhaṃsu. Rājā taṃ sutvā nagarasobhiṇiṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ ekadivasaṃ sahassaṃ alabhitvā mama sahāyaṃ gīvāyaṃ gāhāpetvā nīharāpesī’’ti pucchi. ‘‘Saccaṃ, devā’’ti. ‘‘Pāpe jammī, sīghaṃ mama sahāyassa gataṭṭhānaṃ gantvā taṃ ānehi, no ce ānessasi, jīvitaṃ te natthī’’ti. Sā rañño vacanaṃ sutvā bhītā rathaṃ āruyha mahantena parivārena nagarā nikkhamitvā tassa vasanaṭṭhānaṃ pariyesantī sutavasena taṃ ṭhānaṃ sutvā tattha gantvā vanditvā ‘‘ayya, mayā andhabālabhāvena kataṃ dosaṃ khamatha, ahaṃ na punevaṃ karissāmī’’ti yācitvā ‘‘sādhu, khamāmi te, natthi me tayi āghāto’’ti vutte ‘‘sace me khamatha, mayā saddhiṃ rathaṃ abhiruhatha, nagaraṃ gacchissāma, gatakāle yaṃ mama ghare dhanaṃ atthi, sabbaṃ dassāmī’’ti āha. So tassā vacanaṃ sutvā ‘‘bhadde, idāni tayā saddhiṃ gantuṃ na sakkā, yadā pana imasmiṃ loke yena na bhavitabbaṃ, taṃ bhavissati, api nāma tadā gaccheyya’’nti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
恒河被睡莲铺满,寂静无声;杜鹃鸟也都呈现出螺贝那样的颜色。
阎浮树要是结出棕榈果,那时候也许才会这样吧。巴利
‘‘Gaṅgā kumudinī santā, saṅkhavaṇṇā ca kokilā; Jambū tālaphalaṃ dajjā, atha nūna tadā siyā’’ti.
它的意思是:贤女啊,就像睡莲池被睡莲覆盖着那样安住,同样,如果整条大恒河都舍弃了急流,变得寂静安宁,所有的杜鹃鸟都变成螺贝的颜色,所有的阎浮树都结出棕榈果,那时或许才会如此。也就是说,在那样的时候,我们俩的相遇或许才会发生,才会有吧。巴利
Tassattho – bhadde, yathā hi kumudasarā kumudehi sañchannā tiṭṭhanti, tatheva sace sakalāpi mahāgaṅgā kumudinī sīghasotaṃ pahāya santā upasantā siyā, sabbe kokilā ca saṅkhavaṇṇā bhaveyyuṃ, sabbo jamburukkho ca tālaphalaṃ dadeyya. Atha nūna tadā siyāti atha tādise kāle amhākampi samāgamo nūna siyā, bhaveyya nāmāti vuttaṃ hoti.
他这样说完以后,她又对他说:“来吧,尊者,我们走吧。”他回答:“我们走吧。”她问:“什么时候?”他说:“某某时候、某某时候。”接着便说了后面的偈颂。巴利
Evañca vatvā punapi tāya ‘‘ehi, ayya, gacchāmā’’ti vutte ‘‘gacchissāmā’’ti vatvā ‘‘kasmiṃ kāle’’ti vutte ‘‘asukasmiñca asukasmiñcā’’ti vatvā sesagāthā abhāsi –
当龟毛外衣成为三重的时候,
到了冬天,那时或许会有件过冬的披衣吧。巴利
‘‘Yadā kacchapalomānaṃ, pāvāro tividho siyā; Hemantikaṃ pāvuraṇaṃ, atha nūna tadā siyā.
当在一个蚊足印上,八角瞭望台造得精巧时,
那时确实必定是坚定又不动摇的。巴利
‘‘Yadā makasapādānaṃ, aṭṭālo sukato siyā; Daḷho ca avikampī ca, atha nūna tadā siyā.
假如用兔角做成精制的梯子,
为了登上天界,那时想必的确会如此吧。巴利
‘‘Yadā sasavisāṇānaṃ, nisseṇī sukatā siyā; Saggassārohaṇatthāya, atha nūna tadā siyā.
当老鼠爬上梯子,啃月亮的时候;
就算他们能把罗睺也打落下来,那时候也许才会有这种事吧。巴利
‘‘Yadā nisseṇimāruyha, candaṃ khādeyyu mūsikā; Rāhuñca paripāteyyuṃ, atha nūna tadā siyā.
当苍蝇喝了酒壶里的酒,就成群结队地飞来飞去;
若在火炭上安设住处,那么那时或许就会如此。巴利
‘‘Yadā surāghaṭaṃ pitvā, makkhikā gaṇacāriṇī; Aṅgāre vāsaṃ kappeyyuṃ, atha nūna tadā siyā.
当一头驴长着像红瓜果一样红润的嘴唇,还有一张好看的脸时,
如果他擅长跳舞和唱歌,那或许那时才会是这样。巴利
‘‘Yadā bimboṭṭhasampanno, gadrabho sumukho siyā; Kusalo naccagītassa, atha nūna tadā siyā.
当乌鸦和猫头鹰跑到僻静的地方一起商量时,
要是彼此互相羡慕,那才可能有那种时候。巴利
‘‘Yadā kākā ulūkā ca, mantayeyyuṃ rahogatā; Aññamaññaṃ pihayyeyyuṃ, atha nūna tadā siyā.
当莲叶做成的伞盖变得更结实的时候,
为了挡住雨,那时也许会是那样吧。巴利
‘‘Yadā muḷālapattānaṃ, chattaṃ thirataraṃ siyā; Vassassa paṭighātāya, atha nūna tadā siyā.
当一只低等种类的鸟,用喙叼着香醉山时,
用喙叼着走的话,那时候才会是那样。巴利
‘‘Yadā kulako sakuṇo, pabbataṃ gandhamādanaṃ; Tuṇḍenādāya gaccheyya, atha nūna tadā siyā.
当一艘海船,停在那里,帆索齐备;
要是有一个男孩能把它拿起来带走,那时候才会那样。巴利
‘‘Yadā sāmuddikaṃ nāvaṃ, sayantaṃ savaṭākaraṃ; Ceṭo ādāya gaccheyya, atha nūna tadā siyā’’ti.
这里说的“三种”是:一种用龟毛做的花枕,一种用木棉做的,一种两种材料都用,这样一共三种。“冬衣”是指在降雪的时候能用来披裹身体的衣服。“那时才会如此”是说,到那个时候,我和你才会有确定无疑的交往。每一处的最后一句都要这样连接理解。“楼橹善造”是说,登上它去作战时,能承受一百个人,所以才叫造得好。“令堕落”就是让他们逃跑。“炭”是指没有火焰的炭火层。“安住”是说每人喝一罐酒,喝醉后住在那里。“具有频婆果唇”是说拥有如频婆果般的嘴唇。“俊面”是说面容如金镜一般。“羡慕”是希求彼此成就,羡慕渴望。“具有频巴利
Tattha tividhoti eko kacchapalomamayena pupphena, eko tūlena, eko ubhayenāti evaṃ tippakāro. Hemantikaṃ pāvuraṇanti himapātasamaye pāvuraṇāya bhavituṃ samattho. Atha nūna tadā siyāti atha tasmiṃ kāle mama tayā saddhiṃ ekaṃseneva saṃsaggo siyā. Evaṃ sabbattha pacchimapadaṃ yojetabbaṃ. Aṭṭālo sukatoti abhiruhitvā yujjhantaṃ purisasataṃ dhāretuṃ yathā sakkoti, evaṃ sukato. Paripāteyyunti palāpeyyuṃ. Aṅgāreti vītaccikaṅgārasanthare. Vāsaṃ kappeyyunti ekekaṃ surāghaṭaṃ pivitvā mattā vaseyyuṃ. Bimboṭṭhasampannoti bimbaphalasadisehi oṭṭhehi samannāgato. Sumukhoti suvaṇṇaādāsasadiso mukho. Pihayeyyunti aññamaññassa sampattiṃ icchantā pihayeyyuṃ pattheyyuṃ. Muḷālapattānanti saṇhānaṃ muḷālagacchapattānaṃ. Kulakoti eko khuddakasakuṇo. Sāmuddikanti samuddapakkhandanamahānāvaṃ. Sayantaṃ savaṭākaranti yantena ceva vaṭākarena ca saddhiṃ sabbasambhārayuttaṃ. Ceṭo ādāyāti yadā evarūpaṃ nāvaṃ khuddako gāmadārako hatthena gahetvā gaccheyyāti attho.
大士就这样用这个不合常理的设想说了十一首偈颂。城里的美妇人听了之后,向大士请求原谅,然后回到城里,把这件事禀告国王,又为自己的性命求情,最终得到了赦免。巴利
Iti mahāsatto iminā aṭṭhānaparikappena ekādasa gāthā abhāsi. Taṃ sutvā nagarasobhiṇī mahāsattaṃ khamāpetvā nagaraṃ gantvā rañño taṃ kāraṇaṃ ārocetvā attano jīvitaṃ yācitvā gaṇhi.
导师讲完这段法教后,说道:“比丘们,女人就是这样不知恩、背叛朋友。”接着开示四圣谛,并把本生故事联系起来。谛说结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。那时,那位国王就是阿难,而那位苦行者就是我。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘evaṃ bhikkhu mātugāmo nāma akataññū mittadubbhī’’ti vatvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. Tadā rājā ānando ahosi, tāpaso pana ahameva ahosinti.
第十 豹子本生注释巴利
[426] 10. Dīpijātakavaṇṇanā
“能忍、能维持”——这是导师住在竹林精舍时,围绕一头母山羊讲的话。
有一次,大目犍连长老住在被山环绕、只有一道门的山腹精舍里。门旁边就是他的经行处。那时,牧羊人想着“让山羊在这里吃草”,就把羊群赶进山腹,自己在那儿玩耍。有一天傍晚,他们回来抓羊带走时,一头母山羊因为在远处吃草,没看见羊群出去,就落单了。后来它往外走时,一只豹子看见了它,心想“我要吃掉它”,便守在山腹门口。母山羊四处张望,看见那只豹子,心想:“这家伙守在那儿,是想杀了我吃掉我。如果我转身逃跑,我就没命了。今天我得拿出拼命的劲来。”于是它竖起犄角,朝豹子猛冲过去。豹子左扑右抓,想着“从这边抓、从这边抓”,却始终抓不到它。母山羊迅速逃脱,钻进了羊群中间。
于是长老看见这一幕,第二天去禀告如来,说:“尊者,那头母山羊靠自己的善巧方便奋力一搏,从豹子那里逃脱了。”导师说:“目犍连,现在这只豹子确实没能抓住它,但过去它曾在它啼叫着时把它杀死吃掉了。”应他的请求,导师讲了那段过去的事。巴利
Khamanīyaṃyāpanīyanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ekaṃ eḷikaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye mahāmoggallānatthero giriparikkhitte ekadvāre giribbajasenāsane vihāsi. Dvārasamīpeyevassa caṅkamo ahosi. Tadā eḷakapālakā ‘‘eḷakā ettha carantū’’ti giribbajaṃ pavesetvā kīḷantā viharanti. Tesu ekadivasaṃ sāyaṃ āgantvā eḷake gahetvā gacchantesu ekā eḷikā dūre caramānā eḷake nikkhamante adisvā ohīyi. Taṃ pacchā nikkhamantiṃ eko dīpiko disvā ‘‘khādissāmi na’’nti giribbajadvāre aṭṭhāsi. Sāpi ito cito ca olokentī taṃ disvā ‘‘esa maṃ māretvā khāditukāmatāya ṭhito, sace nivattitvā palāyissāmi, jīvitaṃ me natthi, ajja mayā purisakāraṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā siṅgāni ukkhipitvā tassa abhimukhaṃ vegena pakkhanditvā dīpikassa ‘‘ito gaṇhissāmi, ito gaṇhissāmī’’ti vipphandatova gahaṇaṃ anupagantvā vegena palāyitvā eḷakānaṃ antaraṃ pāvisi. Atha thero taṃ tesaṃ kiriyaṃ disvā punadivase gantvā tathāgatassa ārocetvā ‘‘evaṃ bhante, sā eḷikā attano upāyakusalatāya parakkamaṃ katvā dīpikato muccī’’ti āha. Satthā ‘‘moggallāna, idāni tāva so dīpiko taṃ gahetuṃ nāsakkhi, pubbe pana naṃ viravantiṃ māretvā khādī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在摩揭陀国,菩萨出生在一个村庄的大富之家。成年后,他舍弃了对诸欲的贪著,出家做了仙人,修成了禅那和神通。他在雪山住了很久之后,为了食用酸咸的食物来到王舍城,就在同一座山腹中搭了一间树叶小屋住了下来。那时,同样的事情又发生了:牧羊人放牧山羊时,有一天,一头母山羊又是最后一个走出来,一只豹子看见了它,心想“我要吃掉它”,便守在门口。母山羊看见豹子,心想:“今天我没命了。我得想个办法,用甜言蜜语跟它套近乎,让它心软下来,这样才能保住性命。”于是它远远地就跟豹子亲热地打招呼,一边走近,一边说了第一首偈颂——巴利
Atīte magadharaṭṭhe bodhisatto ekasmiṃ gāme mahābhogakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā ciraṃ himavante vasitvā loṇambilasevanatthāya rājagahaṃ gantvā ekasmiṃyeva giribbaje paṇṇasālaṃ māpetvā vāsaṃ kappesi. Tadā imināva niyāmena eḷakapālakesu eḷake carantesu ekadivasaṃ evameva ekaṃ eḷikaṃ pacchā nikkhamantiṃ disvā eko dīpiko ‘‘khādissāmi na’’nti dvāre aṭṭhāsi. Sāpi taṃ disvā ‘‘ajja mayhaṃ jīvitaṃ natthi, ekenupāyena iminā saddhiṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā hadayamassa mudukaṃ janetvā jīvitaṃ rakkhissāmī’’ti cintetvā dūratova tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ karontī āgacchamānā paṭhamaṃ gāthamāha –
舅父,您还撑得住吗?还能过得下去吗?您还好吗?
母亲对你说“愿你安乐”,我们也同样希望你安乐。巴利
‘‘Khamanīyaṃ yāpanīyaṃ, kacci mātula te sukhaṃ; Sukhaṃ te ammā avaca, sukhakāmāva te maya’’nti.
这里的意思是:我的母亲今天对我说:“你去问问他们的安乐。”至于“我们”,意思是:舅舅,我们也同样只希望您安乐。巴利
Tattha sukhaṃ te ammāti mayhaṃ mātāpi ‘‘tumhākaṃ sukhaṃ puccheyyāsī’’ti ajja maṃ avacāti attho. Mayanti mātula mayampi tumhākaṃ sukhaṃ eva icchāmāti.
豹听了这话,心想:“这个狡猾的家伙想用‘舅舅’这个称呼来骗我,他根本不知道我有多凶暴。”于是说出第二首偈:巴利
Taṃ sutvā dīpiko ‘‘ayaṃ dhuttikā maṃ mātulavādena vañcetukāmā, na me kakkhaḷabhāvaṃ jānātī’’ti cintetvā dutiyaṃ gāthamāha –
母羊啊,你踩到我的尾巴,还伤害了我;
今天你以为喊一声“舅父”就能脱身吗?巴利
‘‘Naṅguṭṭhaṃ me avakkamma, heṭhayitvāna eḷike; Sājja mātulavādena, muñcitabbā nu maññasī’’ti.
它的意思是:你踩了我的尾巴,把我弄伤了,还这样走过来。你是不是以为,今天只要喊我一声“舅父”,我就该放过你?你是这样想的吗?巴利
Tassattho – tvaṃ mama naṅguṭṭhamaṇḍalaṃ akkamitvā heṭhayitvā āgacchasi, sā tvaṃ ‘‘ajja mātulavādena muñcitabbāhamasmī’’ti maññasi nu, evaṃ maññasi maññeti.
另一只听了这话,就说:“舅舅,别这样做。”接着说出第三首偈颂:巴利
Taṃ sutvā itarā ‘‘mātula, mā evaṃ karī’’ti vatvā tatiyaṃ gāthamāha –
你面朝东坐着,我来到了你面前;
你的尾巴在后面,我怎么可能踩得到呢。巴利
‘‘Puratthāmukho nisinnosi, ahaṃ te mukhamāgatā; Pacchato tuyhaṃ naṅguṭṭhaṃ, kathaṃ khvāhaṃ avakkami’’nti.
在这里,mukha 的意思是面向。我怎么能踩得到呢,意思是我站在你后面,怎么能踩得到呢。巴利
Tattha mukhanti abhimukhaṃ. Kathaṃ khvāhaṃ avakkaminti tava pacchato ṭhitaṃ ahaṃ kathaṃ avakkaminti attho.
这时,他对那只母羊说:“你在说什么呢,母羊?我的尾巴根本没有不存在的地方。”说完,他诵出第四首偈颂:巴利
Atha naṃ so ‘‘kiṃ kathesi eḷike, mama naṅguṭṭhassa aṭṭhitaṭṭhānaṃ nāma natthī’’ti vatvā catutthaṃ gāthamāha –
整个四大洲,连同大海和群山,
我的尾巴有那么长,你到底怎么避得开它呢?巴利
‘‘Yāvatā caturo dīpā, sasamuddā sapabbatā; Tāvatā mayhaṃ naṅguṭṭhaṃ, kathaṃ kho taṃ vivajjayī’’ti.
在这里,“tāvatā”的意思是:他说“我的尾巴扫过这么大一片地方才过去”。巴利
Tattha tāvatāti ettakaṃ ṭhānaṃ mama naṅguṭṭhaṃ parikkhipitvā gatanti vadati.
母羊听了这话,心想:“这个坏家伙对甜言蜜语不肯上钩,那我就跟他作对,来跟他说。”说完,便说出第五首偈颂——巴利
Taṃ sutvā eḷikā ‘‘ayaṃ pāpo madhurakathāya na allīyati, paṭisattu hutvā tassa kathessāmī’’ti vatvā pañcamaṃ gāthamāha –
早先,母亲、父亲和兄弟们就告诉过我那件事:
那恶棍的尾巴很长,我亲自从空中飞来。巴利
‘‘Pubbeva metamakkhiṃsu, mātā pitā ca bhātaro; Dīghaṃ duṭṭhassa naṅguṭṭhaṃ, sāmhi vehāyasāgatā’’ti.
其中,“他们说”是指:之前我的母亲、父亲和兄弟们就已经把这件事告诉我了。“我是”是指:我从亲戚那里听说了你的尾巴很长,为了避开你的尾巴,就从空中飞过来了。巴利
Tattha akkhiṃsūti pubbeva me etaṃ mātā ca pitā ca bhātaro ca ācikkhiṃsu. Sāmhīti sā ahaṃ ñātakānaṃ santikā tava naṅguṭṭhassa dīghabhāvaṃ sutvā tava naṅguṭṭhaṃ pariharantī vehāyasā ākāsena āgatāti.
这时,他对她说:“我知道你是从空中来的,可你这样一来,是先毁了我的食物才过来的。”说完,便说出第六首偈颂:巴利
Atha naṃ so ‘‘jānāmi te ahaṃ ākāsena āgatabhāvaṃ, evaṃ āgacchantī pana mayhaṃ bhakkhe nāsetvā āgatāsī’’ti vatvā chaṭṭhaṃ gāthamāha –
看到她从空中飞来,空中母羊啊,
鹿群都跑掉了,我的食物被你毁了。巴利
‘‘Tañca disvāna āyantiṃ, antalikkhasmi eḷike; Migasaṅgho palāyittha, bhakkho me nāsito tayā’’ti.
那只母动物听了这话,害怕死亡,惊恐不安,又想不出别的办法,就哭着说:“狼舅舅,别做这么残忍的事,给我留条命吧!”那只狼却趁她还在哭的时候,抓住她的身体,把她杀死吃掉了。巴利
Taṃ sutvā itarā maraṇabhayabhītā aññaṃ kāraṇaṃ āharituṃ asakkontī ‘‘mātula, mā evarūpaṃ kakkhaḷakammaṃ kari, jīvitaṃ me dehī’’ti vilapi. Itaropi naṃ vilapantiññeva khandhe gahetvā māretvā khādi.
就在母羊这样哀号的时候,那个吃红肉的家伙——
扼住咽喉;对恶人来说,善言不存在。巴利
‘‘Iccevaṃ vilapantiyā, eḷakiyā ruhagghaso; Galakaṃ anvāvamaddi, natthi duṭṭhe subhāsitaṃ.
对邪恶之人来说,既没有理趣,也没有法,也没有善说。
应当对恶人努力精进,而他对善人却不欢喜。巴利
‘‘Neva duṭṭhe nayo atthi, na dhammo na subhāsitaṃ; Nikkamaṃ duṭṭhe yuñjetha, so ca sabbhiṃ na rañjatī’’ti. –
这两首就是正自觉者的偈颂。巴利
Imā dve abhisambuddhagāthā –
这里,“食血者”指吸血、饮血的凶残豹子。“压住喉咙”就是掐住脖子,意思是咬住后撕裂。“道理”即原因。“法”即本性。“善说”指善巧的言说。这一切在恶人身上都不存在,这就是其含义。“应当对恶人施以精勤”,比丘们,就是对邪恶的人应当努力精勤。而“他对善人们不欢喜”,意思是那个人对善人们、对善巧的言说都不欢喜、不喜爱。那位苦行者看到了他们所做的一切。巴利
Tattha ruhagghasoti ruhirabhakkho lohitapāyī sāhasikadīpiko. Galakaṃ anvāvamaddīti gīvaṃ maddi, ḍaṃsitvā phālesīti attho. Nayoti kāraṇaṃ. Dhammoti sabhāvo. Subhāsitanti sukathitavacanaṃ, sabbametaṃ duṭṭhe natthīti attho. Nikkamaṃ duṭṭhe yuñjethāti bhikkhave, duṭṭhapuggale parakkamameva yuñjeyya. So ca sabbhiṃ na rañjatīti so pana puggalo sabbhiṃ sundaraṃ subhāsitaṃ na rañjati, na piyāyatīti attho. Tāpaso tesaṃ kiriyaṃ sabbaṃ addasa.
导师讲完这段法义后,把故事归结到本生上:那时候的母羊就是现在的母羊,那时候的豹子就是现在的豹子,而那个苦行者就是我。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā eḷikāva etarahi eḷikā ahosi, dīpikopi etarahi dīpikova, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
迦旃尼的八声,苏拉萨与善吉祥;
恒河花环、塔庙,以及根与炽燃。
还有《非处》和《豹》,这两部是《八集》里的十部经中的两部。巴利
Kaccānī aṭṭhasaddañca, sulasā ca sumaṅgalaṃ; Gaṅgamālañca cetiyaṃ, indriyañceva ādittaṃ; Aṭṭhānañceva dīpi ca, dasa aṭṭhanipātake.