礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
《本生经义注》· 第二部分巴利
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Jātaka-aṭṭhakathā · (Dutiyo bhāgo)
2. 二集义注
1677 段
《王教诫本生》注释巴利
[151] 1. Rājovādajātakavaṇṇanā
“Daḷhaṃdaḷhassa khipatīti”这个标题,是导师住在祇园精舍时,因国王的训诫而讲的。这个故事会在《鹌鹑本生》里出现。有一天,憍萨罗王审理了一件偏私不公、难以裁决的案子,吃过早饭后,手还没干,就登上装饰华丽的车子,来到导师跟前,在像盛开的莲花一样庄严的双足前顶礼导师,然后坐在一边。导师对他说:“大王,大白天您从哪里来?”大王说:“尊者,今天我审理一件偏私不公、难以裁决的案子,一直没找到机会,现在把它处理完、吃过饭,手还没干就来拜见您了。”导师说:“大王,依照正法、公平合理地审理案件,这是善的,是通往天界的路。不过,你们能从像我这样全知的佛陀这里得到教导,从而如法公平地判案,这并不稀奇。真正稀奇的是,过去的国王们听了并非全知的智者的话,就能如法公平地审案,避开四种偏私之行,不破坏十种王法,以正法治国,最终投生天界,让天宫充满。”导师这样说后,应他的请求,讲了过去的事。巴利
Daḷhaṃdaḷhassa khipatīti idaṃ satthā jetavane viharanto rājovādaṃ ārabbha kathesi. So tesakuṇajātake (jā. 2.17.1 ādayo) āvi bhavissati. Ekasmiṃ pana divase kosalarājā ekaṃ agatigataṃ dubbinicchayaṃ aḍḍaṃ vinicchinitvā bhuttapātarāso allahatthova alaṅkatarathaṃ abhiruyha satthu santikaṃ gantvā phullapadumasassirikesu pādesu nipatitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Atha naṃ satthā etadavoca – ‘‘handa kuto nu tvaṃ, mahārāja, āgacchasi divā divassā’’ti. ‘‘Bhante, ajja ekaṃ agatigataṃ dubbinicchayaṃ aḍḍaṃ vinicchinanto okāsaṃ alabhitvā idāni taṃ tīretvā bhuñjitvā allahatthova tumhākaṃ upaṭṭhānaṃ āgatomhī’’ti. Satthā ‘‘mahārāja, dhammena samena aḍḍavinicchayaṃ nāma kusalaṃ, saggamaggo esa. Anacchariyaṃ kho panetaṃ, yaṃ tumhe mādisassa sabbaññubuddhassa santikā ovādaṃ labhamānā dhammena samena aḍḍaṃ vinicchineyyātha. Etadeva acchariyaṃ, yaṃ pubbe rājāno asabbaññūnampi paṇḍitānaṃ vacanaṃ sutvā dhammena samena aḍḍaṃ vinicchinantā cattāri agatigamanāni vajjetvā dasa rājadhamme akopetvā dhammena rajjaṃ kāretvā saggapuraṃ pūrayamānā agamiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生到王后正妃的胎中,得到了孕期应有的照料,平安地从母胎里出生。到了取名字的那天,人们给他取名叫“梵授王子”。他渐渐长大,到十六岁时去了塔克西拉,精通了一切技艺。父亲去世后,他继承了王位,依法公平地治理国家,不凭贪欲等偏私来断案,而是按照正理来裁决。他这样依法治国时,大臣们也都依法处理诉讼。由于诉讼都依法裁决,那些诬告敲诈的人就消失了。因为没有了这些人,王宫庭院里为了打官司而发出的喧闹声也断绝了。大臣们整天坐在审案的地方,却看不到一个人来要求裁决,于是起身离开,审案的地方几乎变得可以废弃了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā laddhagabbhaparihāro sotthinā mātukucchimhā nikkhami. Nāmaggahaṇadivase panassa ‘‘brahmadattakumāro’’tveva nāmaṃ akaṃsu. So anupubbena vayappatto soḷasavassakāle takkasilaṃ gantvā sabbasippesu nipphattiṃ patvā pitu accayena rajje patiṭṭhāya dhammena samena rajjaṃ kāresi, chandādivasena agantvā vinicchayaṃ anusāsi. Tasmiṃ evaṃ dhammena rajjaṃ kārente amaccāpi dhammeneva vohāraṃ vinicchiniṃsu. Vohāresu dhammena vinicchayamānesu kūṭaḍḍakārakā nāma nāhesuṃ, tesaṃ abhāvā aḍḍatthāya rājaṅgaṇe uparavo pacchijji. Amaccā divasampi vinicchayaṭṭhāne nisīditvā kañci vinicchayatthāya āgacchantaṃ adisvā uṭṭhāya pakkamanti, vinicchayaṭṭhānaṃ chaḍḍetabbabhāvaṃ pāpuṇi.
菩萨心想:“我以正法治理国家,却没有人到裁决处来,喧闹声已经断绝,裁决处快要被废弃了。现在我应该去寻找自己的过失,听到‘我有这样的过失’之后,就把它舍弃,只依善德而行。”从那时起,他就留心观察:“有没有人指出我的过失?”他在宫内侍从中间寻找,没看到任何指出过失的人,听到的全是称赞自己的话。他想:“这些人因为怕我,即使有过失也不敢说,只会说我的优点吧。”于是他又到宫外的随从中间去寻找,在那里也没找到,便在城内寻找。在城外四个城门附近的四个村落寻找。在那里也没找到任何指出过失的人,听到的仍是称赞自己的话,于是想:“我要到乡村去考察。”他把国事托付给大臣,登上车,只带车夫,扮成不让人认出的样子出了城,一路巡视乡村,直到边境地带,也没找到任何指出过失的人,听到的全是称赞自己的话。于是他从边境的大道掉转车头,朝都城返回。巴利
Bodhisatto cintesi – ‘‘mayi dhammena rajjaṃ kārente vinicchayaṭṭhānaṃ āgacchantā nāma natthi, uparavo pacchijji, vinicchayaṭṭhānaṃ chaḍḍetabbabhāvaṃ pattaṃ, idāni mayā attano aguṇaṃ pariyesituṃ vaṭṭati ‘ayaṃ nāma me aguṇo’ti sutvā taṃ pahāya guṇesuyeva vattissāmī’’ti. Tato paṭṭhāya ‘‘atthi nu kho me koci aguṇavādī’’ti pariggaṇhanto antovaḷañjakānaṃ antare kañci aguṇavādiṃ adisvā attano guṇakathameva sutvā ‘‘ete mayhaṃ bhayenāpi aguṇaṃ avatvā guṇameva vadeyyu’’nti bahivaḷañjanake pariggaṇhanto tatthāpi adisvā antonagare pariggaṇhi. Bahinagare catūsu dvāresu catugāmake pariggaṇhi. Tatthāpi kañci aguṇavādiṃ adisvā attano guṇakathameva sutvā ‘‘janapadaṃ pariggaṇhissāmī’’ti amacce rajjaṃ paṭicchāpetvā rathaṃ āruyha sārathimeva gahetvā aññātakavesena nagarā nikkhamitvā janapadaṃ pariggaṇhamāno yāva paccantabhūmiṃ gantvā kañci aguṇavādiṃ adisvā attano guṇakathameva sutvā paccantasīmato mahāmaggena nagarābhimukhoyeva nivatti.
那时,憍萨罗国也有一位名叫巴利伽的国王,同样以正法治国。他四处寻找说国王坏话的人,在宫内侍从等人当中没找到一个说国王坏话的,听到的全是夸国王的话。于是他巡视各地,来到了那个地方。两位国王的车在一处低洼的车道上迎面相遇,没有地方可以错车。于是巴利伽王的御者对波罗奈王的御者说:“把你的车退开!”那位御者也说:“喂,御者,把你的车退开!这辆车上坐的是波罗奈国的君主梵授大王。”另一位御者又对他说:“喂,御者,这辆车上坐的是憍萨罗国的君主巴利伽大王。把你的车退开,给我们国王的车让路!”波罗奈王的御者心想:“看来这位也是国王,该怎么办呢?”他思量:“有个办法。”于是询问对方的年龄,打定主意:“让年轻的车退开,给年长的让路。”他便去问憍萨罗王的御者,仔细打听后,知道两人年龄相同。他又进一步询问国土大小、兵力、财富、名声、出身、种姓、家族所在地等各方面,了解到“这两位都是统领三百由旬国土的君主,兵力、财富、名声、出身、种姓、家族所在地全都一样”,于是心想:“我要给有德行的人让路。”便问道:“喂,御者,你们国王的戒行品行怎么样?”那位御者把自己国王的缺点当作优点来宣扬,说出了第一首偈颂——巴利
Tasmiṃ pana kāle balliko nāma kosalarājāpi dhammena rajjaṃ kārento aguṇakathaṃ gavesanto hutvā antovaḷañjakādīsu aguṇavādiṃ adisvā attano guṇakathameva sutvā janapadaṃ pariggaṇhanto taṃ padesaṃ agamāsi. Te ubhopi ekasmiṃ ninnaṭṭhāne sakaṭamagge abhimukhā ahesuṃ, rathassa ukkamanaṭṭhānaṃ natthi. Atha ballikarañño sārathi bārāṇasirañño sārathiṃ ‘‘tava rathaṃ ukkamāpehī’’ti āha. Sopi ‘‘ambho sārathi, tava rathaṃ ukkamāpehi, imasmiṃ rathe bārāṇasirajjasāmiko brahmadattamahārājā nisinno’’ti āha. Itaropi naṃ ‘‘ambho sārathi, imasmiṃ rathe kosalarajjasāmiko ballikamahārājā nisinno, tava rathaṃ ukkamāpetvā amhākaṃ rañño rathassa okāsaṃ dehī’’ti āha. Bārāṇasirañño sārathi ‘‘ayampi kira rājāyeva, kiṃ nu kho kātabba’’nti cintento ‘‘attheso upāyo’’ti vayaṃ pucchitvā ‘‘daharassa rathaṃ ukkamāpetvā mahallakassa okāsaṃ dāpessāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā taṃ sārathiṃ kosalarañño vayaṃ pucchitvā pariggaṇhanto ubhinnampi samānavayabhāvaṃ ñatvā rajjaparimāṇaṃ balaṃ dhanaṃ yasaṃ jātiṃ gottaṃ kulapadesanti sabbaṃ pucchitvā ‘‘ubhopi tiyojanasatikassa rajjassa sāmino samānabaladhanayasajātigottakulapadesā’’ti ñatvā ‘‘sīlavantassa okāsaṃ dassāmī’’ti cintetvā ‘‘bho sārathi, tumhākaṃ rañño sīlācāro kīdiso’’ti pucchi. So ‘‘ayañca ayañca amhākaṃ rañño sīlācāro’’ti attano rañño aguṇameva guṇato pakāsento paṭhamaṃ gāthamāha –
坚定地向坚定者投掷坚硬之物,巴利伽用柔和投掷柔和者;
善人也能被善所战胜,恶人也能被恶所战胜;
这位国王就是这样的人,御者啊,请让开道路。巴利
‘‘Daḷhaṃ daḷhassa khipati, balliko mudunā muduṃ; Sādhumpi sādhunā jeti, asādhumpi asādhunā; Etādiso ayaṃ rājā, maggā uyyāhi sārathī’’ti.
在这里,对于那需要用强力打击或严厉言辞才能制伏的强硬之人,他就以同样强硬的手段——不管是打击还是言辞——来对付他。这样显示的是:他以强硬的方式征服对方。巴利科是那位国王的名字。以柔对柔:面对柔和的人,自己也变得柔和,用柔和的方式来取胜。以善对善:那些善士,自己也保持善,用善的方式来取胜。以不善对不善:那些不善之人,自己也变成不善,用不善的方式来取胜。这样显示的是:他以不善的方式征服对方。这样的国王就是:我们这位憍萨罗王,在戒行和品行上就是如此。御者啊,把路让开:把你的车从路上移开,驶到路边去,为我们国王让出道路。巴利
Tattha daḷhaṃ daḷhassa khipatīti yo daḷho hoti balavadaḷhena pahārena vā vacanena vā jinitabbo, tassa daḷhameva pahāraṃ vā vacanaṃ vā khipati. Evaṃ daḷhova hutvā taṃ jinātīti dasseti. Ballikoti tassa rañño nāmaṃ. Mudunā mudunti mudupuggalaṃ sayampi mudu hutvā mudunāva upāyena jināti. Sādhumpi sādhunā jetīti ye sādhū sappurisā, te sayampi sādhu hutvā sādhunāva upāyena jināti. Asādhumpi asādhunāti ye pana asādhū, te sayampi asādhu hutvā asādhunāva upāyena jinātīti dasseti. Etādiso ayaṃ rājāti ayaṃ amhākaṃ kosalarājā sīlācārena evarūpo. Maggā uyyāhi sārathīti attano rathaṃ maggā ukkamāpetvā uyyāhi, uppathena yāhi, amhākaṃ rañño maggaṃ dehīti vadati.
这时,波罗奈王的御者问他:“喂,你是在说自己国王的功德吗?”他回答“是的”之后,御者又问:“如果你说这些是功德,那缺点又是什么样的?”对方说“这些就算作缺点吧,那你们国王的功德又是什么样的”时,御者说道:“那你听好了!”便说出第二首偈颂——巴利
Atha naṃ bārāṇasirañño sārathi ‘‘ambho, kiṃ pana tayā attano rañño guṇakathā kathitā’’ti vatvā ‘‘āmā’’ti vutte ‘‘yadi pana ete guṇāti vadasi, aguṇā pana kīdisī’’ti vatvā ‘‘ete tāva aguṇā hontu, tumhākaṃ pana rañño kīdiso guṇo’’ti vutte ‘‘tena hi suṇāhī’’ti dutiyaṃ gāthamāha –
用不愤怒战胜愤怒,用善战胜不善;
以布施战胜悭吝,以真实战胜妄语者。
这位国王就是这样的人,御者啊,请让开道路。巴利
‘‘Akkodhena jine kodhaṃ, asādhuṃ sādhunā jine; Jine kadariyaṃ dānena, saccenālikavādinaṃ; Etādiso ayaṃ rājā, maggā uyyāhi sārathī’’ti.
这里,“这样的”是指具备上面“以无嗔战胜嗔怒”等偈颂所说的那些功德的人。也就是说,面对一个愤怒的人,他自己保持无嗔,用无嗔来战胜对方;面对一个不善的人,他自己行善,就用善巧的方法来战胜对方;面对一个吝啬、顽固、悭贪的人,他自己做施主,用布施来战胜对方。“以真实战胜说妄语的人”,意思是:对说妄语的人,他自己说真实语,用真实来战胜对方。“御者啊,请让开道路”,意思是:喂,御者,请从路上让开。对于具备这样戒行和功德的我们的国王,请你让出道路,只有我们的国王才适合走这条路。巴利
Tattha etādisoti etehi ‘‘akkodhena jine kodha’’ntiādivasena vuttehi guṇehi samannāgato. Ayañhi kuddhaṃ puggalaṃ sayaṃ akkodho hutvā akkodhena jināti, asādhuṃ pana sayaṃ sādhu hutvā sādhunāva upāyena jināti, kadariyaṃ thaddhamacchariṃ sayaṃ dāyako hutvā dānena jināti. Saccenālikavādinanti musāvādiṃ sayaṃ saccavādī hutvā saccena jināti. Maggā uyyāhi sārathīti, samma sārathi, maggato apagaccha. Evaṃvidhasīlācāraguṇayuttassa amhākaṃ rañño maggaṃ dehi, amhākaṃ rājā maggassa anucchavikoti.
听到这话后,巴利伽王和御者两人都从车上下来,解开马匹,把车挪到一边,给波罗奈王让出了路。波罗奈王教导巴利伽王说:“身为国王,就应该做这些那些事。”然后他前往波罗奈,做了布施等种种善行,命终之后生到了天宫。巴利伽王也接受了他的教导,巡视了地方,没有发现有人说过自己的过失,就回到自己的城里,做了布施等种种善行,命终之后也同样生到了天宫。巴利
Evaṃ vutte ballikarājā ca sārathi ca ubhopi rathā otaritvā asse mocetvā rathaṃ apanetvā bārāṇasirañño maggaṃ adaṃsu. Bārāṇasirājā ballikarañño ‘‘raññā nāma idañcidañca kātuṃ vaṭṭatī’’ti ovādaṃ datvā bārāṇasiṃ gantvā dānādīni puññāni katvā jīvitapariyosāne saggapuraṃ pūresi. Ballikarājāpi tassa ovādaṃ gahetvā janapadaṃ pariggahetvā attano aguṇavādiṃ adisvāva sakanagaraṃ gantvā dānādīni puññāni katvā jīvitapariyosāne saggapurameva pūresi.
导师为了教导憍萨罗王,引出这段说法之后,把本生故事连接起来说:“那时候,巴利伽王的御者就是目犍连,巴利伽王就是阿难,波罗奈王的御者就是舍利弗,而波罗奈王就是我本人。”巴利
Satthā kosalarājassa ovādatthāya imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā ballikarañño sārathi moggallāno ahosi, ballikarājā ānando, bārāṇasirañño sārathi sāriputto, bārāṇasirājā pana ahameva ahosi’’nti.
二、《豺本生》的注释巴利
[152] 2. Siṅgālajātakavaṇṇanā
“未审察做事”这个说法,是导师住在尖顶阁讲堂时,因为一位毗舍离的理发师之子而说的。据说,那人的父亲替国王、王后、王子、王女们做刮胡子、理发、修剪指甲等一切杂务。他父亲有信心,虔诚归信,已皈依三宝,受持五戒,时常抽空去听导师说法,就这样过日子。有一天,他去王宫干活,带着自己的儿子一起去。儿子在那里看见一位打扮装饰得像天女一样的离车族少女,因烦恼而心生贪恋,跟着父亲走出王宫后,说:“如果能得到这个少女,我就活下去;得不到的话,我就在这里死掉。”于是绝食,抱着床躺下了。巴利
Asamekkhitakammantanti idaṃ satthā kūṭāgārasālāyaṃ viharanto vesālivāsikaṃ ekaṃ nhāpitaputtaṃ ārabbha kathesi. Tassa kira pitā rājūnaṃ rājorodhānaṃ rājakumārānaṃ rājakumārikānañca massukaraṇakesasaṇṭhapanaaṭṭhapadaṭṭhapanādīni sabbakiccāni karoti saddho pasanno tisaraṇagato samādinnapañcasīlo, antarantare satthu dhammaṃ suṇanto kālaṃ vītināmeti. So ekasmiṃ divase rājanivesane kammaṃ kātuṃ gacchanto attano puttaṃ gahetvā gato. So tattha ekaṃ devaccharāpaṭibhāgaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ licchavikumārikaṃ disvā kilesavasena paṭibaddhacitto hutvā pitarā saddhiṃ rājanivesanā nikkhamitvā ‘‘etaṃ kumārikaṃ labhamāno jīvissāmi, alabhamānassa me ettheva maraṇa’’nti āhārupacchedaṃ katvā mañcakaṃ parissajitvā nipajji.
这时,父亲走到他跟前,说:“孩子,别对不该贪恋的人起欲贪。你出身低贱,是理发师的儿子;离车族的少女是刹帝利家的女儿,种姓圆满,她跟你不相配。我会给你另找一个门第种姓都跟你相当的姑娘。”但他听不进父亲的话。于是母亲、兄弟、姐妹、叔父、婶母,所有亲戚和朋友都聚在一起劝他,也没能劝动。他就那样一直消瘦下去,身体越来越干枯,最后死了。他父亲料理完他的遗体,办完丧葬事宜,心里带着淡淡的悲伤,想:“我要去礼拜导师。”便带上许多香、花鬘和涂香,前往大林,供养并礼拜导师后,坐在一旁。导师问:“近事男,怎么好多天都不见你来?”他便把这件事禀告了导师。导师说:“近事男,你儿子不是现在才因为对不该贪恋的人起欲贪而毁了自己,过去世他也曾这样。”经他请求,导师便讲了过去世的事。巴利
Atha naṃ pitā upasaṅkamitvā ‘‘tāta, avatthumhi chandarāgaṃ mā kari, hīnajacco tvaṃ nhāpitaputto, licchavikumārikā khattiyadhītā jātisampannā, na sā tuyhaṃ anucchavikā, aññaṃ te jātigottehi sadisaṃ kumārikaṃ ānessāmī’’ti āha. So pitu kathaṃ na gaṇhi. Atha naṃ mātā bhātā bhaginī cūḷapitā cūḷamātāti sabbepi ñātakā ceva mittasuhajjā ca sannipatitvā saññāpentāpi saññāpetuṃ nāsakkhiṃsu. So tattheva sussitvā parisussitvā jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Athassa pitā sarīrakiccapetakiccāni katvā tanusoko ‘‘satthāraṃ vandissāmī’’ti bahuṃ gandhamālāvilepanaṃ gahetvā mahāvanaṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisinno ‘‘kiṃ nu kho, upāsaka, bahūni divasāni na dissasī’’ti vutte tamatthaṃ ārocesi. Satthā ‘‘na kho, upāsaka, idāneva tava putto avatthusmiṃ chandarāgaṃ uppādetvā vināsaṃ pāpuṇi, pubbepi pattoyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生在雪山地区的一个狮子胎里。他有六个弟弟和一个妹妹,全都住在金窟里。离那个金窟不远,在银山上有一个水晶窟,里面住着一只豺。后来,狮子们的父母去世了。他们把妹妹——那只母狮崽——安顿在金窟里,然后出去觅食,带回肉来给她吃。那只豺看见这只母狮崽,心里生起了贪恋。可是她父母还在世的时候,他没有机会下手。等到他们七个都出去觅食的时候,豺就从水晶窟下来,走到金窟门口,在母狮崽面前,说起了这样一番跟世间欲乐有关的私密话:“母狮崽啊,我也是四足众生,你也是四足众生。你做我的妻子吧,我来做你的丈夫。我们和和睦睦、欢欢喜喜地一起过日子。从今以后,你就以情欲来接纳我吧。”她听了他的话,心想:“这只豺在四足众生里是最低贱、最让人厌恶的,简直像旃陀罗一样。而我们是被公认为出身于最高贵的王族的。他竟然对我说出这种跟卑劣者才相配的不堪入耳的话。我听到这种话,活着还有什么意思?我不如闭住呼吸死掉算了。”接着她又想:“我就这样悄悄死去也不合适。还是等哥哥们回来,告诉他们之后再死吧。”那只豺没从她那里得到任何回应,心想:“她现在一定是在生我的气。”于是满心沮丧,回到水晶窟里躺下了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese sīhayoniyaṃ nibbatti. Tassa cha kaniṭṭhabhātaro ekā ca bhaginī ahosi, sabbepi kañcanaguhāyaṃ vasanti. Tassā pana guhāya avidūre rajatapabbate ekā phalikaguhā atthi, tattheko siṅgālo vasati. Aparabhāge sīhānaṃ mātāpitaro kālamakaṃsu. Te bhaginiṃ sīhapotikaṃ kañcanaguhāyaṃ ṭhapetvā gocarāya pakkamitvā maṃsaṃ āharitvā tassā denti. So siṅgālo taṃ sīhapotikaṃ disvā paṭibaddhacitto ahosi. Tassā pana mātāpitūnaṃ dharamānakāle okāsaṃ nālattha, so sattannampi tesaṃ gocarāya pakkantakāle phalikaguhāya otaritvā kañcanaguhāya dvāraṃ gantvā sīhapotikāya purato lokāmisapaṭisaṃyuttaṃ evarūpaṃ rahassakathaṃ kathesi – ‘‘sīhapotike, ahampi catuppado, tvampi catuppadā, tvaṃ me pajāpatī hohi, ahaṃ te pati bhavissāmi, te mayaṃ samaggā sammodamānā vasissāma, tvaṃ ito paṭṭhāya maṃ kilesavasena saṅgaṇhāhī’’ti. Sā tassa vacanaṃ sutvā cintesi – ‘‘ayaṃ siṅgālo catuppadānaṃ antare hīno paṭikuṭṭho caṇḍālasadiso, mayaṃ uttamarājakulasammatā, esa kho mayā saddhiṃ asabbhiṃ ananucchavikaṃ kathaṃ katheti, ahaṃ evarūpaṃ kathaṃ sutvā jīvitena kiṃ karissāmi, nāsāvātaṃ sannirujjhitvā marissāmī’’ti. Athassā etadahosi – ‘‘mayhaṃ evameva maraṇaṃ ayuttaṃ, bhātikā tāva me āgacchantu, tesaṃ kathetvā marissāmī’’ti. Siṅgālopi tassā santikā paṭivacanaṃ alabhitvā ‘‘idāni esā mayhaṃ kujjhatī’’ti domanassappatto phalikaguhāyaṃ pavisitvā nipajji.
有一只小狮子,杀了一头水牛或大象之类的猎物,吃了肉以后,带了一份回来给妹妹,说:“妹妹,吃肉吧。”她说:“哥哥,我不吃肉,我要死了。”他问:“为什么?”她就把事情经过告诉了他。他问:“那这只豺现在在哪里?”她把躺在水晶窟里的豺当成躺在半空中,就说:“哥哥,你没看见吗?它正躺在银山上,在半空中呢。”小狮子不知道它是躺在水晶窟里,以为是躺在半空中,心想“我要杀了它”,就以狮子的猛劲扑过去,胸膛正好撞在水晶窟上。他的心脏当场破裂,就死在那里,掉到了山脚下。接着另一个哥哥回来了,她也照样告诉他。那个哥哥也照样做了,心脏破裂而死,掉到了山脚下。巴利
Atheko sīhapotako mahiṃsavāraṇādīsu aññataraṃ vadhitvā maṃsaṃ khāditvā bhaginiyā bhāgaṃ āharitvā ‘‘amma, maṃsaṃ khādassū’’ti āha. ‘‘Bhātika, nāhaṃ maṃsaṃ khādāmi, marissāmī’’ti. ‘‘Kiṃ kāraṇā’’ti? Sā taṃ pavattiṃ ācikkhi. ‘‘Idāni kahaṃ so siṅgālo’’ti ca vutte phalikaguhāyaṃ nipannaṃ siṅgālaṃ ‘‘ākāse nipanno’’ti maññamānā ‘‘bhātika, kiṃ na passasi, eso rajatapabbate ākāse nipanno’’ti. Sīhapotako tassa phalikaguhāyaṃ nipannabhāvaṃ ajānanto ‘‘ākāse nipanno’’ti saññī hutvā ‘‘māressāmi na’’nti sīhavegena pakkhanditvā phalikaguhaṃ hadayeneva pahari. So hadayena phalitena tattheva jīvitakkhayaṃ patvā pabbatapāde pati. Athāparo āgacchi, sā tassapi tatheva kathesi. Sopi tatheva katvā jīvitakkhayaṃ patvā pabbatapāde pati.
就这样,六位兄长全都死了以后,菩萨最后才回来。她也把这件事告诉了他。他问“那豺现在在哪里?”她回答说:“它正躺在银山顶上的半空中。”菩萨心想:“豺根本不可能停在半空中,它应该是躺在那水晶窟里。”于是他下到山脚,看见六位兄长已经死了,便说:“这几位兄长因为自己愚痴,没有审察的智慧,不知道那是水晶窟,用胸膛猛撞上去,就这样死了。不先看清楚就急急忙忙去做,做出来的事就会变成这样。”说完,他说了第一首偈颂:巴利
Evaṃ chasupi bhātikesu matesu sabbapacchā bodhisatto āgacchi. Sā tassapi taṃ kāraṇaṃ ārocetvā ‘‘idāni so kuhi’’nti vutte ‘‘eso rajatapabbatamatthake ākāse nipanno’’ti āha. Bodhisatto cintesi – ‘‘siṅgālānaṃ ākāse patiṭṭhā nāma natthi, phalikaguhāyaṃ nipannako bhavissatī’’ti. So pabbatapādaṃ otaritvā cha bhātike mate disvā ‘‘ime attano bālatāya pariggaṇhanapaññāya abhāvena phalikaguhabhāvaṃ ajānitvā hadayena paharitvā matā bhavissanti, asamekkhitvā atituritaṃ karontānaṃ kammaṃ nāma evarūpaṃ hotī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
做事不经考虑、急躁冲动的人,
他那些业就会折磨他,就像把滚烫的东西直接吞进嘴里一样。巴利
‘‘Asamekkhitakammantaṃ, turitābhinipātinaṃ; Sāni kammāni tappenti, uṇhaṃvajjhohitaṃ mukhe’’ti.
这里说的是“不先审察就做事、急躁冒进的人”:如果一个人想做某件事,却不先考虑、不先衡量这件事里有什么过失,就匆匆忙忙、急急火火地扑上去、扎进去、动手去做,那么,对他这种不先审察就做事、急躁冒进的人,他自己的那些业就会反过来折磨他,让他痛苦,让他备受煎熬。就像什么呢?就像把滚烫的东西塞进嘴里。好比有人吃东西时,不先分辨“这是凉的,这是热的”,就把该吞下的滚烫食物塞进嘴里、放进口中,结果嘴也烫、喉咙也烫、肚子也烫,让他痛苦,让他备受煎熬。同样地,那种人也会被自己的业所折磨。巴利
Tattha asamekkhitakammantaṃ, turitābhinipātinanti yo puggalo yaṃ kammaṃ kattukāmo hoti, tattha dosaṃ asamekkhitvā anupadhāretvā turito hutvā vegeneva taṃ kammaṃ kātuṃ abhinipatati pakkhandati paṭipajjati, taṃ asamekkhitakammantaṃ turitābhinipātinaṃ evaṃ sāni kammāni tappenti, socenti kilamenti. Yathā kiṃ? Uṇhaṃvajjhohitaṃ mukheti, yathā bhuñjantena ‘‘idaṃ sītalaṃ idaṃ uṇha’’nti anupadhāretvā uṇhaṃ ajjhoharaṇīyaṃ mukhe ajjhoharitaṃ ṭhapitaṃ mukhampi kaṇṭhampi kucchimpi dahati soceti kilameti, evaṃ tathārūpaṃ puggalaṃ sāni kammāni tappenti.
狮子说完这首偈颂后,心里想:“我的兄弟们因为不善于运用方法,一心想着‘我们要把豺杀掉’,结果冲得太急,自己反倒送了命。我可不会那样做,我要趁那只豺躺在水晶洞里的时候,直接让它的心脏裂开。”于是他仔细看清楚了豺上山和下山的路,面朝那个方向,发出三声狮子吼,大地和天空同时响起同一个声音。那只豺正躺在水晶洞里,冻得直发抖,心脏当场就裂开了,它就在那里断了气。巴利
Iti so sīho imaṃ gāthaṃ vatvā ‘‘mama bhātikā anupāyakusalatāya ‘siṅgālaṃ māressāmā’ti ativegena pakkhanditvā sayaṃ matā, ahaṃ pana evarūpaṃ akatvā siṅgālassa phalikaguhāyaṃ nipannasseva hadayaṃ phālessāmī’’ti siṅgālassa ārohanaorohanamaggaṃ sallakkhetvā tadabhimukho hutvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ nadi, pathaviyā saddhiṃ ākāsaṃ ekaninnādaṃ ahosi. Siṅgālassa phalikaguhāyaṃ nipannasseva sītatasitassa hadayaṃ phali, so tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi.
导师说:“那只豺就是这样听到狮子吼之后丢了性命。”说完,作为正自觉者,他诵出了第二首偈颂:巴利
Satthā ‘‘evaṃ so siṅgālo sīhanādaṃ sutvā jīvitakkhayaṃ patto’’ti vatvā abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –
狮子也用狮子吼,让达达拉山响起回声;
豺在达达拉山中的地盘上,听到了狮子的吼声;
他吓得惊慌失措,心脏也裂开了。巴利
‘‘Sīho ca sīhanādena, daddaraṃ abhinādayi; Sutvā sīhassa nigghosaṃ, siṅgālo daddare vasaṃ; Bhīto santāsamāpādi, hadayañcassa apphalī’’ti.
这里说的“狮子”有四种——草狮、白狮、黑狮,还有手足赤红、有鬃毛的鬃毛狮。其中,这里指的是鬃毛狮。“使达达拉山回荡”:他用那如同霹雳落下般、极其可怕的狮子吼,让那座银山轰鸣起来,发出响彻全山的回声。“住在达达拉山”:指住在混杂着水晶的银山上。“恐惧惊慌”:因为害怕死亡而恐惧,内心惊惶。“它的心脏破裂”:由于这种恐惧,它的心脏破裂了。巴利
Tattha sīhoti cattāro sīhā – tiṇasīho, paṇḍusīho, kāḷasīho, surattahatthapādo kesarasīhoti. Tesu kesarasīho idha adhippeto. Daddaraṃ abhinādayīti tena asanipātasaddasadisena bheravatarena sīhanādena taṃ rajatapabbataṃ abhinādayi ekaninnādaṃ akāsi. Daddare vasanti phalikamissake rajatapabbate vasanto. Bhīto santāsamāpādīti maraṇabhayena bhīto cittutrāsaṃ āpādi. Hadayañcassa apphalīti tena cassa bhayena hadayaṃ phalīti.
狮子就这样把豺逼到命终,把弟弟们藏在一个地方,告诉妹妹他们已经死了,又安慰了她,之后一辈子住在金洞里,最后随自己的业力而去。巴利
Evaṃ sīho siṅgālaṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā bhātaro ekasmiṃ ṭhāne paṭicchādetvā tesaṃ matabhāvaṃ bhaginiyā ācikkhitvā taṃ samassāsetvā yāvajīvaṃ kañcanaguhāyaṃ vasitvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这个法义开示,阐明了四圣谛,然后把本生故事联系起来。在真谛讲说完毕时,那位近事男证得了入流果。“那时,豺是理发师之子,小母狮是离车族少女,六个弟弟是几位长老,而兄长狮子就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne upāsako sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā siṅgālo nhāpitaputto ahosi, sīhapotikā licchavikumārikā, cha kaniṭṭhabhātaro aññataratherā ahesuṃ, jeṭṭhabhātikasīho pana ahameva ahosi’’nti.
第三则 野猪本生注释巴利
[153] 3. Sūkarajātakavaṇṇanā
我是四足者,贤友这段话,是导师住在祇园精舍时,围绕一位年老的长老比丘而说的。
有一天夜里,大家正在听法。导师站在香室门口那处宜人的台阶上,为比丘僧团作了善逝的教诫后,就进了香室。法将舍利弗礼敬导师后,回到了自己的住处。大目犍连也回到自己的住处,休息了一会儿,然后来到舍利弗长老那里提问。舍利弗对每一个问题都作了回答,就像在天空中托起一轮满月一样,把问题讲得清清楚楚。四众弟子都坐着听法。
这时,有一位年老的长老比丘心想:“如果我在大众中间打断舍利弗,向他提问,大家就会知道‘这人多闻’,然后对我恭敬、尊重。”于是他从人群中站起来,走到舍利弗长老跟前,站在一边,说道:“贤友舍利弗,我也想问你一个问题,请你也给我个机会,为我作个决断——无论是告知还是禀告,无论是呵斥还是鼓励,无论是殊胜还是相对区别。”
舍利弗长老看了看他,心想:“这位老比丘陷在贪欲的行为里,空虚无知,什么都不懂。”于是连话都不跟他说,感到羞惭,放下扇子,从座位上下来,进了自己的住处。目犍连长老也回到了自己的住处。巴利
Catuppado ahaṃ, sammāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ mahallakattheraṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi divase rattiṃ dhammassavane vattamāne satthari gandhakuṭidvāre ramaṇīye sopānaphalake ṭhatvā bhikkhusaṅghassa sugatovādaṃ datvā gandhakuṭiṃ paviṭṭhe dhammasenāpati satthāraṃ vanditvā attano pariveṇaṃ agamāsi. Mahāmoggallānopi pariveṇameva gantvā muhuttaṃ vissamitvā therassa santikaṃ āgantvā pañhaṃ pucchi, pucchitapucchitaṃ dhammasenāpati gaganatale puṇṇacandaṃ uṭṭhāpento viya vissajjetvā pākaṭamakāsi. Catassopi parisā dhammaṃ suṇamānā nisīdiṃsu. Tattheko mahallakatthero cintesi – ‘‘sacāhaṃ imissā parisāya majjhe sāriputtaṃ āluḷento pañhaṃ pucchissāmi, ayaṃ me parisā ‘bahussuto aya’nti ñatvā sakkārasammānaṃ karissatī’’ti parisantarā uṭṭhāya theraṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ ṭhatvā ‘‘āvuso sāriputta, mayampi taṃ ekaṃ pañhaṃ pucchāma, amhākampi okāsaṃ karohi, dehi me vinicchayaṃ āvedhikāya vā nivedhikāya vā niggahe vā paggahe vā visese vā paṭivisese vā’’ti āha. Thero taṃ oloketvā ‘‘ayaṃ mahallako icchācāre ṭhito tuccho na kiñci jānātī’’ti tena saddhiṃ akathetvāva lajjamāno bījaniṃ ṭhapetvā āsanā otaritvā pariveṇaṃ pāvisi, moggallānattheropi attano pariveṇameva agamāsi.
人们站起来喊:“抓住这个没用的老家伙,他不让我们听甘露一样的法!”他们一路追着他。他逃跑时,掉进寺院边上那间破厕所的粪坑里,浑身沾满粪便,就那样站着。人们看到后,心里后悔,就去了世尊那里。世尊看见他们,问:“近事男们,你们怎么这时候来了?”人们把事情告诉了他。世尊说:“近事男们,这位老家伙现在自以为了不起,不知道自己有多少斤两,去跟力气大的人较量,结果弄得满身是粪。这不是现在才有的事;过去他也曾自以为了不起,不知道自己有多少斤两,去跟力气大的人较量,结果弄得满身是粪。”说完,应他们请求,世尊讲了过去的事。巴利
Manussā uṭṭhāya ‘‘gaṇhathetaṃ tucchamahallakaṃ, madhuradhammassavanaṃ no sotuṃ na adāsī’’ti anubandhiṃsu. So palāyanto vihārapaccante bhinnapadarāya vaccakuṭiyā patitvā gūthamakkhito aṭṭhāsi. Manussā taṃ disvā vippaṭisārino hutvā satthu santikaṃ agamaṃsu. Satthā te disvā ‘‘kiṃ upāsakā avelāya āgatatthā’’ti pucchi, manussā tamatthaṃ ārocesuṃ. Satthā ‘‘na kho upāsakā idānevesa mahallako uppilāvito hutvā attano balaṃ ajānitvā mahābalehi saddhiṃ payojetvā gūthamakkhito jāto, pubbepesa uppilāvito hutvā attano balaṃ ajānitvā mahābalehi saddhiṃ payojetvā gūthamakkhito ahosī’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治理国家的时候,菩萨投生为狮子,住在雪山地区的一个山洞里。离那里不远有一个湖,许多野猪靠着这个湖居住。也有一些苦行者靠着同一个湖,在草屋里住着。有一天,狮子咬死了一头水牛或大象之类的动物,随心所欲地吃饱了肉,下到湖里喝了水,然后上了岸。就在那时,一头大肥猪正在湖边觅食。狮子看见它,心想:“改天我再吃它吧,可是它要是看见了我,以后恐怕就不会再来了。”因为担心它不再来,狮子就从湖里上来后,朝一边走开了。野猪看着它,心想:“这家伙看见我,因为怕我,不敢靠近,吓得逃跑了。今天我可要跟这头狮子较量一番。”于是它抬起头,向狮子发出挑战,准备搏斗,说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sīho hutvā himavantapadese pabbataguhāya vāsaṃ kappesi. Tassā avidūre ekaṃ saraṃ nissāya bahū sūkarā nivāsaṃ kappesuṃ. Tameva saraṃ nissāya tāpasāpi paṇṇasālāsu vāsaṃ kappesuṃ. Athekadivasaṃ sīho mahiṃsavāraṇādīsu aññataraṃ vadhitvā yāvadatthaṃ maṃsaṃ khāditvā taṃ saraṃ otaritvā pānīyaṃ pivitvā uttari. Tasmiṃ khaṇe eko thūlasūkaro taṃ saraṃ nissāya gocaraṃ gaṇhāti. Sīho taṃ disvā ‘‘aññaṃ ekadivasaṃ imaṃ khādissāmi, maṃ kho pana disvā puna na āgaccheyyā’’ti tassa anāgamanabhayena sarato uttaritvā ekena passena gantuṃ ārabhi. Sūkaro oloketvā ‘‘esa maṃ disvā mama bhayena upagantuṃ asakkonto bhayena palāyati, ajja mayā iminā sīhena saddhiṃ payojetuṃ vaṭṭatī’’ti sīsaṃ ukkhipitvā taṃ yuddhatthāya avhayanto paṭhamaṃ gāthamāha –
朋友,我是四足的,你也是四足的;
来吧,朋友,你转回来吧,你到底为什么害怕得逃跑呢?巴利
‘‘Catuppado ahaṃ samma, tvampi samma catuppado; Ehi samma nivattassu, kiṃ nu bhīto palāyasī’’ti.
狮子听完它的话,说:“猪朋友,今天你我之间不用打,但从今天算起第七天,就在这个地方打吧。”说完就走了。猪非常高兴,把这件事告诉了亲戚们。它们听了它的话,又怕又慌,说:“现在你会把我们全都害死。你不知道自己有多大本事,就想跟狮子打。狮子一来,会把我们全都弄死。别干这种鲁莽的事。”它也又怕又慌,问:“那我现在该怎么办?”那些猪说:“朋友,你去那些苦行者拉屎的地方,在臭粪里把身体滚上七天,让身体干透,到第七天再用露水把身体打湿,赶在狮子来之前先到那里,看准风向,站在上风处。狮子天生爱干净,一闻到你身上的气味,就会把胜利让给你,然后走掉。”它照办了,第七天就站在那里。狮子闻到它身上的气味,知道它涂满了粪,说:“猪朋友,你想出的这个办法真妙。要是你没涂满粪,我当场就要了你的命。可现在你这身体,既不能用嘴咬,也不能用脚打,我把胜利让给你吧。”接着说了第二首偈颂——巴利
Sīho tassa kathaṃ sutvā ‘‘samma sūkara, ajja amhākaṃ tayā saddhiṃ saṅgāmo natthi, ito pana sattame divase imasmiṃyeva ṭhāne saṅgāmo hotū’’ti vatvā pakkāmi. Sūkaro ‘‘sīhena saddhiṃ saṅgāmessāmī’’ti haṭṭhapahaṭṭho taṃ pavattiṃ ñātakānaṃ ārocesi. Te tassa kathaṃ sutvā bhītatasitā ‘‘idāni tvaṃ sabbepi amhe nāsessasi, attano balaṃ ajānitvā sīhena saddhiṃ saṅgāmaṃ kattukāmoti, sīho āgantvā sabbepi amhe jīvitakkhayaṃ pāpessati, sāhasikakammaṃ mā karī’’ti āhaṃsu. Sopi bhītatasito ‘‘idāni kiṃ karomī’’ti pucchi. Sūkarā ‘‘samma, tvaṃ etesaṃ tāpasānaṃ uccārabhūmiṃ gantvā pūtigūthe satta divasāni sarīraṃ parivaṭṭetvā sukkhāpetvā sattame divase sarīraṃ ussāvabindūhi temetvā sīhassa āgamanato purimataraṃ gantvā vātayogaṃ ñatvā uparivāte tiṭṭha, sucijātiko sīho tava sarīragandhaṃ ghāyitvā tuyhaṃ jayaṃ datvā gamissatī’’ti āhaṃsu. So tathā katvā sattame divase tattha aṭṭhāsi. Sīho tassa sarīragandhaṃ ghāyitvā gūthamakkhitabhāvaṃ ñatvā ‘‘samma sūkara, sundaro te leso cintito, sace tvaṃ gūthamakkhito nābhavissa, idheva taṃ jīvitakkhayaṃ apāpessaṃ, idāni pana te sarīraṃ neva mukhena ḍaṃsituṃ, na pādena paharituṃ sakkā, jayaṃ te dammī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
你长着不净又腐臭的毛,你就是一头散发恶臭的猪;
如果你想要打,朋友,我就把胜利让给你。巴利
‘‘Asuci pūtilomosi, duggandho vāsi sūkara; Sace yujjitukāmosi, jayaṃ samma dadāmi te’’ti.
这里说“毛腐臭”,是因为毛沾满了粪,所以有恶臭。“散发恶臭”:就是散发出不可意、令人厌恶、叫人反感的气味。“朋友,我把胜利让给你”:意思是“我把胜利让给你,我认输了,你走吧。”狮子说完这话,就从那里转身回去,去觅食,在湖里喝了水,然后回到了山洞。那头猪也对亲戚们说:“我打败了狮子。”那些猪又怕又慌,说:“哪天狮子再来,会把我们全都弄死的。”于是它们逃到别的地方去了。巴利
Tattha pūtilomoti mīḷhamakkhitattā duggandhalomo. Duggandho vāsīti aniṭṭhajegucchapaṭikūlagandho hutvā vāyasi. Jayaṃ, samma, dadāmi teti ‘‘tuyhaṃ jayaṃ demi, ahaṃ parājito, gaccha tva’’nti vatvā sīho tatova nivattitvā gocaraṃ gahetvā sare pānīyaṃ pivitvā pabbataguhameva gato. Sūkaropi ‘‘sīho me jito’’ti ñātakānaṃ ārocesi . Te bhītatasitā ‘‘puna ekadivasaṃ āgacchanto sīho sabbeva amhe jīvitakkhayaṃ pāpessatī’’ti palāyitvā aññattha agamaṃsu.
导师讲完这段法之后,把本生故事总结起来说:“那时候的那头猪就是这位长老,而那头狮子就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sūkaro mahallako ahosi, sīho pana ahameva ahosi’’nti.
4. 蛇本生的注释巴利
[154] 4. Uragajātakavaṇṇanā
“蛇中之王进入了……”这件事,是导师住在祇园精舍时,针对塞尼和另一位大臣的纷争而说的。据说,憍萨罗国王手下有两位大臣,以塞尼为首,每当碰面就争吵不休,他们之间的仇怨传遍了整座城。国王和亲友都没能让他们和好。有一天清晨,导师观察应当度化的众生时,看到这两人都有证得入流道的因缘。第二天,导师独自进入舍卫城乞食,站在其中一人的家门口。那人出来接过钵,请导师进屋,铺好座位请他坐下。导师坐下后,为他讲了修习慈心的功德,知道他的心已经柔软,就为他开示四圣谛。四圣谛讲完时,他就证得了入流果。巴利
Idhūragānaṃ pavaro paviṭṭhoti idaṃ satthā jetavane viharanto seṇibhaṇḍanaṃ ārabbha kathesi. Kosalarañño kira sevakā seṇipamukhā dve mahāmattā aññamaññaṃ diṭṭhaṭṭhāne kalahaṃ karonti, tesaṃ veribhāvo sakalanagare pākaṭo jāto. Te neva rājā, na ñātimittā samagge kātuṃ sakkhiṃsu. Athekadivasaṃ satthā paccūsasamaye bodhaneyyabandhave olokento tesaṃ ubhinnampi sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā punadivase ekakova sāvatthiyaṃ piṇḍāya pavisitvā tesu ekassa gehadvāre aṭṭhāsi. So nikkhamitvā pattaṃ gahetvā satthāraṃ antonivesanaṃ pavesetvā āsanaṃ paññapetvā nisīdāpesi. Satthā nisīditvā tassa mettābhāvanāya ānisaṃsaṃ kathetvā kallacittataṃ ñatvā saccāni pakāsesi, so saccapariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahi.
导师知道他已经证得入流果,就让他拿着钵,起身走到另一个大臣的家门口。那位大臣也出来,礼敬导师后说:“尊者,请进来。”他把导师请进屋里,请导师坐下。先前那位大臣也拿着钵,跟着导师一起进去了。导师为这位大臣讲了修慈心的十一种功德,看出他心意已经柔软,就为他开示四圣谛。四圣谛讲完时,他也证得了入流果。就这样,两人都成了入流者,彼此承认过错,请求对方原谅,从此和合相处,心意一致,融洽无间。就在当天,他们一起在导师面前吃了饭。导师吃完饭,就回精舍去了。他们带着许多花鬘、香料、涂香,以及酥油、蜂蜜、糖浆等,跟着导师一起出去。比丘僧团示现僧务行仪后,导师给予善逝的教诫,就进了香室。巴利
Satthā tassa sotāpannabhāvaṃ ñatvā tameva pattaṃ gāhāpetvā uṭṭhāya itarassa gehadvāraṃ agamāsi. Sopi nikkhamitvā satthāraṃ vanditvā ‘‘pavisatha, bhante’’ti gharaṃ pavesetvā nisīdāpesi. Itaropi pattaṃ gahetvā satthārā saddhiṃyeva pāvisi. Satthā tassa ekādasa mettānisaṃse vaṇṇetvā kallacittataṃ ñatvā saccāni pakāsesi, saccapariyosāne sopi sotāpattiphale patiṭṭhahi. Iti te ubhopi sotāpannā hutvā aññamaññaṃ accayaṃ dassetvā khamāpetvā samaggā sammodamānā ekajjhāsayā ahesuṃ. Taṃ divasaññeva ca bhagavato sammukhāva ekato bhuñjiṃsu. Satthā bhattakiccaṃ niṭṭhāpetvā vihāraṃ agamāsi. Te bahūni mālāgandhavilepanāni ceva sappimadhuphāṇitādīni ca ādāya satthārā saddhiṃyeva nikkhamiṃsu. Satthā bhikkhusaṅghena vatte dassite sugatovādaṃ datvā gandhakuṭiṃ pāvisi.
比丘们傍晚时分在法堂里谈起世尊的功德:“贤友们,世尊真是善于调伏那些难以调伏的人。那两位大臣,国王努力了很久都没能让他们和好,亲友们也没能做到,而如来竟然在一天之内就把他们调伏了。”世尊走过来,问:“比丘们,你们现在聚在这里谈论什么?”听他们说了之后,世尊说:“比丘们,不是现在我才让这两个人和好,过去我也曾让他们和好。”于是讲起了过去的事。巴利
Bhikkhū sāyanhasamaye dhammasabhāyaṃ satthu guṇakathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, satthā adantadamako, ye nāma dve mahāmatte ciraṃ vāyamamānopi neva rājā samagge kātuṃ sakkhi, na ñātimittādayo sakkhiṃsu, te ekadivaseneva tathāgatena damitā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idānevāhaṃ ime dve jane samagge akāsiṃ, pubbepete mayā samaggā katāyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城,梵授王统治的时候,波罗奈宣布举行庆典,办了一场大集会。很多人,还有天、龙、金翅鸟等都聚在一起来看热闹。那时,在一个地方,有一条龙和一只金翅鸟站在一起看集会。龙不知道金翅鸟是金翅鸟,就把手搭在金翅鸟的肩上。金翅鸟心想:“是谁把手搭在我肩上?”回头一看,认出了那条龙。龙也回头一看,认出是金翅鸟,害怕被杀,就逃出城,沿着河边逃跑。金翅鸟心想:“我要抓住它。”就追了上去。那时,菩萨是一位修行人,住在河边的一间叶屋里。白天为了消除疲劳,他穿上浴衣,把树皮衣放在外面,下河洗澡。龙心想:“依靠这位出家人,我就能活命。”于是舍弃原来的样子,变成一条宝石色的龙,钻进了树皮衣里。金翅鸟追过来,看见龙躲在那里,因为对树皮衣有敬重,就没有去抓,而是对菩萨说:“尊者,我饿了,请您拿开您的树皮衣,我要吃掉这条龙。”为了说明这个意思,他说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasiyaṃ ussave ghosite mahāsamajjaṃ ahosi. Bahū manussā ceva devanāgasupaṇṇādayo ca samajjadassanatthaṃ sannipatiṃsu. Tatrekasmiṃ ṭhāne eko nāgo ca supaṇṇo ca samajjaṃ passamānā ekato aṭṭhaṃsu. Nāgo supaṇṇassa supaṇṇabhāvaṃ ajānanto aṃse hatthaṃ ṭhapesi. Supaṇṇo ‘‘kena me aṃse hattho ṭhapito’’ti nivattitvā olokento nāgaṃ sañjāni. Nāgopi olokento supaṇṇaṃ sañjānitvā maraṇabhayatajjito nagarā nikkhamitvā nadīpiṭṭhena palāyi. Supaṇṇopi ‘‘taṃ gahessāmī’’ti anubandhi. Tasmiṃ samaye bodhisatto tāpaso hutvā tassā nadiyā tīre paṇṇasālāya vasamāno divā darathapaṭippassambhanatthaṃ udakasāṭikaṃ nivāsetvā vakkalaṃ bahi ṭhapetvā nadiṃ otaritvā nhāyati. Nāgo ‘‘imaṃ pabbajitaṃ nissāya jīvitaṃ labhissāmī’’ti pakativaṇṇaṃ vijahitvā maṇikkhandhavaṇṇaṃ māpetvā vakkalantaraṃ pāvisi. Supaṇṇo anubandhamāno taṃ tattha paviṭṭhaṃ disvā vakkale garubhāvena aggahetvā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘bhante, ahaṃ chāto, tumhākaṃ vakkalaṃ gaṇhatha, imaṃ nāgaṃ khādissāmī’’ti imamatthaṃ pakāsetuṃ paṭhamaṃ gāthamāha –
这里,蛇中之王进来了,我凭岩石的颜色想要求得解脱;
我恭敬地称赞梵天,虽然饿得不行,也还是不能吃食物。巴利
‘‘Idhūragānaṃ pavaro paviṭṭho, selassa vaṇṇena pamokkhamicchaṃ; Brahmañca vaṇṇaṃ apacāyamāno, bubhukkhito no vitarāmi bhottu’’nti.
在这件树皮衣里,蛇类中最尊贵的龙王钻了进去。所谓“以宝石之色”,是说以宝石的光彩,也就是化作一堆宝石的样子钻了进去。想从我这里求得解脱,意思是想要得到解脱。而我恭敬您的梵德,是说我对您那最殊胜的梵色心怀敬重、恭敬尊重。虽然饱足,却没法开口吃掉,意思是这条龙钻进了树皮衣里面,我即使饱足也吃不了它。巴利
Tattha idhūragānaṃ pavaro paviṭṭhoti imasmiṃ vakkale uragānaṃ pavaro nāgarājā paviṭṭho. Selassa vaṇṇenāti maṇivaṇṇena, maṇikkhandho hutvā paviṭṭhoti attho. Pamokkhamicchanti mama santikā mokkhaṃ icchamāno. Brahmañca vaṇṇaṃ apacāyamānoti ahaṃ pana tumhākaṃ brahmavaṇṇaṃ seṭṭhavaṇṇaṃ pūjento garuṃ karonto. Bubhukkhito no vitarāmi bhottunti etaṃ nāgaṃ vakkalantaraṃ paviṭṭhaṃ chātopi samāno bhakkhituṃ na sakkomīti.
菩萨站在水里,先对金翅鸟王作了赞叹,然后说出第二首偈颂:巴利
Bodhisatto udake ṭhitoyeva supaṇṇarājassa thutiṃ katvā dutiyaṃ gāthamāha –
愿你这位受梵天护佑的人确实长寿,也愿你面前出现天界的食物。
凡是恭敬具足梵德者的人,即使饿得难受,也不会吃。巴利
‘‘So brahmagutto cirameva jīva, dibyā ca te pātubhavantu bhakkhā; Yo brahmavaṇṇaṃ apacāyamāno, bubhukkhito no vitarāsi bhottu’’nti.
在这里,“那受梵天守护的人”意思是你成为被梵天保护和守护的人。“愿天界的食物为你显现”意思是:愿适合诸天享用的食物也为你显现,不要因为杀生而变成吃龙肉的人。巴利
Tattha so brahmaguttoti so tvaṃ brahmagopito brahmarakkhito hutvā. Dibyā ca te pātubhavantu bhakkhāti devatānaṃ paribhogārahā bhakkhā ca tava pātubhavantu, mā pāṇātipātaṃ katvā nāgamaṃsakhādako ahosi.
菩萨就站在水里随喜之后,上了岸,穿上树皮衣,带着他们两人回到苦行处,讲了修慈心的功德,让两个人重新和好。从那时起,他们俩就和睦相处,彼此欢喜,安稳快乐地住着。巴利
Iti bodhisatto udake ṭhitova anumodanaṃ katvā uttaritvā vakkalaṃ nivāsetvā te ubhopi gahetvā assamapadaṃ gantvā mettābhāvanāya vaṇṇaṃ kathetvā dvepi jane samagge akāsi. Te tato paṭṭhāya samaggā sammodamānā sukhaṃ vasiṃsu.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时的龙和金翅鸟,就是现在的这两位大臣,而那位苦行者就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā nāgo ca supaṇṇo ca ime dve mahāmattā ahesuṃ, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
第五 婆伽族本生注巴利
[155] 5. Bhaggajātakavaṇṇanā
“愿活百岁,婆伽族”——这是世尊住在祇园附近、由憍萨罗王波斯匿所建的王园时,就自己打喷嚏的事而说的。一天,世尊在王园四众弟子中坐着说法时,打了个喷嚏。比丘们便高声喧哗:“愿世尊长寿!愿善逝长寿!” 由于这喧哗声,说法受到了干扰。于是世尊对比丘们说:“诸比丘,若人在打喷嚏时被人说‘长寿’,他会因此便真的长寿或死去吗?” “世尊,不会。” “诸比丘,不应在他人打喷嚏时说‘长寿’。若比丘如此说,便犯恶作。” 然而,那时在家人见到比丘打喷嚏时,仍会说:“尊者,愿您长寿。” 比丘们因担忧犯戒而心不安,不敢回应。人们便讥嫌道:“怎么这些释迦子沙门,我们对他们说‘愿您长寿’,他们竟不回应!” 比丘们将此事禀告世尊。世尊说:“诸比丘,在家人是吉祥的。诸比丘,我允许:当在家人对你们说‘愿您长寿’时,可回应‘愿您长寿’。” 比丘们问世尊:“世尊,这种‘长命回应’是何时出现的呢?” 世尊说:“诸比丘,‘长命回应’早在远古时便已存在。”巴利
Jīvavassasataṃ bhaggāti idaṃ satthā jetavanasamīpe pasenadikosalena raññā kārite rājakārāme viharanto attano khipitakaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi divase satthā rājakārāme catuparisamajjhe nisīditvā dhammaṃ desento khipi. Bhikkhū ‘‘jīvatu, bhante bhagavā, jīvatu, sugato’’ti uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ akaṃsu, tena saddena dhammakathāya antarāyo ahosi. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘api nu kho, bhikkhave, khipite ‘jīvā’ti vutto tappaccayā jīveyya vā mareyya vā’’ti? ‘‘No hetaṃ bhante’’ti. ‘‘Na, bhikkhave, khipite ‘jīvā’ti vattabbo, yo vadeyya āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 288). Tena kho pana samayena manussā bhikkhūnaṃ khipite ‘‘jīvatha, bhante’’ti vadanti, bhikkhū kukkuccāyantā nālapanti. Manussā ujjhāyanti – ‘‘kathañhi nāma samaṇā sakyaputtiyā ‘jīvatha, bhante’ti vuccamānā nālapissantī’’ti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Gihī, bhikkhave, maṅgalikā, anujānāmi, bhikkhave, gihīnaṃ ‘‘jīvatha, bhante’’ti vuccamānena ‘‘ciraṃ jīvā’’ti vattunti. Bhikkhū bhagavantaṃ pucchiṃsu – ‘‘bhante, jīvapaṭijīvaṃ nāma kadā uppanna’’nti? Satthā ‘‘bhikkhave, jīvapaṭijīvaṃ nāma porāṇakāle uppanna’’nti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王治理国家的时候,菩萨出生在迦尸国的一个婆罗门家庭。他的父亲靠经商维持生活。父亲让年满十六岁的菩萨挑起珠宝货物,带着他走遍村落和城镇,来到波罗奈,在守门人家里让人做好饭,吃完饭后找不到住的地方,就问:“过了时候才来的客人,都住在哪里?”人们告诉他:“城外有一座大厅,不过那里被非人占着。如果你们愿意,就住那儿吧。”菩萨说:“来吧,父亲,我们走。别怕夜叉,我会把它调伏,让它趴在您脚下。”于是带着父亲去了那里。父亲躺在木板上,菩萨自己坐着给父亲揉脚。住在那里的夜叉,曾侍奉多闻天王十二年,才得到这座大厅,并且得到允许:“凡是进入这座大厅的人,如果有人在别人打喷嚏时说‘活命’,或者有人被说‘活命’时回答‘也活命’,除了这些说‘活命’和回‘活命’的人以外,其余的你都可以吃掉。”夜叉住在屋脊的柱子上。它想:“我要让菩萨的父亲打喷嚏。”就用神通力放出细尘,细尘飞来,钻进父亲的鼻孔。父亲躺在木板上,打了个喷嚏,菩萨没有说“活命”。夜叉正要下来吃他。菩萨看见它下来,心想:“一定是它让父亲打了喷嚏。这个吃人的夜叉,就是那种在别人打喷嚏时不说‘活命’就要吃掉对方的夜叉。”于是对着父亲说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe ekasmiṃ brāhmaṇakule nibbatti. Tassa pitā vohāraṃ katvā jīvikaṃ kappeti, so soḷasavassuddesikaṃ bodhisattaṃ maṇikabhaṇḍaṃ ukkhipāpetvā gāmanigamādīsu caranto bārāṇasiṃ patvā dovārikassa ghare bhattaṃ pacāpetvā bhuñjitvā nivāsaṭṭhānaṃ alabhanto ‘‘avelāya āgatā āgantukā kattha vasantī’’ti pucchi. Atha naṃ manussā ‘‘bahinagare ekā sālā atthi, sā pana amanussapariggahitā. Sace icchatha, tattha vasathā’’ti āhaṃsu. Bodhisatto ‘‘etha, tāta, gacchāma, mā yakkhassa bhāyittha, ahaṃ taṃ dametvā tumhākaṃ pādesu pātessāmī’’ti pitaraṃ gahetvā tattha gato. Athassa pitā phalake nipajji, sayaṃ pitu pāde sambāhanto nisīdi. Tattha adhivattho yakkho dvādasa vassāni vessavaṇaṃ upaṭṭhahitvā taṃ sālaṃ labhanto ‘‘imaṃ sālaṃ paviṭṭhamanussesu yo khipite ‘jīvā’ti vadati, yo ca ‘jīvā’ti vutte ‘paṭijīvā’ti vadati, te jīvapaṭijīvabhāṇino ṭhapetvā avasese khādeyyāsī’’ti labhi. So piṭṭhivaṃsathūṇāya vasati. So ‘‘bodhisattassa pitaraṃ khipāpessāmī’’ti attano ānubhāvena sukhumacuṇṇaṃ vissajjesi, cuṇṇo āgantvā tassa nāsapuṭe pāvisi. So phalake nipannakova khipi, bodhisatto na ‘‘jīvā’’ti āha. Yakkho taṃ khādituṃ thūṇāya otarati. Bodhisatto taṃ otarantaṃ disvā ‘‘iminā me pitā khipāpito bhavissati, ayaṃ so khipite ‘jīvā’ti avadantaṃ khādakayakkho bhavissatī’’ti pitaraṃ ārabbha paṭhamaṃ gāthamāha –
愿你活到一百岁,婆伽,再活二十年;
愿毗舍遮别吃我,愿你活到一百二十岁。巴利
‘‘Jīva vassasataṃ bhagga, aparāni ca vīsatiṃ; Mā maṃ pisācā khādantu, jīva tvaṃ saradosata’’nti.
这里,“婆伽”是称呼父亲的名字。“再二十年”意思是再活二十年。“别让夜叉吃我”就是别让夜叉吃我。“愿你活到百岁”则是说愿你活一百二十年。因为“百岁”算起来正好是一百年,这里加上前面的二十年,就是指一百二十年。巴利
Tattha bhaggāti pitaraṃ nāmenālapati. Aparāni ca vīsatinti aparāni ca vīsati vassāni jīva. Mā maṃ pisācā khādantūti maṃ pisācā mā khādantu. Jīva tvaṃ saradosatanti tvaṃ pana vīsuttaraṃ vassasataṃ jīvāti. Saradosatañhi gaṇiyamānaṃ vassasatameva hoti, taṃ purimehi vīsāya saddhiṃ vīsuttaraṃ idha adhippetaṃ.
亚卡听了菩萨的话,说:“这个年轻人因为被说了‘命’(愿你活),所以暂时吃不了他,但我可以去吃他父亲。”于是它走向父亲那边。父亲看见它走过来,心想:“这家伙一定就是那个不说‘命’(愿你活)就吃人的亚卡,我要说‘命’(愿你活)。”他便对着儿子说出第二首偈颂——巴利
Yakkho bodhisattassa vacanaṃ sutvā ‘‘imaṃ tāva māṇavaṃ ‘jīvā’ti vuttattā khādituṃ na sakkā, pitaraṃ panassa khādissāmī’’ti pitu santikaṃ agamāsi. So taṃ āgacchantaṃ disvā cintesi – ‘‘ayaṃ so ‘paṭijīvā’ti abhaṇantānaṃ khādakayakkho bhavissati, paṭijīvaṃ karissāmī’’ti. So puttaṃ ārabbha dutiyaṃ gāthamāha –
你也要活到一百岁,再活二十年;
愿毗舍遮们把毒吃掉,愿你活到一百岁。巴利
‘‘Tvampi vassasataṃ jīvaṃ, aparāni ca vīsatiṃ; Visaṃ pisācā khādantu, jīva tvaṃ saradosata’’nti.
在这里,“让毗舍遮吃毒”的意思是:让毗舍遮吞下那致命的剧毒。巴利
Tattha visaṃ pisācā khādantūti pisācā halāhalavisaṃ khādantu.
夜叉听了他的话,心想“这两个我都没法吃”,就转身离开了。这时,菩萨问夜叉:“喂,夜叉,你为什么吃进入这座殿堂的人?”夜叉回答:“因为我侍奉多闻天王十二年,才得到这个许可。”菩萨又问:“那你是不是什么人都能吃?”夜叉说:“除了能回答‘活命’和‘依活命’之语的人,其余的我都能吃。”菩萨说:“夜叉,你过去也造过不善业,才投生为这样凶狠粗暴、残害他人的众生。现在你要是再造同样的业,将来就会从黑暗走向更深的黑暗。所以从今以后,你应当远离杀生等恶行。”菩萨就这样调伏了那个夜叉,用地狱的恐怖来警告他,让他安住在五戒中,然后像使唤差役一样使唤那个夜叉。巴利
Yakkho tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ubhopi me na sakkā khāditu’’nti paṭinivatti. Atha naṃ bodhisatto pucchi – ‘‘bho yakkha, kasmā tvaṃ imaṃ sālaṃ paviṭṭhamanusse khādasī’’ti? ‘‘Dvādasa vassāni vessavaṇaṃ upaṭṭhahitvā laddhattā’’ti. ‘‘Kiṃ pana sabbeva khādituṃ labhasī’’ti? ‘‘Jīvapaṭijīvabhāṇino ṭhapetvā avasese khādāmī’’ti. ‘‘Yakkha, tvaṃ pubbepi akusalaṃ katvā kakkhaḷo pharuso paravihiṃsako hutvā nibbatto, idānipi tādisaṃ kammaṃ katvā tamo tamaparāyaṇo bhavissati, tasmā ito paṭṭhāya pāṇātipātādīhi viramassū’’ti taṃ yakkhaṃ dametvā nirayabhayena tajjetvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā yakkhaṃ pesanakārakaṃ viya akāsi.
第二天,人们来来往往,看见那个夜叉,知道菩萨已经把他调伏了,就向国王禀报:“大王,有个年轻人把那个夜叉降伏了,像差遣仆役一样使唤他。”国王把菩萨召来,封他做将军,又赐给他父亲极大的荣耀。菩萨就让夜叉负责接受供养,夜叉听从菩萨的教导,做布施等种种善行,命终之后往生到了天界。巴利
Punadivase sañcarantā manussā yakkhaṃ disvā bodhisattena cassa damitabhāvaṃ ñatvā rañño ārocesuṃ – ‘‘deva, eko māṇavo taṃ yakkhaṃ dametvā pesanakārakaṃ viya katvā ṭhito’’ti. Rājā bodhisattaṃ pakkosāpetvā senāpatiṭṭhāne ṭhapesi, pitu cassa mahantaṃ yasaṃ adāsi. So yakkhaṃ balipaṭiggāhakaṃ katvā bodhisattassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā saggapuraṃ pūresi.
导师讲完这段法义开示后,说道:“所谓‘活命与应活’,就是在那个时候生起的。”随后把本生故事连接起来:“那时候,夜叉就是央掘摩罗,国王就是阿难,父亲就是迦叶,而那个儿子就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘jīvapaṭijīvaṃ nāma tasmiṃ kāle uppanna’’nti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā yakkho aṅgulimālo ahosi, rājā ānando, pitā kassapo, putto pana ahameva ahosi’’nti.
《无怠心本生注》巴利
[156] 6. Alīnacittajātakavaṇṇanā
导师住在祇园精舍时,为了一个放弃精进的比丘而说了“依于不退缩的心”这句话。这件事会在第十一集的《摄护本生》里详细说明。那位比丘被导师问“比丘,听说你真的放弃精进了,是吗?”时,回答“是的,世尊。”于是导师对他说:“比丘,你过去并没有放弃精进,还让一个瘦得像肉片一样的少年得到了十二由旬大的波罗奈的王位。现在你在这样殊胜的教法里出家,为什么反而放弃精进呢?”说完,就讲起了过去的故事。巴利
Alīnacittaṃ nissāyāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ossaṭṭhavīriyaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu ekādasanipāte saṃvarajātake (jā. 1.11.97 ādayo) āvibhavissati. So pana bhikkhu satthārā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, vīriyaṃ ossajī’’ti vutte ‘‘saccaṃ, bhagavā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘nanu tvaṃ, bhikkhu, pubbe vīriyaṃ avissajjetvā maṃsapesisadisassa daharakumārassa dvādasayojanike bārāṇasinagare rajjaṃ gahetvā adāsi, idāni kasmā evarūpe sāsane pabbajitvā vīriyaṃ ossajasī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王统治的时候,离波罗奈不远的地方有个木匠村,村里住着五百个木匠。他们乘船逆流而上,到森林里砍伐建房用的木材,就地做成单层、双层等各种房屋的构件,从柱子开始,在所有木料上都做好标记,然后运到河边装上船,顺着水流回到城里。人们想要什么样的房子,他们就照着建成,收了钱之后,又回到原来的地方运来建房构件。他们就这样维持生计。有一次,他们扎好营地砍伐木材时,不远处有一头大象踩到了一根金合欢树桩。那根树桩刺穿了它的脚,剧烈的疼痛不断袭来,脚肿了起来,化了脓。大象疼痛难忍,听到他们砍木材的声音,心想:“依靠这些木匠,我就能得救。”于是它用三只脚走到他们附近,躺了下来。木匠们看到它那只肿胀的脚,就走过去查看,发现脚上扎了树桩,便用锋利的凿子在树桩周围切开,用绳子绑住树桩往外拉,把树桩拔了出来,挤出脓液,用温水清洗,再敷上合适的药。没过多久,伤口就愈合了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bārāṇasito avidūre vaḍḍhakīgāmo ahosi, tattha pañcasatā vaḍḍhakī vasanti. Te nāvāya uparisotaṃ gantvā araññe gehasambhāradārūni koṭṭetvā tattheva ekabhūmikadvibhūmikādibhede gehasambhāre sajjetvā thambhato paṭṭhāya sabbadārūsu saññaṃ katvā nadītīraṃ netvā nāvaṃ āropetvā anusotena nagaraṃ āgantvā ye yādisāni gehāni ākaṅkhanti, tesaṃ tādisāni katvā kahāpaṇe gahetvā puna tattheva gantvā gehasambhāre āharanti. Evaṃ tesaṃ jīvikaṃ kappentānaṃ ekasmiṃ kāle khandhāvāraṃ bandhitvā dārūni koṭṭentānaṃ avidūre eko hatthī khadirakhāṇukaṃ akkami. Tassa so khāṇuko pādaṃ vijjhi, balavavedanā vattanti, pādo uddhumāyitvā pubbaṃ gaṇhi. So vedanāppatto tesaṃ dārukoṭṭanasaddaṃ sutvā ‘‘ime vaḍḍhakī nissāya mayhaṃ sotthi bhavissatī’’ti maññamāno tīhi pādehi tesaṃ santikaṃ gantvā avidūre nipajji, vaḍḍhakī taṃ uddhumātapādaṃ disvā upasaṅkamitvā pāde khāṇukaṃ disvā tikhiṇavāsiyā khāṇukassa samantato odhiṃ datvā rajjuyā bandhitvā ākaḍḍhantā khāṇuṃ nīharitvā pubbaṃ mocetvā uṇhodakena dhovitvā tadanurūpehi bhesajjehi makkhetvā nacirasseva vaṇaṃ phāsukaṃ kariṃsu.
大象康复以后,心里想:“我能活下来,全靠这些木匠。现在我应该为他们做点事,报答他们。”从那时起,它就帮木匠们搬运木材,木匠们刨木头时,它帮忙翻转木料,还给他们递凿子之类的工具,用鼻子卷住墨线盒的线头来拉线。到了吃饭的时候,木匠们每人给它一个饭团,一共给它五百个饭团。这头大象有一个儿子,是一头通体纯白、品种优良的幼象。老象心里想:“我现在已经老了。现在我应该把儿子交给这些木匠,让它替他们干活,然后我就该离开了。”于是它没有告诉木匠们,就自己进了森林,把儿子带回来,对他们说:“这头小象是我的儿子。你们救了我的命,我把它送给你们,当作医药费。从今以后,它会替你们干活。”然后它嘱咐小象说:“孩子,从今以后,以前我该做的活,都由你来做。”把儿子交给木匠们之后,它自己就进了森林。巴利
Hatthī arogo hutvā cintesi – ‘‘mayā ime vaḍḍhakī nissāya jīvitaṃ laddhaṃ, idāni tesaṃ mayā upakāraṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti. So tato paṭṭhāya vaḍḍhakīhi saddhiṃ rukkhe nīharati, tacchentānaṃ parivattetvā deti, vāsiādīni upasaṃharati, soṇḍāya veṭhetvā kāḷasuttakoṭiyaṃ gaṇhāti. Vaḍḍhakīpissa bhojanavelāya ekekaṃ piṇḍaṃ dentā pañca piṇḍasatāni denti. Tassa pana hatthissa putto sabbaseto hatthājānīyapotako atthi, tenassa etadahosi – ‘‘ahaṃ etarahi mahallako. Idāni mayā imesaṃ vaḍḍhakīnaṃ kammakaraṇattāya puttaṃ datvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti. So vaḍḍhakīnaṃ anācikkhitvāva araññaṃ pavisitvā puttaṃ ānetvā ‘‘ayaṃ hatthipotako mama putto, tumhehi mayhaṃ jīvitaṃ dinnaṃ, ahaṃ vo vejjavetanatthāya imaṃ dammi, ayaṃ tumhākaṃ ito paṭṭhāya kammāni karissatī’’ti vatvā ‘‘ito paṭṭhāya, puttaka, yaṃ mayā kattabbaṃ kammaṃ, taṃ tvaṃ karohī’’ti puttaṃ ovaditvā vaḍḍhakīnaṃ datvā sayaṃ araññaṃ pāvisi.
从那时起,小象听从木匠们的话,变得温顺受教,什么活都干。木匠们也用五百个饭团喂它。它干完活就下河洗澡、嬉水,然后回来。木匠们的孩子抓着它的鼻子等处,在水里和岸上跟它一起玩。不过,良种象、良种马和高尚的人都不在水中大小便,所以这头象也不在水中大小便,只在河岸上解决。有一天,上游下了雨,一块干象粪被水冲进河里,顺流而下,到了波罗奈的渡口,挂在一丛灌木上。当时,国王的象夫们带着五百头象去洗澡。象群闻到那头良种象的粪味,没有一头敢下河,全都翘起尾巴开始逃跑。象夫们把这事报告给驯象师。驯象师们说:“水里一定有什么东西挡着。”于是让人把水清理干净,发现那丛灌木上挂着良种象的粪,知道“问题就在这里”。他们叫人拿来罐子,装满水,把象粪在水里揉碎,然后洒在象群身上,象的身体变得香气扑鼻。这时它们才下河洗澡。巴利
Tato paṭṭhāya hatthipotako vaḍḍhakīnaṃ vacanakaro ovādakkhamo hutvā sabbakiccāni karoti. Tepi taṃ pañcahi piṇḍasatehi posenti, so kammaṃ katvā nadiṃ otaritvā nhatvā kīḷitvā āgacchati, vaḍḍhakīdārakāpi taṃ soṇḍādīsu gahetvā udakepi thalepi tena saddhiṃ kīḷanti. Ājānīyā pana hatthinopi assāpi purisāpi udake uccāraṃ vā passāvaṃ vā na karonti, tasmā sopi udake uccārapassāvaṃ akatvā bahinadītīreyeva karoti. Athekasmiṃ divase uparinadiyā devo vassi, atha sukkhaṃ hatthilaṇḍaṃ udakena nadiṃ otaritvā gacchantaṃ bārāṇasīnagaratitthe ekasmiṃ gumbe laggetvā aṭṭhāsi. Atha rañño hatthigopakā ‘‘hatthī nhāpessāmā’’ti pañca hatthisatāni nayiṃsu. Ājānīyalaṇḍassa gandhaṃ ghāyitvā ekopi hatthī nadiṃ otarituṃ na ussahi. Sabbepi naṅguṭṭhaṃ ukkhipitvā palāyituṃ ārabhiṃsu, hatthigopakā hatthācariyānaṃ ārocesuṃ. Te ‘‘udake paripanthena bhavitabba’’nti udakaṃ sodhāpetvā tasmiṃ gumbe taṃ ājānīyalaṇḍaṃ disvā ‘‘idamettha kāraṇa’’nti ñatvā cāṭiṃ āharāpetvā udakassa pūretvā taṃ tattha madditvā hatthīnaṃ sarīre siñcāpesuṃ, sarīrāni sugandhāni ahesuṃ. Tasmiṃ kāle te nadiṃ otaritvā nhāyiṃsu.
驯象师们把这件事禀报国王,说:“大王,应该去寻找那头良种象,把它带回来。”国王乘着竹筏逆流而上,来到木匠们住的地方。小象正在河里玩耍,听到鼓声,就走到木匠们身边站住了。木匠们出来迎接国王,说:“大王,如果您需要木材,何必亲自来呢?派人送来不就行了吗?”国王说:“我不是为木材来的,我是为这头象来的。”木匠们说:“那就把它带走吧,大王。”可小象不肯走。有人问:“这头象想要什么?”木匠们回答:“大王,它是要给木匠们讨养育的报酬。”国王说:“好。”于是下令在象的四只脚旁、鼻子旁和尾巴旁各放十万金币。即便如此,象还是不肯走。直到国王又送给每位木匠一套衣服,送给木匠的妻子们衣裙,还给那些和它一起玩耍的孩子们送了抚养费,象这才回头看了看木匠们、妇女们和孩子们,然后跟着国王走了。巴利
Hatthācariyā rañño taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘taṃ hatthājānīyaṃ pariyesitvā ānetuṃ vaṭṭati, devā’’ti āhaṃsu. Rājā nāvāsaṅghāṭehi nadiṃ pakkhanditvā uddhaṃgāmīhi nāvāsaṅghāṭehi vaḍḍhakīnaṃ vasanaṭṭhānaṃ sampāpuṇi. Hatthipotako nadiyaṃ kīḷanto bherisaddaṃ sutvā gantvā vaḍḍhakīnaṃ santike aṭṭhāsi. Vaḍḍhakī rañño paccuggamanaṃ katvā ‘‘deva, sace dārūhi attho, kiṃ kāraṇā āgatattha, kiṃ pesetvā āharāpetuṃ na vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. ‘‘Nāhaṃ, bhaṇe, dārūnaṃ atthāya āgato, imassa pana hatthissa atthāya āgatomhī’’ti. ‘‘Gāhāpetvā gacchatha, devā’’ti. Hatthipotako gantuṃ na icchi. ‘‘Kiṃ kārāpeti, bhaṇe, hatthī’’ti? ‘‘Vaḍḍhakīnaṃ posāvanikaṃ āharāpeti, devā’’ti. ‘‘Sādhu, bhaṇe’’ti rājā hatthissa catunnaṃ pādānaṃ soṇḍāya naṅguṭṭhassa ca santike satasahassasatasahassakahāpaṇe ṭhapāpesi. Hatthī ettakenāpi agantvā sabbavaḍḍhakīnaṃ dussayugesu vaḍḍhakībhariyānaṃ nivāsanasāṭakesu dinnesu saddhiṃkīḷitānaṃ dārakānañca dārakaparihāre kate nivattitvā vaḍḍhakī ca itthiyo ca dārake ca oloketvā raññā saddhiṃ agamāsi.
国王带着那头象回到城里,让人把城市和象厩都装饰起来,又让象右绕城市一圈,再把它牵进象厩,用各种装饰品把它打扮好,为它举行了灌顶礼,把它立为御乘之象,安置在自己盟友的位置上,把半个王国赐给了它,还给了它和自己同等的待遇。自从这头象到来之后,整个赡部洲的王权就都落到了这位国王手中。时间一天天过去,菩萨投生到了这位国王正后的腹中。王后怀胎将满的时候,国王去世了。可是,如果象知道国王已经去世,它的心脏当场就会裂开,所以侍从们一直瞒着象,不让它知道国王去世的事,照旧照料它。邻国的憍萨罗王听说国王死了,心想“这个王国现在空虚了”,就带着大军前来,把城市团团围住。城中居民紧闭城门,派人传话给憍萨罗王:“我们国王的正后已经怀胎足月,占相师说:‘再过七天,她就会生下一个王子。’如果她生下王子,我们就在第七天跟你开战,绝不交出王国。请等这几天。”憍萨罗王回答:“好。”便答应了。巴利
Rājā taṃ ādāya nagaraṃ gantvā nagarañca hatthisālañca alaṅkārāpetvā hatthiṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ kāretvā hatthisālaṃ pavesetvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā abhisekaṃ datvā opavayhaṃ katvā attano sahāyaṭṭhāne ṭhapetvā upaḍḍharajjaṃ hatthissa datvā attanā samānaparihāraṃ akāsi. Hatthissa āgatakālato paṭṭhāya rañño sakalajambudīpe rajjaṃ hatthagatameva ahosi. Evaṃ kāle gacchante bodhisatto tassa rañño aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassā gabbhaparipākakāle rājā kālamakāsi. Hatthī pana sace rañño kālakatabhāvaṃ jāneyya, tatthevassa hadayaṃ phaleyya, tasmā hatthiṃ rañño kālakatabhāvaṃ ajānāpetvāva upaṭṭhahiṃsu. Rañño pana kālakatabhāvaṃ sutvā ‘‘tucchaṃ kira rajja’’nti anantarasāmantakosalarājā mahatiyā senāya āgantvā nagaraṃ parivāresi. Nagaravāsino dvārāni pidahitvā kosalarañño sāsanaṃ pahiṇiṃsu – ‘‘amhākaṃ rañño aggamahesī paripuṇṇagabbhā ‘ito kira sattame divase puttaṃ vijāyissatī’ti aṅgavijjāpāṭhakā āhaṃsu. Sace sā puttaṃ vijāyissati, mayaṃ sattame divase yuddhaṃ dassāma, na rajjaṃ, ettakaṃ kālaṃ āgamethā’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.
王后在第七天生下了一个儿子。到了给他取名字的那天,因为他在出生时让大众生起了不怯懦的心,大家就给他取名叫“不怯懦心王子”。从他出生的那天起,城里的人就开始和憍萨罗王交战。可是因为没有统帅,虽然兵力强大,打着打着却一点一点地退了下来。大臣们把这件事报告给王后,问道:“我们担心这样退下去会打败仗。可是国王已经去世、王子已经出生、憍萨罗王前来攻城这些事,国王的盟友吉祥象都还不知道。我们是不是该让它知道?”王后说:“好。”就答应了。她给王子打扮好,用白细布襁褓裹好让他躺下,然后走下高楼,由一群大臣簇拥着来到象厩,把菩萨放在象的脚边,说道:“主人,你的盟友已经去世了,我们怕你心碎,一直没敢告诉你。这是你盟友的儿子。憍萨罗王已经包围了我们的城市,正和你的儿子交战,我军正在败退。你的儿子,你要么自己杀了他,要么就为他夺下王位交给他!”巴利
Devī sattame divase puttaṃ vijāyi. Tassa nāmaggahaṇadivase pana mahājanassa alīnacittaṃ paggaṇhanto jātoti ‘‘alīnacittakumāro’’tvevassa nāmaṃ akaṃsu. Jātadivasatoyeva panassa paṭṭhāya nāgarā kosalaraññā saddhiṃ yujjhiṃsu. Ninnāyakattā saṅgāmassa mahantampi balaṃ yujjhamānaṃ thokaṃ thokaṃ osakkati. Amaccā deviyā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘mayaṃ evaṃ osakkamāne bale parājayabhāvassa bhāyāma, amhākaṃ pana rañño kālakatabhāvaṃ, puttassa jātabhāvaṃ, kosalarañño āgantvā yujjhānabhāvañca rañño sahāyako maṅgalahatthī na jānāti, jānāpema na’’nti pucchiṃsu. Sā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā puttaṃ alaṅkaritvā dukūlacumbaṭake nipajjāpetvā pāsādā oruyha amaccagaṇaparivutā hatthisālaṃ gantvā bodhisattaṃ hatthissa pādamūle nipajjāpetvā ‘‘sāmi, sahāyo te kālakato, mayaṃ tuyhaṃ hadayaphālanabhayena nārocayimha, ayaṃ te sahāyassa putto, kosalarājā āgantvā nagara ṃ parivāretvā tava puttena saddhiṃ yujjhati, balaṃ osakkati, tava puttaṃ tvaññeva vā mārehi, rajjaṃ vāssa gaṇhitvā dehī’’ti āha.
那时,那头象用鼻子碰了碰菩萨,把他举起来放到罐子里,哭了一阵,又把他放下来,交到王后手里,说道:“我要去把憍萨罗王抓来。”说完就从象厩里出去了。大臣们给它披上铠甲,装饰打扮好,打开城门,簇拥着它出城。大象出了城,发出象叫声,吓得大批民众四散奔逃。它冲进军营,抓住憍萨罗王的发髻,把他带到菩萨脚下,放倒在地。有人起身要杀憍萨罗王时,大象拦住了,告诫道:“从今以后你要小心谨慎,别再以为‘王子还年轻’就掉以轻心。”这样告诫完,就把他放走了。从那时起,整个赡部洲的王权都落到了菩萨手中,再没有别的对手能起来作乱。菩萨七岁时登基,成为“无畏之心王”,以正法治理国家,命终之后往生天界。巴利
Tasmiṃ kāle hatthī bodhisattaṃ soṇḍāya parāmasitvā ukkhipitvā kumbhe ṭhapetvā roditvā bodhisattaṃ otāretvā deviyā hatthe nipajjāpetvā ‘‘kosalarājaṃ gaṇhissāmī’’ti hatthisālato nikkhami. Athassa amaccā vammaṃ paṭimuñcitvā alaṅkaritvā nagaradvāraṃ avāpuritvā taṃ parivāretvā nikkhamiṃsu. Hatthī nagarā nikkhamitvā koñcanādaṃ katvā mahājanaṃ santāsetvā palāpetvā balakoṭṭhakaṃ bhinditvā kosalarājānaṃ cūḷāya gahetvā ānetvā bodhisattassa pādamūle nipajjāpetvā māraṇatthāyassa uṭṭhite vāretvā ‘‘ito paṭṭhāya appamatto hohi, ‘kumāro daharo’ti saññaṃ mā karī’’ti ovaditvā uyyojesi. Tato paṭṭhāya sakalajambudīpe rajjaṃ bodhisattassa hatthagatameva jātaṃ, añño paṭisattu nāma uṭṭhahituṃ samattho nāhosi. Bodhisatto sattavassikakāle abhisekaṃ katvā alīnacittarājā nāma hutvā dhammena rajjaṃ kāretvā jīvitapariyosāne saggapuraṃ pūresi.
导师把这段过去的事引出来之后,以正自觉者的身份,说出了下面这两首偈颂:巴利
Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imaṃ gāthādvayamāha –
依靠不退缩的心,大军欢欣踊跃;
他活捉了满足于自己军队的憍萨罗王。巴利
‘‘Alīnacittaṃ nissāya, pahaṭṭhā mahatī camū; Kosalaṃ senāsantuṭṭhaṃ, jīvaggāhaṃ agāhayi.
像这样具足依止、已经发起精进的比丘,
为了达到瑜伽安稳,修习善法;
通过次第修行,最终证得一切结缚的灭尽。巴利
‘‘Evaṃ nissayasampanno, bhikkhu āraddhavīriyo; Bhāvayaṃ kusalaṃ dhammaṃ, yogakkhemassa pattiyā; Pāpuṇe anupubbena, sabbasaṃyojanakkhaya’’nti.
这里,“依止不怯懦心”是指依止那位不怯懦心王子。“欢喜踊跃的大军”是指他们心想“我们见到了世代相传的王权”,于是欢喜雀跃,组成一支庞大的军队。“对憍萨罗王的军队不满足”是指憍萨罗王对自己的军队和王权不满足,因为贪求别国的王权而前来。“被活捉”是指那支军队没有杀他,而是用大象把那位国王活捉了。像这样,“具足依止”是说,就像那支军队一样,另一位良家子也具足依止,也就是获得善知识——佛陀或佛的弟子——作为依止。“比丘”是指清净者的同义词。“勤精进者”是指已经策励精进,具足远离四种过患的精进。“修习善法”是指修习善而无过失的法,也就是三十七菩提分法。“为证得瑜伽安稳”是指为了证得由四种瑜伽而得的安稳,即涅槃,而修习那法。“次第证得,一切结尽”是指这样从观禅开始修习这善法时,那位具足善知识增上缘的比丘,次第证得观智以及下位道果,最终因为十种结的尽灭生起,而证得称为一切结尽的阿罗汉果。或者,因为依于涅槃,一切结被尽灭,所以那涅槃也就是一切结尽;这样,他次第证得称为涅槃的一切结尽。这是含义。巴利
Tattha alīnacittaṃ nissāyāti alīnacittaṃ rājakumāraṃ nissāya. Pahaṭṭhā mahatī camūti ‘‘paveṇīrajjaṃ no diṭṭha’’nti haṭṭhatuṭṭhā hutvā mahatī senā. Kosalaṃ senāsantuṭṭhanti kosalarājānaṃ sena rajjena asantuṭṭhaṃ pararajjalobhena āgataṃ. Jīvaggāhaṃ agāhayīti amāretvāva sā camū taṃ rājānaṃ hatthinā jīvaggāhaṃ gaṇhāpesi. Evaṃ nissayasampannoti yathā sā camū, evaṃ aññopi kulaputto nissayasampanno kalyāṇamittaṃ buddhaṃ vā buddhasāvakaṃ vā nissayaṃ labhitvā. Bhikkhūti parisuddhādhivacanametaṃ. Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo catudosāpagatena vīriyena samannāgato. Bhāvayaṃ kusalaṃ dhammanti kusalaṃ niravajjaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyasaṅkhātaṃ dhammaṃ bhāvento. Yogakkhemassa pattiyāti catūhi yogehi khemassa nibbānassa pāpuṇanatthāya taṃ dhammaṃ bhāvento. Pāpuṇe anupubbena, sabbasaṃyojanakkhayanti evaṃ vipassanato paṭṭhāya imaṃ kusalaṃ dhammaṃ bhāvento so kalyāṇamittupanissayasampanno bhikkhu anupubbena vipassanāñāṇāni ca heṭṭhimamaggaphalāni ca pāpuṇanto pariyosāne dasannampi saṃyojanānaṃ khayante uppannattā sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhātaṃ arahattaṃ pāpuṇāti. Yasmā vā nibbānaṃ āgamma sabbasaṃyojanāni khīyanti, tasmā tampi sabbasaṃyojanakkhayameva, evaṃ anupubbena nibbānasaṅkhātaṃ sabbasaṃyojanakkhayaṃ pāpuṇātīti attho.
世尊就这样以不死的大般涅槃作为说法的顶点,进一步阐明诸圣谛,并把本生故事联系起来。当圣谛的开示结束时,那位放下精进的比丘证得了阿罗汉果。“那时,母亲是摩诃摩耶,父亲是净饭大王;那位得到王位和大象的人,正是这位放下精进的比丘;大象的父亲是舍利弗,边境的憍萨罗王是目犍连,而那位不怯懦心的王子就是我。”巴利
Iti bhagavā amatamahānibbānena dhammadesanāya kūṭaṃ gahetvā uttaripi saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ossaṭṭhavīriyo bhikkhu arahatte patiṭṭhahi. ‘‘Tadā mātā mahāmāyā, pitā suddhodanamahārājā ahosi, rajjaṃ gahetvā dinnahatthī ayaṃ ossaṭṭhavīriyo bhikkhu, hatthissa pitā sāriputto, sāmantakosalarājā moggallāno, alīnacittakumāro pana ahameva ahosi’’nti.
功德本生注巴利
[157] 7. Guṇajātakavaṇṇanā
他以欲乐调伏……这是导师住在祇园精舍时,因阿难长老获得千件衣袍一事而说的。长老在憍萨罗王后宫说法的事,前面《大宝本生》里已经讲过。当长老在国王后宫说法时,国王命人取来一千件价值千金的衣袍,从中拿出五百件,分给五百位王妃。王妃们把这些衣袍收好,第二天全都供养给阿难长老,自己仍旧穿着旧衣,前往国王用早餐的地方。巴利
Yena kāmaṃ paṇāmetīti idaṃ satthā jetavane viharanto ānandattherassa sāṭakasahassalābhaṃ ārabbha kathesi. Therassa kosalarañño antepure dhammavācanavatthu heṭṭhā mahāsārajātake (jā. 1.1.92) āgatameva. Iti there rañño antepure dhammaṃ vācente rañño sahassagghanikānaṃ sāṭakānaṃ sahassaṃ āhariyittha. Rājā tato pañca sāṭakasatāni pañcannaṃ devīsatānaṃ adāsi. Tā sabbāpi te sāṭake ṭhapetvā punadivase ānandattherassa datvā sayaṃ purāṇasāṭakeyeva pārupitvā rañño pātarāsaṭṭhānaṃ agamaṃsu.
国王问:“我让人给了你们价值千金的衣袍,你们为什么连穿都没穿就来了?”她们回答:“大王,我们把那些衣袍供养给阿难长老了。”国王问:“阿难长老全都收下了吗?”“是的,大王。”国王心想:“正自觉者只允许比丘拥有三衣,阿难长老这么做,恐怕是要做布匹买卖了,他收下的衣袍实在太多了。”于是他对长老生起了怒气。吃完早餐后,他前往精舍,走进长老的住处,礼敬长老后坐下,问道:“尊者,我家的女眷们有没有在您面前学习正法或听闻正法?”长老回答:“是的,大王,她们学习应当学习的法,听闻应当听闻的法。”国王问:“她们只是听闻,还是会供养你们下衣或上衣呢?”长老说:“大王,今天她们供养了五百件价值千金的衣袍。”国王问:“尊者,是您收下了那些衣袍吗?”“是的,大王。”国王说:“尊者,难道大师不是只允许比丘拥有三衣吗?”“是的,大王。世尊是从受用的角度,允许一位比丘拥有三衣,但对于接受布施并没有禁止。所以我也接受了这些衣袍,是为了布施给其他穿着破旧衣服的比丘。”国王问:“那些比丘从您这里拿到衣袍后,他们的旧衣服会怎么处理呢?”长老说:“他们会把旧大衣改成上衣。”国王问:“旧上衣会怎么处理呢?”长老说:“会改成下衣。”国王问:“旧下衣会怎么处理呢?”长老说:“会改成铺盖。”国王问:“旧铺盖会怎么处理呢?”长老说:“会改成地垫。”国王问:“旧地垫会怎么处理呢?”长老说:“会改成擦脚布。”国王问:“旧擦脚布会怎么处理呢?”长老说:“大王,信众布施的东西是不能随便糟蹋的。所以,旧擦脚布会用刀剁碎,和上泥,用来涂抹住所的墙壁和地面。”国王说:“尊者,连别人供养给您的擦脚布都不能随便丢弃吗?”长老说:“是的,大王,别人供养给我们的东西不能随便丢弃,只能一直用到用尽为止。”巴利
Rājā ‘‘mayā tumhākaṃ sahassagghanikā sāṭakā dāpitā, kasmā tumhe te apārupitvāva āgatā’’ti pucchi. ‘‘Deva, amhehi te ānandattherassa dinnā’’ti. ‘‘Ānandattherena sabbe gahitā’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Sammāsambuddhena ticīvaraṃ anuññātaṃ, ānandatthero dussavaṇijjaṃ maññe karissati, atibahū tena sāṭakā gahitā’’ti therassa kujjhitvā bhuttapātarāso vihāraṃ gantvā therassa pariveṇaṃ pavisitvā theraṃ vanditvā nisinno pucchi – ‘‘api, bhante, amhākaṃ ghare itthiyo tumhākaṃ santike dhammaṃ uggaṇhanti vā suṇanti vā’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, gahetabbayuttakaṃ gaṇhanti, sotabbayuttakaṃ suṇantī’’ti. ‘‘Kiṃ tā suṇantiyeva, udāhu tumhākaṃ nivāsanaṃ vā pārupanaṃ vā dadantī’’ti? ‘‘Tā ajja, mahārāja, sahassagghanikāni pañca sāṭakasatāni adaṃsū’’ti. ‘‘Tumhehi gahitāni tāni, bhante’’ti? ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Nanu, bhante, satthārā ticīvarameva anuññāta’’nti? ‘‘Āma, mahārāja, bhagavatā ekassa bhikkhuno ticīvarameva paribhogasīsena anuññātaṃ, paṭiggahaṇaṃ pana avāritaṃ, tasmā mayāpi aññesaṃ jiṇṇacīvarikānaṃ dātuṃ te sāṭakā paṭiggahitā’’ti. ‘‘Te pana bhikkhū tumhākaṃ santikā sāṭake labhitvā porāṇacīvarāni kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Porāṇasaṅghāṭiṃ uttarāsaṅgaṃ karissantī’’ti? ‘‘Porāṇauttarāsaṅgaṃ kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Antaravāsakaṃ karissantī’’ti. ‘‘Porāṇaantaravāsakaṃ kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Paccattharaṇaṃ karissantī’’ti. ‘‘Porāṇapaccattharaṇaṃ kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Bhummattharaṇaṃ karissantī’’ti. ‘‘Porāṇabhummattharaṇaṃ kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Pādapuñchanaṃ karissantī’’ti. ‘‘Porāṇapādapuñchanaṃ kiṃ karissantī’’ti? ‘‘Mahārāja, saddhādeyyaṃ nāma vinipātetuṃ na labbhati, tasmā porāṇapādapuñchanaṃ vāsiyā koṭṭetvā mattikāya makkhetvā senāsanesu mattikālepanaṃ karissantī’’ti. ‘‘Bhante, tumhākaṃ dinnaṃ yāva pādapuñchanāpi nassituṃ na labbhatī’’ti? ‘‘Āma, mahārāja, amhākaṃ dinnaṃ nassituṃ na labbhati, paribhogameva hotī’’ti.
国王很满意,心生欢喜,又让人把家里存放的另外五百件衣袍拿来,送给长老。听完长老的随喜开示后,国王礼敬长老,右绕三匝,然后离开了。长老把最初得到的那五百件衣袍,送给了那些穿破旧袈裟的比丘们。长老大约有五百位同住弟子,其中有一位年轻比丘对长老帮助很大:他打扫住处,准备饮用水和洗漱用水,提供齿木、漱口水和洗澡水,照料厕所、浴室和住处,还帮长老做手部护理、脚部护理、背部护理等。长老把后来得到的那五百件衣袍,心想“这位比丘对我帮助很大”,就以此为由,全部只给了他一个人。那位比丘也把这些衣袍全部分给了跟他同一位亲教师的比丘们。巴利
Rājā tuṭṭho somanassappatto hutvā itarānipi gehe ṭhapitāni pañca sāṭakasatāni āharāpetvā therassa datvā anumodanaṃ sutvā theraṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Thero paṭhamaladdhāni pañca sāṭakasatāni jiṇṇacīvarikānaṃ bhikkhūnaṃ adāsi. Therassa pana pañcamattāni saddhivihārikasatāni , tesu eko daharabhikkhu therassa bahūpakāro pariveṇaṃ sammajjati, pānīyaparibhojanīyaṃ upaṭṭhapeti, dantakaṭṭhaṃ mukhodakaṃ nhānodakaṃ deti, vaccakuṭijantāgharasenāsanāni paṭijaggati, hatthaparikammapādaparikammapiṭṭhiparikammādīni karoti. Thero pacchā laddhāni pañca sāṭakasatāni ‘‘ayaṃ me bahūpakāro’’ti yuttavasena sabbāni tasseva adāsi. Sopi sabbe te sāṭake bhājetvā attano samānupajjhāyānaṃ adāsi.
就这样,所有拿到衣袍的比丘都把衣袍裁剪、染色,穿上像迦尼迦罗花那样金黄色的袈裟,然后来到世尊面前,顶礼世尊,坐在一边,这样说道:“尊者,入流圣弟子有所谓看人脸色的布施吗?”世尊说:“比丘们,圣弟子没有所谓看人脸色的布施。”比丘们说:“尊者,我们的亲教师法藏长老,把五百件价值千金的衣袍只给了一位年轻比丘,而那位年轻比丘把自己得到的衣袍分给了我们。”世尊说:“比丘们,阿难并不是看脸色才布施的。那位比丘对他帮助很大,所以他按照对方对自己的帮助,依对方的功德,依恰当的因缘,以知恩感恩之心,心想‘对帮助过自己的人,应当回报’,于是给了那位比丘。古代的智者们也一样,只回报对自己有恩的人。”说完这番话后,世尊应他们的请求,讲起了过去的故事。巴利
Evaṃ sabbepi te laddhasāṭakā bhikkhū sāṭake chinditvā rajitvā kaṇikārapupphavaṇṇāni kāsāyāni nivāsetvā ca pārupitvā ca satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisīditvā evamāhaṃsu – ‘‘bhante, sotāpannassa ariyasāvakassa mukholokanadānaṃ nāma atthī’’ti. ‘‘Na, bhikkhave, ariyasāvakānaṃ mukholokanadānaṃ nāma atthī’’ti. ‘‘Bhante, amhākaṃ upajjhāyena dhammabhaṇḍāgārikattherena sahassagghanikānaṃ sāṭakānaṃ pañca satāni ekasseva daharabhikkhuno dinnāni, so pana attanā laddhe bhājetvā amhākaṃ adāsī’’ti. ‘‘Na, bhikkhave, ānando mukholokanabhikkhaṃ deti , so panassa bhikkhu bahūpakāro, tasmā attano upakārassa upakāravasena guṇavasena yuttavasena ‘upakārassa nāma paccupakāro kātuṃ vaṭṭatī’ti kataññukatavedibhāvena adāsi. Porāṇakapaṇḍitāpi hi attano upakārānaññeva paccupakāraṃ kariṃsū’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈国梵授王统治的时候,菩萨投生为狮子,住在一个山洞里。有一天,它走出山洞,眺望山脚。那山脚周围环绕着一个大湖。湖中有一处高地,上面是一层表面干硬的泥沼,长着柔软的青草。兔子、鹿等身体轻盈的动物在泥沼表面走动,吃着那些青草。那天也有一头鹿一边走一边吃草。狮子心想:“我要抓住这头鹿。”于是从山顶跳下去,以狮子的速度猛扑过去。那头鹿被死亡的恐惧吓坏了,大声嚎叫着逃跑了。狮子收不住冲势,一下子摔进泥沼里,陷了下去,没法脱身,四条腿像柱子一样陷在泥里,整整七天没吃东西,就那样站着。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sīho hutvā pabbataguhāyaṃ vasati. So ekadivasaṃ guhāya nikkhamitvā pabbatapādaṃ olokesi, taṃ pana pabbatapādaṃ parikkhipitvā mahāsaro ahosi. Tassa ekasmiṃ unnataṭṭhāne uparithaddhakaddamapiṭṭhe mudūni haritatiṇāni jāyiṃsu. Sasakā ceva hariṇādayo ca sallahukamigā kaddamamatthake vicarantā tāni khādanti. Taṃ divasampi eko migo tāni khādanto vicarati. Sīho ‘‘taṃ migaṃ gaṇhissāmī’’ti pabbatamatthakā uppatitvā sīhavegena pakkhandi, migo maraṇabhayatajjito viravanto palāyi. Sīho vegaṃ sandhāretuṃ asakkonto kalalapiṭṭhe nipatitvā osīditvā uggantuṃ asakkonto cattāro pādā thambhā viya osīditvā sattāhaṃ nirāhāro aṭṭhāsi.
这时,一只正专心觅食的豺看见了它,吓得转身就逃。狮子叫住它说:“喂,豺,别跑!我陷在泥里了,救我一命吧。”豺走到狮子跟前说:“我可以把你拉出来,可我怕你出来后把我吃掉。”狮子说:“别怕,我不会吃你,还会给你很大的好处。你想个办法把我弄出来吧。”豺得到狮子的承诺后,先把狮子四条腿周围的泥清除掉,又从四只脚边各挖了一条小沟,把水引向泥沼,水灌进去后,泥就变软了。这时,豺把自己的头伸进狮子的肚子底下,一边大声喊:“用力啊,主人!”一边用头顶狮子的肚子。狮子猛地发力,从泥沼中挣脱出来,跳到了干地上。它休息了一会儿,下到湖里洗净身上的泥,洗了个澡,消除了疲劳,然后猎杀了一头大野牛,用牙齿撕开,把肉剔出来,放在豺面前说:“朋友,吃吧。”等豺吃过了,它自己才吃。接着,豺又叼起一块肉含在嘴里。狮子问:“朋友,这是干什么?”豺回答说:“您有位女仆,这是她应得的一份。”狮子说:“拿着吧。”自己也拿了一份肉给母狮,又说:“来,朋友,我们到我们住的山顶上去,到朋友相处的地方去。”到了那里,让它们吃了肉,又安慰了豺和母豺,说:“从今以后,我来照顾你们。”然后把他们带到自己的住处,让他们住在洞口旁边的另一个洞窟里。从那以后,它们外出觅食时,就把母狮和母豺留下,狮子同豺一起出去,猎杀各种野兽,就在原地一起吃肉,然后再带肉回去给那两位吃。巴利
Atha naṃ eko siṅgālo gocarappasuto taṃ disvā bhayena palāyi. Sīho taṃ pakkositvā ‘‘bho siṅgāla, mā palāyi, ahaṃ kalale laggo, jīvitaṃ me dehī’’ti āha. Siṅgālo tassa santikaṃ gantvā ‘‘ahaṃ taṃ uddhareyyaṃ, uddhaṭo pana maṃ khādeyyāsīti bhāyāmī’’ti āha. ‘‘Mā bhāyi, nāhaṃ taṃ khādissāmi, mahantaṃ pana te guṇaṃ karissāmi, ekenupāyena maṃ uddharāhī’’ti. Siṅgālo tassa paṭiññaṃ gahetvā catunnaṃ pādānaṃ samantā kalale apanetvā catunnampi pādānaṃ catasso mātikā khaṇitvā udakābhimukhaṃ akāsi, udakaṃ pavisitvā kalalaṃ muduṃ akāsi. Tasmiṃ khaṇe siṅgālo sīhassa udarantaraṃ attano sīsaṃ pavesetvā ‘‘vāyāmaṃ karohi, sāmī’’ti uccāsaddaṃ karonto sīsena udaraṃ pahari. Sīho vegaṃ janetvā kalalā uggantvā pakkhanditvā thale aṭṭhāsi. So muhuttaṃ vissamitvā saraṃ oruyha kaddamaṃ dhovitvā nhāyitvā darathaṃ paṭippassambhetvā ekaṃ mahiṃsaṃ vadhitvā dāṭhāhi ovijjhitvā maṃsaṃ ubbattetvā ‘‘khāda, sammā’’ti siṅgālassa purato ṭhapetvā tena khādite pacchā attanā khādi. Puna siṅgālo ekaṃ maṃsapesiṃ ḍaṃsitvā gaṇhi. ‘‘Idaṃ kimatthāya, sammā’’ti ca vutte ‘‘tumhākaṃ dāsī atthi, tassā bhāgo bhavissatī’’ti āha. Sīho ‘‘gaṇhāhī’’ti vatvā sayampi sīhiyā atthāya maṃsaṃ gaṇhitvā ‘‘ehi, samma, amhākaṃ pabbatamuddhani ṭhatvā sakhiyā vasanaṭṭhānaṃ gamissāmā’’ti vatvā tattha gantvā maṃsaṃ khādāpetvā siṅgālañca siṅgāliñca assāsetvā ‘‘ito paṭṭhāya idāni ahaṃ tumhe paṭijaggissāmī’’ti attano vasanaṭṭhānaṃ netvā guhāya dvāre aññissā guhāya vasāpesi. Te tato paṭṭhāya gocarāya gacchantā sīhiñca siṅgāliñca ṭhapetvā siṅgālena saddhiṃ gantvā nānāmige vadhitvā ubhopi tattheva maṃsaṃ khāditvā itarāsampi dvinnaṃ āharitvā denti.
日子一天天过去,母狮生了两只幼崽,母豺也生了两只幼崽。它们全都和睦地住在一起。后来有一天,母狮心里这样想:“这头狮子对公豺、母豺还有小豺都特别疼爱,想必它和母豺之间有私情,所以才这么亲热。不如我去欺负、吓唬他们,把他们从这里赶走。”于是,趁狮子带着公豺出去觅食的时候,母狮就去欺负、吓唬母豺,说:“你凭什么住在这里?怎么不跑?”她的幼崽也同样去吓唬小豺。母豺把这件事告诉了公豺,说:“不知道这是不是狮子授意的。我们住了这么久,她恐怕已经容不下我们了。我们还是回自己原来的住处去吧。”公豺听了她的话,来到狮子跟前说:“主人,我们在您身边住了很久了。住得太久,总会让人厌烦。每次我们出去觅食的时候,母狮就欺负母豺,吓唬她说:‘你们为什么住在这里?快跑!’小狮子们也吓唬小豺。如果谁不喜欢别人住在自己身边,直接说‘你走吧’,让他离开就是了,何必这样欺负人呢?”说完,便说了第一首偈颂:巴利
Evaṃ kāle gacchante sīhī dve putte vijāyi, siṅgālīpi dve putte vijāyi. Te sabbepi samaggavāsaṃ vasiṃsu. Athekadivasaṃ sīhiyā etadahosi – ‘‘ayaṃ sīho siṅgālañca siṅgāliñca siṅgālapotake ca ativiya piyāyati, nūnamassa siṅgāliyā saddhiṃ santhavo atthi, tasmā evaṃ sinehaṃ karoti, yaṃnūnāhaṃ imaṃ pīḷetvā tajjetvā ito palāpeyya’’nti . Sā sīhassa siṅgālaṃ gahetvā gocarāya gatakāle siṅgāliṃ pīḷesi tajjesi ‘‘kiṃkāraṇā imasmiṃ ṭhāne vasati , na palāyasī’’ti? Puttāpissā siṅgāliputte tatheva tajjayiṃsu. Siṅgālī tamatthaṃ siṅgālassa kathetvā ‘‘sīhassa vacanena etāya evaṃ katabhāvampi na jānāma, ciraṃ vasimhā, nāsāpeyyāpi no, amhākaṃ vasanaṭṭhānameva gacchāmā’’ti āha. Siṅgālo tassā vacanaṃ sutvā sīhaṃ upasaṅkamitvā āha – ‘‘sāmi, ciraṃ amhehi tumhākaṃ santike nivutthaṃ, aticiraṃ vasantā nāma appiyā honti, amhākaṃ gocarāya pakkantakāle sīhī siṅgāliṃ viheṭheti ‘imasmiṃ ṭhāne kasmā vasatha, palāyathā’ti tajjeti, sīhapotakāpi siṅgālapotake tajjenti. Yo nāma yassa attano santike vāsaṃ na roceti, tena so ‘yāhī’ti nīharitabbova, viheṭhanaṃ nāma kimatthiya’’nti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
凭此随其所欲而驱使,法对强者而言就是母鹿;
母狮,你要明白:恐惧已经从皈依处生出来了。巴利
‘‘Yena kāmaṃ paṇāmeti, dhammo balavataṃ migī; Unnadantī vijānāhi, jātaṃ saraṇato bhaya’’nti.
在这里,有力者想把人往哪个方向赶,就能凭自己的权势把人往那个方向赶走、撵出去。这就是有力者的法,是主宰者的本性,也是代代相传的规矩。所以,他说这话是要表明:如果你们不喜欢我们住在这里,那就直接把我们赶走好了,何必还要折磨我们呢?他这样说道。母狮是对狮子的称呼。因为它是兽王,所以狮子有母狮之称,因此叫母狮。大牙的也是对它同样的称呼。因为它的牙齿高高隆起,所以它有高牙之称,因此叫大牙的。也有版本写作高牙的。你应当知道的意思是:你应当明白,这就是主宰者的规矩。从皈依处生起了恐惧的意思是:我们以你们为依靠,恐惧却从你们那里生起,所以我们要回到自己的住处去。这是在表达这个意思。巴利
Tattha yena kāmaṃ paṇāmeti, dhammo balavatanti balavā nāma issaro attano sevakaṃ yena disābhāgena icchati, tena disābhāgena so paṇāmeti nīharati. Esa dhammo balavataṃ ayaṃ issarānaṃ sabhāvo paveṇidhammova, tasmā sace amhākaṃ vāsaṃ na rocetha, ujukameva no nīharatha , viheṭhanena ko atthoti dīpento evamāha. Migīti sīhaṃ ālapati. So hi migarājatāya migā assa atthīti migī. Unnadantītipi tameva ālapati. So hi unnatānaṃ dantānaṃ atthitāya unnatā dantā assa atthīti unnadantī. ‘‘Unnatadantī’’tipi pāṭhoyeva. Vijānāhīti ‘‘esa issarānaṃ dhammo’’ti evaṃ jānāhi. Jātaṃ saraṇato bhayanti amhākaṃ tumhe patiṭṭhānaṭṭhena saraṇaṃ, tumhākaññeva santikā bhayaṃ jātaṃ, tasmā attano vasanaṭṭhānameva gamissāmāti dīpeti.
另一种说法:你那兽中母狮吼叫着,威吓我的妻儿,想往哪儿赶就往哪儿赶,想怎么摆布就怎么摆布,随意驱赶、骚扰、吓跑他们。你要明白,在这种情况下我们能做什么呢?这就是有力者的法,是强者的本性。现在我们要走了。为什么?因为从依靠的人那里生起了恐惧。巴利
Aparo nayo – tava migī sīhī unnadantīmama puttadāraṃ tajjentī yena kāmaṃ paṇāmeti, yena yenākārena icchati, tena paṇāmeti pavattati, viheṭhetipi palāpetipi, evaṃ tvaṃ vijānāhi, tattha kiṃ sakkā amhehi kātuṃ. Dhammo balavataṃ esa balavantānaṃ sabhāvo, idāni mayaṃ gamissāma. Kasmā? Jātaṃ saraṇato bhayanti.
狮子听完他的话,对母狮说:“亲爱的,你还记得吗?有一次我出去觅食,到第七天才和这只豺、这只母豺一起回来。”她说:“是的,我记得。”狮子又问:“那你知道我七天没回来的原因吗?”她说:“我不知道,夫君。”狮子说:“亲爱的,我本来想抓一头鹿,结果陷进泥里,出不来,整整七天没吃东西。我能活下来全靠这只豺,他是我的救命恩人,是我的朋友。一个能安住于朋友之道的朋友,绝不会是软弱无力的。从今以后,对我的朋友、他的妻子和孩子们,不许再这样轻慢。”说完,狮子说出第二首偈颂——巴利
Tassa vacanaṃ sutvā sīho sīhiṃ āha – ‘‘bhadde, asukasmiṃ nāma kāle mama gocaratthāya gantvā sattame divase iminā siṅgālena imāya ca siṅgāliyā saddhiṃ āgatabhāvaṃ sarasī’’ti. ‘‘Āma, sarāmī’’ti. ‘‘Jānāsi pana mayhaṃ sattāhaṃ anāgamanassa kāraṇa’’nti? ‘‘Na jānāmi, sāmī’’ti. ‘‘Bhadde, ahaṃ ‘ekaṃ migaṃ gaṇhissāmī’ti virajjhitvā kalale laggo, tato nikkhamituṃ asakkonto sattāhaṃ nirāhāro aṭṭhāsiṃ, svāhaṃ imaṃ siṅgālaṃ nissāya jīvitaṃ labhiṃ, ayaṃ me jīvitadāyako sahāyo. Mittadhamme ṭhātuṃ samattho hi mitto dubbalo nāma natthi, ito paṭṭhāya mayhaṃ sahāyassa ca sahāyikāya ca puttakānañca evarūpaṃ avamānaṃ mā akāsī’’ti vatvā sīho dutiyaṃ gāthamāha –
就算朋友力量弱,只要他守得住做朋友的本分;
他是我的亲戚,也是我的族人;他是我的朋友,也是我的伙伴。
长牙的母狮啊,别看不起他,这只豺可是救过我命的。巴利
‘‘Api cepi dubbalo mitto, mittadhammesu tiṭṭhati; So ñātako ca bandhu ca, so mitto so ca me sakhā; Dāṭhini mātimaññittho, siṅgālo mama pāṇado’’ti.
在这里,“api cepi”里的两个“api”,一个表示“即使”,一个表示“认可”。这里的搭配意思是:即使朋友弱小,他也能守住朋友的本分,如果他能做到,那他就是亲属,也是族人;因为他有慈心,所以是朋友;而从同伴的意义上说,他也是我的同伴。“Dāṭhini mātimaññittho”意思是:贤德的母狮啊,你长着利牙,不要轻视我的朋友或女伴,因为这只豺是我的救命恩人。巴利
Tattha api cepīti eko apisaddo anuggahattho, eko sambhāvanattho. Tatrāyaṃ yojanā – dubbalopi ce mitto mittadhammesu api tiṭṭhati, sace ṭhātuṃ sakkoti, so ñātako ca bandhu ca, so mettacittatāya mitto, so ca me sahāyaṭṭhena sakhā. Dāṭhini mātimaññitthoti, bhadde, dāṭhāsampanne sīhi mā mayhaṃ sahāyaṃ vā sahāyiṃ vā atimaññi, ayañhi siṅgālo mama pāṇadoti.
母狮听了它的话,便向母豺求得原谅。从那时起,她带着儿子和母豺一起和睦地住在一起。小狮子们也和幼豺们一起玩耍、欢喜相处,即使到了父母去世之后,也没有破坏彼此的友谊,仍然欢喜地生活在一起。据说,他们之间那份慈爱历经七代家族,始终没有断绝。巴利
Sā tassa vacanaṃ sutvā siṅgāliṃ khamāpetvā tato paṭṭhāya saputtāya tāya saddhiṃ samaggavāsaṃ vasi. Sīhapotakāpi siṅgālapotakehi saddhiṃ kīḷamānā sammodamānā mātāpitūnaṃ atikkantakālepi mittabhāvaṃ abhinditvā sammodamānā vasiṃsu. Tesaṃ kira sattakulaparivaṭṭe abhijjamānā metti agamāsi.
导师讲完这个法义开示,阐明了四圣谛,然后把本生故事联系起来:说法结束时,有些人证得入流果,有些人证得一来果,有些人证得不来果,有些人证得阿罗汉果。“那时候的豺是阿难,而狮子就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – saccapariyosāne keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā siṅgālo ānando ahosi, sīho pana ahameva ahosi’’nti.
第八 苏哈努本生经注释巴利
[158] 8. Suhanujātakavaṇṇanā
“这不因品性不同而发生”这句话,是导师住在祇园精舍时,因两位粗暴的比丘而说的。那时,在祇园精舍有一位比丘很粗暴、粗鲁、专横,在地方上也有一位。有一天,那位地方比丘因为某件事来到祇园精舍。沙弥们和年轻比丘们知道那人很粗暴,出于好奇,想看看这两个粗暴的人吵架,就把那位比丘带到了住在祇园精舍那位比丘的住处。这两个粗暴的人一见面,反而变得亲密融洽,彼此合得来,还互相按摩手脚和背脊等。比丘们在法堂里议论起来:“各位贤友,那些粗暴的比丘对别人粗暴、粗鲁、专横,可是他们两人彼此之间却和合、友善、亲密。”导师来了以后问:“比丘们,你们现在坐在这里谈论什么?”他们回答说:“在谈这件事。”导师说:“比丘们,他们不是现在才这样,过去他们对别人也粗暴、粗鲁、专横,但他们彼此之间也是和合、友善、亲密的。”说完,导师讲了过去世的事。巴利
Nayidaṃvisamasīlenāti idaṃ satthā jetavane viharanto dve caṇḍabhikkhū ārabbha kathesi. Tasmiñhi samaye jetavanepi eko bhikkhu caṇḍo ahosi pharuso sāhasiko janapadepi. Athekadivasaṃ jānapado bhikkhu kenacideva karaṇīyena jetavanaṃ agamāsi, sāmaṇerā ceva daharabhikkhū ca tassa caṇḍabhāvaṃ jānanti. ‘‘Tesaṃ dvinnaṃ caṇḍānaṃ kalahaṃ passissāmā’’ti kutūhalena taṃ bhikkhuṃ jetavanavāsikassa pariveṇaṃ pahiṇiṃsu. Te ubhopi caṇḍā aññamaññaṃ disvāva piyasaṃvāsaṃ saṃsandiṃsu samiṃsu, hatthapādapiṭṭhisambāhanādīni akaṃsu. Dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, caṇḍā bhikkhū aññesaṃ upari caṇḍā pharusā sāhasikā, aññamaññaṃ pana ubhopi samaggā sammodamānā piyasaṃvāsā jātā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepete aññesaṃ caṇḍā pharusā sāhasikā, aññamaññaṃ pana samaggā sammodamānā piyasaṃvāsā ca ahesu’’nti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,梵授王治理国家的时候,菩萨是他的大臣,替他办一切事,也教导他什么是有益的、什么是合乎正法的。不过那位国王有点贪财。他有一匹名叫大苏那的劣马。那时,北方商路的马商带来了五百匹马,把马到了的消息报告给国王。在此之前,菩萨已经给马估过价,让人按不亏本的价格付了钱。国王觉得那次亏了,就又叫来另一位大臣,说:朋友,你去给马估价。估价的时候,先放出大苏那,让它钻进那些马中间,把马咬伤,弄出伤口,等它们虚弱了,再压低价钱估价。那位大臣答应说:好。就照办了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa sabbatthasādhako atthadhammānusāsako amacco ahosi. So pana rājā thokaṃ dhanalobhapakatiko, tassa mahāsoṇo nāma kūṭaasso atthi. Atha uttarāpathakā assavāṇijā pañca assasatāni ānesuṃ, assānaṃ āgatabhāvaṃ rañño ārocesuṃ. Tato pubbe pana bodhisatto asse agghāpetvā mūlaṃ aparihāpetvā dāpesi. Rājā taṃ parihāyamāno aññaṃ amaccaṃ pakkosāpetvā ‘‘tāta, asse agghāpehi, agghāpento ca paṭhamaṃ mahāsoṇaṃ yathā tesaṃ assānaṃ antaraṃ pavisati, tathā vissajjetvā asse ḍaṃsāpetvā vaṇite kārāpetvā dubbalakāle mūlaṃ hāpetvā asse agghāpeyyāsī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tathā akāsi.
马商们心里很不高兴,就把那位大臣干的事告诉了菩萨。菩萨问:“难道你们城里就没有劣马吗?”他们说:“有的,主人,有一匹叫苏哈努的劣马,又凶又暴。”菩萨说:“那你们下次再来的时候,把那匹马带来。”他们答应说:“好。”后来他们再次来的时候,就让人牵着那匹劣马一起来了。国王听说马商来了,就打开狮窗看马,下令放出大苏那。马商们看见大苏那走过来,也把苏哈努放了出去。两匹马碰到一起,互相舔着对方的身体,亲亲热热地站在一起。国王问菩萨:“你看见这两匹劣马了吗?它们对别的马又凶又暴又狠,咬伤别的马,让它们生病。现在它们却互相舔着身体,亲亲热热地站在一起,这是什么道理?”菩萨说:“大王,这不是因为它们性子不一样,而是因为它们性子一样,界也一样。”说完,就说了下面这两首偈颂——巴利
Assavāṇijā anattamanā hutvā tena katakiriyaṃ bodhisattassa ārocesuṃ. Bodhisatto ‘‘kiṃ pana tumhākaṃ nagare kūṭaasso natthī’’ti pucchi. ‘‘Atthi sāmi, suhanu nāma kūṭaasso caṇḍo pharuso’’ti. ‘‘Tena hi puna āgacchantā taṃ assaṃ āneyyāthā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā puna āgacchantā taṃ kūṭassaṃ gāhāpetvā āgacchiṃsu. Rājā ‘‘assavāṇijā āgatā’’ti sutvā sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā asse oloketvā mahāsoṇaṃ vissajjāpesi. Assavāṇijāpi mahāsoṇaṃ āgacchantaṃ disvā suhanuṃ vissajjāpesuṃ. Te aññamaññaṃ patvā sarīrāni lehantā sammodamānā aṭṭhaṃsu. Rājā bodhisattaṃ pucchi – ‘‘passasi ime dve kūṭassā aññesaṃ caṇḍā pharusā sāhasikā, aññe asse ḍaṃsitvā gelaññaṃ pāpenti, idāni aññamaññaṃ pana sarīraṃ lehantā sammodamānā aṭṭhaṃsu, kiṃ nāmeta’’nti? Bodhisatto ‘‘nayime, mahārāja, visamasīlā, samasīlā samadhātukā ca ete’’ti vatvā imaṃ gāthādvayamāha –
这不是和戒行不端者待在一起,而是和苏那(美丽颈部)在一起。
苏哈努也是同样的货色,跟苏那是同一路货。巴利
‘‘Nayidaṃ visamasīlena, soṇena suhanū saha; Suhanūpi tādisoyeva, yo soṇassa sagocaro.
跟随着冲动鲁莽、总是咬断缰绳的人在一起,
恶行与恶行相合,不实者与不实者相合。巴利
‘‘Pakkhandinā pagabbhena, niccaṃ sandānakhādinā; Sameti pāpaṃ pāpena, sameti asatā asa’’nti.
在这里,苏哈努与索那相亲相爱,并不是因为自己品性不同,而是因为自己品性相同才互相亲近。这两匹马都因为自身行为不端、没有戒行,所以品性相同、界性相同。苏哈努也正是这样,和索那有着相同的行境。索那以什么为行境,苏哈努也以什么为行境。就像索那以马为行境,通过咬马来活动,苏哈努也是如此。这就说明了它们行境相同。巴利
Tattha nayidaṃ visamasīlena, soṇena suhanū sahāti yaṃ idaṃ suhanu kūṭasso soṇena saddhiṃ pemaṃ karoti, idaṃ na attano visamasīlena, atha kho attano samasīleneva saddhiṃ karoti. Ubhopi hete attano anācāratāya dussīlatāya samasīlā samadhātukā. Suhanūpi tādisoyeva, yo soṇassa sagocaroti yādiso soṇo, suhanupi tādisoyeva, yo soṇassa sagocaro yaṃgocaro soṇo, sopi taṃgocaroyeva. Yatheva hi soṇo assagocaro asse ḍaṃsentova carati, tathā suhanupi. Iminā nesaṃ samānagocarataṃ dasseti.
为了把它们的威仪和行境放在一起说明,才说了“与喜闯入者……”等语。其中,“喜闯入者”是指喜欢冲到别的马身上、以冲撞为行境的马。“鲁莽者”是指具备身体粗野等行为、没有戒行的马。“常啃咬缰绳者”是指总是啃咬自己绑绳的习性,并以啃咬为行境的马。“恶与恶相聚”的意思是:这些马当中,某一类以无戒行之恶,与另一类恶相聚。“不善者与不善者相聚”的意思是:这些当中,某一类以不正行和恶行境的不善者,与另一类不善的恶行相聚。就像粪便与粪便一样,它们混在一起,同类的东西变得完全一体,没有差别。巴利
Te pana ācāragocare ekato katvā dassetuṃ ‘‘pakkhandinā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pakkhandināti assānaṃ upari pakkhandanasīlena pakkhandanagocarena. Pagabbhenāti kāyapāgabbhiyādisamannāgatena dussīlena. Niccaṃ sandānakhādināti sadā attano bandhanayottaṃ khādanasīlena khādanagocarena ca. Sameti pāpaṃ pāpenāti etesu aññatarena pāpena saddhiṃ aññatarassa pāpaṃ dussīlyaṃ sameti. Asatā asanti etesu aññatarena asatā anācāragocarasampannena saha itarassa asaṃ asādhukammaṃ sameti, gūthādīni viya gūthādīhi ekato saṃsandati sadisaṃ nibbisesameva hotīti.
菩萨说完这番话,又劝告国王说:“大王,做国王的不该贪得无厌,毁坏别人的财物是不应该的。”然后他让人给马估价,按实际价值付了本钱。马商们拿到了公道的本钱,欢欢喜喜地走了。国王也听从了菩萨的劝告,后来随自己的业行而去。巴利
Evaṃ vatvā ca pana bodhisatto ‘‘mahārāja, raññā nāma atiluddhena na bhavitabbaṃ, parassa santakaṃ nāma nāsetuṃ na vaṭṭatī’’ti rājānaṃ ovaditvā asse agghāpetvā bhūtameva mūlaṃ dāpesi. Assavāṇijā yathāsabhāvameva mūlaṃ labhitvā haṭṭhatuṭṭhā agamaṃsu. Rājāpi bodhisattassa ovāde ṭhatvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这个法义后,把本生故事总结起来说:“那时候的那两匹马,就是现在的这两个恶行比丘;那位国王就是阿难;而那位贤明的大臣,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā dve assā ime dve duṭṭhabhikkhū ahesuṃ, rājā ānando, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
孔雀本生注 第九巴利
[159] 9. Morajātakavaṇṇanā
这有眼者、唯一的王升起来了……这是导师住在祇园精舍时,针对一位心生不乐、想还俗的比丘而说的。那位比丘被其他比丘带到导师面前,导师问他:“比丘,听说你心生不乐、想还俗,是真的吗?”他回答:“是的,尊者。”导师又问:“你看到了什么?”他说:“我看到一个身体装饰打扮得整齐漂亮的女人。”于是导师对他说:“比丘,女人怎么会不搅动像你这样的人的心呢?即便是古代的智者们,仅仅听到女人的声音,七百年都没有现起的烦恼,得到机会后,一下子就冒出来了。就连本来清净的众生也会被染污,拥有崇高名声的人也会蒙受耻辱,更何况本来就不清净的人呢?”导师说完这番话后,便讲起了过去的故事。巴利
Udetayaṃcakkhumā ekarājāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So hi bhikkhu bhikkhūhi satthu santikaṃ nīto ‘‘saccaṃ kira, tvaṃ bhikkhu, ukkaṇṭhito’’ti vutte ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vatvā ‘‘kiṃ disvā’’ti vutte ‘‘ekaṃ alaṅkatapaṭiyattasarīraṃ mātugāmaṃ oloketvā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘bhikkhu mātugāmo nāma kasmā tumhādisānaṃ cittaṃ nāluḷessati, porāṇakapaṇḍitānampi hi mātugāmassa saddaṃ sutvā satta vassasatāni asamudāciṇṇakilesā okāsaṃ labhitvā khaṇeneva samudācariṃsu. Visuddhāpi sattā saṃkilissanti, uttamayasasamaṅginopi āyasakyaṃ pāpuṇanti, pageva aparisuddhā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时期,菩萨在孔雀胎中结生。还在卵里的时候,卵壳就已经像翅子树花蕾一样好看;破壳出来以后,他全身金色,相貌美丽,令人欢喜,双翼之间还带着鲜红的条纹。他为了保护自己的性命,飞过三重山岭,在第四重山岭中一座叫杖金山的山脚下住了下来。天亮时,他坐在山顶上,看着太阳升起,为了守护自己觅食的地方,便念诵梵咒来作保护,开口念道:“Udetayaṃ……”等等。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto morayoniyaṃ paṭisandhiṃ gahetvā aṇḍakālepi kaṇikāramakuḷavaṇṇaaṇḍakoso hutvā aṇḍaṃ bhinditvā nikkhanto suvaṇṇavaṇṇo ahosi dassanīyo pāsādiko pakkhānaṃ antare surattarājivirājito, so attano jīvitaṃ rakkhanto tisso pabbatarājiyo atikkamma catutthāya pabbatarājiyā ekasmiṃ daṇḍakahiraññapabbatatale vāsaṃ kappesi. So pabhātāya rattiyā pabbatamatthake nisinno sūriyaṃ uggacchantaṃ oloketvā attano gocarabhūmiyaṃ rakkhāvaraṇatthāya brahmamantaṃ bandhanto ‘‘udetaya’’ntiādimāha.
这位具眼者、独一王已经升起,
有着太阳般金色的光辉,照亮大地;
我礼敬那一位又一位金黄色肤色的、照亮大地的。
今天由你守护,我们要安稳地度过这一天。巴利
‘‘Udetayaṃ cakkhumā ekarājā, Harissavaṇṇo pathavippabhāso; Taṃ taṃ namassāmi harissavaṇṇaṃ pathavippabhāsaṃ, Tayājja guttā viharemu divasa’’nti.
这里,“升起”是指从东方世界升起。“有眼者”:因为他驱散了整个轮围界众生的黑暗,使他们获得眼睛,以他赐给他们的那双眼睛而成为“有眼者”。“独一王”:在能为整个轮围界带来光明的人当中,以最胜、最上的意义而成为“独一王”。“金色光辉”:意思是像金色一样的光泽,也就是金色。“照耀大地”:是大地的光明。“我礼敬那……”:因此,我礼敬、恭敬这样形相的尊者。“今日由你守护,我们将安度一日”:今天由你守护、保护,我们就能以四种威仪安住,安乐地度过这一天。巴利
Tattha udetīti pācīnalokadhātuto uggacchati. Cakkhumāti sakalacakkavāḷavāsīnaṃ andhakāraṃ vidhamitvā cakkhupaṭilābhakaraṇena yaṃ tena tesaṃ dinnaṃ cakkhu, tena cakkhunā cakkhumā. Ekarājāti sakalacakkavāḷe ālokakarānaṃ antare seṭṭhavisiṭṭhaṭṭhena ekarājā. Harissavaṇṇoti harisamānavaṇṇo, suvaṇṇavaṇṇoti attho. Pathavippabhāsoti pathaviyā pabhāso. Taṃ taṃ namassāmīti tasmā taṃ evarūpaṃ bhavantaṃ namassāmi vandāmi. Tayājja guttā viharemu divasanti tayā ajja rakkhitā gopitā hutvā imaṃ divasaṃ catuiriyāpathavihārena sukhaṃ vihareyyāma.
菩萨这样用这首偈颂礼敬太阳之后,又用第二首偈颂礼敬过去已经般涅槃的诸佛以及佛的功德。巴利
Evaṃ bodhisatto imāya gāthāya sūriyaṃ namassitvā dutiyagāthāya atīte parinibbute buddhe ceva buddhaguṇe ca namassati.
凡是通达一切法的婆罗门,我礼敬他们,也愿他们护佑我;
礼敬诸佛,礼敬菩提,礼敬解脱者,礼敬解脱。
那只孔雀念了这个护卫咒之后,就到处寻找食物。巴利
‘‘Ye brāhmaṇā vedagū sabbadhamme, te me namo te ca maṃ pālayantu; Namatthu buddhānaṃ namatthu bodhiyā, namo vimuttānaṃ namo vimuttiyā; Imaṃ so parittaṃ katvā, moro carati esanā’’ti.
这里,“那些婆罗门”指的是已经断除种种恶行、清净无染的婆罗门。“明达者”既可以指已经到达诸明彼岸的人,也可以指凭借诸明而到达彼岸的人。但在这里,指的是对一切有为法和无为法都已彻底了知、使之清晰明了而到达彼岸的人,所以称为明达者。正因如此,经文才说“于一切法”。意思是说,对一切蕴、处、界之法,依照自相和共相,以自己的智慧彻底了知、使之清晰明了而到达彼岸;或者说,已经摧伏三魔,震动一万个世界,在菩提树下证得正等正觉,超越轮回。这就是这段话的含义。“我礼敬他们”:愿他们接受我这份礼敬。“愿他们守护我”:如此,我所礼敬的诸位世尊,愿他们保护我、守护我、看护我。“礼敬诸佛,礼敬菩提,礼敬解脱者,礼敬解脱”:我这份礼敬,献给过去已经般涅槃的诸佛;也献给那些佛陀在四道、四果中所证的、名为智的菩提;同样献给那些由阿罗汉果而解脱的圣者,以及他们五种解脱——彼分解脱、镇伏解脱、正断解脱、止息解脱、出离解脱。我这份礼敬也献给他们这五种解脱。“彼孔雀作此护卫后,往觅食”:这两句是世尊成正觉之后说的。意思是:比丘们,那只孔雀作了这个护卫、这个守护之后,为了花、果等,在自己的行境中以种种方式四处觅食。巴利
Tattha ye brāhmaṇāti ye bāhitapāpā visuddhibrāhmaṇā. Vedagūti vedānaṃ pāraṃ gatātipi vedagū, vedehi pāraṃ gatātipi vedagū. Idha pana sabbe saṅkhatāsaṅkhatadhamme vidite pākaṭe katvā gatāti vedagū. Tenevāha ‘‘sabbadhamme’’ti. Sabbe khandhāyatanadhātudhamme salakkhaṇasāmaññalakkhaṇavasena attano ñāṇassa vidite pākaṭe katvā gatā, tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā dasasahassilokadhātuṃ unnādetvā bodhitale sammāsambodhiṃ patvā saṃsāraṃ vā atikkantāti attho. Te me namoti te mama imaṃ namakkāraṃ paṭicchantu. Te ca maṃ pālayantūti evaṃ mayā namassitā ca te bhagavanto maṃ pālentu rakkhantu gopentu. Namatthu buddhānaṃ namatthu bodhiyā, namo vimuttānaṃ namo vimuttiyāti ayaṃ mama namakkāro atītānaṃ parinibbutānaṃ buddhānaṃ atthu, tesaññeva catūsu ca maggesu catūsu phalesu ñāṇasaṅkhātāya bodhiyā atthu, tathā tesaññeva arahattaphalavimuttiyā vimuttānaṃ atthu, yā ca nesaṃ tadaṅgavimutti vikkhambhanavimutti samucchedavimutti paṭippassaddhivimutti nissaraṇavimuttīti pañcavidhā vimutti, tassā nesaṃ vimuttiyāpi ayaṃ mayhaṃ namakkāro atthūti. ‘‘Imaṃ so parittaṃ katvā, moro carati esanā’’ti idaṃ pana padadvayaṃ satthā abhisambuddho hutvā āha. Tassattho – bhikkhave, so moro imaṃ parittaṃ imaṃ rakkhaṃ katvā attano gocarabhūmiyaṃ pupphaphalādīnaṃ atthāya nānappakārāya esanāya carati.
白天这样游走之后,傍晚坐在山顶上,望着太阳落下去,忆念佛的功德,为了守护和防护住处,又诵起梵咒,念道:“令此离去……”等等。巴利
Evaṃ divasaṃ caritvā sāyaṃ pabbatamatthake nisīditvā atthaṅgataṃ sūriyaṃ olokento buddhaguṇe āvajjetvā nivāsaṭṭhāne rakkhāvaraṇatthāya puna brahmamantaṃ bandhanto ‘‘apetaya’’ntiādimāha.
这位具眼者、独一王已经离去,他身色金黄,光照大地。
我礼敬那位金色光辉、照亮大地的圣者;今天有你的守护,愿我们夜间安住。
凡是通达一切法的婆罗门,我礼敬他们,也愿他们护佑我;
礼敬诸佛,礼敬菩提,礼敬解脱者,礼敬解脱。
他做了这个护卫后,那孔雀就安顿好了住处。巴利
‘‘Apetayaṃ cakkhumā ekarājā, harissavaṇṇo pathavippabhāso; Taṃ taṃ namassāmi harissavaṇṇaṃ pathavippabhāsaṃ, tayājja guttā viharemu rattiṃ. ‘‘Ye brāhmaṇā vedagū sabbadhamme, te me namo te ca maṃ pālayantu; Namatthu buddhānaṃ namatthu bodhiyā, namo vimuttānaṃ namo vimuttiyā; Imaṃ so parittaṃ katvā, moro vāsamakappayī’’ti.
其中,“apeti”的意思是离开,也就是达到目的。“那孔雀作了此护卫后,便安顿住处”这句话,也是世尊成正觉之后说的。它的意思是:比丘们,那只孔雀作了这个护卫、这个守护之后,就在自己的住处安顿下来。那时,无论夜里还是白天,依靠这个护卫偈的威力,他既不生恐惧,也不会毛骨悚然。巴利
Tattha apetīti apayāti atthaṃ gacchati. Imaṃ so parittaṃ katvā, moro vāsamakappayīti idampi abhisambuddho hutvā āha. Tassattho – bhikkhave , so moro imaṃ parittaṃ imaṃ rakkhaṃ katvā attano nivāsaṭṭhāne vāsaṃ kappayittha, tassa rattiṃ vā divā vā imassa parittassānubhāvena neva bhayaṃ, na lomahaṃso ahosi.
波罗奈城不远处有个猎人村,村里住着一个猎人。他到雪山一带游荡时,看见菩萨坐在藤杖金山的山顶上,就回来告诉了儿子。后来有一天,波罗奈王的王后差摩梦见一只金色孔雀在说法。醒来后,她对国王说:“大王,我想听金色孔雀说法。”国王问大臣们,大臣们说:“婆罗门应该知道。”婆罗门听了以后说:“确实有金色孔雀这回事。”被问到“在哪里”时,他们说:“猎人们应该知道。”国王把猎人们召集来问。那个猎人的儿子说:“是的,大王,有一座山叫藤杖金山,那里住着一只金色孔雀。”“那你就别杀它,活捉了带回来。”猎人去了那里,在孔雀觅食的地方布下套索。可是孔雀踩过的地方,套索根本收不拢。猎人抓不到它,四处找了七年,最后就死在那里。差摩王后也没能如愿,就去世了。巴利
Atheko bārāṇasiyā avidūre nesādagāmavāsī nesādo himavantapadese vicaranto tasmiṃ daṇḍakahiraññapabbatamatthake nisinnaṃ bodhisattaṃ disvā āgantvā puttassa ārocesi. Athekadivasaṃ khemā nāma bārāṇasirañño devī supinena suvaṇṇavaṇṇaṃ moraṃ dhammaṃ desentaṃ disvā pabuddhakāle rañño ārocesi – ‘‘ahaṃ, deva, suvaṇṇavaṇṇassa morassa dhammaṃ sotukāmā’’ti. Rājā amacce pucchi. Amaccā ‘‘brāhmaṇā jānissantī’’ti āhaṃsu. Brāhmaṇā taṃ sutvā ‘‘suvaṇṇavaṇṇā morā nāma hontī’’ti vatvā ‘‘kattha hontī’’ti vutte ‘‘nesādā jānissantī’’ti āhaṃsu. Rājā nesāde sannipātetvā pucchi. Atha so nesādaputto ‘‘āma, mahārāja, daṇḍakahiraññapabbato nāma atthi, tattha suvaṇṇavaṇṇo moro vasatī’’ti āha. ‘‘Tena hi taṃ moraṃ amāretvā bandhitvāva ānehī’’ti. Nesādo gantvā tassa gocarabhūmiyaṃ pāse oḍḍesi. Morena akkantaṭṭhānepi pāso na sañcarati. Nesādo gaṇhituṃ asakkonto satta vassāni vicaritvā tattheva kālamakāsi. Khemāpi devī patthitaṃ alabhamānā kālamakāsi.
国王因为“我的王后是依靠孔雀而死”而发怒,说道:“在雪山地区,有一座叫藤杖金山的山,那里住着一只金色孔雀。谁吃了它的肉,就能不老不死。”他让人把这些字刻在金板上,又把金板放进匣子里收好。那位国王死后,另一位国王继承王位,读了金板上的字,心想“我就能不老不死了”,就又派了一个猎人去。那个猎人去了以后,也没能捉到菩萨,就死在了那里。就这样,前后经过了六位国王。到了第七位国王登基,又派了一个猎人去。那猎人去了以后,发现即使菩萨踩过的地方,套索也不起作用,又知道要使自己的套索变小,以及菩萨会去觅食的地方,就下到边境,捉来一只母孔雀,训练它一听到拍手声就跳舞,一听到弹指声就鸣叫。他带着这只母孔雀前去,趁菩萨还没诵护卫偈的清晨,插好套索杆,布下套索,然后让母孔雀鸣叫。菩萨听到不该听的母孔雀叫声,被烦恼所烧,没能诵护卫偈,走过去就被套索套住了。于是猎人捉住他,带回去交给了波罗奈国王。巴利
Rājā ‘‘moraṃ me nissāya devī kālakatā’’ti kujjhitvā ‘‘himavantapadese daṇḍakahiraññapabbato nāma atthi, tattha suvaṇṇavaṇṇo moro vasati, ye tassa maṃsaṃ khādanti, te ajarā amarā hontī’’ti akkharaṃ suvaṇṇapaṭṭe likhāpetvā suvaṇṇapaṭṭaṃ mañjūsāya nikkhipāpesi. Tasmiṃ kālakate añño rājā rajjaṃ patvā suvaṇṇapaṭṭaṃ vācetvā ‘‘ajaro amaro bhavissāmī’’ti aññaṃ nesādaṃ pesesi. Sopi gantvā bodhisattaṃ gahetuṃ asakkonto tattheva kālamakāsi. Eteneva niyāmena cha rājaparivaṭṭā gatā. Atha sattamo rājā rajjaṃ patvā ekaṃ nesādaṃ pahiṇi. So gantvā bodhisattena akkantaṭṭhānepi pāsassa asañcaraṇabhāvaṃ, attano parittaṃ katvā gocarabhūmigamanabhāvañcassa ñatvā paccantaṃ otaritvā ekaṃ moriṃ gahetvā yathā hatthatāḷasaddena naccati, accharāsaddena ca vassati, evaṃ sikkhāpetvā taṃ ādāya gantvā morena paritte akate pātoyeva pāsayaṭṭhiyo ropetvā pāse oḍḍetvā moriṃ vassāpesi. Moro visabhāgaṃ mātugāmasaddaṃ sutvā kilesāturo hutvā parittaṃ kātuṃ asakkuṇitvā gantvā pāse bajjhi. Atha naṃ nesādo gahetvā gantvā bārāṇasirañño adāsi.
国王看到菩萨的相貌圆满,心里非常欢喜,就叫人设了座位。菩萨在铺好的座位上坐下,问:“大王,为什么叫人抓我?”国王说:“听说吃你肉的人,都能不老不死。我想吃你的肉,求得不老不死,所以叫人抓你。”菩萨说:“大王,暂且让吃我肉的人不老不死吧,那我自己会死吗?”“是的,你会死。”“可是,我死了以后,他们只是吃我的肉,又怎么能不死呢?”“你是金色的,所以据说吃你肉的人会不老不死。”“大王,我并不是无缘无故生为金色的。从前,就在这座城里,我曾是转轮王,自己守持五戒,也让整个轮围界的众生守持五戒。我命终后,投生到三十三天,在那里住满应得的寿命。从三十三天死后,因为其他不善业的余报,投生到孔雀胎中,但因为过去持戒的力量,生成了金色。”“你说你曾做转轮王,持戒,因为持戒的果报而生为金色,这话我们怎么能相信?有证人吗?”“有,大王。”“是谁?”“大王,我做转轮王时,曾坐在珍宝所造的车子上在虚空中游行。那辆车我让人埋藏在吉祥池塘下面的地里。你叫人从吉祥池塘里把它取出来,它就会成为我的证人。”巴利
Rājā tassa rūpasampattiṃ disvā tuṭṭhamānaso āsanaṃ dāpesi. Bodhisatto paññattāsane nisīditvā ‘‘mahārāja, kasmā maṃ gaṇhāpesī’’ti pucchi. ‘‘Ye kira tava maṃsaṃ khādanti, te ajarā amarā honti, svāhaṃ tava maṃsaṃ khāditvā ajaro amaro hotukāmo taṃ gaṇhāpesi’’nti. ‘‘Mahārāja, mama tāva maṃsaṃ khādantā ajarā amarā hontu, ahaṃ pana marissāmī’’ti ? ‘‘Āma, marissasī’’ti. ‘‘Mayi marante pana mama maṃsameva khāditvā kinti katvā na marissantī’’ti? ‘‘Tvaṃ suvaṇṇavaṇṇo, tasmā kira tava maṃsaṃ khādakā ajarā amarā bhavissantī’’ti. ‘‘Mahārāja, ahaṃ pana na akāraṇā suvaṇṇavaṇṇo jāto, pubbe panāhaṃ imasmiṃyeva nagare cakkavattī rājā hutvā sayampi pañca sīlāni rakkhiṃ, sakalacakkavāḷavāsinopi rakkhāpesiṃ, svāhaṃ kālaṃ karitvā tāvatiṃsabhavane nibbatto, tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto aññassa akusalassa nissandena morayoniyaṃ nibbattitvāpi porāṇasīlānubhāvena suvaṇṇavaṇṇo jāto’’ti. ‘‘‘Tvaṃ cakkavattī rājā hutvā sīlaṃ rakkhitvā sīlaphalena suvaṇṇavaṇṇo jāto’ti kathamidaṃ amhehi saddhātabbaṃ. Atthi no koci sakkhī’’ti ? ‘‘Atthi, mahārājā’’ti. ‘‘Ko nāmā’’ti? ‘‘Mahārāja, ahaṃ cakkavattikāle ratanamaye rathe nisīditvā ākāse vicariṃ, so me ratho maṅgalapokkharaṇiyā antobhūmiyaṃ nidahāpito, taṃ maṅgalapokkharaṇito ukkhipāpehi, so me sakkhi bhavissatī’’ti.
国王答应说“好”,让人把池塘的水排干,又让人把车拉出来,这才相信了菩萨。菩萨对国王说法:“大王,除了不死的大涅槃,其余一切有为法都是要消失的,都是无常的,都是终归坏灭的。”说完法后,他让国王安住在五戒里。国王生起信心,用王位供养菩萨,做了盛大的恭敬。菩萨把王位还给他,住了几天,嘱咐说:“大王,不要放逸。”然后腾空飞起,回到藤杖金山。国王也遵照菩萨的教导,做布施等福德,后来随业而去。巴利
Rājā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā pokkharaṇito udakaṃ harāpetvā rathaṃ nīharāpetvā bodhisattassa saddahi. Bodhisatto ‘‘mahārāja, ṭhapetvā amatamahānibbānaṃ avasesā sabbe saṅkhatadhammā hutvā abhāvino aniccā khayavayadhammāyevā’’ti rañño dhammaṃ desetvā rājānaṃ pañcasu sīlesu patiṭṭhāpesi. Rājā pasanno bodhisattaṃ rajjena pūjetvā mahantaṃ sakkāraṃ akāsi. So rajjaṃ tasseva paṭiniyyādetvā katipāhaṃ vasitvā ‘‘appamatto hohi, mahārājā’’ti ovaditvā ākāse uppatitvā daṇḍakahiraññapabbatameva agamāsi. Rājāpi bodhisattassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这个法义开示,阐明了四圣谛,然后把本生故事串联起来。在谛理开示结束时,那位心生厌离的比丘证得了阿罗汉果。那时,国王是阿难,而那只金色孔雀就是我自己。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu arahatte patiṭṭhahi. ‘‘Tadā rājā ānando ahosi, suvaṇṇamoro pana ahameva ahosi’’nti.
[160] 10. 青颈本生注释巴利
[160] 10. Vinīlajātakavaṇṇanā
就这样,世尊住在竹林精舍时,因为提婆达多模仿善逝的卧姿,而讲说了这件事。原来,提婆达多向前往象头山的两位上首弟子展示了善逝的卧姿后,就自己躺了下来。两位长老说法之后,带着各自的随从弟子回到了竹林精舍。世尊问他们:“舍利弗,提婆达多见到你们之后做了什么?”他们回答说:“尊者,他展示了善逝的卧姿后,就遭到了大毁灭。”世尊说:“舍利弗,提婆达多不是现在模仿我才遭到毁灭的,过去他也同样遭到过毁灭。”应长老们的请求,世尊讲述了过去的事。巴利
Evameva nūna rājānanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa sugatālayaṃ ārabbha kathesi. Devadatte hi gayāsīsagatānaṃ dvinnaṃ aggasāvakānaṃ sugatālayaṃ dassetvā nipanne ubhopi therā dhammaṃ desetvā attano nissitake ādāya veḷuvanaṃ agamiṃsu. Te satthārā ‘‘sāriputta, devadatto tumhe disvā kiṃ akāsī’’ti puṭṭhā ‘‘bhante, sugatālayaṃ dassetvā mahāvināsaṃ pāpuṇī’’ti ārocesuṃ. Satthā ‘‘na kho, sāriputta, devadatto idāneva mama anukiriyaṃ karonto vināsaṃ patto, pubbepi pāpuṇiyevā’’ti vatvā therehi yācito atītaṃ āhari.
过去,在毗提诃国的弥提罗城,毗提诃王治理国家时,菩萨投生到他的正妃腹中。菩萨长大后,在塔克西拉学通了所有技艺,父亲去世后便继承了王位。那时,有一只金天鹅王在它的觅食地,和一只雌乌鸦一起生活。雌乌鸦生下一个儿子。这个儿子既不像母亲,也不像父亲。因为他肤色青黑,大家就给他取名叫“青颈”。天鹅王常常飞去探望这个儿子。后来,天鹅王又有了两只小天鹅儿子。它们看见父亲频繁飞往人类活动的地方,就问:“父亲,您为什么常常飞往人类活动的地方呢?”“孩子们,我和一只雌乌鸦一起生活,生了一个儿子,名叫‘青颈’,我是去看他。”“那他们住在哪里呢?”“在毗提诃国的弥提罗城附近,一个叫某某的地方,住在一棵棕榈树顶上。”“父亲,人类活动的地方很危险,充满恐惧,您别去了,我们去把他带来。”两只小天鹅按照父亲告诉的地点飞过去,让青颈坐在一根棍子上,用嘴叼住棍子两端,带着他飞过弥提罗城。就在那时,毗提诃王坐在由四匹纯白信度马拉着的华丽马车上,正绕城巡行。青颈看见后心想:“我和毗提诃王有什么差别?他坐在四匹信度马拉的车上绕城巡行,而我却坐在天鹅拉的‘车’上飞行。”他一边在空中飞,一边说出第一首偈颂——巴利
Atīte videharaṭṭhe mithilāyaṃ videharāje rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti. So vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā pitu accayena rajje patiṭṭhāsi. Tadā ekassa suvaṇṇahaṃsarājassa gocarabhūmiyaṃ kākiyā saddhiṃ saṃvāso ahosi. Sā puttaṃ vijāyi. So neva mātupatirūpako ahosi, na pitu. Athassa vinīlakadhātukattā ‘‘vinīlako’’tveva nāmaṃ akaṃsu. Haṃsarājā abhiṇhaṃ gantvā puttaṃ passati. Apare panassa dve haṃsapotakā puttā ahesuṃ. Te pitaraṃ abhiṇhaṃ manussapathaṃ gacchantaṃ disvā pucchiṃsu – ‘‘tāta, tumhe kasmā abhiṇhaṃ manussapathaṃ gacchathā’’ti? ‘‘Tātā, ekāya me kākiyā saddhiṃ saṃvāsamanvāya eko putto jāto, ‘vinīlako’tissa nāmaṃ, tamahaṃ daṭṭhuṃ gacchāmī’’ti. ‘‘Kahaṃ panete vasantī’’ti? ‘‘Videharaṭṭhe mithilāya avidūre asukasmiṃ nāma ṭhāne ekasmiṃ tālagge vasantī’’ti. ‘‘Tāta, manussapatho nāma sāsaṅko sappaṭibhayo, tumhe mā gacchatha, mayaṃ gantvā taṃ ānessāmā’’ti dve haṃsapotakā pitarā ācikkhitasaññāya tattha gantvā taṃ vinīlakaṃ ekasmiṃ daṇḍake nisīdāpetvā mukhatuṇḍakena daṇḍakoṭiyaṃ ḍaṃsitvā mithilānagaramatthakena pāyiṃsu. Tasmiṃ khaṇe videharājā sabbasetacatusindhavayuttarathavare nisīditvā nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti. Vinīlako taṃ disvā cintesi – ‘‘mayhaṃ videharaññā kiṃ nānākāraṇaṃ, esa catusindhavayuttarathe nisīditvā nagaraṃ anusañcarati, ahaṃ pana haṃsayuttarathe nisīditvā gacchāmī’’ti. So ākāsena gacchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
就像这样,那位毗提诃王、弥提罗的主人,想必也是如此。
良马拉着良马,就像天鹅驮着它们的蓝颈一样。巴利
‘‘Evameva nūna rājānaṃ, vedehaṃ mithilaggahaṃ; Assā vahanti ājaññā, yathā haṃsā vinīlaka’’nti.
这里,“evameva”就是“evaṃ eva”(正是如此),“nūna”是表示推测思量的语气词,在这里也表示确定无疑。“Vedeha”指毗提诃国的国王。“Mithilaggaha”指弥提罗的住所,意思是住在弥提罗城里、拥有家宅。“Ājaññā”指能分辨何事该做、何事不该做的良马。“Yathā haṃsā vinīlakaṃ”的意思是:就像这些天鹅驮着我这青颈者一样,那些良马也这样驮着国王。巴利
Tattha evamevāti evaṃ eva, nūnāti parivitakke nipāto. Ekaṃsepi vaṭṭatiyeva. Vedehanti videharaṭṭhasāmikaṃ. Mithilaggahanti mithilagehaṃ, mithilāyaṃ gharaṃ pariggahetvā vasamānanti attho. Ājaññāti kāraṇākāraṇājānanakā. Yathā haṃsā vinīlakanti yathā ime haṃsā maṃ vinīlakaṃ vahanti, evameva vahantīti.
小天鹅们听了它的话,气得心想:“我们干脆就在这里把它扔下去,然后走掉!”可是又一想:“要是真这么做,父亲会怎么说我们呢?”因为怕挨骂,它们就把它带到父亲那里,把它干的事告诉了父亲。父亲听了很生气,呵斥它说:“你难道比我的儿子们还厉害吗?你竟然压过我的儿子们,把他们当成套在车上的马一样使唤,你太不知道自己的分量了!这地方不是你该来的,回你母亲住的地方去吧!”这样训斥之后,天鹅王说出了第二首偈颂——巴利
Haṃsapotakā tassa vacanaṃ sutvā kujjhitvā ‘‘idheva naṃ pātetvā gamissāmā’’ti cittaṃ uppādetvāpi ‘‘evaṃ kate pitā no kiṃ vakkhatī’’ti garahabhayena pitu santikaṃ netvā tena katakiriyaṃ pitu ācikkhiṃsu. Atha naṃ pitā kujjhitvā ‘‘kiṃ tvaṃ mama puttehi adhikatarosi, yo mama putte abhibhavitvā rathe yuttasindhave viya karosi, attano pamāṇaṃ na jānāsi. Imaṃ ṭhānaṃ tava agocaro, attano mātu vasanaṭṭhānameva gacchāhī’’ti tajjetvā dutiyaṃ gāthamāha –
青颈啊,你总往难走的险处跑,孩子,你亲近他乡。
你就该侍奉村边的人,那是你姑妈的住处。巴利
‘‘Vinīla duggaṃ bhajasi, abhūmiṃ tāta sevasi; Gāmantakāni sevassu, etaṃ mātālayaṃ tavā’’ti.
这时,他叫它的名字说:“青颈啊!”又说:“你专往难走的地方跑。”意思是:你就是爱待在这些山里的险处。“孩子啊,你走的是不该走的地方”——孩子,那崎岖不平的山地对你来说就是不该去的地方,你却偏偏去那里、靠近那里。“这是你母亲住的地方”——这个村子边上堆垃圾的地方和露天坟场,才是你母亲住的地方、她的家、她生活的地方,你到那里去吧。就这样把它骂了一顿之后,他命令儿子们说:“去吧,把它扔到弥体喇城的垃圾堆那儿再回来。”他们就照办了。巴利
Tattha vinīlāti taṃ nāmenālapati. Duggaṃ bhajasīti imesaṃ vasena giriduggaṃ bhajasi. Abhūmiṃ, tāta, sevasīti, tāta, girivisamaṃ nāma tava abhūmi , taṃ sevasi upagacchasi. Etaṃ mātālayaṃ tavāti etaṃ gāmantaṃ ukkāraṭṭhānaṃ āmakasusānaṭṭhānañca tava mātu ālayaṃ gehaṃ vasanaṭṭhānaṃ, tattha gacchāhīti. Evaṃ taṃ tajjetvā ‘‘gacchatha, naṃ mithilanagarassa ukkārabhūmiyaññeva otāretvā ethā’’ti putte āṇāpesi, te tathā akaṃsu.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来总结说:“那时候,青颈是提婆达多,两只小天鹅是两位上首弟子,父亲是阿难,而毗提诃王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā vinīlako devadatto ahosi, dve haṃsapotakā dve aggasāvakā ahesuṃ, pitā ānando ahosi, videharājā pana ahameva ahosi’’nti.
《王训诫》、《豺狼》、《猪》、《蛇》、《婆祇》;
无倦心之功德,以及善颚与孔雀青。巴利
Rājovādañca siṅgālaṃ, sūkaraṃ uragaṃ bhaggaṃ; Alīnacittaguṇañca, suhanu moravinīlaṃ.
第2章 亲近品巴利
2. Santhavavaggo
1. 因达萨玛那果塔本生的注释巴利
[161] 1. Indasamānagottajātakavaṇṇanā
“不应与卑劣之人交往”这句话,是导师住在祇园精舍时,针对一个生性难以教化的比丘而说的。这个比丘的事由,会在《九集·秃鹫本生》里详细说明。导师对那个比丘说:“比丘,你过去世也因为难以教化,不听从智者的话,被发狂的大象用脚踩得粉碎。”说完,就引出了过去世的故事。巴利
Nasanthavaṃ kāpurisena kayirāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ dubbacajātikaṃ ārabbha kathesi. Tassa vatthu navakanipāte gijjhajātake (jā. 1.9.1 ādayo) āvibhavissati. Satthā pana taṃ bhikkhuṃ ‘‘pubbepi tvaṃ, bhikkhu, dubbacatāya paṇḍitānaṃ vacanaṃ akatvā mattahatthipādehi sañcuṇṇito’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨出生在一个婆罗门家庭,长大成人后,舍弃了在家生活,出家做了仙人,成为五百位仙人的老师和首领,住在雪山一带。那时,在这些苦行仙人当中,有一位名叫因陀沙马那族姓的苦行者,性格顽固,不肯接受劝告。他养了一头小象。菩萨听说后,把他叫来问道:“听说你养了一头小象,是真的吗?”他回答说:“是真的,老师,我养着一头母亲已经死了的小象。”菩萨说:“大象一旦长大,就会杀死养它的人,别养了。”他说:“老师,没有它我活不下去。”菩萨说:“既然如此,你以后自然会明白。”后来,那头象在他喂养下,长成了庞大的身躯。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vuḍḍhippatto gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā pañcannaṃ isisatānaṃ gaṇasatthā hutvā himavantapadese vāsaṃ kappesi. Tadā tesu tāpasesu indasamānagotto nāmeko tāpaso ahosi dubbaco anovādako. So ekaṃ hatthipotakaṃ posesi. Bodhisatto sutvā taṃ pakkositvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ hatthipotakaṃ posesī’’ti pucchi. ‘‘Saccaṃ, ācariya, matamātikaṃ ekaṃ hatthipotakaṃ posemī’’ti. ‘‘Hatthino nāma vuḍḍhippattā posakeyeva mārenti, mā taṃ posehī’’ti. ‘‘Tena vinā vattituṃ na sakkomi ācariyā’’ti. ‘‘Tena hi paññāyissasī’’ti. So tena posiyamāno aparabhāge mahāsarīro ahosi.
有一次,那些仙人为采集树根和果实去了很远的地方,就在那里住了几天。那头象趁着顺南风时发了情,捣毁了他的树叶茅屋,打破水瓶,扔开石板,扯下挂板,心想“杀了那个苦行者再走”,就进入一处密林,盯着他回来的路站在那里。因陀沙马那族姓的苦行者拿了给它的食物,走在所有人前面,看见那头象后,仍像平常一样朝它走去。这时那头象从密林里冲出来,用鼻子把他卷住摔到地上,用脚踩他的头,结束了他的性命,又反复践踏,发出如鹤鸣般的叫声,随后进入了森林。其余的苦行者把这件事告诉了菩萨。菩萨说:“确实不该和卑劣之人交往。”然后说了这些偈颂:巴利
Athekasmiṃ kāle te isayo vanamūlaphalāphalatthāya dūraṃ gantvā tattheva katipāhaṃ vasiṃsu. Hatthīpi aggadakkhiṇavāte pabhinnamado hutvā tassa paṇṇasālaṃ viddhaṃsetvā pānīyaghaṭaṃ bhinditvā pāsāṇaphalakaṃ khipitvā ālambanaphalakaṃ luñcitvā ‘‘taṃ tāpasaṃ māretvāva gamissāmī’’ti ekaṃ gahanaṭṭhānaṃ pavisitvā tassa āgamanamaggaṃ olokento aṭṭhāsi. Indasamānagotto tassa gocaraṃ gahetvā sabbesaṃ puratova āgacchanto taṃ disvā pakatisaññāyevassa santikaṃ agamāsi. Atha naṃ so hatthī gahanaṭṭhānā nikkhamitvā soṇḍāya parāmasitvā bhūmiyaṃ pātetvā sīsaṃ pādena akkamitvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā madditvā koñcanādaṃ katvā araññaṃ pāvisi. Sesatāpasā taṃ pavattiṃ bodhisattassa ārocesuṃ . Bodhisatto ‘‘kāpurisehi nāma saddhiṃ saṃsaggo na kātabbo’’ti vatvā imā gāthā āha –
不要和卑劣的人交朋友,圣洁者了知义利,不会和非圣洁的人来往。
就算相处很久,照样会作恶,就像那头象对待因达萨玛那果塔仙人一样。巴利
‘‘Na santhavaṃ kāpurisena kayirā, ariyo anariyena pajānamatthaṃ; Cirānuvutthopi karoti pāpaṃ, gajo yathā indasamānagottaṃ.
如果有人这样观察:“这个人和我是一样的”,在戒行、智慧和多闻方面也同等,
正因为这样,就该和他结交友谊;与善人相处,确实是快乐的。巴利
‘‘Yaṃ tveva jaññā sadiso mamanti, sīlena paññāya sutena cāpi; Teneva mettiṃ kayirātha saddhiṃ, sukho have sappurisena saṅgamo’’ti.
在这里,不应与卑劣之人结交亲密关系,意思是:不应与令人厌恶的、容易发怒的人建立由贪爱而生的亲密,或由友情而生的亲密。圣洁者在非圣洁者中辨知义利。所谓圣洁者,有四种:行为上的圣洁者、外表上的圣洁者、见解上的圣洁者、证悟上的圣洁者。这里指的是行为上的圣洁者。那位圣洁者辨知义利,即善于分辨什么是真正的利益、什么不是真正的利益,安住在正行中,不应与非圣洁者、不知羞耻、品行恶劣的人结交亲密。这是什么原因呢?即使长久同住,他也会作恶。因为非圣洁者即使与人长久同住一处,也不会顾念这份同住之情,仍然一定会造作恶行、做低劣的事。就像什么呢?就像那头象对待因达萨玛那果塔一样。意思是,就像那头象杀死因达萨玛那果塔时造下了恶业。至于若知道有人与我相似等经文,意思是:如果知道某个人在戒行等方面和我相似,就应当与那个人结交友谊。与善士相处,确实带来安乐。巴利
Tattha na santhavaṃ kāpurisena kayirāti kucchitena kodhapurisena saddhiṃ taṇhāsanthavaṃ vā mittasanthavaṃ vā na kayirātha. Ariyo anariyena pajānamatthanti ariyoti cattāro ariyā ācāraariyo liṅgaariyo dassanaariyo paṭivedhaariyoti. Tesu ācāraariyo idha adhippeto. So pajānamatthaṃ atthaṃ pajānanto atthānatthakusalo ācāre ṭhito ariyapuggalo anariyena nillajjena dussīlena saddhiṃ santhavaṃ na kareyyāti attho. Kiṃ kāraṇā? Cirānuvutthopi karoti pāpanti, yasmā anariyo ciraṃ ekato anuvutthopi taṃ ekato nivāsaṃ agaṇetvā karoti pāpaṃ lāmakakammaṃ karotiyeva. Yathā kiṃ? Gajo yathā indasamānagottanti, yathā so gajo indasamānagottaṃ mārento pāpaṃ akāsīti attho. Yaṃ tveva jaññā sadiso mamantiādīsu yaṃ tveva puggalaṃ ‘‘ayaṃ mama sīlādīhi sadiso’’ti jāneyya, teneva saddhiṃ mettiṃ kayirātha, sappurisena saddhiṃ samāgamo sukhāvahoti.
菩萨这样教导那群仙人说:“人不该不接受教导,而应该好好受教。”然后他为因达萨玛那果塔料理了遗体,修习梵住,命终后投生到了梵天界。巴利
Evaṃ bodhisatto ‘‘anovādakena nāma na bhavitabbaṃ, susikkhitena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti isigaṇaṃ ovaditvā indasamānagottassa sarīrakiccaṃ kāretvā brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpago ahosi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候那位因达沙玛那果塔就是现在这个难以调教的人,而那位大众之师就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā indasamānagotto ayaṃ dubbaco ahosi, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.
《亲近本生》注释巴利
[162] 2. Santhavajātakavaṇṇanā
世尊住在祇园精舍时,以火供这件事为因缘,说了“没有比亲近恶人更坏的……”这一偈颂。这件事的情形,和前面《牛尾本生》里讲的差不多。比丘们看见那些人在举行火供,就问世尊:“尊者,那些结发者修各种错误的苦行,这里面真有什么长进吗?”世尊说:“比丘们,这里面根本没有什么长进。过去有智慧的人也曾以为火供能带来长进,长期供奉火,后来发现这个行为根本没有长进,就用水把火浇灭,用树枝抽打,转身离开,再也不看它一眼。”说完,世尊讲了过去的故事。巴利
Nasanthavasmā paramatthi pāpiyoti idaṃ satthā jetavane viharanto aggijuhanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā naṅguṭṭhajātake (jā. 1.1.144 ādayo) kathitasadisameva. Bhikkhū te aggiṃ juhante disvā ‘‘bhante, jaṭilā nānappakāraṃ micchātapaṃ karonti, atthi nu kho ettha vuḍḍhī’’ti bhagavantaṃ pucchiṃsu. ‘‘Na, bhikkhave, etthakāci vuḍḍhi nāma atthi, porāṇakapaṇḍitāpi aggijuhane vuḍḍhi atthīti saññāya ciraṃ aggiṃ juhitvā tasmiṃ kamme avuḍḍhimeva disvā aggiṃ udakena nibbāpetvā sākhādīhi pothetvā puna nivattitvāpi na olokesu’’nti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王执政的时候,菩萨出生在一个婆罗门家庭。父母为他准备好圣火,等他长到十六岁时,对他说:“孩子,你是要带着圣火到森林里去侍奉火神,还是要学习三部吠陀,成家立业,过在家人的生活?”他说:“我不需要在家生活。我要到森林里侍奉火神,将来往生梵天世界。”于是带着圣火,向父母行礼告别,进入森林,搭了一间树叶小屋住下来,在那里侍奉火神。有一天,他到一个受邀的地方,得到了酥油调的乳粥,心想:“我要把这乳粥献给大梵天。”就把乳粥拿来,点燃了火,说道:“尊者火神,请享用这加了酥油的乳粥。”说着把乳粥投进火里。那乳粥里酥油很多,刚一投进去,火就猛地烧起来,火焰反扑过来,把树叶小屋烧掉了。婆罗门又惊又怕,逃到外面站着,说道:“实在不该和恶人交往啊!我辛辛苦苦搭起来的树叶小屋,现在被这火烧光了。”然后说出第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbatti. Mātāpitaro tassa jātaggiṃ gahetvā taṃ soḷasavassuddese ṭhitaṃ āhaṃsu – ‘‘kiṃ, tāta, jātaggiṃ gahetvā araññe aggiṃ paricarissasi, udāhu tayo vede uggaṇhitvā kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā gharāvāsaṃ vasissasī’’ti. So ‘‘na me gharāvāsena attho, araññe aggiṃ paricaritvā brahmalokaparāyaṇo bhavissāmī’’ti jātaggiṃ gahetvā mātāpitaro vanditvā araññaṃ pavisitvā paṇṇasālāya vāsaṃ kappetvā aggiṃ paricari. So ekadivasaṃ nimantitaṭṭhānaṃ gantvā sappinā pāyāsaṃ labhitvā ‘‘imaṃ pāyāsaṃ mahābrahmuno yajissāmī’’ti taṃ pāyāsaṃ āharitvā aggiṃ jāletvā ‘‘aggiṃ tāva bhavantaṃ sappiyuttaṃ pāyāsaṃ pāyemī’’ti pāyāsaṃ aggimhi pakkhipi. Bahusinehe pāyāse aggimhi pakkhittamatteyeva aggi jalitvā paccuggatāhi accīhi paṇṇasālaṃ jhāpesi. Brāhmaṇo bhītatasito palāyitvā bahi ṭhatvā ‘‘kāpurisehi nāma santhavo na kātabbo, idāni me iminā agginā kicchena katā paṇṇasālā jhāpitā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
没有什么比跟恶人交朋友更糟糕的了。
用酥油和乳粥使其满足后,他烧掉了辛苦搭建的树叶小屋。巴利
‘‘Na santhavasmā paramatthi pāpiyo, yo santhavo kāpurisena hoti; Santappito sappinā pāyasena, kicchākataṃ paṇṇakuṭiṃ adayhī’’ti.
在这里,没有比“亲近”更糟糕的事了。所谓亲近有两种:贪爱的亲近和朋友的亲近。这两种亲近之中,没有比这更恶劣、更下劣的了,意思就是没有比这更糟的。“与恶人亲近”是说,和那个卑劣的恶人之间的两种亲近,没有比这更恶劣的了。为什么呢?因为“被酥油……烧毁”:意思是这火虽然被我拿酥油和乳粥好好供奉过,却烧掉了我辛辛苦苦搭起来的叶屋。巴利
Tattha na santhavasmāti taṇhāsanthavāpi ca mittasanthavāpi cāti duvidhāpi etasmā santhavā paraṃ uttari aññaṃ pāpataraṃ natthi, lāmakataraṃ nāma natthīti attho. Yo santhavo kāpurisenāti yo pāpakena kāpurisena saddhiṃ duvidhopi santhavo, tato pāpataraṃ aññaṃ natthi. Kasmā? Santappito…pe…adayhīti, yasmā sappinā ca pāyāsena ca santappitopi ayaṃ aggi mayā kicchena kataṃ paṇṇasālaṃ jhāpesīti attho.
他这样说完,心想:“你这种背叛朋友的东西,对我已经没用了。”于是用水把那火浇灭,又用树枝抽打,然后进入雪山深处,看见一只母鹿正在舔狮子、老虎和豹子的嘴,便想:“跟善人交往,才是最殊胜的。”于是说出第二首偈颂:巴利
So evaṃ vatvā ‘‘na me tayā mittadubbhinā attho’’ti taṃ aggiṃ udakena nibbāpetvā sākhāhi pothetvā antohimavantaṃ pavisitvā ekaṃ sāmamigiṃ sīhassa ca byagghassa ca dīpino ca mukhaṃ lehantiṃ disvā ‘‘sappurisehi saddhiṃ santhavā paraṃ seyyo nāma natthī’’ti cintetvā dutiyaṃ gāthamāha –
没有哪种亲近交往比与善人交往更好。
母鹿因为跟狮子、老虎和豹子亲近,就舔它们的嘴。巴利
‘‘Na santhavasmā paramatthi seyyo, yo santhavo sappurisena hoti; Sīhassa byagghassa ca dīpino ca, sāmā mukhaṃ lehati santhavenā’’ti.
在这里,所谓“萨玛用亲近来舔嘴”,意思是:有一头叫萨玛的母鹿,因为跟这三个人亲近、有感情,所以舔他们的嘴。巴利
Tattha sāmā mukhaṃ lehati santhavenāti sāmā nāma migī imesaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ santhavena sinehena mukhaṃ lehatīti.
菩萨说完这话,就进入雪山深处,出家做了修行仙人,修成了神通和各种禅定;直到寿命结束,往生到了梵天界。巴利
Evaṃ vatvā bodhisatto antohimavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jīvitapariyosāne brahmalokūpago ahosi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来,说道:“那时的仙人就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tena samayena tāpaso ahameva ahosi’’nti.
须深本生注释第三巴利
[163] 3. Susīmajātakavaṇṇanā
“黑鹿白牙,是你的”这句话,是世尊住在祇园精舍时,因舍卫城人筹办“欲施”而说的。在舍卫城,有时只有一户人家向以佛陀为首的比丘僧团布施,有时向外道布施,有时多人结成团体一起布施,有时按街道分区布施,有时全城居民汇集欲施之物来布施。那一次,全城居民汇集了欲施之物,备办了全副资具的大布施,却分成了两派:一些人说:“我们把这份全副资具的布施送给外道。”另一些人说:“应该送给以佛陀为首的比丘僧团。”这样反复争论时,外道弟子们主张“给外道”,佛陀的弟子们则说“既然说是‘给以佛陀为首的比丘僧团’,我们就多拉些人来”,于是主张“送给以佛陀为首的比丘僧团”的人越来越多,他们的主张占了上风。外道弟子们想阻碍应当供施佛陀的布施,却没能得逞。城民们迎请以佛陀为首的比丘僧团,举行了七天的大布施,到第七天供上了全部资具。世尊作了随喜开示,让大众以道果觉悟,然后回到祇园精舍。比丘僧团示现了日常义务后,世尊站在香室前,给了善逝的教诫,随后进入香室。巴利
Kāḷā migā setadantā tavīmeti idaṃ satthā jetavane viharanto chandakadānaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyañhi kadāci ekameva kulaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ deti, kadāci aññatitthiyānaṃ deti, kadāci gaṇabandhanena bahū ekato hutvā denti, kadāci vīthisabhāgena, kadāci sakalanagaravāsino chandakaṃ saṃharitvā dānaṃ denti. Imasmiṃ pana kāle sakalanagaravāsino chandakaṃ saṃharitvā sabbaparikkhāradānaṃ sajjetvā dve koṭṭhāsā hutvā ekacce ‘‘imaṃ sabbaparikkhāradānaṃ aññatitthiyānaṃ dassāmā’’ti āhaṃsu, ekacce ‘‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassā’’ti. Evaṃ punappunaṃ kathāya vattamānāya aññatitthiyasāvakehi aññatitthiyānaññeva , buddhasāvakehi ‘‘‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassevā’ti vutte sambahulaṃ karisāmā’’ti sambahulāya kathāya ‘‘buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dassāmā’’ti vadantāyeva bahukā jātā, tesaññeva kathā patiṭṭhāsi . Aññatitthiyasāvakā buddhānaṃ dātabbadānassa antarāyaṃ kātuṃ nāsakkhiṃsu. Nāgarā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā sattame divase sabbaparikkhāre adaṃsu. Satthā anumodanaṃ katvā mahājanaṃ maggaphalehi pabodhetvā jetavanavihārameva gantvā bhikkhusaṅghena vatte dassite gandhakuṭippamukhe ṭhatvā sugatovādaṃ datvā gandhakuṭiṃ pāvisi.
傍晚时分,比丘们聚集在法堂,这样谈论起来:“贤友们,外道的弟子们虽然为了阻碍应当布施给佛陀的供养而努力,却没能造成障碍,那份全部资具的供养还是来到了佛陀的足下。真是稀有啊,佛陀的力量实在广大!”
导师来了之后,问道:“比丘们,你们现在聚集在这里谈论什么?”他们回答:“谈论的是这件事。”导师说:“比丘们,这些外道弟子不是现在才为了阻碍应当布施给我的供养而努力,过去他们也努力过。但那份资具无论什么时候,都还是来到我的足下。”说完,导师便讲起了过去的事。巴利
Sāyanhasamaye bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannipatitvā kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, aññatitthiyasāvakā buddhānaṃ dātabbadānassa antarāyakaraṇatthāya vāyamantāpi antarāyaṃ kātuṃ nāsakkhiṃsu, taṃ sabbaparikkhāradānaṃ buddhānaṃyeva pādamūlaṃ āgataṃ, aho buddhabalaṃ nāma mahanta’’nti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, ete aññatitthiyasāvakā idāneva mayhaṃ dātabbadānassa antarāyakaraṇatthāya vāyamanti, pubbepi vāyamiṃsu, so pana parikkhāro sabbakālepi mameva pādamūlaṃ āgacchatī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈有一位名叫须深的国王。那时,菩萨投生到那位国师的婆罗门妻子腹中。他十六岁那年,父亲去世了。这位国师生前是国王的象吉祥仪式执行者。在举行象吉祥仪式的地方,所有送来的器具物品和象饰,全都由他一人获得。这样一来,每次吉祥仪式,他都能得到上千万的财富。那时,举行象吉祥仪式的时节又到了。其余的婆罗门去拜见国王,说:“大王,举行象吉祥仪式的时节到了,应该举办吉祥仪式。可是国师婆罗门的儿子太年幼,既不懂三吠陀,也不懂象论。让我们来举行象吉祥仪式吧。”国王同意说:“好。”那些婆罗门不让国师的儿子举行象吉祥仪式,满心欢喜地到处走动,想着:“我们来举行象吉祥仪式,就能拿到财富了。”那时,菩萨的母亲听说“第四天要举行象吉祥仪式”,心里忧愁悲伤,哭着说:“举行象吉祥仪式这件事,从我们家族往上七代以来一直是我们家传承的。如今我们的家传要断绝了,财富也要失去了。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ susīmo nāma rājā ahosi. Tadā bodhisatto tassa purohitassa brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi, tassa soḷasavassikakāle pitā kālamakāsi. So pana dharamānakāle rañño hatthimaṅgalakārako ahosi. Hatthīnaṃ maṅgalakaraṇaṭṭhāne ābhataupakaraṇabhaṇḍañca hatthālaṅkārañca sabbaṃ soyeva alattha. Evamassa ekekasmiṃ maṅgale koṭimattaṃ dhanaṃ uppajjati. Atha tasmiṃ kāle hatthimaṅgalachaṇo sampāpuṇi. Sesā brāhmaṇā rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mahārāja, hatthimaṅgalachaṇo sampatto, maṅgalaṃ kātuṃ vaṭṭati. Purohitabrāhmaṇassa pana putto atidaharo, neva tayo vede jānāti, na hatthisuttaṃ, mayaṃ hatthimaṅgalaṃ karissāmā’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Brāhmaṇā purohitaputtassa hatthimaṅgalaṃ kātuṃ adatvā ‘‘hatthimaṅgalaṃ katvā mayaṃ dhanaṃ gaṇhissāmā’’ti haṭṭhatuṭṭhā vicaranti. Atha ‘‘catutthe divase hatthimaṅgalaṃ bhavissatī’’ti bodhisattassa mātā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘hatthimaṅgalakaraṇaṃ nāma yāva sattamā kulaparivaṭṭā amhākaṃ vaṃso, vaṃso ca no osakkissati, dhanā ca parihāyissāmā’’ti anusocamānā parodi.
菩萨问:“妈妈,你为什么哭呢?”听了原因之后,他说:“妈妈,难道我不能举行吉祥仪式吗?”母亲说:“孩子,你既不通晓三吠陀,也不懂象论,怎么能举行吉祥仪式呢?”菩萨问:“妈妈,象吉祥仪式要在哪一天举行呢?”母亲说:“从今天算起第四天,孩子。”菩萨又问:“妈妈,那么精通三吠陀、又懂得象论的老师住在哪里呢?”母亲说:“孩子,这样一位名扬四方的老师,住在离这里一百二十由旬的健驮罗国塔迦尸喇。”菩萨说:“妈妈,我不会断送我们家的传统。我明天一天之内就赶到塔迦尸喇,只用一夜学会三吠陀和象论,后天回来,第四天举行象吉祥仪式。不要哭了。”他这样安慰母亲。第二天,菩萨清早吃过饭,独自出发,一天之内就到了塔迦尸喇,礼拜老师后,坐在一边。巴利
Bodhisatto ‘‘kasmā, amma, rodasī’’ti vatvā taṃ kāraṇaṃ sutvā ‘‘nanu, amma, ahaṃ maṅgalaṃ karissāmī’’ti āha. ‘‘Tāta, tvaṃ neva tayo vede jānāsi, na hatthisuttaṃ, kathaṃ maṅgalaṃ karissasī’’ti. ‘‘Amma, kadā pana hatthimaṅgalaṃ karissatī’’ti? ‘‘Ito catutthe divase, tātā’’ti. ‘‘Amma, tayo pana vede paguṇe katvā hatthisuttaṃ jānanakaācariyo kahaṃ vasatī’’ti? ‘‘Tāta, evarūpo disāpāmokkho ācariyo ito vīsayojanasatamatthake gandhāraraṭṭhe takkasilāyaṃ vasatī’’ti. ‘‘Amma, amhākaṃ vaṃsaṃ na nāsessāmi, ahaṃ sve ekadivaseneva takkasilaṃ gantvā ekaratteneva tayo vede ca hatthisuttañca uggaṇhitvā punadivase āgantvā catutthe divase hatthimaṅgalaṃ karissāmi, mā rodī’’ti mātaraṃ samassāsetvā punadivase bodhisatto pātova bhuñjitvā ekakova nikkhamitvā ekadivaseneva takkasilaṃ gantvā ācariyaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi.
于是老师问他:“孩子,你从哪里来?”他回答:“老师,我从波罗奈来。”老师又问:“为了什么事?”他说:“为了在您身边学习三吠陀和象论。”老师说:“好,孩子,学吧。”菩萨把全部经过告诉老师,说:“老师,我的事情很紧急。我一天之内就从一百由旬远的地方赶来了。今天请您只给我一夜的时间。从今天算起,第三天就要举行象吉祥仪式。我会只用一遍诵授就把全部内容学会。”他这样请求老师给他时间。老师吃饭时,他自己也吃了;然后洗了老师的脚,把装有一千金的钱袋放在老师面前,顶礼之后坐在一边,开始学习经典。到黎明升起时,他已经学完三吠陀和象论,又问:“老师,还有别的吗?”老师说:“没有了,孩子,全都学完了。”菩萨说:“老师,在这部著作里,有这么多词句颠倒错乱的地方,有这么多容易在背诵时混淆的地方。从今以后,您应该这样教导弟子们。”他帮老师把学问整理清楚。然后他清早吃过饭,礼拜老师,一天之内就回到波罗奈,顶礼母亲。母亲问:“孩子,你学会技艺了吗?”他说:“是的,妈妈。”他让母亲满心欢喜。巴利
Atha naṃ ācariyo ‘‘kuto āgatosi, tātā’’ti pucchi. ‘‘Bārāṇasito, ācariyā’’ti. ‘‘Kenatthenā’’ti? ‘‘Tumhākaṃ santike tayo vede ca hatthisuttañca uggaṇhanatthāyā’’ti. ‘‘Sādhu, tāta, uggaṇhā’’ti. Bodhisatto ‘‘ācariya, mayhaṃ kammaṃ accāyika’’nti sabbaṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘ahaṃ ekadivaseneva vīsayojanasataṃ āgato, ajjevekarattiṃ mayhameva okāsaṃ karotha, ito tatiyadivase hatthimaṅgalaṃ bhavissati, ahaṃ ekeneva uddesamaggena sabbaṃ uggaṇhissāmī’’ti vatvā ācariyaṃ okāsaṃ kāretvā ācariyassa bhuttakāle sayaṃ bhuñjitvā ācariyassa pāde dhovitvā sahassatthavikaṃ purato ṭhapetvā vanditvā ekamantaṃ nisinno pariyattiṃ paṭṭhapetvā aruṇe uggacchante tayo vede ca hatthisuttañca niṭṭhapetvā ‘‘aññopi atthi, ācariyā’’ti pucchitvā ‘‘natthi tāta, sabbaṃ niṭṭhita’’nti vutte ‘‘ācariya, imasmiṃ ganthe ettakaṃ padapaccābhaṭṭhaṃ, ettakaṃ sajjhāyasammohaṭṭhānaṃ, ito paṭṭhāya tumhe antevāsike evaṃ vāceyyāthā’’ti ācariyassa sippaṃ sodhetvā pātova bhuñjitvā ācariyaṃ vanditvā ekadivaseneva bārāṇasiṃ paccāgantvā mātaraṃ vanditvā ‘‘uggahitaṃ te, tāta, sippa’’nti vutte ‘‘āma, ammā’’ti vatvā mātaraṃ paritosesi.
第二天,象吉祥庆典的准备工作都做好了。他们准备了一百件象鼻装饰,用金幢和金色网罩覆盖,安放妥当,又把王宫广场装饰一新。婆罗门们穿戴整齐、打扮庄严,站在那里争着说:“我们来办象吉祥庆典,我们来办!”须深国王也佩戴好所有装饰,让人带上各种器具物品,前往庆典场地。菩萨也穿上王子的盛装,被自己的随从簇拥着走在前面,来到国王身边,说:“大王,听说您真要毁掉我们家族的传统和您自己家族的传统,把象吉祥庆典交给别的婆罗门来办,还要把象的装饰和器具物品都给他们,这是真的吗?”说完,他诵出第一首偈颂:巴利
Punadivase hatthimaṅgalachaṇo paṭiyādiyittha. Satamatte hatthisoṇḍālaṅkāre ca suvaṇṇaddhaje hemajālasañchanne katvā ṭhapesuṃ, rājaṅgaṇaṃ alaṅkariṃsu. Brāhmaṇā ‘‘mayaṃ hatthimaṅgalaṃ karissāma, mayaṃ karissāmā’’ti maṇḍitapasādhitā aṭṭhaṃsu. Susīmopi rājā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍito upakaraṇabhaṇḍaṃ gāhāpetvā maṅgalaṭṭhānaṃ agamāsi. Bodhisattopi kumāraparihārena alaṅkato attano parisāya purakkhataparivārito rañño santikaṃ gantvā ‘‘saccaṃ kira, mahārāja, tumhe amhākaṃ vaṃsañca attano vaṃsañca nāsetvā ‘aññehi brāhmaṇehi hatthimaṅgalaṃ kāretvā hatthālaṅkārañca upakaraṇāni ca tesaṃ dassāmā’ti avacutthā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
这些黑鹿,长着白牙,是你的;它们超过一百头,身上覆盖着金网。
须深,你忆念着父辈和祖辈,说“我把它们给你”。巴利
‘‘Kāḷā migā setadantā tavīme, parosataṃ hemajālābhichannā; Te te dadāmīti susīma brūsi, anussaraṃ pettipitāmahāna’’nti.
在这里,你说“我把它们给你”,须深,你真是这样说吗?意思是:须深啊,这些属于你的、被称为“黑兽白牙”、披着全套装饰的象,你说要送给别的婆罗门,你当真这样说吗?“忆念父辈和祖辈”,意思是:你清楚记得我们家族和你自己家族中父亲和祖父世代相传的做法。这里要说的是:大王啊,一直到第七代,你的父辈祖辈和我们的父辈祖辈都在举行象吉祥仪式。你虽然这样清楚地记得,却要毁掉我们和你自己的家族传统,你当真这样说吗?巴利
Tattha te te dadāmīti susīma brūsīti te ete tava santake ‘‘kāḷā migā setadantā’’ti evaṃ gate parosataṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍite hatthī aññesaṃ brāhmaṇānaṃ dadāmīti saccaṃ kira, bho susīma, evaṃ brūsīti attho. Anussaraṃ pettipitāmahānanti amhākañca attano ca vaṃse pitupitāmahānaṃ āciṇṇaṃ sarantoyeva. Idaṃ vuttaṃ hoti – mahārāja, yāva sattamakulaparivaṭṭā tumhākaṃ pettipitāmahānaṃ amhākaṃ pettipitāmahā ca hatthimaṅgalaṃ karonti, so tvaṃ evaṃ anussarantopi amhākañca attano ca vaṃsaṃ nāsetvā saccaṃ kira evaṃ brūsīti.
须深国王听了菩萨的话,说出第二首偈颂:巴利
Susīmo rājā bodhisattassa vacanaṃ sutvā dutiyaṃ gāthamāha –
这些是我的黑鹿白牙,超过一百头,披着金网。
青年,我说“这些我给你”,是在忆念父辈和祖辈。巴利
‘‘Kāḷā migā setadantā mamīme, parosataṃ hemajālābhichannā; Te te dadāmīti vadāmi māṇava, anussaraṃ pettipitāmahāna’’nti.
在这里,“这些我给你”的意思是:青年,我确实说“这些象我给别的婆罗门”,但并不是真的要把象给那些婆罗门。“忆念”的意思是:我确实在忆念父祖辈的所作所为,并不是不忆念;不过,即使是在忆念“你们的父祖辈为我们的父祖辈行象吉祥”,我也还是这样说——他就是带着这个意思才这么说的。巴利
Tattha te te dadāmīti te ete hatthī aññesaṃ brāhmaṇānaṃ dadāmīti saccameva māṇava vadāmi, neva hatthī brāhmaṇānaṃ dadāmīti attho. Anussaranti pettipitāmahānaṃ kiriyaṃ anussarāmiyeva, no nānussarāmi, amhākaṃ pettipitāmahānaṃ hatthimaṅgalaṃ tumhākaṃ pettipitāmahā karontīti pana anussarantopi evaṃ vadāmiyevāti adhippāyenevamāha.
这时菩萨对他说:“大王,我正在忆念您和我自己两家的世系,为什么把我撇在一边,却让别人去操办象吉祥呢?”国王说:“孩子,他们告诉我,说你不懂三吠陀和象经,所以我让别的婆罗门来操办。”菩萨就说:“那好吧,大王,在这些婆罗门当中,只要有哪一位能在三吠陀或象经上,哪怕只跟我讨论一小部分,就请他站出来!除了我以外,别说操办象吉祥了,整个赡部洲里能真正通晓三吠陀和象经的人,根本找不到第二个。”他发出了这样的狮子吼。结果没有一个婆罗门能站出来当他的对手。菩萨确立了自己家族的世系,做完吉祥仪式后,带着大量财物回到了自己的住处。巴利
Atha naṃ bodhisatto etadavoca – ‘‘mahārāja, amhākañca attano ca vaṃsaṃ anussarantoyeva kasmā maṃ ṭhapetvā aññehi hatthimaṅgalaṃ kārāpethā’’ti. ‘‘Tvaṃ kira, tāta, tayo vede hatthisuttañca na jānāsī’’ti mayhaṃ ārocesuṃ, tenāhaṃ aññehi brāhmaṇehi kārāpemīti. ‘‘Tena hi, mahārāja, ettakesu brāhmaṇesu ekabrāhmaṇopi tīsu vedesu vā hatthisuttesu vā ekadesampi yadi mayā saddhiṃ kathetuṃ samatto atthi, uṭṭhahatu, tayopi vede hatthisuttañca saddhiṃ hatthimaṅgalakaraṇena maṃ ṭhapetvā añño sakalajambudīpepi jānanto nāma natthī’’ti sīhanādaṃ nadi. Ekabrāhmaṇopi tassa paṭisattu hutvā uṭṭhātuṃ nāsakkhi. Bodhisatto attano kulavaṃsaṃ patiṭṭhāpetvā maṅgalaṃ katvā bahuṃ dhanaṃ ādāya attano nivesanaṃ agamāsi.
导师讲完这段法义,阐明了四圣谛,然后把本生故事联系起来。在阐明四圣谛结束时,有些人证得了入流果,有些人证得了一来果,有些人证得了不还果,有些人证得了阿罗汉果。“那时的母亲是摩诃摩耶,父亲是净饭大王,须私摩王是阿难,一方导师是舍利弗,而那个年轻人就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne keci sotāpannā ahesuṃ, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahattaṃ pāpuṇiṃsu. ‘‘Tadā mātā mahāmāyā ahosi, pitā suddhodanamahārājā, susīmo rājā ānando, disāpāmokkho ācariyo sāriputto, māṇavo pana ahameva ahosi’’nti.
第164则 秃鹫本生注巴利
[164] 4. Gijjhajātakavaṇṇanā
“秃鹫飞百由旬”这个说法,是导师住在祇园精舍时,因一位赡养母亲的比丘而讲的。这件事的经过会在《沙摩本生》(Jā. 2.22.296 等)里说明。导师问那位比丘:“比丘,听说你赡养在家人,是真的吗?”他回答:“是真的。”导师又问:“他们是你什么人?”他回答:“是我的父母,尊者。”导师说:“善哉,善哉!”对他表示赞许,然后说:“比丘们,不要责怪这位比丘。古代的智者也凭德行帮助过非亲非故的人,而这位比丘帮助自己的父母,更是理所应当的。”说完,便讲述了过去的故事。巴利
Yaṃnu gijjho yojanasatanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ mātuposakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu sāmajātake (jā. 2.22.296 ādayo) āvibhavissati. Satthā pana taṃ bhikkhuṃ ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, gihī posesī’’ti pucchitvā ‘‘sacca’’nti vutte ‘‘kiṃ pana te hontī’’ti pucchitvā ‘‘mātāpitaro me, bhante’’ti vutte ‘‘sādhu sādhū’’ti tassa sādhukāraṃ datvā ‘‘mā, bhikkhave, imaṃ bhikkhuṃ ujjhāyittha, porāṇakapaṇḍitāpi guṇavasena aññātakānampi upakāraṃ akaṃsu, imassa pana mātāpitūnaṃ upakārakaraṇaṃ bhāroyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城梵授王治理国家的时候,菩萨投生在灵鹫山的秃鹫族里,供养父母。后来有一次,刮起了大风暴,下起了大雨。秃鹫们受不了风雨,因为怕冷,就飞到波罗奈,停在城墙边和护城河边,冻得直发抖。那时,波罗奈的长者出城去洗澡,看见那些秃鹫疲惫不堪,就把它们聚到一处淋不到雨的地方,让人生了火,又派人去牛尸场取来牛肉给它们吃,还安排了守卫。风雨停息后,秃鹫们身体恢复了,就回到山上。它们在那里聚在一起商量说:“波罗奈的长者帮了我们,受了别人的恩惠,就应该报答。所以从今以后,你们谁得到衣服或首饰,都要把它扔到波罗奈长者家的露台上。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gijjhakūṭapabbate gijjhayoniyaṃ nibbattitvā mātāpitaro poseti. Athekasmiṃ kāle mahatī vātavuṭṭhi ahosi. Gijjhā vātavuṭṭhiṃ sahituṃ asakkontā sītabhayena bārāṇasiṃ gantvā pākārasamīpe ca parikhāsamīpe ca sītena kampamānā nisīdiṃsu. Tadā bārāṇasiseṭṭhi nagarā nikkhamitvā nhāyituṃ gacchanto te gijjhe kilamante disvā ekasmiṃ anovassakaṭṭhāne sannipātetvā aggiṃ kārāpetvā gosusānaṃ pesetvā gomaṃsaṃ āharāpetvā tesaṃ dāpetvā ārakkhaṃ ṭhapesi. Gijjhā vūpasantāya vātavuṭṭhiyā kallasarīrā hutvā pabbatameva agamaṃsu. Te tattheva sannipatitvā evaṃ mantayiṃsu – ‘‘bārāṇasiseṭṭhinā amhākaṃ upakāro kato, katūpakārassa ca nāma paccupakāraṃ kātuṃ vaṭṭati, tasmā ito paṭṭhāya tumhesu yo yaṃ vatthaṃ vā ābharaṇaṃ vā labhati, tena taṃ bārāṇasiseṭṭhissa gehe ākāsaṅgaṇe pātetabba’’nti.
从那时起,秃鹫们看到人们把衣服和饰品放在太阳下晒干,就趁人不注意,像鹰隼抓肉块一样猛地抓起那些东西,叼到波罗奈长者的家里,扔在露台上。长者知道是秃鹫叼来的,就把那些东西全都另外收放起来。有人向国王报告说:“秃鹫在抢掠城市!”国王说:“先给我捉住一只秃鹫,我就能让它们全都把东西送回来。”于是到处布下套索和罗网。那只赡养父母的秃鹫被套索套住了,人们抓住它,正要带去给国王看。波罗奈长者去拜见国王时,看见那些人抓着秃鹫走,就说:“别伤害这只秃鹫。”便和他们一起去了。人们把秃鹫呈给国王。国王问它:“你们抢掠城市,拿走了衣服等东西,是吗?”它答:“是的,大王。”国王问:“那些东西给了谁?”它答:“给了波罗奈长者。”国王问:“为什么?”它答:“他给了我们两条命。对有恩的人,应当报答,所以我们给了他。”于是国王说:“据说秃鹫站在百由旬外都能看见死尸,你为什么看不见给你布下的套索呢?”说完,便说出第一首偈颂——巴利
Tato paṭṭhāya gijjhā manussānaṃ vatthābharaṇāni ātape sukkhāpentānaṃ pamādaṃ oloketvā senā viya maṃsapesiṃ sahasā gahetvā bārāṇasiseṭṭhissa gehe ākāsaṅgaṇe pātenti. So gijjhānaṃ āharaṇabhāvaṃ ñatvā sabbāni tāni visuṃyeva ṭhapesi. ‘‘Gijjhā nagaraṃ vilumpantī’’ti rañño ārocesuṃ. Rājā ‘‘ekaṃ gijjhampi tāva gaṇhatha, sabbaṃ āharāpessāmī’’ti tattha tattha pāse ceva jālāni ca oḍḍāpesi. Mātuposakagijjho pāse bajjhi, taṃ gahetvā ‘‘rañño dassessāmā’’ti nenti. Bārāṇasiseṭṭhi rājupaṭṭhānaṃ gacchanto te manusse gijjhaṃ gahetvā gacchante disvā ‘‘mā imaṃ gijjhaṃ bādhayiṃsū’’ti saddhiññeva agamāsi. Gijjhaṃ rañño dassesuṃ. Atha naṃ rājā pucchi – ‘‘tumhe nagaraṃ vilumpitvā vatthādīni gaṇhathā’’ti. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kassa tāni dinnānī’’ti? ‘‘Bārāṇasiseṭṭhissā’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Amhākaṃ tena jīvitaṃ dvinnaṃ, upakārassa nāma paccupakāraṃ kātuṃ vaṭṭati, tasmā adamhā’’ti. Atha naṃ rājā ‘‘gijjhā kira yojanasatamatthake ṭhatvā kuṇapaṃ passanti, kasmā tvaṃ attano oḍḍitaṃ pāsaṃ na passasī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
秃鹫真能望见一百由旬外的腐尸吗?
为什么你陷入网和陷阱,即使触及也不醒悟?巴利
‘‘Yaṃ nu gijjho yojanasataṃ, kuṇapāni avekkhati; Kasmā jālañca pāsañca, āsajjāpi na bujjhasī’’ti.
这里,“yaṃ”只是个虚词,“nu”用在表示名称的地方,也是虚词。所谓秃鹫,是说它能看见停留在一百由旬之外的死尸,意思就是“看见”。“āsajjāpi”意思是即使接触到了,“sampāpuṇitvāpi”意思是即使碰到了。他问道:“你即使已经撞上了为自己张开的网和陷阱,为什么还不醒悟呢?”巴利
Tattha yanti nipātamattaṃ, nūti nāmatthe nipāto. Gijjho nāma yojanasataṃ atikkamitvā ṭhitāni kuṇapāni avekkhati, passatīti attho. Āsajjāpīti āsādetvāpi, sampāpuṇitvāpīti attho. ‘‘Tvaṃ attano atthāya oḍḍitaṃ jālañca pāsañca patvāpi kasmā na bujjhasī’’ti pucchi.
秃鹫听了他的话后,说出第二首偈颂:巴利
Gijjho tassa vacanaṃ sutvā dutiyaṃ gāthamāha –
当一个人走向衰败,生命快要结束的时候,
这时,就算撞上罗网和陷阱,他也察觉不到。巴利
‘‘Yadā parābhavo hoti, poso jīvitasaṅkhaye; Atha jālañca pāsañca, āsajjāpi na bujjhatī’’ti.
在这里,“衰败”就是毁灭。“人”就是有情众生。巴利
Tattha parābhavoti vināso. Posoti satto.
国王听了鹫鸟的话,就问那位大财主:“大财主,听说鹫鸟们把衣物等东西衔到了你家里,真有这回事吗?”大财主回答:“大王,确实有。”国王又问:“那些东西在哪儿?”大财主说:“大王,我把它们全都分开放在一边了。东西是谁的,我就还给谁。请把这只鹫鸟放了吧。”于是国王让人放了鹫鸟,大财主也把各人的东西都归还给了众人。巴利
Gijjhassa vacanaṃ sutvā rājā seṭṭhiṃ pucchi – ‘‘saccaṃ kira, mahāseṭṭhi, gijjhehi tumhākaṃ gehe vatthādīni ābhatānī’’ti. ‘‘Saccaṃ, devā’’ti. ‘‘Kahaṃ tānī’’ti? ‘‘Deva, mayā tāni sabbāni visuṃ ṭhapitāni, yaṃ yesaṃ santakaṃ, taṃ tesaṃ dassāmi, imaṃ gijjhaṃ vissajjethā’’ti gijjhaṃ vissajjāpetvā mahāseṭṭhiṃ sabbesaṃ santakāni dāpesi.
导师讲完这段法义、阐明四圣谛之后,把本生故事总结起来。在阐明四圣谛结束时,那位孝养母亲的比丘证得了入流果。那时,国王是阿难,波罗奈的富商是舍利弗,而那只孝养母亲的鹫鸟就是我。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne mātuposakabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi . ‘‘Tadā rājā ānando ahosi, bārāṇasiseṭṭhi sāriputto, mātuposakagijjho pana ahameva ahosi’’nti.
165. 5. 《獴本生》注释巴利
[165] 5. Nakulajātakavaṇṇanā
“与敌结盟”这个故事,是导师住在祇园精舍时,围绕塞尼班达那的事而说的。这件事在前面《蛇本生》里已经讲过了。这里导师也说:“比丘们,这两位大臣并不是现在才由我促成和合,过去我也曾使他们和合。”说完,导师便引出了过去世的故事。巴利
Saddhiṃ katvā amittenāti idaṃ satthā jetavane viharanto seṇibhaṇḍanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā uragajātake (jā. 1.2.7-8) kathitasadisameva. Idhāpi satthā ‘‘na, bhikkhave, ime dve mahāmattā idāneva mayā samaggā katā, pubbepāhaṃ ime samagge akāsiṃyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨出生在一个村庄的婆罗门家庭。长大成人后,他到塔克西拉学通了所有技艺,然后舍弃在家生活,出家做了仙人,修成了神通和禅定。他靠捡拾落穗为生,吃林中树根和野果,住在雪山一带。在他经行处尽头的一座蚁丘里,住着一只獴;就在它附近的一个树洞里,住着一条蛇。獴和蛇总是天天争斗。菩萨给他们讲了争斗的过患和修慈心的好处,教导说:“不该争斗,应该和睦相处。”于是让他们和好了。后来,蛇外出的时候,獴在经行处尽头的蚁丘洞口伸出头,张着嘴,趴在那里一边呼吸一边睡着了。菩萨看见它那样睡着,就问:“你是由于什么而产生了恐惧呢?”然后说出了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ gāmake brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggahetvā gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā uñchācariyāya vanamūlaphalāhāro himavantapadese vāsaṃ kappesi. Tassa caṅkamanakoṭiyaṃ ekasmiṃ vammike nakulo, tasseva santike ekasmiṃ rukkhabile sappo ca vāsaṃ kappesi. Te ubhopi ahinakulā niccakālaṃ kalahaṃ karonti. Bodhisatto tesaṃ kalahe ādīnavañca mettābhāvanāya ca ānisaṃsaṃ kathetvā ‘‘kalahaṃ nāma akatvā samaggavāsaṃ vasituṃ vaṭṭatī’’ti ovaditvā ubhopi te samagge akāsi. Atha sappassa bahinikkhantakāle nakulo caṅkamanakoṭiyaṃ vammikassa biladvāre sīsaṃ nīharitvā mukhaṃ vivaritvā nipanno assasanto passasanto niddaṃ upagañchi. Bodhisatto taṃ tathā niddāyamānaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho te nissāya bhayaṃ uppanna’’nti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
与敌人结盟,卵生的、胎生的;
你张着嘴露出獠牙躺着,恐惧还能从哪里来呢?巴利
‘‘Sandhiṃ katvā amittena, aṇḍajena jalābuja; Vivariya dāṭhaṃ sesi, kuto te bhayamāgata’’nti.
在这里,“结盟”就是建立朋友关系。“卵生者”指从卵壳里生出来的龙。“胎生者”是在称呼獴。因为它是在胎里出生的,所以叫“胎生者”。“张开”就是张开。巴利
Tattha sandhiṃ katvāti mittabhāvaṃ karitvā. Aṇḍajenāti aṇḍakose nibbattena nāgena. Jalābujāti nakulaṃ ālapati. So hi jalābumhi jātattā ‘‘jalābujo’’ti vuccati. Vivariyāti vivaritvā.
菩萨这样说完后,獴说道:“尊者,对敌人不能轻视,应该时时保持警惕。”说完便诵出第二首偈颂——巴利
Evaṃ bodhisattena vutto nakulo ‘‘ayya, paccāmitto nāma na avajānitabbo āsaṅkitabboyevā’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
就算对敌人要提防,对朋友也不能完全信任;
从无畏之处生起的恐惧,甚至能把根都砍断。巴利
‘‘Saṅketheva amittasmiṃ, mittasmimpi na vissase; Abhayā bhayamuppannaṃ, api mūlāni kantatī’’ti.
这里,“不会从这里生起恐惧”故称“无畏”。那这个“无畏者”是谁呢?是朋友。因为即使对朋友怀有信任,恐惧还是可能从朋友那里生起,这种恐惧甚至能连根斩断。意思是:由于看透了朋友的一切弱点,就会导致彻底铲除。巴利
Tattha abhayā bhayamuppannanti na ito te bhayamuppannanti abhayo, ko so? Mitto. Yañhi mittasmimpi vissāse sati tato bhayaṃ uppajjati, taṃ mūlānipi kantati, mittassa sabbarandhānaṃ viditattā mūlaghaccāya saṃvattatīti attho.
于是菩萨对他说:别怕,我会做到让蛇不加害于你。从今往后,你对他不用再起疑心。这样教导之后,菩萨修习了四梵住,命终投生到梵天界。那两位也各自随业报而去。巴利
Atha naṃ bodhisatto ‘‘mā bhāyi, yathā sappo tayi na dubbhati, evamahaṃ karissāmi, tvaṃ ito paṭṭhāya tasmiṃ āsaṅkaṃ mā karī’’ti ovaditvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi. Tepi yathākammaṃ gatā.
导师讲完这段法教后,把本生故事联系起来总结说:“那时候的蛇和獴,就是现在的这两位大臣,而那位苦行者就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sappo ca nakulo ca ime dve mahāmattā ahesuṃ, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
第六篇 优波萨罗迦本生注释巴利
[166] 6. Upasāḷakajātakavaṇṇanā
“优波萨罗迦”这个名字,是导师住在竹林精舍时,针对一个名叫优波萨罗迦、执持墓地清净见的婆罗门而说的。据说这个人很富有,钱财很多,但因为执著邪见,连住在附近精舍里的诸佛也不曾做过任何供养。他的儿子却很聪明,有智慧。他年老时对儿子说:“孩子,不要把我火化在别人、下贱之人用过的火葬场,一定要把我火化在一处从未有人用过的墓地。”儿子说:“父亲,我不知道哪里适合火化您,请您亲自带我去,告诉我‘就把我火化在这个地方’。”婆罗门说:“好,孩子。”就带着儿子出城,登上灵鹫山顶,说:“孩子,这里是别人、下贱之人没有用过的地方,就在这里火化我吧。”说完就和儿子一起开始下山。巴利
Upasāḷakanāmānīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ekaṃ upasāḷakaṃ nāma susānasuddhikaṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. So kira aḍḍho ahosi mahaddhano, diṭṭhigatikattā pana dhuravihāre vasantānampi buddhānaṃ saṅgahaṃ nāma na akāsi. Putto panassa paṇḍito ahosi ñāṇasampanno. So mahallakakāle puttaṃ āha – ‘‘mā kho maṃ, tāta, aññassa vasalassa jhāpitasusāne jhāpehi, ekasmiṃ pana anucchiṭṭhasusāneyeva maṃ jhāpeyyāsī’’ti. ‘‘Tāta, ahaṃ tumhākaṃ jhāpetabbayuttakaṃ ṭhānaṃ na jānāmi, sādhu vata maṃ ādāya gantvā ‘imasmiṃ ṭhāne maṃ jhāpeyyāsī’ti tumheva ācikkhathā’’ti. Brāhmaṇo ‘‘sādhu, tātā’’ti taṃ ādāya nagarā nikkhamitvā gijjhakūṭamatthakaṃ abhiruhitvā ‘‘tāta, idaṃ aññassa vasalassa ajhāpitaṭṭhānaṃ, ettha maṃ jhāpeyyāsī’’ti vatvā puttena saddhiṃ pabbatā otarituṃ ārabhi.
那天清晨,导师观察有缘可度的众生时,看见这对父子有入流道的亲依止缘。于是,他像预先守候的猎人一样,来到山脚,在他们下山的地方坐下等候。父子俩下山时见到了导师。导师寒暄后问:“婆罗门,你们要去哪里?”青年说明了原委。导师说:“那么来吧,我们去你父亲所说的那个地方。”便带着父子俩登上山顶,问:“是哪个地方?”青年说:“尊者,父亲说的是这三座山之间。”导师说:“年轻人,你父亲并非现在才是清净墓地者,过去世他也一样是清净墓地者;也不是现在才告诉你‘把我火化在这个地方’,过去世他也在这个地方说过自己被火化的事。”应青年的请求,导师便讲起了过去的事。巴利
Satthā pana taṃ divasaṃ paccūsakāle bodhaneyyabandhave olokento tesaṃ pitāputtānaṃ sotāpattimaggassa upanissayaṃ addasa. Tasmā maggaṃ gahetvā ṭhitaluddako viya pabbatapādaṃ gantvā tesaṃ pabbatamatthakā otarantānaṃ āgamayamāno nisīdi, te otarantā satthāraṃ addasaṃsu. Satthā paṭisanthāraṃ karonto ‘‘kahaṃ gamissatha brāhmaṇā’’ti pucchi. Māṇavo tamatthaṃ ārocesi. Satthā ‘‘tena hi ehi, tava pitarā ācikkhitaṭṭhānaṃ gacchāmā’’ti ubho pitāputte gahetvā pabbatamatthakaṃ āruyha ‘‘kataraṃ ṭhāna’’nti pucchi. Māṇavo ‘‘imesaṃ tiṇṇaṃ pabbatānaṃ antaraṃ ācikkhi, bhante’’ti āha. Satthā ‘‘na kho, māṇava, tava pitā idāneva susānasuddhiko, pubbepi susānasuddhikova, na cesa idāneva ‘imasmiṃ ṭhāne maṃ jhāpeyyāsī’ti tava ācikkhati, pubbepi imasmiṃyeva ṭhāne attano jhāpitabhāvaṃ ācikkhī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
在过去,就在这同一个王舍城里,这位优波萨罗迦婆罗门就是这个人,这个儿子也就是他的儿子。那时,菩萨投生在摩揭陀国的一个婆罗门家庭,学通了全部技艺,出家成为仙人,修成了神通和诸等至,享受着禅那之乐,在雪山一带住了很久,后来为了食用酸粥,住在灵鹫峰的一间草庐里。那时,那位婆罗门又用同样的方式对儿子说了,儿子说“请您亲自告诉我那样的地方”,他就指出“就是这个地方”,然后和儿子一起下山,见到菩萨,便走到菩萨跟前。菩萨用同样的方式问过之后,听了青年的那番话,说:“来吧,我们要弄清楚你父亲所指的地方到底是被用过的还是没被用过的。”于是和他们一起登上山顶。青年说“这三座山之间就是没被用过的空地”时,菩萨对他说:“年轻人,就在这个地方,被火化的人不计其数。你的父亲就在这同一个王舍城、同一个婆罗门家庭里一再投生,一直就叫优波萨罗迦,就在这同一个山间被火化了一万四千次。因为在这大地上,想找到一处没被火化过、没做过墓地、没安放过头骨的地方,是根本找不到的。”菩萨以宿住智确定之后,说出下面这两首偈颂:巴利
Atīte imasmiññeva rājagahe ayameva upasāḷako brāhmaṇo ayamevassa putto ahosi. Tadā bodhisatto magadharaṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā paripuṇṇasippo isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto himavantapadese ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya gijjhakūṭe paṇṇasālāyaṃ vihāsi. Tadā so brāhmaṇo imināva niyāmena puttaṃ vatvā puttena ‘‘tumheyeva me tathārūpaṃ ṭhānaṃ ācikkhathā’’ti vutte ‘‘idameva ṭhāna’’nti ācikkhitvā puttena saddhiṃ otaranto bodhisattaṃ disvā tassa santikaṃ upasaṅkami. Bodhisatto imināva niyāmena pucchitvā māṇavassa vacanaṃ sutvā ‘‘ehi, tava pitarā ācikkhitaṭṭhānassa ucchiṭṭhabhāvaṃ vā anucchiṭṭhabhāvaṃ vā jānissāmā’’ti tehi saddhiṃ pabbatamatthakaṃ āruyha ‘‘idaṃ tiṇṇaṃ pabbatānaṃ antaraṃ anucchiṭṭhaṭṭhāna’’nti māṇavena vutte ‘‘māṇava, imasmiṃyeva ṭhāne jhāpitakānaṃ pamāṇaṃ natthi, taveva pitā imasmiṃyeva rājagahe brāhmaṇakuleyeva nibbattitvā upasāḷakoyeva nāma hutvā imasmiṃyeva pabbatantare cuddasa jātisahassāni jhāpito. Pathaviyañhi ajhāpitaṭṭhānaṃ vā asusānaṭṭhānaṃ vā sīsānaṃ anivesitaṭṭhānaṃ vā laddhuṃ na sakkā’’ti pubbenivāsañāṇena paricchinditvā imaṃ gāthādvayamāha –
名叫优婆沙罗迦的,有一万四千人;
在这个地方被烧掉的,世间没有不死的地方。巴利
‘‘Upasāḷakanāmāni , sahassāni catuddasa; Asmiṃ padese daḍḍhāni, natthi loke anāmataṃ.
哪里有真实、有法,有不伤害、有自制、有调伏;
圣者们奉行这个,这在世间就是不死。巴利
‘‘Yamhi saccañca dhammo ca, ahiṃsā saṃyamo damo; Etaṃ ariyā sevanti, etaṃ loke anāmata’’nti.
这里,“不死处”指的是“死处”。因为涅槃在通俗说法里被称为“不死”,为了否定这种说法,才说“不死处”。也有读作“Anamata”的写法,意思是:世间并不存在一个叫“不死处”的坟场。“哪里有真实与法”,是说在某人身上,具备以四圣谛为基础的前行谛智和出世间法。“不害”,就是不伤害他人、不逼恼他人。“自制”,就是戒律上的约束。“调伏”,就是调伏诸根。如果某人身上具备这些功德,“诸圣者奉行此”,意思是:圣者们——佛陀、独觉佛和佛陀的声闻弟子——都奉行这个功德所在之处,也就是亲近、结交这样的人。“此于世中为不死处”,是说这些功德在世间的意义上成就了不死,所以称为“不死处”。巴利
Tattha anāmatanti mataṭṭhānaṃ. Tañhi upacāravasena ‘‘amata’’nti vuccati, taṃ paṭisedhento ‘‘anāmata’’nti āha. ‘‘Anamata’’ntipi pāṭho, lokasmiñhi anamataṭṭhānaṃ asusānaṃ nāma natthīti attho. Yamhi saccañca dhammo cāti yasmiṃ puggale catusaccavatthukaṃ pubbabhāgasaccañāṇañca lokuttaradhammo ca atthi. Ahiṃsāti paresaṃ avihesā aviheṭhanā. Saṃyamoti sīlasaṃyamo. Damoti indriyadamanaṃ. Idañca guṇajātaṃ yamhi puggale atthi, etaṃ ariyā sevantīti, ariyā buddhā ca paccekabuddhā ca buddhasāvakā ca etaṃ ṭhānaṃ sevanti, evarūpaṃ puggalaṃ upasaṅkamanti bhajantīti attho. Etaṃ loke anāmatanti etaṃ guṇajātaṃ loke amatabhāvasādhanato anāmataṃ nāma.
菩萨这样为父子俩说法,修习了四梵住之后,最终转生到了梵天界。巴利
Evaṃ bodhisatto pitāputtānaṃ dhammaṃ desetvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.
导师讲完这个法义开示,阐明了四圣谛,然后把本生故事连接起来说:“四圣谛开示结束的时候,父子两人都证得了入流果。那时的父子就是现在的父子,而那位苦行者就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ubho pitāputtā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. ‘‘Tadā pitāputtāva etarahi pitāputtā ahesuṃ, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
7. 三密帝本生注巴利
[167] 7. Samiddhijātakavaṇṇanā
“比丘,你还没享用过就去乞食了。”这是导师住在王舍城附近的塔波达园时,针对三弥提长老讲的话。
据说有一天,具寿三弥提整夜精进修行,到天亮时洗了澡,正晾干他那金色的身体。他穿好下衣,一手拿着上衣,站在那里,就像一尊精心打造的金像。正因为他的身体如此圆满,才得了“三弥提”这个名字。
那时,一位天女看见他身体的光彩,心生爱恋,对长老这样说:“比丘,你年轻、正值青春、头发乌黑,具备美好的青春,容貌端正、好看、令人欢喜。像你这样的人,还没享受过欲乐,出家有什么意义?你先享受欲乐吧,以后再出家修沙门法。”
长老对她说:“天女,我不知道自己会在什么年纪死去,我的死期是隐藏的、不可知的。所以我要趁年轻就修沙门法,终结痛苦。”
天女从长老那里得不到任何回应,就在那里消失了。长老去见导师,把这件事告诉了他。导师说:“三弥提,不只是你现在被天女诱惑,过去天女们也诱惑过出家人。”接着应他的请求,讲了过去的故事。巴利
Abhutvābhikkhasi bhikkhūti idaṃ satthā rājagahaṃ upanissāya tapodārāme viharanto samiddhitheraṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi āyasmā samiddhi sabbarattiṃ padhānaṃ padahitvā aruṇuggamanavelāya nhatvā suvaṇṇavaṇṇaṃ attabhāvaṃ sukkhāpayamāno antaravāsakaṃ nivāsetvā uttarāsaṅgaṃ hatthena gahetvā aṭṭhāsi suparikammakatā viya suvaṇṇapaṭimā. Attabhāvasamiddhiyāyeva hissa ‘‘samiddhī’’ti nāmaṃ ahosi. Athassa sarīrasobhaggaṃ disvā ekā devadhītā paṭibaddhacittā theraṃ evamāha – ‘‘tvaṃ khosi, bhikkhu, daharo yuvā susu kāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato abhirūpo dassanīyo pāsādiko, evarūpassa tava kāme aparibhuñjitvā ko attho pabbajjāya, kāme tāva paribhuñjassu, pacchā pabbajitvā samaṇadhammaṃ karissasī’’ti. Atha naṃ thero āha – ‘‘devadhīte, ‘asukasmiṃ nāma vaye ṭhito marissāmī’ti mama maraṇakālaṃ na jānāmi, esa me kālo paṭicchanno, tasmā taruṇakāleyeva samaṇadhammaṃ katvā dukkhassantaṃ karissāmī’’ti. Sā therassa santikā paṭisanthāraṃ alabhitvā tattheva antaradhāyi. Thero satthāraṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ ārocesi. Satthā ‘‘na kho, samiddhi, tvaññeva etarahi devadhītāya palobhito, pubbepi devadhītaro pabbajite palobhiṃsuyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治时,菩萨出生在迦尸国一个婆罗门家庭。他长大后,精通一切技艺,随后出家做了仙人,修成神通与各种禅定,在雪山一带靠着一个小天然湖住了下来。他整夜精进修行,到了黎明时分,沐浴之后,穿上一件树皮衣,手里拿着另一件,正晾干身体。这时,一位天女看见他容貌殊胜、身体光洁圆满,心生贪恋,为了诱惑菩萨,说出了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ kāsigāmake brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto sabbasippesu nipphattiṃ patvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā himavantapadese ekaṃ jātassaraṃ nissāya vāsaṃ kappesi. So sabbarattiṃ padhānaṃ padahitvā aruṇuggamanavelāya nhatvā ekaṃ vakkalaṃ nivāsetvā ekaṃ hatthena gahetvā sarīraṃ vodakaṃ karonto aṭṭhāsi. Athassa rūpasobhaggappattaṃ attabhāvaṃ oloketvā paṭibaddhacittā ekā devadhītā bodhisattaṃ palobhayamānā paṭhamaṃ gāthamāha –
比丘,你还没吃就去乞食;你确实不是吃了以后才去乞食。
比丘,你应先受用再行乞,莫让那时机空过于你。巴利
‘‘Abhutvā bhikkhasi bhikkhu, na hi bhutvāna bhikkhasi; Bhutvāna bhikkhu bhikkhassu, mā taṃ kālo upaccagā’’ti.
在这里,“未受用而行乞,比丘”的意思是:比丘,你在年轻的时候,还没有因为烦恼欲而受用感官对象方面的欲乐,就去行乞了。“因为你并不是受用之后才行乞”:难道不是应该先受用五种欲乐,然后才去行乞吗?你还没受用欲乐,就走上行乞之路了。“比丘,受用之后你再去行乞”:比丘,你应当在年轻的时候先享受欲乐,到了年老之后再去行乞。“不要让那个时机错过”:享受欲乐的时机就是年轻的时候,不要让那段时光过去。巴利
Tattha abhutvā bhikkhasi bhikkhūti bhikkhu tvaṃ daharakāle kilesakāmavasena vatthukāme abhutvāva bhikkhāya carasi. Na hi bhutvāna bhikkhasīti nanu nāma pañca kāmaguṇe bhutvā bhikkhāya caritabbaṃ, kāme abhutvāva bhikkhācariyaṃ upagatosi. Bhutvāna bhikkhu bhikkhassūti bhikkhu daharakāle tāva kāme bhuñjitvā pacchā mahallakakāle bhikkhassu. Mā taṃ kālo upaccagāti ayaṃ kāme bhuñjanakālo daharakālo, taṃ mā atikkamatūti.
菩萨听了天神的这番话,为了表明自己的心愿,说出第二首偈颂:巴利
Bodhisatto devatāya vacanaṃ sutvā attano ajjhāsayaṃ pakāsento dutiyaṃ gāthamāha –
我不知道你们的死期,死期被隐蔽而看不见;
所以我尚未享用便去乞食,别让死期赶在我前头。巴利
‘‘Kālaṃ vohaṃ na jānāmi, channo kālo na dissati; Tasmā abhutvā bhikkhāmi, mā maṃ kālo upaccagā’’ti.
在这里,“kālaṃ vohaṃ na jānāmi”中的“vo”只是一个语气词。而我并不知道自己什么时候会死,是在青年时期,还是在中年时期,或者是在老年时期,就这样不知道自己死亡的时间。因为智者——巴利
Tattha kālaṃ vohaṃ na jānāmīti voti nipātamattaṃ. Ahaṃ pana ‘‘paṭhamavaye vā mayā maritabbaṃ majjhimavaye vā pacchimavaye vā’’ti evaṃ attano maraṇakālaṃ na jānāmi. Paṇḍitena hi puggalena –
寿命、疾病、老、舍弃身体和投生趣向;
这五种在众生界里,是无相的,不能被见。巴利
‘‘Jīvitaṃ byādhi kālo ca, dehanikkhepanaṃ gati; Pañcete jīvalokasmiṃ, animittā na nāyare’’ti.
“死时隐蔽不现”的意思是:因为“我将在某个年纪死去,或在冬季等季节死去”——这个死时对我来说也是隐蔽不现的,它被很好地隐藏起来,无法被知道。因此,我未受用而行乞——由于这个原因,我未受用五种欲乐而行乞。“勿令死时越过我”——意思是愿我修习沙门法的时机不要越过、不要错失。由于这个原因,我虽然还年轻,就已经出家修习沙门法。天女听了菩萨这番话,就在那里隐没不现了。巴利
Channo kālo na dissatīti yasmā ‘‘asukasmiṃ nāma vayakāle hemantādiutukāle vā mayā maritabba’’nti mayhampesa channo hutvā kālo na dissati, suppaṭicchanno hutvā ṭhito na paññāyati. Tasmā abhutvā bhikkhāmīti tena kāraṇena pañca kāmaguṇe abhutvā bhikkhāmi. Mā maṃ kālo upaccagāti maṃ samaṇadhammakaraṇakālo mā atikkamatūti attho. Iminā kāraṇena daharova samāno pabbajitvā samaṇadhammaṃ karomīti. Devadhītā bodhisattassa vacanaṃ sutvā tattheva antaradhāyi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候的天女就是现在的这位天女,而那时候的苦行者就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā devadhītā ayaṃ devadhītā ahosi, ahameva tena samayena tāpaso ahosi’’nti.
第168篇 鹞鹰本生经的注释巴利
[168] 8. Sakuṇagghijātakavaṇṇanā
“老鹰凭力气猛冲”——这是导师住在祇园时,围绕《鸟教诫经》(《相应部》5.372)随自己的心意而说的。有一天,导师把比丘们叫来,开示《相应部·大品》里的这部经:“比丘们,你们要在自己的行境、父祖传承的领域里活动。”接着又说:“你们先别急,过去那些投生为畜生的,也有离开自己父祖传承的领域,跑到不适当的行境里去,结果落入敌手,可它们凭自己的智慧成就和善巧方便,还是从敌手里逃脱了。”说完,就讲起了过去的故事。巴利
Senobalasā patamānoti idaṃ satthā jetavane viharanto attajjhāsayaṃ sakuṇovādasuttaṃ (saṃ. ni. 5.372) ārabbha kathesi. Ekadivasañhi satthā bhikkhū āmantetvā ‘‘gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye’’ti (saṃ. ni. 5.372) imaṃ saṃyuttamahāvagge suttantaṃ kathento ‘‘tumhe tāva tiṭṭhatha, pubbe tiracchānagatāpi sakaṃ pettikavisayaṃ pahāya agocare carantā paccāmittānaṃ hatthapathaṃ gantvāpi attano paññāsampattiyā upāyakosallena paccāmittānaṃ hatthā mucciṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王执政的时候,菩萨投生为雌鹌鹑,住在犁具打造、土块堆积的地方。有一天,她想:我要放下自己地盘里的觅食,到别人的地盘去找吃的。于是她就去了密林边缘。这时,一只鹰看见她在那里觅食,突然猛扑下来,把她抓住了。鹌鹑被鹰抓着的时候,这样悲叹道:我们真是倒霉,我们真是没福气,竟然跑到不该去的地方、别人的地盘里游荡。如果今天我待在自己的地盘、祖祖辈辈传下来的地方觅食,这只鹰就算来跟我打,也根本不是我的对手。鹰问:鹌鹑,哪里才是你的地盘、你祖祖辈辈传下来的地方?她说:就是犁具打造、土块堆积的地方。于是鹰仗着自己力气大,满不在乎地放开了她,说:去吧,鹌鹑,就算你到了那里,也逃不出我的手心。鹌鹑到了那里,爬上一块大土块,向鹰挑战说:来吧,鹰,现在就来!鹰仗着自己力气大,收拢双翅,猛地朝鹌鹑扑了下去。可当鹌鹑发觉这只鹰已经逼得很近时,就一转身,钻进了那块土块的缝隙里。鹰收不住冲势,胸膛直接撞在土块上。就这样,她心脏破裂,眼珠迸出,当场就死了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto lāpasakuṇayoniyaṃ nibbattitvā naṅgalakaṭṭhakaraṇe leḍḍuṭṭhāne vāsaṃ kappesi. So ekadivasaṃ ‘‘sakavisaye gocaragahaṇaṃ pahāya paravisaye gocaraṃ gaṇhissāmī’’ti aṭavipariyantaṃ agamāsi. Atha naṃ tattha gocaraṃ gaṇhantaṃ disvā sakuṇagghi sahasā ajjhappattā aggahesi. So sakuṇagghiyā hariyamāno evaṃ paridevasi – ‘‘mayamevamha alakkhikā, mayaṃ appapuññā, ye mayaṃ agocare carimha paravisaye, sacejja mayaṃ gocare careyyāma sake pettike visaye, na myāyaṃ sakuṇagghi alaṃ abhavissa yadidaṃ yuddhāyā’’ti. ‘‘Ko pana, te lāpa, gocaro sako pettiko visayo’’ti? ‘‘Yadidaṃ naṅgalakaṭṭhakaraṇaṃ leḍḍuṭṭhāna’’nti. Atha naṃ sakuṇagghi sake bale apatthaddhā amuñci – ‘‘gaccha kho, tvaṃ lāpa, tatrapi me gantvā na mokkhasī’’ti. So tattha gantvā mahantaṃ leḍḍuṃ abhiruhitvā ‘‘ehi kho dāni sakuṇagghī’’ti senaṃ avhayanto aṭṭhāsi. Sakuṇagghi sake bale apatthaddhā ubho pakkhe sannayha lāpasakuṇaṃ sahasā ajjhappattā. Yadā pana taṃ lāpo ‘‘bahuāgatā kho myāyaṃ sakuṇagghī’’ti aññāsi, atha parivattitvā tasseva leḍḍussa antaraṃ paccāpādi. Sakuṇagghi vegaṃ sandhāretuṃ asakkontī tattheva uraṃ paccatāḷesi. Evaṃ sā bhinnena hadayena nikkhantehi akkhīhi jīvitakkhayaṃ pāpuṇi.
导师讲完这段过去的事,说道:“比丘们,就像这样,连畜生道的众生,一旦跑到不该去的地方活动,也会落入敌人手里;可要是在自己的地盘、祖辈传下来的范围里活动,就能制服敌人。所以你们也不该跑到不该去的地方、别人的地盘上去活动。比丘们,跑到不该去的地方、别人的地盘上活动的人,魔罗就能找到机会,魔罗就能找到下手的地方。比丘们,什么是一个比丘不该去的地方、别人的地盘?就是那五种欲。哪五种?眼所识的色……中间省略……比丘们,这就是一个比丘不该去的地方、别人的地盘。”说完这些,导师作为正等正觉者,诵出了第一首偈颂:巴利
Satthā imaṃ atītaṃ dassetvā ‘‘evaṃ, bhikkhave, tiracchānagatāpi agocare carantā sapattahatthaṃ gacchanti, gocare pana sake pettike visaye carantā sapatte niggaṇhanti, tasmā tumhepi mā agocare caratha paravisaye. Agocare , bhikkhave, carataṃ paravisaye lacchati māro otāraṃ, lacchati māro ārammaṇaṃ. Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo? Yadidaṃ pañca kāmaguṇā. Katame pañca? Cakkhuviññeyyā rūpā…pe… ayaṃ, bhikkhave, bhikkhuno agocaro paravisayo’’ti vatvā abhisambuddho hutvā paṭhamaṃ gāthamāha –
鹰凭蛮力猛冲下来,扑向在觅食处活动的鹌鹑;
它猛地扑了上去,就这样招来了死亡。巴利
‘‘Seno balasā patamāno, lāpaṃ gocaraṭhāyinaṃ; Sahasā ajjhappattova, maraṇaṃ tenupāgamī’’ti.
在这里,“以力俯冲”的意思是:想着“我要抓住鹌鹑”,凭着力气和体力猛冲下去。“住在行境中”是指它离开自己的地盘,为了觅食而停在密林边上。“已扑到”就是已经到达、逼近了。“因此招来死亡”是指由于那个原因而遭遇了死亡。巴利
Tattha balasā patamānoti ‘‘lāpaṃ gaṇhissāmī’’ti balena thāmena patamāno. Gocaraṭhāyinanti sakavisayā nikkhamitvā gocaratthāya aṭavipariyante ṭhitaṃ. Ajjhappattoti sampatto. Maraṇaṃ tenupāgamīti tena kāraṇena maraṇaṃ patto.
当那只鹰遭遇死亡时,鹌鹑从藏身处出来,心中欢喜,发出感叹:“我终于见到了仇敌的背!”接着说出第二首偈颂——巴利
Tasmiṃ pana maraṇaṃ patte lāpo nikkhamitvā ‘‘diṭṭhā vata me paccāmittassa piṭṭhī’’ti tassa hadaye ṭhatvā udānaṃ udānento dutiyaṃ gāthamāha –
我具备这样的方法,乐于父祖传下的行境;
远离了怨敌,我满心欢喜,看清了自己的利益。巴利
‘‘Sohaṃ nayena sampanno, pettike gocare rato; Apetasattu modāmi, sampassaṃ atthamattano’’ti.
其中,“以方法”是指以手段。“自己的利益”是指自身被称为无病状态的增长。巴利
Tattha nayenāti upāyena. Atthamattanoti attano arogabhāvasaṅkhātaṃ vuḍḍhiṃ.
导师讲完这个法义开示,阐明了四圣谛,然后把本生故事连接起来。在讲说圣谛结束时,许多比丘证得了入流果等果位。“那时候,鹰是提婆达多,而鹌鹑就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū bhikkhū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. ‘‘Tadā seno devadatto ahosi, lāpo pana ahameva ahosi’’nti.
第169段 9.《阿拉卡本生》的注释巴利
[169] 9. Arakajātakavaṇṇanā
以慈心……这一句,是导师住在祇园精舍时,围绕《慈经》所说的。有一次,导师对比丘们说:“比丘们,慈心解脱如果被修习、被培育、被多修、被作为车乘、被作为基础、被坚持、被熟悉、被善加发起,就可以期待十一种利益。哪十一种?睡得安乐、醒来安乐、不做恶梦、为人所爱、为非人所爱、天神守护、火或毒或刀不能伤及、心很快得定、面容清净明净、临终不昏迷,若没有证得更高的果位,就投生到梵天界。比丘们,慈心解脱如果被修习……善加发起,这十一种利益就可以期待。”导师举出这十一种利益,赞叹了具足这十一种利益的慈心修习,然后说:“比丘们,比丘应当以指定和不定指的方式,对一切众生修习慈心;对友善者也应以慈心遍满,对不友善者也应以慈心遍满,对中立者也应以慈心遍满。同样,应当以指定和不定指的方式,对一切众生修习慈心;应当修习悲、喜、舍;应当在四梵住上用心。这样做的人,即使没有证得道或果,也以梵天界为归宿;古代的智者们修习慈心七年,在七个坏劫和成劫中,都住在梵天界。”说完之后,他讲起了过去的故事。巴利
Yove mettena cittenāti idaṃ satthā jetavane viharanto mettasuttaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye satthā bhikkhū āmantesi – ‘‘mettāya, bhikkhave, cetovimuttiyā āsevitāya bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya ekādasānisaṃsā pāṭikaṅkhā. Katame ekādasa? Sukhaṃ supati, sukhaṃ paṭibujjhati, na pāpakaṃ supinaṃ passati, manussānaṃ piyo hoti, amanussānaṃ piyo hoti, devatā rakkhanti, nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamati, tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyati, mukhavaṇṇo vippasīdati, asammūḷho kālaṃ karoti, uttari appaṭivijjhanto brahmalokūpago hoti. Mettāya, bhikkhave, cetovimuttiyā āsevitāya…pe… susamāraddhāya ime ekādasānisaṃsā pāṭikaṅkhā’’ti (a. ni. 11.15). Ime ekādasānisaṃse gahetvā ṭhitaṃ mettābhāvanaṃ vaṇṇetvā ‘‘bhikkhave, bhikkhunā nāma sabbasattesu odissakānodissakavasena mettā bhāvetabbā, hitopi hitena pharitabbo, ahitopi hitena pharitabbo, majjhattopi hitena pharitabbo. Evaṃ sabbasattesu odissakānodissakavasena mettā bhāvetabbā, karuṇā muditā upekkhā bhāvetabbā, catūsu brahmavihāresu kammaṃ kātabbameva. Evaṃ karonto hi maggaṃ vā phalaṃ vā alabhantopi brahmalokaparāyaṇo ahosi, porāṇakapaṇḍitāpi satta vassāni mettaṃ bhāvetvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe brahmalokasmiṃyeva vasiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去某一劫中,菩萨出生在一个婆罗门家庭,成年后舍弃了对诸欲的贪著,出家成为仙人,证得了四种梵住,成为一位名叫阿拉卡的导师,住在雪山地区,拥有庞大的随从众。他教导那群仙人说:“出家之人应当修习慈,修习悲、喜、舍。当慈心达到安止定时,就能实现往生梵天界。”他这样阐明慈的功德利益,说了以下这些偈颂——巴利
Atīte ekasmiṃ kappe bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā catunnaṃ brahmavihārānaṃ lābhī arako nāma satthā hutvā himavantapadese vāsaṃ kappesi, tassa mahā parivāro ahosi. So isigaṇaṃ ovadanto ‘‘pabbajitena nāma mettā bhāvetabbā, karuṇā muditā upekkhā bhāvetabbā. Mettacittañhi nāmetaṃ appanāppattaṃ brahmalokaparāyaṇataṃ sādhetī’’ti mettāya ānisaṃsaṃ pakāsento imā gāthā āha –
凡以慈心之意,怜悯一切世间;
向上、向下和横向,以无量心遍及一切。巴利
‘‘Yo ve mettena cittena, sabbalokānukampati; Uddhaṃ adho ca tiriyaṃ, appamāṇena sabbaso.
那颗无量、圆满、善加修习的利益之心,
凡是以有限量造作的业,都不会留在那里。巴利
‘‘Appamāṇaṃ hitaṃ cittaṃ, paripuṇṇaṃ subhāvitaṃ; Yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ, na taṃ tatrāvasissatī’’ti.
在这里,如果有人以慈心悲悯一切世间,意思是在刹帝利等种姓中,或者在沙门、婆罗门中,无论什么人,以无量的慈心悲悯整个众生界。上方,指从大地往上直到非想非非想处梵天界。下方,指大地之下最底层的大地狱。横向,指人间,以及所有铁围山世界。在所有这些地方投生的众生,愿他们全都无怨、无害、无忧,安稳快乐地生活——以这样修习的慈心,就是这句话的意思。无量,是因为众生的数量无量、所缘的对象无量,所以叫无量。一切,是指以一切方式,即向上、向下、横向,涵盖一切善趣和恶趣,这就是它的含义。巴利
Tattha yo ve mettena cittena, sabbalokānukampatīti khattiyādīsu vā samaṇabrāhmaṇesu vā yo koci appamāṇena mettena cittena sakalaṃ sattalokaṃ anukampati. Uddhanti pathavito yāva nevasaññānāsaññāyatanabrahmalokā. Adhoti pathaviyā heṭṭhā ussade mahāniraye. Tiriyanti manussaloke, yattakāni cakkavāḷāni ca tesu sabbesu ettake ṭhāne nibbattā sabbe sattā averā hontu, abyāpajjhā anīghā, sukhī attānaṃ pariharantūti evaṃ bhāvitena mettena cittenāti attho. Appamāṇenāti appamāṇasattānaṃ appamāṇārammaṇattā appamāṇena. Sabbasoti sabbākārena, uddhaṃ adho tiriyanti evaṃ sabbasugatiduggativasenāti attho.
“无量利益心”是指:把利益一切众生的心修到无量。“圆满”是指没有欠缺。“善修习”是指修得很好、增长得很好,这是对安止心的称呼。“那被限量而造的业”是指:虽然称作“无量、无量所缘”,但并未依所缘的三类分别以及依自在成就加以增长,就这样所造的有限欲界业。那个业在那里不残留,意思是:当那被称为“无量利益心”的殊胜色界业存在时,那个有限的业在那里不会残留。就像少量水被大洪水淹没,在洪流之中无法自立、无法停留,终究只是被大洪水吞没而消失;同样,那个有限的业在那个广大的业之中,被那个广大的业夺去,没有成熟果报的机会,既不残留也站不住,不能给出自己的果报,终究还是那个广大的业把它淹没,持续存在并给出果报。巴利
Appamāṇaṃ hitaṃ cittanti appamāṇaṃ katvā bhāvitaṃ sabbasattesu hitacittaṃ. Paripuṇṇanti avikalaṃ. Subhāvitanti suvaḍḍhitaṃ, appanācittassetaṃ nāmaṃ. Yaṃ pamāṇakataṃ kammanti yaṃ ‘‘appamāṇaṃ appamāṇārammaṇa’’nti evaṃ ārammaṇattikavasena ca vasībhāvappattivasena ca avaḍḍhitvā kataṃ parittaṃ kāmāvacarakammaṃ. Na taṃ tatrāvasissatīti taṃ parittaṃ kammaṃ yaṃ taṃ ‘‘appamāṇaṃ hitaṃ citta’’nti saṅkhagataṃ rūpāvacarakammaṃ, tatra na avasissati. Yathā nāma mahoghena ajjhotthaṭaṃ parittodakaṃ oghassa abbhantare tena asaṃhīramānaṃ nāvasissati na tiṭṭhati, atha kho mahoghova taṃ ajjhottharitvā tiṭṭhati, evameva taṃ parittakammaṃ tassa mahaggatakammassa abbhantare tena mahaggatakammena acchinditvā aggahitavipākokāsaṃ hutvā na avasissati na tiṭṭhati, na sakkoti attano vipākaṃ dātuṃ, atha kho mahaggatakammameva taṃ ajjhottharitvā tiṭṭhati vipākaṃ detīti.
菩萨这样对弟子们讲完修慈心的功德之后,自己没有退失禅定,投生到梵天界,经过七个坏劫和成劫,都没有再回到这个世间。巴利
Evaṃ bodhisatto antevāsikānaṃ mettābhāvanāya ānisaṃsaṃ kathetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbattitvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe na imaṃ lokaṃ puna agamāsi.
导师讲完这段法教后,把本生故事联系起来说:“那时的仙人众,就是现在佛陀的弟子众;而那位阿罗迦导师,正是我自己。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā isigaṇo buddhaparisā ahosi, arako pana satthā ahameva ahosi’’nti.
第十 角龙本生注巴利
[170] 10. Kakaṇṭakajātakavaṇṇanā
“它从前并不昂首”这一句,此《变色龙本生》将在《大隧道本生》(Jā. 2.22.590等)中详细说明。巴利
Nāyaṃpure uṇṇamatīti idaṃ kakaṇṭakajātakaṃ mahāumaṅgajātake (jā. 2.22.590 ādayo) āvibhavissati.
因达萨玛那果塔、桑塔瓦、须深、吉阇;
纳库罗、优波萨罗迦、三弥提和萨库那基。
阿罗迦与变色龙。巴利
Indasamānagottañca, santhavaṃ susīmaṃ gijjhaṃ; Nakulaṃ upasāḷakaṃ, samiddhi ca sakuṇagghi; Arakañca kakaṇṭakaṃ.
善法本生经注释巴利
[171] 1. Kalyāṇadhammajātakavaṇṇanā
“善法”这个标题,是导师住在祇园时,因为一位耳背的婆婆而说的。舍卫城里有一位家长,有信仰、有信心,皈依了三宝,具足五戒。有一天,他带着许多酥油等药物,以及花、香、衣服等物,心想“我要去祇园导师跟前听法”,就出发了。在他去那里的时候,他的岳母带着该嚼的、该吃的食物,想去看女儿,就去了那户人家。她有点耳背。她和女儿一起吃完饭,正在消除饭后的困倦时,问女儿:“孩子,你丈夫和你相处得好吗?不吵架,亲亲热热地过日子吗?”“妈,您说什么呀?像您女婿这样具足戒行和品行的人,连出家修行的人里也难得找到。”那位近事女没有好好听清女儿的话,只抓住了“出家”这个词,就大声嚷道:“孩子,你丈夫怎么出家了?”听到这话,全家人都叫嚷起来:“听说咱们家的家长出家了!”门外路过的人听到声音,就问:“到底出什么事了?”有人回答:“听说这家里家长出家了。”而那位家长,听完十力世尊说法后,正从寺院出来,走进城里。巴利
Kalyāṇadhammoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ badhirasassuṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyañhi eko kuṭumbiko saddho pasanno tisaraṇagato pañcasīlena samannāgato. So ekadivasaṃ bahūni sappiādīni bhesajjāni ceva pupphagandhavatthādīni ca gahetvā ‘‘jetavane satthu santike dhammaṃ sossāmī’’ti agamāsi. Tassa tattha gatakāle sassu khādanīyabhojanīyaṃ gahetvā dhītaraṃ daṭṭhukāmā taṃ gehaṃ agamāsi, sā ca thokaṃ badhiradhātukā hoti. Sā dhītarā saddhiṃ bhuttabhojanā bhattasammadaṃ vinodayamānā dhītaraṃ pucchi – ‘‘kiṃ, amma, bhattā te sammodamāno avivadamāno piyasaṃvāsaṃ vasatī’’ti. ‘‘Kiṃ, amma, kathetha yādiso tumhākaṃ jāmātā sīlena ceva ācārasampadāya ca, tādiso pabbajitopi dullabho’’ti. Upāsikā dhītu vacanaṃ sādhukaṃ asallakkhetvā ‘‘pabbajito’’ti padameva gahetvā ‘‘amma, kasmā te bhattā pabbajito’’ti mahāsaddaṃ akāsi. Taṃ sutvā sakalagehavāsino ‘‘amhākaṃ kira kuṭumbiko pabbajito’’ti viraviṃsu. Tesaṃ saddaṃ sutvā dvārena sañcarantā ‘‘kiṃ nāma kireta’’nti pucchiṃsu. ‘‘Imasmiṃ kira gehe kuṭumbiko pabbajito’’ti. Sopi kho kuṭumbiko dasabalassa dhammaṃ sutvā vihārā nikkhamma nagaraṃ pāvisi.
于是,他在半路上就被一个男人看见了,那人说:“朋友,听说你出家了,你家里的妻子儿女和眷属都在悲叹呢。”他听了心想:“这个人明明我还没出家,却说我是‘出家了’。不过,已经生起的善妙名声不该让它消失,我今天就该出家。”于是他从那里折返,回到世尊跟前。世尊问他:“近事男,你刚刚才礼敬过佛陀离开,怎么现在又回来了?”他就把事情的原委禀告世尊,说道:“尊者,已经生起的善妙名声不该让它消失,所以我想出家,就回来了。”他得到出家与具足戒后,如法修行,不久便证得了阿拉汉果。据说,这件事在比丘僧团中传开了。后来有一天,比丘们在法堂里议论起来:“贤友,某位长者心想‘已经生起的善妙名声不该让它消失’而出家,如今已经证得阿拉汉果了。”世尊走来,问道:“比丘们,你们现在坐在这里议论什么?”比丘们回答后,世尊说:“比丘们,古代的智者也一样,想到‘已经生起的善妙名声不可错过’就出家了。”接着便讲了过去的事。巴利
Atha naṃ antarāmaggeyeva eko puriso disvā ‘‘samma, tvaṃ kira pabbajitoti tava gehe puttadāraparijano paridevatī’’ti āha. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ apabbajitameva kira maṃ ‘pabbajito’ti vadati, uppanno kho pana me kalyāṇasaddo na antaradhāpetabbo, ajjeva mayā pabbajituṃ vaṭṭatī’’ti tatova nivattitvā satthu santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ nu kho, upāsaka, idāneva buddhupaṭṭhānaṃ katvā gantvā idāneva paccāgatosī’’ti vutte tamatthaṃ ārocetvā ‘‘bhante, kalyāṇasaddo nāma uppanno na antaradhāpetuṃ vaṭṭati, tasmā pabbajitukāmo hutvā āgatomhī’’ti āha. So pabbajjañca upasampadañca labhitvā sammā paṭipanno nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Idaṃ kira kāraṇaṃ bhikkhusaṅghe pākaṭaṃ jātaṃ. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko nāma kuṭumbiko ‘uppanno kalyāṇasaddo na antaradhāpetabbo’ti pabbajitvā idāni arahattaṃ patto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘bhikkhave, porāṇakapaṇḍitāpi ‘uppanno kalyāṇasaddo virādhetuṃ na vaṭṭatī’ti pabbajiṃsuyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治国的时候,菩萨投生在一户长者家里。成年后,父亲去世,他继承了长者的地位。有一天,他从家里出来,去觐见国王。这时,他的岳母想着“我要去看看女儿”,就来到他家。她有点耳背,整个情形跟现在这件事一模一样。话说他去了国王那里侍奉,回来时有人看见他,就说:“听说您出家了,您家里正传出一片悲泣声。”菩萨心想:“已经生起的善妙名声,不该让它消失。”于是他从那里折返,去到国王面前。国王问:“大长者,你刚走怎么又回来了?”为了说明这件事,他说了下面这些偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto seṭṭhikule nibbattitvā vayappatto pitu accayena seṭṭhiṭṭhānaṃ pāpuṇi. So ekadivasaṃ nivesanā nikkhamitvā rājupaṭṭhānaṃ agamāsi. Athassa sassu ‘‘dhītaraṃ passissāmī’’ti taṃ gehaṃ agamāsi, sā thokaṃ badhiradhātukāti sabbaṃ paccuppannavatthusadisameva. Taṃ pana rājupaṭṭhānaṃ gantvā attano gharaṃ āgacchantaṃ disvā eko puriso ‘‘tumhe kira pabbajitāti tumhākaṃ gehe mahāparidevo pavattatī’’ti āha. Bodhisatto ‘‘uppanno kalyāṇasaddo nāma na antaradhāpetuṃ vaṭṭatī’’ti tatova nivattitvā rañño santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ, mahāseṭṭhi, idāneva gantvā puna āgatosī’’ti vutte ‘‘deva, gehajano kira maṃ apabbajitameva ‘pabbajito’ti vatvā paridevati, uppanno kho pana kalyāṇasaddo na antaradhāpetabbo, pabbajissāmahaṃ, pabbajjaṃ me anujānāhī’’ti etamatthaṃ pakāsetuṃ imā gāthā āha –
大王啊,当一个人在世间得到“善法者”这个通称时,
所以,有智慧的人不该退缩,心怀惭愧的寂静者也会担起责任。巴利
‘‘Kalyāṇadhammoti yadā janinda, loke samaññaṃ anupāpuṇāti; Tasmā na hiyyetha naro sapañño, hiriyāpi santo ghuramādiyanti.
这一个通称在这世上得到了“善法者”的称呼,人主啊;
我仔细观察了它,就在此出家吧;因为我确实对这里的欲乐享受已经没有欲求了。巴利
‘‘Sāyaṃ samaññā idha majja pattā, kalyāṇadhammoti janinda loke; Tāhaṃ samekkhaṃ idha pabbajissaṃ, na hi matthi chando idha kāmabhoge’’ti.
在这里,“善法”是指美好的法。“获得通称”:当一位具戒的善法出家人获得“出家者”这个施设名称时。“因此不应退失”:因此不应从那种沙门身份上退失。“具惭者也担起责任”:大王,所谓善士,就是由内在生起的惭和外在生起的愧,担起这出家的责任。“今日在此获得”:指今日在此由我获得。“我观察那个”:我观察、见到那因德行而获得的通称。“确实没有意欲”:我确实没有意欲。“在此欲乐享受中”:指在这个世间里,对烦恼欲和事欲的受用。巴利
Tattha kalyāṇadhammoti sundaradhammo. Samaññaṃ anupāpuṇātīti yadā sīlavā kalyāṇadhammo pabbajitoti idaṃ paññattivohāraṃ pāpuṇāti. Tasmā na hiyyethāti tato sāmaññato na parihāyetha. Hiriyāpi santo dhuramādiyantīti, mahārāja, sappurisā nāma ajjhattasamuṭṭhitāya hiriyā bahiddhasamuṭṭhitena ottappenapi etaṃ pabbajitadhuraṃ gaṇhanti. Idha majja pattāti idha mayā ajja pattā. Tāhaṃ samekkhanti taṃ ahaṃ guṇavasena laddhasamaññaṃ samekkhanto passanto. Na hi matthi chandoti na hi me atthi chando. Idha kāmabhogeti imasmiṃ loke kilesakāmavatthukāmaparibhogehi.
菩萨这样说完后,请求国王允许自己出家。国王同意后,他就前往雪山一带,以修行者的身份出家,修成了神通和各种禅定,最终转生到梵天界。巴利
Bodhisatto evaṃ vatvā rājānaṃ pabbajjaṃ anujānāpetvā himavantapadesaṃ gantvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.
导师讲完这段法义后,把本生故事总结起来说:“那时候的国王就是阿难,而波罗奈的长者正是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, bārāṇasiseṭṭhi pana ahameva ahosi’’nti.
达达拉本生经注释巴利
[172] 2. Daddarajātakavaṇṇanā
“谁发出大声音?”这段教导是导师住在祇园时,因拘迦利而说的。那时,许多多闻的比丘在矾石台上高声诵唱,像幼狮吼叫,又像把天上的恒河水倾倒下来一样,在僧团中间唱诵诵经调。拘迦利见那些比丘在唱诵诵经调,却不知道自己其实很浅薄,心里只想:“我也要唱诵诵经调。”于是他挤进比丘们中间,说:“他们不让我们唱诵诵经调。要是让我们也来,我们也能唱。”他不提比丘僧团的名义,只是到处去说。他这番话在比丘僧团里传开了。比丘们心想:“我们先来试试他。”就说:“拘迦利贤友,今天你就为僧团唱诵诵经调吧。”他不知道自己有多少斤两,就答应说:“好。”心里想着:“今天我要唱诵诵经调了。”于是喝了合自己口味的粥,吃了点心,又用了合口味的菜汤。巴利
Ko nu saddena mahatāti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi kāle bahū bahussutā bhikkhū manosilātale nadamānā taruṇasīhā viya ākāsagaṅgaṃ otārentā viya saṅghamajjhe sarabhāṇaṃ bhaṇanti. Kokāliko tesu sarabhāṇaṃ bhaṇantesu attano tucchabhāvaṃ ajānitvāva ‘‘ahampi sarabhāṇaṃ bhaṇissāmī’’ti bhikkhūnaṃ antaraṃ pavisitvā ‘‘amhākaṃ sarabhāṇaṃ na pāpenti. Sace amhākampi pāpeyyuṃ, mayampi bhaṇeyyāmā’’ti bhikkhusaṅghassa nāmaṃ aggahetvāva tattha tattha kathento āhiṇḍati. Tassa sā kathā bhikkhusaṅghe pākaṭā jātā. Bhikkhū ‘‘vīmaṃsissāma tāva na’’nti saññāya evamāhaṃsu – ‘‘āvuso kokālika, ajja saṅghassa sarabhāṇaṃ bhaṇāhī’’ti. So attano balaṃ ajānitvāva ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘ajja sarabhāṇaṃ bhaṇissāmī’’ti attano sappāyaṃ yāguṃ pivi, khajjakaṃ khādi, sappāyeneva sūpena bhuñji.
太阳落山时,到了听法的时间,有人宣布之后,比丘僧团就集合起来。他穿上像刺豆花那种颜色的袈裟下衣,披上像迦尼迦罗花那种颜色的上衣,走进僧团中间,向长老们行礼,然后登上装饰着宝珠的华美帐幕中铺设好的殊胜法座,拿起彩绘的扇子,坐下时说:“我要唱诵诵经调。”就在那时,他全身出汗,胆怯慌张起来,刚念出开篇偈颂的第一句,接下来就接不上了。他浑身发抖,从座位上下来,羞愧地离开僧团中间,回到自己的住处。另一位多闻的比丘唱诵了诵经调。从那时起,比丘们就知道了他的浅薄。后来有一天,在法堂里,比丘们议论起来:“贤友们,以前拘迦利的浅薄还看不出来,现在他自己一叫唤,就暴露了。”世尊来了,问道:“诸比丘,你们现在聚在一起议论什么?”他们回答:“议论这件事。”世尊说:“诸比丘,拘迦利不是现在才因为叫唤而暴露,过去他也曾因为叫唤而暴露。”于是讲起了过去的事。巴利
Sūriye atthaṅgate dhammassavanakāle ghosite bhikkhusaṅgho sannipati. So kaṇṭakuraṇḍakavaṇṇaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā kaṇikārapupphavaṇṇaṃ cīvaraṃ pārupitvā saṅghamajjhaṃ pavisitvā there vanditvā alaṅkataratanamaṇḍape paññattavaradhammāsanaṃ abhiruhitvā citrabījaniṃ gahetvā ‘‘sarabhāṇaṃ bhaṇissāmī’’ti nisīdi, tāvadevassa sarīrā sedā mucciṃsu, sārajjaṃ okkami, pubbagāthāya paṭhamaṃ padaṃ udāharitvā anantaraṃ na passi. So kampamāno āsanā oruyha lajjito saṅghamajjhato apakkamma attano pariveṇaṃ agamāsi. Añño bahussuto bhikkhu sarabhāṇaṃ bhaṇi. Tato paṭṭhāya bhikkhū tassa tucchabhāvaṃ jāniṃsu. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, paṭhamaṃ kokālikassa tucchabhāvo dujjāno, idāni panesa sayaṃ naditvā pākaṭo jāto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, kokāliko idāneva naditvā pākaṭo jāto, pubbepi naditvā pākaṭo ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,梵授王治理国家的时候,菩萨投生在雪山地区的一个狮子胎里,后来成了许多狮子的王。他被一大群狮子围绕着,住在一个银洞里。离他不远的一个洞中,还住着一只豺狼。有一天,天降大雨,雨停之后,所有的狮子都聚集到狮子王的洞口,发出狮子吼,嬉戏玩耍。正当它们这样吼叫着玩耍的时候,那只豺狼也跟着叫了起来。狮子们听到它的声音,心想:“这只豺狼竟然和我们一起叫。”它们觉得丢脸,就都沉默不语了。在它们沉默的时候,菩萨的儿子——一只小狮子问父亲说:“父亲,这些狮子刚才还吼叫着、嬉戏玩耍,一听到那个家伙的声音,就羞愧地不出声了。这个用自己的叫声来暴露自己的,到底是个什么东西?”他这样问父亲,说出了第一首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese sīhayoniyaṃ nibbattitvā bahūnaṃ sīhānaṃ rājā ahosi. So anekasīhaparivāro rajataguhāyaṃ vāsaṃ kappesi. Tassa avidūre ekissāya guhāya eko siṅgālopi vasati. Athekadivasaṃ deve vassitvā vigate sabbe sīhā sīharājasseva guhadvāre sannipatitvā sīhanādaṃ nadantā sīhakīḷaṃ kīḷiṃsu. Tesaṃ evaṃ naditvā kīḷanakāle sopi siṅgālo nadati. Sīhā tassa saddaṃ sutvā ‘‘ayaṃ siṅgālo amhehi saddhiṃ nadatī’’ti lajjitā tuṇhī ahesuṃ. Tesaṃ tuṇhībhūtakāle bodhisattassa putto sīhapotako ‘‘tāta, ime sīhā naditvā sīhakīḷaṃ kīḷantā etassa saddaṃ sutvā lajjāya tuṇhī jātā, ko nāmesa attano saddena attānaṃ jānāpetī’’ti pitaraṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
是谁用巨大的声响,让达达拉山发出回响?
狮子们都不对他吼叫回应,这个鹿王到底是谁?巴利
‘‘Ko nu saddena mahatā, abhinādeti daddaraṃ; Taṃ sīhā nappaṭinadanti, ko nāmeso migādhibhū’’ti.
在这里,“令达达拉山回响”的意思是:让达达拉山——那座银山——发出一个声音。“兽王”是在称呼父亲。这里的含义是:兽王啊,兽群中的尊长,狮子王,我问你:“这一位是谁?”巴利
Tattha abhinādeti daddaranti daddaraṃ rajatapabbataṃ ekanādaṃ karoti. Migādhibhūti pitaraṃ ālapati. Ayañhettha attho – migādhibhū migajeṭṭhaka sīharāja pucchāmi taṃ ‘‘ko nāmeso’’ti.
父亲听了他的话之后,说出第二首偈颂:巴利
Athassa vacanaṃ sutvā pitā dutiyaṃ gāthamāha –
在各类野兽当中,豺狼是最低贱的;孩子啊,豺狼在嚎叫。
那些厌恶它出身的狮子,都默然安住。巴利
‘‘Adhamo migajātānaṃ, siṅgālo tāta vassati; Jātimassa jigucchantā, tuṇhī sīhā samaccare’’ti.
在这里,“samaccareti”只是加了一个前缀而已,意思是“他们安坐”,也就是“他们默然安坐”。不过,有些写本里写作“samacchare”。巴利
Tattha samaccareti santi upasaggamattaṃ, accantīti attho, tuṇhī hutvā nisīdantīti vuttaṃ hoti. Potthakesu pana ‘‘samacchare’’ti likhanti.
导师说:“比丘们,拘迦利不是现在才用自己的声音让自己出名,过去他也这样做过。”说完这番话,他引出这段法教,并把本生故事总结起来:“那时的豺狼就是拘迦利,幼狮是罗睺罗,而狮子王就是我。”巴利
Satthā ‘‘na, bhikkhave, kokāliko idāneva attano nādena attānaṃ pākaṭaṃ karoti, pubbepi akāsiyevā’’ti vatvā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā siṅgālo kokāliko ahosi, sīhapotako rāhulo, sīharājā pana ahameva ahosi’’nti.
[173] 3. 猕猴本生注巴利
[173] 3. Makkaṭajātakavaṇṇanā
年轻人,就是他吗?这是导师住在祇园时,围绕一个装模作样的比丘而说的。这件事的经过会在《杂集篇·乌达拉伽本生》里详细出现。那时,导师说:“比丘们,这个比丘不是现在才装模作样,过去生中他做猴子时,就已经为了火而装模作样了。”说完,导师讲起了过去的事。巴利
Tātamāṇavako esoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuhakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu pakiṇṇakanipāte uddālakajātake (jā. 1.14.62 ādayo) āvibhavissati. Tadā pana satthā ‘‘bhikkhave, nāyaṃ bhikkhu idāneva kuhako, pubbepi makkaṭo hutvā aggissa kāraṇā kohaññaṃ akāsiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时期,菩萨出生在迦尸国一个村子的婆罗门家庭。长大后,他到塔克西拉学了一门手艺,然后建立了家庭。后来,他的婆罗门妻子生了一个儿子。在儿子已经能到处跑着玩耍的时候,妻子去世了。菩萨为她办完丧事,心想:“我现在还要在家生活干什么呢?我要带着儿子出家。”于是他满脸泪水,告别了亲戚朋友,带着儿子进入雪山,出家做了隐士,在那里靠吃林中的根茎和果实过日子。有一天,正值雨季,天上下着雨,他点燃了柴火,烤暖身体后,躺在一块木板上。他的儿子——那个小沙弥,就坐在那里给他按摩双脚。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ kāsigāmake brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sippaṃ uggaṇhitvā gharāvāsaṃ saṇṭhapesi. Athassa brāhmaṇī ekaṃ puttaṃ vijāyitvā puttassa ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle kālamakāsi. Bodhisatto tassā petakiccaṃ katvā ‘‘kiṃ me dāni gharāvāsena, puttaṃ gahetvā pabbajissāmī’’ti assumukhaṃ ñātimittavaggaṃ pahāya puttaṃ ādāya himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā tattha vanamūlaphalāhāro vāsaṃ kappesi. So ekadivasaṃ vassānakāle deve vassante sāradārūni aggiṃ jāletvā visibbanto phalakatthare nipajji, puttopissa tāpasakumārako pitu pāde sambāhantova nisīdi.
这时,有一只林猴被冻得难受,看见那座叶庵里的火,心里盘算:“我要是直接进去,他们肯定会喊着‘猴子!猴子!’把我打出来,那我就烤不成火了。现在我有个办法,披上修行人的样子,装模作样混进去。”它这么一想,就穿上一个死去的苦行者的树皮衣,拿起钵和弯头杖,在叶庵门口靠着一棵棕榈树,缩着身子站在那里。那位小沙弥看见它,没认出是猴子,心想:“这一定是一位年老的大苦行者,被冻坏了,来烤火的。”于是他把这事告诉了父亲——那位苦行者,心想:“我们让他进叶庵里烤烤火吧。”接着他呼唤父亲,说出了第一首偈颂——巴利
Atheko vanamakkaṭo sītena pīḷiyamāno tassa paṇṇasālāya taṃ aggiṃ disvā ‘‘sacāhaṃ ettha pavisissāmi, ‘makkaṭo makkaṭo’ti maṃ pothetvā nīharissanti, aggiṃ visibbetuṃ na labhissāmi, atthi dāni me upāyo, tāpasavesaṃ gahetvā kohaññaṃ katvā pavisissāmī’’ti cintetvā ekassa matatāpasassa vakkalāni nivāsetvā pacchiñca aṅkusayaṭṭhiñca gahetvā paṇṇasāladvāre ekaṃ tālarukkhaṃ nissāya saṃkuṭito aṭṭhāsi. Tāpasakumārako taṃ disvā makkaṭabhāvaṃ ajānanto ‘‘eko mahallakatāpaso sītena pīḷito aggiṃ visibbetuṃ āgato bhavissatī’’ti pitu tāpasassa kathetvā ‘‘etaṃ paṇṇasālaṃ pavesetvā visibbāpessāmī’’ti cintetvā pitaraṃ ālapanto paṭhamaṃ gāthamāha –
父亲,那个年轻人没有看见棕榈树根。
我们这儿正好有间小屋,来,就把这间小屋给他吧。巴利
‘‘Tāta māṇavako eso, tālamūlaṃ apassito; Agārakañcidaṃ atthi, handa demassagāraka’’nti.
这里,“年轻人”是众生的称呼。他用这个词说明:“父亲,那是一个年轻人、一个众生、一位苦行者。”“不见棕榈树根”是指站在棕榈树干旁边。“我们这里确实有一间小屋”是说我们出家人住的屋子,指的是那间叶庵。“来吧”是一个表示决意的语气词。“我们给他一间小屋”意思是,我们给他一间小屋,让他住在一边。巴利
Tattha māṇavakoti sattādhivacanaṃ. Tena ‘‘tāta, eso eko māṇavako satto eko tāpaso’’ti dīpeti. Tālamūlaṃ apassitoti tālakkhandhaṃ nissāya ṭhito. Agārakañcidaṃ atthīti idañca amhākaṃ pabbajitāgāraṃ atthi, paṇṇasālaṃ sandhāya vadati. Handāti vavassaggatthe nipāto. Demassagārakanti etassa ekamante vasanatthāya agārakaṃ dema.
菩萨听了儿子的话,就起身站在叶庵门口往外看,认出那是一只猴子,于是说:“孩子,人的脸不是长那样的,那是只猴子,不该把它叫进来。”接着说了第二首偈颂:巴利
Bodhisatto puttassa vacanaṃ sutvā uṭṭhāya paṇṇasāladvāre ṭhatvā olokento tassa makkaṭabhāvaṃ ñatvā ‘‘tāta, manussānaṃ nāma na evarūpaṃ mukhaṃ hoti, makkaṭo esa, nayidha pakkositabbo’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
孩子,你可别叫它,它会弄脏我们的小屋。
戒德高尚的婆罗门,不会有这样的脸。巴利
‘‘Mā kho tvaṃ tāta pakkosi, dūseyya no agārakaṃ; Netādisaṃ mukhaṃ hoti, brāhmaṇassa susīlino’’ti.
在这里,“它会弄脏我们的小屋”意思是:它一旦进来,就会用火烧掉这座辛苦搭成的叶屋,或者在屋里大小便等,把屋子弄脏。“绝不会有这样的”——菩萨说:“戒行高尚的婆罗门不会有这样的脸,这是一只猴子。”说完,他抓起一根烧着的柴火,说:“你还站在这里干什么?”就扔过去,把猴子赶跑了。猴子丢下树皮衣,爬上树,钻进了丛林。菩萨后来修习四梵住,往生到了梵天界。巴利
Tattha dūseyya no agārakanti ayañhi idha paviṭṭho samāno imaṃ kicchena kataṃ paṇṇasālaṃ agginā vā jhāpento uccārādīni vā karonto dūseyya. Netādisanti ‘‘etādisaṃ brāhmaṇassa susīlino mukhaṃ na hoti, makkaṭo eso’’ti vatvā bodhisatto ekaṃ ummukaṃ gahetvā ‘‘kiṃ ettha tiṭṭhasī’’ti khipitvā taṃ palāpesi. Makkaṭo vakkalāni chaḍḍetvā rukkhaṃ abhiruhitvā vanasaṇḍaṃ pāvisi. Bodhisatto cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpago ahosi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候的那只猴子,就是现在这个装模作样的比丘;那位苦行少年,是罗睺罗;而那位苦行者,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā makkaṭo ayaṃ kuhakabhikkhu ahosi, tāpasakumāro rāhulo, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
恶猴本生经的注释 第四巴利
[174] 4. Dubbhiyamakkaṭajātakaṇṇanā
“我曾施与丰沛之水”这句话,是导师住在竹林精舍时,因提婆达多而说的。有一天,比丘们坐在法堂里,谈论提婆达多忘恩负义、背叛朋友的事。导师走来,说道:“诸比丘,提婆达多不是现在才忘恩负义、背叛朋友,过去他也曾是这样。”于是便讲了过去的事。巴利
Adamhate vāri pahūtarūpanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi dhammasabhāyaṃ bhikkhū devadattassa akataññumittadubbhibhāvaṃ kathentā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva akataññū mittadubbhī, pubbepi evarūpo ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨投生在迦尸国一个村子的婆罗门家里,长大成年后建立了家庭生活。那时,迦尸国的大路上有一口深井,畜生没法下去喝水。一些想积福德的过路人就用长绳和桶把水打上来,装满一个水槽,给畜生们喝。那口井旁边有一大片森林,里面住着很多猴子。后来那条路上有两三天没有人来往,畜生们就喝不到水了。有一只猴子渴得受不了,到处找水,在井边走来走去。菩萨因为有事要办,走上那条路,到了那里,打上水来喝了,又洗了手脚,站着的时候看见了那只猴子。他察觉到猴子很渴,就打上水来,倒进水槽里给它喝。给完之后,他想“我要休息一下”,就在一棵树下躺了下来。猴子喝完水,在不远处坐下来,对着菩萨做鬼脸,吓唬他。菩萨看到它这个样子,说道:“喂,你这只坏猴子!你口渴疲惫的时候,我给了你那么多水,现在你却对我做鬼脸。唉,对恶人做了好事,真是一点用都没有!”说完,诵出第一首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ kāsigāmake brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto gharāvāsaṃ saṇṭhapesi. Tasmiṃ pana samaye kāsiraṭṭhe vattanimahāmagge eko gambhīro udapāno hoti anotaraṇīyo tiracchānānaṃ, maggappaṭipannā puññatthikā manussā dīgharajjukena vārakena udakaṃ ussiñcitvā ekissā doṇiyā pūretvā tiracchānānaṃ pānīyaṃ denti. Tassa sāmantato mahantaṃ araññaṃ, tattha bahū makkaṭā vasanti. Atha tasmiṃ magge dve tīṇi divasāni manussasañcāro pacchijji, tiracchānā pānīyaṃ na labhiṃsu. Eko makkaṭo pipāsāturo hutvā pānīyaṃ pariyesanto udapānassa santike vicarati. Bodhisatto kenacideva karaṇīyena taṃ maggaṃ paṭipajjitvā tattha gacchanto pānīyaṃ uttāretvā pivitvā hatthapāde dhovitvā ṭhito taṃ makkaṭaṃ addasa. Athassa pipāsitabhāvaṃ ñatvā pānīyaṃ ussiñcitvā doṇiyaṃ ākiritvā adāsi, datvā ca pana ‘‘vissamissāmī’’ti ekasmiṃ rukkhamūle nipajji. Makkaṭo pānīyaṃ pivitvā avidūre nisīditvā mukhamakkaṭikaṃ karonto bodhisattaṃ bhiṃsāpesi. Bodhisatto tassa taṃ kiriyaṃ disvā ‘‘are duṭṭhamakkaṭa, ahaṃ tava pipāsitassa kilantassa bahuṃ pānīyaṃ adāsiṃ, idāni tvaṃ mayhaṃ mukhamakkaṭikaṃ karosi, aho pāpajanassa nāma kato upakāro niratthako’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
我们曾给过你充足的水,当你被酷热煎熬、口渴难耐的时候;
你现在喝了之后却为何这样做;不跟恶人交往才是更好的。巴利
‘‘Adamha te vāri pahūtarūpaṃ, ghammābhitattassa pipāsitassa; So dāni pitvāna kiriṅkarosi, asaṅgamo pāpajanena seyyo’’ti.
在这里,那个“如今你喝了水,却做鬼脸”的意思是:现在你喝了我给的水,做着鬼脸,发出“叽哩叽哩”的声音。“不与恶人交往才好”的意思是:跟恶人交往不好,不交往才是好的。巴利
Tattha so dāni pitvāna kiriṅkarosīti so idāni tvaṃ mayā dinnapānīyaṃ pivitvā mukhamakkaṭikaṃ karonto ‘‘kiri kirī’’ti saddaṃ karosi. Asaṅgamo pāpajanena seyyoti pāpajanena saddhiṃ saṅgamo na seyyo, asaṅgamova seyyoti.
那背叛朋友的猴子听了这话,就说:“你以为这样就算完了吗?现在我要把屎拉在你头上,然后走掉。”说完,诵出第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā so mittadubbhī makkaṭo ‘‘tvaṃ ‘ettakenavetaṃ niṭṭhita’nti saññaṃ karosi, idāni te sīse vaccaṃ pātetvā gamissāmī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
谁听说过或见过一只具戒的猴子?
现在这个将被拉屎,这就是我们的本性。巴利
‘‘Ko te suto vā diṭṭho vā, sīlavā nāma makkaṭo; Idāni kho taṃ ohacchaṃ, esā asmāka dhammatā’’ti.
婆罗门啊,简单来说就是这样:你从哪里听说过或看见过“有猴子是知恩报恩、行为端正、具足戒行的”?我现在就要在你头上拉屎,把粪便拉在你头上再走。因为我们猴子就是这样,天性如此,这就是我们的本性:谁帮过我们,我们就要把粪便拉在他头上。巴利
Tatrāyaṃ saṅkhepattho – bho brāhmaṇa, ‘‘makkaṭo kataguṇajānanako ācārasampanno sīlavā nāma atthī’’ti kahaṃ tayā suto vā diṭṭho vā, idāni kho ahaṃ taṃ ohacchaṃ vaccaṃ te sīse katvā pakkamissāmi, asmākañhi makkaṭānaṃ nāma esā dhammatā ayaṃ jātisabhāvo, yadidaṃ upakārakassa sīse vaccaṃ kātabbanti.
菩萨听完这话,就起身准备离开。那只猴子立刻跳起来,坐在树枝上,像倒挂着探下身一样,把粪便拉在菩萨头上,然后尖叫着钻进了密林。菩萨洗完澡就离开了。巴利
Taṃ sutvā bodhisatto uṭṭhāya gantuṃ ārabhi. Makkaṭo taṅkhaṇaññeva uppatitvā sākhāyaṃ nisīditvā olambakaṃ otaranto viya tassa sīse vaccaṃ pātetvā viravanto vanasaṇḍaṃ pāvisi. Bodhisatto nhatvā agamāsi.
导师说:“比丘们,提婆达多不是现在才这样,过去他也一样不知道我对他有恩。”说完这番话,便讲了这段法,然后把本生故事联系起来:“那时的猴子就是提婆达多,而那位婆罗门就是我。”巴利
Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatto, pubbepi mayā kataguṇaṃ na jānāsiyevā’’ti vatvā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā makkaṭo devadatto ahosi, brāhmaṇo pana ahameva ahosi’’nti.
第五 侍奉太阳本生注释巴利
[175] 5. Ādiccupaṭṭhānajātakavaṇṇanā
“在一切众生中”这句话,是导师住在祇园时,针对一个爱显异惑众的比丘讲的。这件事的经过和前面说的差不多。巴利
Sabbesukira bhūtesūti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuhakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā kathitasadisameva.
过去,在波罗奈梵授王治理国家的时候,菩萨出生在迦尸国的一个婆罗门家庭。长大成人后,他在塔克西拉学通了所有技艺,随后出家修行仙道,修成了神通与各种等至,成为拥有众多随从、弟子成群的大修行者,住在雪山中。他在那里住了很久之后,为了食用咸酸之物,下山来到边地,依靠一个村庄,住在一间树叶搭的茅屋里。那时,有一只贪玩的猴子,趁仙人们外出乞食时,来到修行处,掀翻茅屋的屋顶,把水瓶里的水倒掉,打碎水壶,在火房里拉屎撒尿。仙人们雨安居结束后,心想:“现在雪山花开果盛,十分宜人,我们就回那里去吧。”于是向边地村庄的居民辞行。人们说:“尊者,明天我们带上供养的食物到修行处来,请你们用过之后再走吧。”第二天,人们带着丰盛的嚼食和软食来到那里。那只猴子看见后心想:“我装出一副有威仪的样子,讨得这些人欢心,也能让他们给我带来嚼食和软食。”于是它模仿仙人的举止,装得像持戒者一样,在离仙人们不远的地方,朝着太阳礼拜,站在那里。人们看见后说:“住在持戒者身边的人,也会变成持戒者。”然后说出了第一首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā mahāparivāro gaṇasatthā hutvā himavante vāsaṃ kappesi. So tattha ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya pabbatā oruyha paccante ekaṃ gāmaṃ nissāya paṇṇasālāyaṃ vāsaṃ upagañchi. Atheko lolamakkaṭo isigaṇe bhikkhācāraṃ gate assamapadaṃ āgantvā paṇṇasālā uttiṇṇā karoti, pānīyaghaṭesu udakaṃ chaḍḍeti, kuṇḍikaṃ bhindati, aggisālāyaṃ vaccaṃ karoti. Tāpasā vassaṃ vasitvā ‘‘idāni himavanto pupphaphalasamiddho ramaṇīyo, tattheva gamissāmā’’ti paccantagāmavāsike āpucchiṃsu. Manussā ‘‘sve, bhante, mayaṃ bhikkhaṃ gahetvā assamapadaṃ āgamissāma, taṃ paribhuñjitvāva gamissathā’’ti vatvā dutiyadivase pahūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ gahetvā tattha agamaṃsu. Taṃ disvā so makkaṭo cintesi – ‘‘kohaññaṃ katvā manusse ārādhetvā mayhampi khādanīyabhojanīyaṃ āharāpessāmī’’ti. So tāpasacaraṇaṃ caranto viya sīlavā viya ca hutvā tāpasānaṃ avidūre sūriyaṃ namassamāno aṭṭhāsi. Manussā taṃ disvā ‘‘sīlavantānaṃ santike vasantā sīlavantā hontī’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
据说,在一切众生当中,确实有持戒和得定的人;
你看那只生在枝上的鹿,正面向太阳。巴利
‘‘Sabbesu kira bhūtesu, santi sīlasamāhitā; Passa sākhamigaṃ jammaṃ, ādiccamupatiṭṭhatī’’ti.
在这里,“有具戒得定者”是指:以戒行具足而存在,也就是持戒、得定、心专一的人存在,这是它的意思。“低劣”就是卑贱。“礼敬太阳”是指站着向太阳致敬。巴利
Tattha santi sīlasamāhitāti sīlena samannāgatā saṃvijjanti, sīlavantā ca samāhitā ca ekaggacittā saṃvijjantītipi attho. Jammanti lāmakaṃ. Ādiccamupatiṭṭhatīti sūriyaṃ namassamāno tiṭṭhati.
菩萨看到那些人这样称赞那只猴子的功德,就说:“你们不了解这只浮躁猴子的戒行和举止,却对没有根据的事生起了净信。”说完,他诵出了第二首偈颂:巴利
Evaṃ te manusse tassa guṇaṃ kathente disvā bodhisatto ‘‘tumhe imassa lolamakkaṭassa sīlācāraṃ ajānitvā avatthusmiṃyeva pasannā’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
不要不了解他的戒行就称赞,不要未弄清楚就加以称赞。
火供被弄灭了,两个水瓶也被打碎了。巴利
‘‘Nāssa sīlaṃ vijānātha, anaññāya pasaṃsatha; Aggihuttañca uhannaṃ, dve ca bhinnā kamaṇḍalū’’ti.
在这里,“不理解地”就是不了知。“被打翻的”是指被这只恶猴打翻。“水罐”就是小水壶。“两个小水壶被它打破了”——他这样讲出了这只猴子的过失。巴利
Tattha anaññāyāti ajānitvā. Uhannanti iminā pāpamakkaṭena ūhadaṃ. Kamaṇḍalūti kuṇḍikā. ‘‘Dve ca kuṇḍikā tena bhinnā’’ti evamassa aguṇaṃ kathesi.
人们认出这只猴子有骗子的本性,就拿起土块和棍棒,把它打了一顿赶跑,然后给那群仙人布施了食物。那些仙人也去到雪山,他们的禅定没有退失,最终都投生到了梵天界。巴利
Manussā makkaṭassa kuhakabhāvaṃ ñatvā leḍḍuñca yaṭṭhiñca gahetvā pothetvā palāpetvā isigaṇassa bhikkhaṃ adaṃsu. Isayopi himavantameva gantvā aparihīnajjhānā brahmalokaparāyaṇā ahesuṃ.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候的那只猴子,就是现在这个装模作样的比丘;那群仙人就是佛陀的弟子众;而那群仙人的导师,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā makkaṭo ayaṃ kuhako bhikkhu ahosi, isigaṇo buddhaparisā, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.
第176篇 豌豆团本生经注释巴利
[176] 6. Kaḷāyamuṭṭhijātakavaṇṇanā
“愚人把树枝当食物”:这是导师住在祇园时,围绕憍萨罗国王讲的一段话。有一次雨季里,憍萨罗国王的边境发生叛乱。驻守那里的士兵打了两三仗,还是打不过敌人,就送信禀报国王。国王在不当雨季的时候出兵,在祇园附近扎营,心里盘算:“我出兵的时候不对,山谷、隘口这些地方都积满了水,路很难走。我去见导师,他一定会问我:‘大王,你要去哪里?’那时我就把这件事告诉他。导师不只是关心我来世的利益,也关心我现世的利益。如果这次出行对我没好处,他就会说:‘大王,时候不对。’如果对我有好处,他就会沉默。”于是他走进祇园,礼拜导师后坐在一边。导师问:“大王,你大白天从哪里来?”国王说:“尊者,我出兵去平定边境,先来礼拜您再走。”导师说:“大王,过去也有国王出兵时,听了智者的劝告,就不在不当的时候出兵。”说完,应国王的请求,导师讲了过去的事。巴利
Bālovatāyaṃ dumasākhagocaroti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi samaye vassakāle kosalarañño paccanto kupi. Tattha ṭhitā yodhā dve tīṇi yuddhāni katvā paccatthike abhibhavituṃ asakkontā rañño sāsanaṃ pesesuṃ. Rājā akāle vassāneyeva nikkhamitvā jetavanasamīpe khandhāvāraṃ bandhitvā cintesi – ‘‘ahaṃ akāle nikkhanto, kandarapadarādayo udakapūrā, duggamo maggo, satthāraṃ upasaṅkamissāmi, so maṃ ‘kahaṃ gacchasi, mahārājā’ti pucchissati, athāhaṃ etamatthaṃ ārocessāmi, na kho pana maṃ satthā samparāyikenevatthena anuggaṇhāti, diṭṭhadhammikenāpi anuggaṇhātiyeva, tasmiṃ sace me gamanena avuḍḍhi bhavissati, ‘akālo, mahārājā’ti vakkhati. Sace pana vuḍḍi bhavissati, tuṇhī bhavissatī’’ti. So jetavanaṃ pavisitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā ‘‘handa kuto nu tvaṃ, mahārāja, āgacchasi divā divassā’’ti pucchi. ‘‘Bhante, ahaṃ paccantaṃ vūpasametuṃ nikkhanto ‘tumhe vanditvā gamissāmī’ti āgatomhī’’ti . Satthā ‘‘pubbepi, mahārāja, rājāno senāya abbhuggacchamānāya paṇḍitānaṃ kathaṃ sutvā akāle abbhuggamanaṃ nāma na gamiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,梵授王治理国家时,菩萨是他的利益与法教诫师,也是总揽一切事务的大臣。那时,边境发生叛乱,边地将士送来书信。国王在雨季出城,在御苑扎下营帐,菩萨站在国王身边。就在那时,马夫们煮了鹰嘴豆,拿来倒进木槽里。御苑中有一群猴子,其中一只猴子从树上下来,从槽里抓起鹰嘴豆,塞满嘴巴,又用双手捧了一些,跳回树上坐下吃起来。它吃着吃着,手上一粒豆子掉到了地上。它便把嘴里和手里拿着的所有豆子全都扔下,从树上下来,只盯着那一粒豆子寻找,却找不到那粒豆子,又爬回树上,如同损失了五百钱似的忧愁悲伤,哭丧着脸坐在树枝上。国王看见猴子的举动,便问菩萨:“你看,这猴子做了什么?”菩萨说:“大王,不顾多得而只顾少许、智慧下劣的愚人,所做的事正是如此。”然后诵出了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako sabbatthakaamacco ahosi. Atha rañño paccante kupite paccantayodhā paṇṇaṃ pesesuṃ. Rājā vassakāle nikkhamitvā uyyāne khandhāvāraṃ bandhi, bodhisatto rañño santike aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe assānaṃ kaḷāye sedetvā āharitvā doṇiyaṃ pakkhipiṃsu. Uyyāne makkaṭesu eko makkaṭo rukkhā otaritvā tato kaḷāye gahetvā mukhaṃ pūretvā hatthehipi gahetvā uppatitvā rukkhe nisīditvā khādituṃ ārabhi, athassa khādamānassa hatthako eko kaḷāyo bhūmiyaṃ pati. So mukhena ca hatthehi ca gahite sabbe kaḷāye chaḍḍetvā rukkhā oruyha tameva kaḷāyaṃ olokento taṃ kaḷāyaṃ adisvāva puna rukkhaṃ abhiruhitvā aḍḍe sahassaparājito viya socamāno dummukho rukkhasākhāyaṃ nisīdi. Rājā makkaṭassa kiriyaṃ disvā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘passatha, kiṃ nāmetaṃ makkaṭena kata’’nti pucchi. Bodhisatto ‘‘mahārāja, bahuṃ anavaloketvā appaṃ oloketvā dubbuddhino bālā evarūpaṃ karontiyevā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
大王啊,这个以树枝为食的愚人,实在没有智慧。
把整把鹰嘴豆都撒落在地,却只去找那掉下来的一粒豆子。巴利
‘‘Bālo vatāyaṃ dumasākhagocaro, paññā janinda nayimassa vijjati; Kaḷāyamuṭṭhiṃ avakiriya kevalaṃ, ekaṃ kaḷāyaṃ patitaṃ gavesatī’’ti.
这里,以树枝为活动范围的,就是猴子。因为它确实在树枝上觅食活动,树枝就是它往来活动的场所,所以称为以树枝为活动范围者。人主,是对国王的称呼。国王因为具有最高主宰的地位,是民众的主宰,所以称为人主。一把鹰嘴豆,就是一把豆子。也有人就说成一把黑绿豆。撒落,就是撒下之后。全部,就是所有。寻找,就是只去找那掉在地上的一粒。巴利
Tattha dumasākhagocaroti makkaṭo. So hi dumasākhāsu gocaraṃ gaṇhāti, sāva assa gocaro sañcaraṇabhūmibhūtā, tasmā ‘‘dumasākhagocaro’’ti vuccati. Janindāti rājānaṃ ālapati. Rājā hi paramissarabhāvena janassa indoti janindo. Kaḷāyamuṭṭhinti caṇakamuṭṭhiṃ. ‘‘Kāḷarājamāsamuṭṭhi’’ntipi vadantiyeva. Avakiriyāti avakiritvā. Kevalanti sabbaṃ. Gavesatīti bhūmiyaṃ patitaṃ ekameva pariyesati.
说完这番话,菩萨又走到国王面前,对国王说了第二首偈颂:巴利
Evaṃ vatvā puna bodhisatto taṃ upasaṅkamitvā rājānaṃ āmantetvā dutiyaṃ gāthamāha –
大王,我们也是这样,还有其他那些极度贪婪的人;
我们因为一点点东西,就要失去很多,就像那只猴子因为一粒豌豆一样。巴利
‘‘Evameva mayaṃ rāja, ye caññe atilobhino; Appena bahuṃ jiyyāma, kaḷāyeneva vānaro’’ti.
大王,这里的简要意思是:同样地,我们和所有被贪欲压倒的人,全都会因小失大。因为我们现在在不该出行的雨季赶路,为了小小的利益,却损失了许多大利益。就像这只猴子,为了找一颗豌豆,结果因为那一颗豌豆而丢掉了所有的豌豆;同样地,如果我们在不合适的时候走进那些满是山洞、险路的地方,去追求一点点利益,就会损失大量的大象坐骑、马匹坐骑等交通工具以及军队。所以,不该在不合适的时候出行。菩萨就这样给了国王一番劝告。巴利
Tatrāyaṃ saṅkhepattho – mahārāja, evameva mayañca ye caññe lobhābhibhūtā janā sabbepi appena bahuṃ jiyyāma. Mayañhi etarahi akāle vassānasamaye maggaṃ gacchantā appakassa atthassa kāraṇā bahukā atthā parihāyāma. Kaḷāyeneva vānaroti yathā ayaṃ vānaro ekaṃ kaḷāyaṃ pariyesamāno tenekena kaḷāyena sabbakaḷāyehi parihīno, evaṃ mayampi akālena kandarapadarādīsu pūresu gacchamānā appamattakaṃ atthaṃ pariyesamānā bahūhi hatthivāhanaassavāhanādīhi ceva balakāyena ca parihāyissāma. Tasmā akāle gantuṃ na vaṭṭatīti rañño ovādaṃ adāsi.
国王听了他的话,就从那里折返,进入了波罗奈。盗贼们听说“国王说要剿灭盗贼,已经出城了”,就从边境逃走了。现在的盗贼们听说“憍萨罗王出城了”,也逃走了。国王听完导师说法,从座位上起身,礼拜后右绕,就进入了舍卫城。巴利
Rājā tassa kathaṃ sutvā tato nivattitvā bārāṇasimeva pāvisi. Corāpi ‘‘rājā kira coramaddanaṃ karissāmīti nagarā nikkhanto’’ti sutvā paccantato palāyiṃsu. Paccuppannepi corā ‘‘kosalarājā kira nikkhanto’’ti sutvā palāyiṃsu. Rājā satthu dhammadesanaṃ sutvā uṭṭhāyāsanā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā sāvatthimeva pāvisi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时的国王就是阿难,而那位贤明的大臣正是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
黑檀木本生注释巴利
[177] 7. Tindukajātakavaṇṇanā
“持弓者与箭袋”——这是导师住在祇园精舍时,围绕慧波罗蜜而说的。导师听说有人像在《大菩提本生》和《隧道本生》中那样称赞自己的智慧,便说:“比丘们,如来并非只有现在才有智慧,过去世也同样有智慧,而且善于运用方法。”于是讲起了过去世的故事。巴利
Dhanuhatthakalāpehīti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpāramiṃ ārabbha kathesi. Satthā hi mahābodhijātake (jā. 2.18.124 ādayo) viya umaṅgajātake (jā. 2.22.590 ādayo) viya ca attano paññāya vaṇṇaṃ vaṇṇitaṃ sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva tathāgato paññavā, pubbepi paññavā upāyakusaloyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨投生为猴子,率领着八万只猴子,住在雪山一带。在他住处附近,有一个边地的小村子,有时有人住,有时没人住。那个村子的正中央,有一棵黑乌木树,枝叶茂盛,结的果子很甜。每当村民搬走的时候,那群猴子就过来吃这棵树上的果子。后来到了另一个结果子的季节,那个村子又有人住进来了,还筑起了坚固的围墙,设了大门。那棵树也结满了果子,枝条都被果实压弯了。猴子们想:“我们以前在某个村子里吃过黑乌木果,现在那棵树结果了吗?那个村子有人住了吗?”这样想过之后,就派了一只猴子,说:“去,打听一下消息。”那只猴子去了,弄清楚树已经结果、村子已经有人严密居住,就回来告诉了猴子们。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto vānarayoniyaṃ nibbattitvā asītisahassavānaragaṇaparivāro himavantapadese vāsaṃ kappesi. Tassāsanne eko paccantagāmako kadāci vasati, kadāci ubbasati. Tassa pana gāmassa majjhe sākhāviṭapasampanno madhuraphalo eko tindukarukkho atthi, vānaragaṇo ubbasitakāle āgantvā tassa phalāni khādati. Athāparasmiṃ phalavāre so gāmo puna āvāso ahosi daḷhaparikkhitto dvārayutto, sopi rukkho phalabhāranamitasākho aṭṭhāsi. Vānaragaṇo cintesi – ‘‘mayaṃ pubbe asukagāme tindukaphalāni khādāma, phalito nu kho so etarahi rukkho, udāhu no, āvasito so gāmo, udāhu no’’ti. Evañca pana cintetvā ‘‘gaccha imaṃ pavattiṃ jānāhī’’ti ekaṃ vānaraṃ pesesi. So gantvā rukkhassa ca phalitabhāvaṃ gāmassa ca gāḷhavāsabhāvaṃ ñatvā āgantvā vānarānaṃ ārocesi.
猴群听说那棵树结果了,就兴奋起来,说:“我们要吃甜美的黑乌木果了!”于是把这件事禀告给猴王。猴王问:“那个村子是有人住的,还是没人住的?”他们回答:“有人住,大王。”猴王说:“既然这样,就不能去。人可是很狡猾的。”他们说:“大王,我们可以趁人们安静歇息的时候,半夜里去吃。”许多猴子这样请求猴王,得到猴王同意后,就从雪山下来,来到那个村子附近,躺在一块大石板上,等着人们安静歇息的时候。到了中夜,人们都睡熟了,它们就爬上树去吃果子。这时,有个男人因为要解手,从屋里出来,走到村子中间,看见了猴子,就告诉了人们。许多人备好弓箭袋,手里拿着各种武器,带上土块、棍棒之类的东西,说:“等天亮了,我们就抓住这些猴子。”他们把树团团围住,站在那里。八万只猴子看见人们,被死亡的恐惧所逼迫,心想:“除了猴王,我们没有别的依靠了。”于是来到猴王面前,说出第一首偈颂——巴利
Vānarā tassa phalitabhāvaṃ sutvā ‘‘madhurāni tindukaphalāni khādissāmā’’ti ussāhajātā vānarindassa tamatthaṃ ārocesuṃ. Vānarindo ‘‘gāmo āvāso anāvāso’’ti pucchi. ‘‘Āvāso, devā’’ti. ‘‘Tena hi na gantabbaṃ. Manussā hi bahumāyā hontī’’ti. ‘‘Deva, manussānaṃ paṭisallānavelāya aḍḍharattasamaye khādissāmā’’ti bahū gantvā vānarindaṃ sampaṭicchāpetvā himavantā otaritvā tassa gāmassa avidūre manussānaṃ paṭisallānakālaṃ āgamayamānā mahāpāsāṇapiṭṭhe sayitvā majjhimayāme manussesu niddaṃ okkamantesu rukkhaṃ āruyha phalāni khādiṃsu. Atheko puriso sarīrakiccena gehā nikkhamitvā gāmamajjhagato vānare disvā manussānaṃ ācikkhi. Bahū manussā dhanukalāpaṃ sannayhitvā nānāvudhahatthā leḍḍudaṇḍādīni ādāya ‘‘pabhātāya rattiyā vānare gaṇhissāmā’’ti rukkhaṃ parivāretvā aṭṭhaṃsu. Asītisahassavānarā manusse disvā maraṇabhayatajjitā ‘‘natthi no aññaṃ paṭissaraṇaṃ aññatra vānarindenā’’ti tassa santikaṃ gantvā paṭhamaṃ gāthamāhaṃsu –
那些手里拿着弓和箭袋、握着锋利宝剑的人。
我们被团团围住,要怎么才能脱身呢?巴利
‘‘Dhanuhatthakalāpehi, nettiṃsavaradhāribhi; Samantā parikiṇṇamha, kathaṃ mokkho bhavissatī’’ti.
其中,“手持弓与箭袋者”是指手里拿着弓和装满箭的箭袋站在那里的人。“手持最上等利剑者”中,nettiṃsa 就是剑,意思是手持最上等剑的人。“被包围”就是被团团围住。“怎样”是问:我们到底用什么办法才能脱身?巴利
Tattha dhanuhatthakalāpehīti dhanukalāpahatthehi, dhanūni ceva sarakalāpe ca gahetvā ṭhitehīti attho. Nettiṃsavaradhāribhīti nettiṃsā vuccanti khaggā, uttamakhaggadhārīhīti attho. Parikiṇṇamhāti parivāritamha. Kathanti kena nu kho upāyena amhākaṃ mokkho bhavissatīti.
猴王听了他们的话,安慰猴子们说:“别害怕。人这种东西事情多得很,现在中夜仍在持续,那些围着我们、想着‘要把我们杀掉’的人,说不定又会冒出别的什么急事,来妨碍他们这件事。”然后说了第二首偈颂:巴利
Tesaṃ kathaṃ sutvā vānarindo ‘‘mā bhāyittha, manussā nāma bahukiccā, ajjapi majjhimayāmo vattati, api nāma tesaṃ ‘amhe māressāmā’ti parivāritānaṃ imassa kiccassa antarāyakaraṃ aññaṃ kiccaṃ uppajjeyyā’’ti vānare samassāsetvā dutiyaṃ gāthamāha –
也许事务繁多的人,能从中得到什么好处吧。
这棵树上还有没被摘完的果子,你们就尽管吃黑乌木果吧。巴利
‘‘Appeva bahukiccānaṃ, attho jāyetha koci naṃ; Atthi rukkhassa acchinnaṃ, khajjathaññeva tinduka’’nti.
在这里,“naṃ”只是个语气词,整句的意思是:那些事务繁多的人,说不定会生出别的什么念头来。“这树上有没被摘完的”,是说这棵树的果子因为被人拉扯拖拽,还有不少地方没被摘光。“你们就吃黑乌木果吧”,意思是你们尽管吃黑乌木果,你们需要多少就吃多少,我们什么时候动手,我们会知道的。巴利
Tattha nanti nipātamattaṃ, appeva bahukiccānaṃ manussānaṃ añño koci attho uppajjeyyāti ayamevettha attho. Atthi rukkhassa acchinnanti imassa rukkhassa phalānaṃ ākaḍḍhanaparikaḍḍhanavasena acchinnaṃ bahu ṭhānaṃ atthi. Khajjathaññeva tindukanti tindukaphalaṃ khajjathaññeva. Tumhe hi yāvatakena vo attho atthi, tattakaṃ khādatha, amhākaṃ paharaṇakālaṃ jānissāmāti.
大士就这样安慰了猴群。要是它们得不到这样的安慰,所有那些猴子都会心碎而死。大士这样安慰猴群之后,说道:“把所有的猴子都叫来。”在召集的时候,他们没看见他的外甥,那只名叫塞那迦的猴子,就报告说:“塞那迦还没来。”大士说:“如果塞那迦还没来,你们不用害怕,现在他就会让你们平安无事。”原来塞那迦在猴群出发时睡着了,后来醒来,一只猴子也看不见,就顺着脚印一路走来,看见人之后,知道“猴群遇到危险了”,便在村子边上一户人家里点了火,然后走到一个正在纺线的老妇人跟前,像要去田里的村童那样拿起一根火把,站在上风处,把村子点着了。人们丢下猴子,赶去灭火。猴子们逃跑的时候,为了塞那迦,各自摘了一个果子才跑。巴利
Evaṃ mahāsatto kapigaṇaṃ samassāsesi. Ettakañhi assāsaṃ alabhamānā sabbepi te phalitena hadayena jīvitakkhayaṃ pāpuṇeyyuṃ. Mahāsatto pana evaṃ vānaragaṇaṃ assāsetvā ‘‘sabbe vānare samānethā’’ti āha. Samānentā tassa bhāgineyyaṃ senakaṃ nāma vānaraṃ adisvā ‘‘senako nāgato’’ti ārocesuṃ. ‘‘Sace senako nāgato, tumhe mā bhāyittha, idāni vo so sotthiṃ karissatī’’ti. Senakopi kho vānaragaṇassa gamanakāle niddāyitvā pacchā pabuddho kañci adisvā padānupadiko hutvā āgacchanto manusse disvā ‘‘vānaragaṇassa bhayaṃ uppanna’’nti ñatvā ekasmiṃ pariyante gehe aggiṃ jāletvā suttaṃ kantantiyā mahallakitthiyā santikaṃ gantvā khettaṃ gacchanto gāmadārako viya ekaṃ ummukaṃ gahetvā uparivāte ṭhatvā gāmaṃ padīpesi. Manussā makkaṭe chaḍḍetvā aggiṃ nibbāpetuṃ agamaṃsu. Vānarā palāyantā senakassatthāya ekekaṃ phalaṃ gahetvā palāyiṃsu.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候,外甥塞那迦摩诃男就是帝释天,猴群是佛陀的弟子众,猴王则是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bhāgineyyo senako mahānāmo sakko ahosi, vānaragaṇo buddhaparisā, vānarindo pana ahameva ahosi’’nti.
第八 龟本生注释巴利
[178] 8. Kacchapajātakavaṇṇanā
“我在这里出生,我在这里长大”——这是导师住在祇园精舍时,围绕一个从蛇风病中逃脱的人讲的话。据说,舍卫城有一户人家得了蛇风病。父母对儿子说:“孩子,别住在这个家里了,把墙打破逃出去,随便到哪里去,先保住命。以后再回来,这地方有一大笔宝藏,你把它挖出来,重整家业,就能过安稳日子了。”儿子听了父母的话,打破墙逃了出去。等他的病好了以后,就回来挖出那大笔宝藏,重整家业,过起了在家人生活。有一天,他让人带上酥油等物和衣服被褥之类,来到祇园,顶礼导师后坐下。导师和他寒暄之后问道:“听说你们家得了蛇风病,你是怎么脱身的?”他就把事情的经过讲了一遍。导师说:“居士,从前也有过这样的事:恐怖来临时,执著自己住处不肯走的人丢了命;不执著、去了别处的人反而活了下来。”于是应他的请求,导师讲了过去世的故事。巴利
Janittaṃ me bhavittaṃ meti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ahivātakarogamuttaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kira ekasmiṃ kule ahivātakarogo uppajji. Mātāpitaro puttaṃ āhaṃsu – ‘‘tāta, mā imasmiṃ gehe vasa, bhittiṃ bhinditvā palāyitvā yattha katthaci gantvā jīvitaṃ rakkha, pacchā āgantvā imasmiṃ nāma ṭhāne mahānidhānaṃ atthi, taṃ uddharitvā kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā sukhena jīveyyāsī’’ti. Putto tesaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā bhittiṃ bhinditvā palāyitvā attano roge vūpasante āgantvā mahānidhānaṃ uddharitvā kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā gharāvāsaṃ vasi. So ekadivasaṃ sappitelādīni ceva vatthacchādanādīni ca gāhāpetvā jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā nisīdi. Satthā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘tumhākaṃ gehe ahivātakarogo uppannoti assumha, kinti katvā muttosī’’ti pucchi, so taṃ pavattiṃ ācikkhi. Satthā ‘‘pubbepi kho, upāsaka, bhaye uppanne attano vasanaṭṭhāne ālayaṃ katvā aññattha agatā jīvitakkhayaṃ pāpuṇiṃsu, anālayaṃ pana katvā aññattha gatā jīvitaṃ labhiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城梵授王统治的时候,菩萨投生在迦尸村的一个陶匠家里,长大后做陶器活儿,养活妻子儿女。那时候,波罗奈旁边有一条大河,跟一个天然大湖连在一起。水多的时候,湖和河连成一片;水少的时候,就分开成两个。水里的鱼和鳖能知道:“今年会下大雨”,或者“今年会闹旱灾”。当时,住在那个湖里的鱼和鳖知道“今年会闹旱灾”,就趁湖水还跟河水连着的时候,从湖里游出来,进了大河。可是有一只龟想:“这是我出生的地方,是我长大的地方,也是我父母住过的地方,我舍不得丢下这里。”它就没有到大河里去。后来到了旱季,那里的水干了,这只龟就钻到菩萨平时挖黏土的地方,刨开土躲了进去。菩萨想“我去挖点黏土”,就带着一把大锄头到那里挖土,一下子挖破了龟的背,像挖起一团泥似的,用锄头把它挑出来,扔到地上。龟痛苦不堪,说:“就是因为放不下住惯了的地方,才落得这样毁掉。”它一边哀叹,一边说出这些偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsigāmake kumbhakārakule nibbattitvā kumbhakārakammaṃ katvā puttadāraṃ posesi. Tadā pana bārāṇasiyaṃ mahānadiyā saddhiṃ ekābaddho mahājātassaro ahosi. So bahuudakakāle nadiyā saddhiṃ ekodako hoti, udake mandībhūte visuṃ hoti. Macchakacchapā pana ‘‘imasmiṃ saṃvacchare suvuṭṭhikā bhavissati, imasmiṃ saṃvacchare dubbuṭṭhikā’’ti jānanti. Atha tasmiṃ sare nibbattamacchakacchapā ‘‘imasmiṃ saṃvacchare dubbuṭṭhikā bhavissatī’’ti ñatvā udakassa ekābaddhakāleyeva tamhā sarā nikkhamitvā nadiṃ agamiṃsu. Eko pana kacchapo ‘‘idaṃ me jātaṭṭhānaṃ vaḍḍhitaṭṭhānaṃ, mātāpitūhi vasitaṭṭhānaṃ, na sakkomi imaṃ jahitu’’nti nadiṃ na agamāsi. Atha nidāghasamaye tattha udakaṃ chijji, so kacchapo bodhisattassa mattikagahaṇaṭṭhāne bhūmiṃ khaṇitvā pāvisi. Bodhisatto ‘‘mattikaṃ gahessāmī’’ti tattha gantvā mahākuddālena bhūmiṃ khaṇanto kacchapassa piṭṭhiṃ bhinditvā mattikapiṇḍaṃ viya kuddāleneva naṃ uddharitvā thale pātesi. So vedanāppatto hutvā ‘‘vasanaṭṭhāne ālayaṃ jahituṃ asakkonto evaṃ vināsaṃ pāpuṇi’’nti vatvā paridevamāno imā gāthā avoca –
“我生在这里,我长在这里”,我就这样陷在泥沼里。
那泥沼就这样把我吞没,就像吞没一个软弱无力的人一样。
跋伽婆,我对你这样说,请听我的话。巴利
‘‘Janittaṃ me bhavittaṃ me, iti paṅke avassayiṃ; Taṃ maṃ paṅko ajjhabhavi, yathā dubbalakaṃ tathā; Taṃ taṃ vadāmi bhaggava, suṇohi vacanaṃ mama.
不管是在村里,还是在林中,哪里能得到安乐;
对于了知的人来说,那就是出生与存在。
无论在哪里能活命,就该去那里,不该被住处困住。巴利
‘‘Gāme vā yadi vāraññe, sukhaṃ yatrādhigacchati; Taṃ janittaṃ bhavittañca, purisassa pajānato; Yamhi jīve tamhi gacche, na niketahato siyā’’ti.
在这里,“这是我的出生地,这是我的成长地”——这是我出生的地方,这是我长大的地方。所以“我躺在这泥沼里”的意思是:因为这个缘故,我躺卧在这泥沼中,在这里安身居住。“他征服了”就是说他超越了、摧毁了。“跋伽婆”是在叫那个陶匠。因为陶匠有这样一个姓名称谓,也就是“跋伽婆”这个叫法。“乐”指的是身体和心里的快乐。“那出生地和成长地”就是那个出生的地方和长大的地方。也有读作“jānittaṃ bhāvittaṃ”的长音读法,意思相同。“了知”是指了知义与非义、因与非因。“不应因住处而毁”是指不把住处当作执著,不前往他处,不因住处而毁,不遭受这样的死亡之苦。巴利
Tattha janittaṃ me bhavittaṃ meti idaṃ mama jātaṭṭhānaṃ, idaṃ mama vaḍḍhitaṭṭhānaṃ. Iti paṅke avassayinti iminā kāraṇenāhaṃ imasmiṃ kaddame avassayiṃ nipajjiṃ, vāsaṃ kappesinti attho. Ajjhabhavīti adhiabhavi vināsaṃ pāpesi. Bhaggavāti kumbhakāraṃ ālapati. Kumbhakārānañhi nāmagottapaññatti esā, yadidaṃ bhaggavāti. Sukhanti kāyikacetasikassādaṃ. Taṃjanittaṃ bhavittañcāti taṃ jātaṭṭhānañca vaḍḍhitaṭṭhānañca. ‘‘Jānittaṃ bhāvitta’’nti dīghavasenapi pāṭho, soyevattho. Pajānatoti atthānatthaṃ kāraṇākāraṇaṃ jānantassa. Na niketahato siyāti nikete ālayaṃ katvā aññattha agantvā niketena hato, evarūpaṃ maraṇadukkhaṃ pāpito na bhaveyyāti.
他这样和菩萨说着话,就死了。菩萨把那只龟拿起来,召集了全村的人,教导他们说:你们看这只龟。别的鱼和龟要去大河的时候,它舍不得放弃自己住的地方,没法跟着它们走,就钻进我挖黏土的地方趴着。后来我挖黏土时,用大锄头砸破了它的背,像扔土块一样把它甩到地上。它想起自己做过的事,用两首偈颂悲叹了一番,然后就死了。它就是因为贪恋自己住的地方才落得个死。你们可别变得跟这只龟一样。从今以后,不要因为贪爱和享用而执取这些东西:这是我的色,这是我的声,这是我的香,这是我的味,这是我的触,这是我的儿子,这是我的女儿,这是我的奴婢仆从,这是我的金银。众生其实是独自在三界里流转的。他就这样以佛的威仪给大众做了教诫。这个教诫传遍了整个南赡部洲,持续了大约六万年。大众遵照菩萨的教诫,做布施等福德之事,命终之后往生天界。菩萨也同样做了福德之事,往生天界。巴利
Evaṃ so bodhisattena saddhiṃ kathento kālamakāsi. Bodhisatto taṃ gahetvā sakalagāmavāsino sannipātāpetvā te manusse ovadanto evamāha – ‘‘passatha imaṃ kacchapaṃ, ayaṃ aññesaṃ macchakacchapānaṃ mahānadiṃ gamanakāle attano vasanaṭṭhāne ālayaṃ chindituṃ asakkonto tehi saddhiṃ agantvā mama mattikagahaṇaṭṭhānaṃ pavisitvā nipajji. Athassāhaṃ mattikaṃ gaṇhanto mahākuddālena piṭṭhiṃ bhinditvā mattikapiṇḍaṃ viya naṃ thale pātesiṃ, ayaṃ attanā katakammaṃ saritvā dvīhi gāthāhi paridevitvā kālamakāsi. Evamesa attano vasanaṭṭhāne ālayaṃ katvā maraṇaṃ patto, tumhepi mā iminā kacchapena sadisā ahuvattha, ito paṭṭhāya ‘mayhaṃ rūpaṃ mayhaṃ saddo mayhaṃ gandho mayhaṃ raso mayhaṃ phoṭṭhabbo mayhaṃ putto mayhaṃ dhītā mayhaṃ dāsadāsiparicchedo mayhaṃ hiraññasuvaṇṇa’nti taṇhāvasena upabhogavasena mā gaṇhittha, ekakovesa satto tīsu bhavesu parivattatī’’ti. Evaṃ buddhalīlāya mahājanassa ovādamadāsi, so ovādo sakalajambudīpaṃ pattharitvā saṭṭhimattāni vassasahassāni aṭṭhāsi. Mahājano bodhisattassa ovāde ṭhatvā dānādīni puññāni katvā āyupariyosāne saggapuraṃ pūresi, bodhisattopi tatheva puññāni katvā saggapuraṃ pūresi.
导师讲完这段法义,阐明了四圣谛,然后把本生故事连接起来。在四圣谛开示结束的时候,那位良家子证得了入流果。导师说:“那时候的乌龟就是阿难,而那个陶匠就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so kulaputto sotāpattiphale patiṭṭhāsi. ‘‘Tadā kacchapo ānando ahosi, kumbhakāro pana ahameva ahosi’’nti.
第九 萨达汉玛本生注巴利
[179] 9. Satadhammajātakavaṇṇanā
导师住在祇园精舍时,针对二十一种邪命而说了“那份又少又不足”这段话。那时,许多比丘靠行医、当信使、当差使、跑腿、拿团食换团食等二十一种邪命来维持生活。这件事会在《萨伽陀本生》里详细说明。导师知道他们这样谋生后,心想:“现在很多比丘靠邪命过活。他们这样谋生之后,摆脱不了夜叉身和饿鬼身,只会投生为拉重物的牛,在地狱里结生。为了他们的利益和安乐,我该依自己的意乐和智慧为他们说一次法。”于是召集比丘僧团,说:“诸位比丘,不应当以二十一种邪命来求取资具。因为靠邪命得来的团食,就像烧红的铁丸,像致命的毒药。邪命这东西,是佛、独觉佛、声闻弟子们都应当呵斥、摒弃的。吃靠邪命得来的团食,心里根本没有欢喜和愉悦。这样得来的团食,在我的教法里,就像旃陀罗的残食;受用它,就好比萨达汉玛童子吃了旃陀罗的残食一样。”说完,导师便引出了过去世的故事。巴利
Tañcaappanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekavīsatividhaṃ anesanaṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi kāle bahū bhikkhū vejjakammena dūtakammena pahiṇakammena jaṅghapesanikena piṇḍapaṭipiṇḍenāti evarūpāya ekavīsatividhāya anesanāya jīvikaṃ kappesuṃ. Sā sāketajātake (jā. 1.2.173-174) āvibhavissati. Satthā tesaṃ tathā jīvikakappanabhāvaṃ ñatvā ‘‘etarahi kho bahū bhikkhū anesanāya jīvikaṃ kappenti, te pana evaṃ jīvikaṃ kappetvā yakkhattabhāvā petattabhāvā na muccissanti, dhuragoṇā hutvāva nibbattissanti, niraye paṭisandhiṃ gaṇhissanti, etesaṃ hitatthāya sukhatthāya attajjhāsayaṃ sakapaṭibhānaṃ ekaṃ dhammadesanaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā ‘‘na, bhikkhave, ekavīsatividhāya anesanāya paccayā uppādetabbā. Anesanāya hi uppanno piṇḍapāto ādittalohaguḷasadiso halāhalavisūpamo. Anesanā hi nāmesā buddhapaccekabuddhasāvakehi garahitabbā paṭikuṭṭhā. Anesanāya uppannaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjantassa hi hāso vā somanassaṃ vā natthi. Evaṃ uppanno hi piṇḍapāto mama sāsane caṇḍālassa ucchiṭṭhabhojanasadiso, tassa paribhogo satadhammamāṇavassa caṇḍālucchiṭṭhabhattaparibhogo viya hotī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城梵授王统治的时候,菩萨投生在旃陀罗族中。他长大成人后,因为某件事,带着路上吃的米和饭团上了路。那时,波罗奈里有一个叫萨达汉玛的青年,出生在北印度一个婆罗门大富豪家里。他也因为某件事,没带米和饭团就上路了。两人在大路上碰见了。青年问菩萨:“你是什么种姓?”菩萨说:“我是旃陀罗。”然后反问青年:“你是什么种姓?”青年说:“我是北印度的婆罗门。”“好,那我们一起走吧。”于是两人结伴上路。到了吃早饭的时候,菩萨在一处近水又舒服的地方坐下来,洗了手,解开饭团,说:“青年,来吃饭吧。”青年却说:“走开,旃陀罗,我不需要你的饭。”菩萨说了声“好”,没有把饭团弄成残食,只取出够自己维持生命的那一份,放在另一片叶子上,然后把饭团重新包好,放在一边。自己吃完,喝了水,洗净手脚,拿起米和剩下的食物,说:“走吧,青年。”于是又继续上路。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto caṇḍālayoniyaṃ nibbattitvā vayappatto kenacideva karaṇīyena pātheyyataṇḍule ca bhattapuṭañca gahetvā maggaṃ paṭipajji. Tasmiñhi kāle bārāṇasiyaṃ eko māṇavo atthi satadhammo nāma udiccabrāhmaṇamahāsālakule nibbatto. Sopi kenacideva karaṇīyena taṇḍule ca bhattapuṭañca agahetvāva maggaṃ paṭipajji, te ubhopi mahāmagge samāgacchiṃsu. Māṇavo bodhisattaṃ ‘‘kiṃjātikosī’’ti pucchi. So ‘‘ahaṃ caṇḍālo’’ti vatvā ‘‘tvaṃ kiṃjātikosī’’ti māṇavaṃ pucchi . ‘‘Udiccabrāhmaṇo aha’’nti. ‘‘Sādhu gacchāmā’’ti te ubhopi maggaṃ agamaṃsu. Bodhisatto pātarāsavelāya udakaphāsukaṭṭhāne nisīditvā hatthe dhovitvā bhattapuṭaṃ mocetvā ‘‘māṇava, bhattaṃ bhuñjāhī’’ti āha. ‘‘Natthi, are caṇḍāla, mama bhattena attho’’ti. Bodhisatto ‘‘sādhū’’ti puṭakabhattaṃ ucchiṭṭhaṃ akatvāva attano yāpanamattaṃ aññasmiṃ paṇṇe pakkhipitvā puṭakabhattaṃ bandhitvā ekamante ṭhapetvā bhuñjitvā pānīyaṃ pivitvā dhotahatthapādo taṇḍule ca sesabhattañca ādāya ‘‘gacchāma, māṇavā’’ti maggaṃ paṭipajji.
他们走了一整天,傍晚两人在同一个有水又舒服的地方沐浴后上了岸。菩萨在一处舒服的地方坐下,解开饭团,没跟那个青年打招呼就吃了起来。青年走了一整天的路,又累又饿,心里想:“他要是给我饭,我就吃。”于是站在一旁看着。菩萨什么也没说,只管自己吃。青年心想:“这个旃陀罗,连声招呼都不打就自己全吃了。就算硬从他手里抢过来,把上面沾了他口水的残食扔掉,吃剩下的也行。”他就这么做了,吃了那些残食。刚吃完,他心里就生起强烈的懊悔:“我做了跟自己的种姓、家族、门第完全不相称的事,我竟然吃了旃陀罗的残食!”当下,吃下去的饭混着血从他嘴里涌了出来。他悲叹道:“就为了这么一点小事,我竟做了这么不相称的事!”因为极度悲伤,他一边哀叹,一边说出第一首偈颂——巴利
Te sakaladivasaṃ gantvā sāyaṃ ubhopi ekasmiṃ udakaphāsukaṭṭhāne nhatvā paccuttariṃsu. Bodhisatto phāsukaṭṭhāne nisīditvā bhattapuṭaṃ mocetvā māṇavaṃ anāpucchitvā bhuñjituṃ ārabhi. Māṇavo sakaladivasaṃ maggagamanena kilanto chātajjhatto ‘‘sace me bhattaṃ dassati, bhuñjissāmī’’ti olokento aṭṭhāsi. Itaro kiñci avatvā bhuñjateva. Māṇavo cintesi – ‘‘ayaṃ caṇḍālo mayhaṃ avatvāva sabbaṃ bhuñjati nippīḷetvāpi taṃ gahetvā upari ucchiṭṭhabhattaṃ chaḍḍetvā sesaṃ bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. So tathā katvā ucchiṭṭhabhattaṃ bhuñji. Athassa bhuttamattasseva ‘‘mayā attano jātigottakulapadesānaṃ ananucchavikaṃ kataṃ, caṇḍālassa nāma me ucchiṭṭhabhattaṃ bhutta’’nti balavavippaṭisāro uppajji, tāvadevassa salohitaṃ bhattaṃ mukhato uggacchi. So ‘‘appamattakassa vata me kāraṇā ananucchavikaṃ kammaṃ kata’’nti uppannabalavasokatāya paridevamāno paṭhamaṃ gāthamāha –
那份食物又少又是剩的,而且是他勉强才给我们的。
我本是婆罗门种姓,连吃下去的那点东西也都吐了出来。巴利
‘‘Tañca appañca ucchiṭṭhaṃ, tañca kicchena no adā; Sohaṃ brāhmaṇajātiko, yaṃ bhuttaṃ tampi uggata’’nti.
这里简要的意思是:我吃下去的东西,既少又是剩饭,而且那个旃陀罗并不是心甘情愿给我的,而是在被逼迫、万般无奈之下才勉强给了。我本是清净的婆罗门种姓,正因如此,我吃下的东西连同鲜血一起涌了出来。巴利
Tatrāyaṃ saṅkhepattho – yaṃ mayā bhuttaṃ, taṃ appañca ucchiṭṭhañca, tañca so caṇḍālo na attano ruciyā maṃ adāsi, atha kho nippīḷiyamāno kicchena kasirena adāsi, sohaṃ parisuddhabrāhmaṇajātiko, teneva me yaṃ bhuttaṃ, tampi saddhiṃ lohitena uggatanti.
青年这样悲叹道:“我现在做了这么不像样的事,活着还有什么用?”于是他进入森林,不让任何人看到自己,就这样无人救助地死去了。巴利
Evaṃ māṇavo paridevitvā ‘‘kiṃ dāni me evarūpaṃ ananucchavikaṃ kammaṃ katvā jīvitenā’’ti araññaṃ pavisitvā kassaci attānaṃ adassetvāva anāthamaraṇaṃ patto.
导师讲完这段过去的事,接着说:“比丘们,就像那个叫萨达汉玛的青年,吃了旃陀罗剩下的残食,因为吃了不适合自己的食物,心里既没有欢笑,也生不起喜悦;同样,如果有人在这教法里出家,却靠不正当的手段谋生,享用这样得来的资具,由于他的活法被佛陀所呵斥、所谴责,他心里也一样既没有欢笑,也生不起喜悦。”说完之后,这位正自觉者便说出第二首偈颂——巴利
Satthā imaṃ atītaṃ dassetvā ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, satadhammamāṇavassa taṃ caṇḍālucchiṭṭhakaṃ bhuñjitvā attano ayuttabhojanassa bhuttattā neva hāso, na somanassaṃ uppajji, evameva yo imasmiṃ sāsane pabbajito anesanāya jīvikaṃ kappento tathāladdhapaccayaṃ paribhuñjati, tassa buddhapaṭikuṭṭhagarahitajīvitabhāvato neva hāso, na somanassaṃ uppajjatī’’ti vatvā abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –
这样抛弃了法、靠非法活命的人,
就像萨达汉玛那样,即使得到利益,也不因所得而欢喜。巴利
‘‘Evaṃ dhammaṃ niraṃkatvā, yo adhammena jīvati; Satadhammova lābhena, laddhenapi na nandatī’’ti.
在这里,“法”指的是活命遍净戒。“摒弃”就是拿走、丢掉、扔掉。“以非法”是指由二十一种不正当谋生方式所构成的邪命。“萨达汉玛”是他的名字,也有写成“桑达法”的版本。“不欢喜”是说:就像萨达汉玛青年心想“我得到的是旃陀罗吃剩的东西”,对那份所得不感到欢喜;同样,在这教法里出家的良家子,如果享用通过不正当手段得来的利养,也不会欢喜、不会满足,反而会陷入忧恼,心想“我正靠着佛陀所呵责的方式过日子”。所以,对靠邪命过活的人来说,宁可像萨达汉玛青年那样,走进森林,无人依靠地死去,也比这样活着更好。巴利
Tattha dhammanti ājīvapārisuddhisīladhammaṃ. Niraṃkatvāti nīharitvā chaḍḍetvā. Adhammenāti ekavīsatiyā anesanasaṅkhātena micchājīvena. Satadhammoti tassa nāmaṃ, ‘‘santadhammo’’tipi pāṭho. Na nandatīti yathā satadhammo māṇavo ‘‘caṇḍālucchiṭṭhakaṃ me laddha’’nti tena lābhena na nandati, evaṃ imasmimpi sāsane pabbajito kulaputto anesanāya laddhalābhaṃ paribhuñjanto na nandati na tussati, ‘‘buddhagarahitajīvikāya jīvāmī’’ti domanassappatto hoti. Tasmā anesanāya jīvikaṃ kappentassa satadhammamāṇavasseva araññaṃ pavisitvā anāthamaraṇaṃ marituṃ varanti.
导师这样开示完这个法教、阐明四圣谛之后,就把本生故事连接起来。在阐明四圣谛结束时,许多比丘证得了入流果等果位。那时那个青年就是阿难,而那个旃陀罗之子正是我。巴利
Evaṃ satthā imaṃ dhammadesanaṃ desetvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne bahū bhikkhū sotāpattiphalādīni pāpuṇiṃsu. ‘‘Tadā māṇavo ānando ahosi, ahameva caṇḍālaputto ahosi’’nti.
第十、《难施本生注》巴利
[180] 10. Duddadajātakavaṇṇanā
“施难施者”——这是导师住在祇园时,围绕集体布施讲的一段话。据说在舍卫城,有两个要好的良家子弟,他们募集了自愿凑集的财物,备办了全套布施用品,邀请以佛陀为首的比丘僧团,连续七天举行大布施,到第七天供养了所有资具。其中为首的施主向导师顶礼后,坐在一边,说道:“尊者,这次布施中,有施得多的,也有施得少的。愿所有这些人全都得到大果报。”他这样把布施作了回向。导师说:“近事男们,你们对以佛陀为首的比丘僧团行布施,又这样回向,确实做了广大的善业。过去的智者们行布施后,也是这样回向的。”说完之后,应他之请,导师讲了过去的故事。巴利
Duddadaṃdadamānānanti idaṃ satthā jetavane viharanto gaṇadānaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kira dve sahāyakā kuṭumbiyaputtā chandakaṃ saṃharitvā sabbaparikkhāradānaṃ sajjetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ nimantetvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā sattame divase sabbaparikkhāre adaṃsu. Tesu gaṇajeṭṭhako satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīditvā ‘‘bhante, imasmiṃ dāne bahudāyakāpi atthi appadāyakāpi, tesaṃ sabbesampi ‘idaṃ dānaṃ mahapphalaṃ hotū’’’ti dānaṃ niyyādesi. Satthā ‘‘tumhehi kho upāsakā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā evaṃ niyyādentehi mahākammaṃ kataṃ, porāṇakapaṇḍitāpi dānaṃ datvā evameva niyyādiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城梵授王统治时期,菩萨出生在迦尸国的一个婆罗门家庭。长大后,他在塔克西拉学通了所有技艺,然后舍弃在家生活,出家成为修行仙人,成了徒众的导师,在雪山一带住了很久。为了食用盐和酸味食物,他游行各地,来到波罗奈,住在国王的御苑里。第二天,他带着随从到城门附近的村子乞食,人们供养了食物。又一天,他进入波罗奈乞食,人们满心欢喜地施食,并以团体方式募集了随喜物资,为仙人众举行了盛大的布施。布施结束时,徒众中为首的人也这样说了,并按照同样的方式作了回向。菩萨说:“贤友,只要心生净信,就没有所谓微小的布施。”他在随喜时说了以下偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā gharāvāsaṃ pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā gaṇasatthā hutvā himavantapadese ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya janapadacārikaṃ caramāno bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase dvāragāme saparivāro bhikkhāya cari. Manussā bhikkhaṃ adaṃsu. Punadivase bārāṇasiyaṃ cari, manussā sampiyāyamānā bhikkhaṃ datvā gaṇabandhanena chandakaṃ saṃharitvā dānaṃ sajjetvā isigaṇassa mahādānaṃ pavattayiṃsu. Dānapariyosāne gaṇajeṭṭhako evameva vatvā imināva niyāmena dānaṃ niyyādesi. Bodhisatto ‘‘āvuso, cittappasāde sati appakaṃ nāma dānaṃ natthī’’ti vatvā anumodanaṃ karonto imā gāthā avoca –
布施难施之物,行持难行之业;
不善的人不会去效仿,善者的法难以跟随。巴利
‘‘Duddadaṃ dadamānānaṃ, dukkaraṃ kamma kubbataṃ; Asanto nānukubbanti, sataṃ dhammo durannayo.
因此,善人与恶人的去向从此世开始就各不相同。
不善的人堕入地狱,善人则以天界为归宿。巴利
‘‘Tasmā satañca asataṃ, nānā hoti ito gati; Asanto nirayaṃ yanti, santo saggaparāyaṇā’’ti.
在这里,“难施”是指:布施这件事,被贪和嗔控制、没有智慧的愚人是做不到的,所以叫“难施”。这是针对行布施的人说的。“作难行之业”是指:布施这种业,不是所有人都能做得到的,所以叫“难行”。这是针对做这种业的人说的。“非善士”是指没有智慧的愚人。“不随行”是指不跟着做那种业。“善士之法”是指智者的本性,这里是就布施来说的。“难解”是指:从果报关联的角度很难知道——这样的布施会有这样的果报,很难通达。另外,“难解”也有“难以证得”的意思,就是说没有智慧的人即使布施了,也得不到布施的果报。“从此处去后,趣向各异”是指:从这一世死后前往他世时,众生的结生各不相同。“非善士堕地狱”是指:没有智慧、不持戒的人,不布施、不护戒,就堕入地狱。“善士以天界为归宿”是指:智者则布施、护戒、做布萨、圆满三种善行,以天界为归宿,享受广大的天界安乐与成就。巴利
Tattha duddadanti dānaṃ nāma lobhadosavasikehi apaṇḍitehi dātuṃ na sakkā, tasmā ‘‘duddada’’nti vuccati. Taṃ dadamānānaṃ. Dukkaraṃ kamma kubbatanti tadeva dānakammaṃ sabbehi kātuṃ na sakkāti dukkaraṃ. Taṃ kurumānānaṃ. Asantoti apaṇḍitā bālā. Nānukubbantīti taṃ kammaṃ nānukaronti. Sataṃ dhammoti paṇḍitānaṃ sabhāvo. Dānaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Durannayoti phalasambandhavasena dujjāno, evarūpassa dānassa evarūpo phalavipāko hotīti duranubodho. Apica durannayoti duradhigamo, apaṇḍitehi dānaṃ datvā dānaphalaṃ nāma laddhuṃ na sakkātipi attho. Nānā hoti ito gatīti ito cavitvā paralokaṃ gacchantānaṃ paṭisandhiggahaṇaṃ nānā hoti. Asanto nirayaṃ yantīti apaṇḍitā dussīlā dānaṃ adatvā sīlaṃ arakkhitvā nirayaṃ gacchanti. Santo saggaparāyaṇāti paṇḍitā pana dānaṃ datvā sīlaṃ rakkhitvā uposathakammaṃ karitvā tīṇi sucaritāni pūretvā saggaparāyaṇā honti, mahantaṃ saggasukhasampattiṃ anubhavantīti.
菩萨这样随喜之后,就在那里住满了四个月的雨季。雨季结束后,他前往雪山,修成禅那,禅那没有退失,命终后投生到梵天界。巴利
Evaṃ bodhisatto anumodanaṃ katvā cattāro vassike māse tattheva vasitvā vassātikkame himavantaṃ gantvā jhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhāno brahmalokūpago ahosi.
导师讲完这段法义开示后,把本生故事联系起来说:“那时候的仙人众,就是现在佛陀的弟子众;而那时候仙人众的导师,正是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā isigaṇo buddhaparisā ahosi, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.
善法、达达拉、猕猴和恶猕猴,
供奉太阳、一把豌豆和底树果。
龟、萨达汉玛、难施,这十篇。巴利
Kalyāṇadhammaṃ daddaraṃ, makkaṭi dubbhimakkaṭaṃ; Ādiccupaṭṭhānañceva, kaḷāyamuṭṭhi tindukaṃ; Kacchapaṃ satadhammañca, duddadanti ca te dasa.
无与伦比本生注巴利
[181] 1. Asadisajātakavaṇṇanā
“无与伦比的弓箭手”这个故事,是导师住在祇园精舍时,围绕大出家而讲的。有一天,比丘们聚集在法堂里,坐着赞叹世尊大出家的圆满。导师走来问道:“比丘们,你们现在聚在这里谈什么?”他们回答:“在谈这个。”导师便说:“比丘们,如来不只是现在才大出家,过去也曾舍弃白伞盖而出家。”于是讲述了过去的故事。巴利
Dhanuggahoasadisoti idaṃ satthā jetavane viharanto mahābhinikkhamanaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ sannisinnā bhagavato mahānikkhamapāramiṃ vaṇṇentā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, tathāgato idāneva mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto, pubbepi setacchattaṃ pahāya nikkhantoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生到他的第一王后的胎中。他平安出生后,在取名那天,大家给他取名叫“无与伦比王子”。后来,当王子能到处奔跑玩耍的时候,另一位有福德的众生投生到王后的胎中。他平安出生后,在取名那天,大家给他取名叫“梵授王子”。这两人当中,菩萨十六岁时前往塔克西拉,在名震四方的老师门下学习三部吠陀和十八种技艺。在这些技艺中,他的箭术无人能及,之后返回波罗奈。国王临终时说:“把王位传给无与伦比王子,把副王位给梵授。”说完就去世了。国王去世后,当王位要授予菩萨时,菩萨拒绝说:“我不需要王位。”于是众人为梵授王子灌顶即位。菩萨因为“我不需要王位”,什么都不想要,在弟弟统治时,照常过日子。国王身边的随从们说:“无与伦比王子觊觎王位。”在国王面前离间菩萨。国王听信了他们的话,心被离间,就派人说:“把我哥哥抓起来。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi, tassa sotthinā jātassa nāmaggahaṇadivase ‘‘asadisakumāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. Athassa ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle añño puññavā satto deviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi, tassa sotthinā jātassa nāmaggahaṇadivase ‘‘brahmadattakumāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tesu bodhisatto soḷasavassakāle takkasilaṃ gantvā disāpāmokkhassa ācariyassa santike tayo vede aṭṭhārasa ca sippāni uggaṇhitvā tesu issāsasippe asadiso hutvā bārāṇasiṃ paccāgami. Rājā kālaṃ karonto ‘‘asadisakumārassa rajjaṃ datvā brahmadattassa oparajjaṃ dethā’’ti vatvā kālamakāsi. Tasmiṃ kālakate bodhisatto attano rajje dīyamāne ‘‘na mayhaṃ rajjenattho’’ti paṭikkhipi, brahmadattaṃ rajje abhisiñciṃsu. Bodhisatto ‘‘mayhaṃ rajjena attho natthī’’ti kiñcipi na icchi, kaniṭṭhe rajjaṃ kārente pakatiyā vasanākāreneva vasi. Rājapādamūlikā ‘‘asadisakumāro rajjaṃ patthetī’’ti vatvā rañño santike bodhisattaṃ paribhindiṃsu. Sopi tesaṃ vacanaṃ gahetvā paribhinnacitto ‘‘bhātaraṃ me gaṇhathā’’ti manusse payojesi.
这时,菩萨的一个侍从把这件事报告给菩萨。菩萨对弟弟发了怒,离开都城去了别的国家,然后派人向那里的国王通报说:“有个弓箭手来了,正站在王宫门口。”国王问:“你想要多少报酬?”他回答:“一年十万。”国王说:“好,让他进来。”于是他进来后,国王问站在旁边的他:“你是弓箭手吗?”他回答:“是的,大王。”国王说:“好,那你来为我效力吧。”从那时起,他就开始侍奉国王。原先的弓箭手们看到发给他的供养,抱怨说:“他拿得也太多了。”后来有一天,国王去了园林,在吉祥石板附近让人用麻布围起屏帐,自己躺在芒果树下的大卧榻上,抬头望时,看见树顶有一串芒果,心想:“这串芒果没办法爬上去摘。”于是把弓箭手们叫来,说:“你们能用箭把这串芒果射断、让它掉下来吗?”他们说:“大王,这对我们来说不难,不过大王已经多次见识过我们的本事了,而这个新来的弓箭手比我们拿得多得多,让他去把它射下来吧。”巴利
Atheko bodhisattassa atthacarako taṃ kāraṇaṃ bodhisattassa ārocesi. Bodhisatto kaniṭṭhabhātikassa kujjhitvā nagarā nikkhamitvā aññaṃ raṭṭhaṃ gantvā ‘‘eko dhanuggaho āgantvā rājadvāre ṭhito’’ti rañño ārocāpesi. Rājā ‘‘kittakaṃ bhogaṃ icchasī’’ti pucchi . ‘‘Ekasaṃvaccharena satasahassa’’nti. ‘‘Sādhu āgacchatū’’ti. Atha naṃ āgantvā samīpe ṭhitaṃ pucchi – ‘‘tvaṃ dhanaggahosī’’ti? ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Sādhu maṃ upaṭṭhahassū’’ti. So tato paṭṭhāya rājānaṃ upaṭṭhahi. Tassa paribbayaṃ dīyamānaṃ disvā ‘‘atibahuṃ labhatī’’ti porāṇakadhanuggahā ujjhāyiṃsu. Athekadivasaṃ rājā uyyānaṃ gantvā maṅgalasilāpaṭṭasamīpe sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvā ambarukkhamūle mahāsayane nipanno uddhaṃ olokento rukkhagge ekaṃ ambapiṇḍiṃ disvā ‘‘imaṃ na sakkā abhiruhitvā gaṇhitu’’nti dhanuggahe pakkosāpetvā ‘‘imaṃ ambapiṇḍiṃ sarena chinditvā pātetuṃ sakkhissathā’’ti āha. Na taṃ, deva, amhākaṃ garu, devena pana no bahuvāre kammaṃ diṭṭhapubbaṃ, adhunāgato dhanuggaho amhehi bahutaraṃ labhati, taṃ pātāpethāti.
国王把菩萨叫来,问他说:“孩子,你能把那串芒果射下来吗?”菩萨回答:“能,大王,只要给我一个地方,我就能做到。”国王问:“什么地方?”菩萨说:“就在您卧榻所在的那块地方。”国王便命人把卧榻搬走,腾出那块地方。菩萨手里没有弓,他平时是把弓系在下衣里面随身带着的,所以他说:“得拿一块麻布来围起来才行。”国王说“好”,就命人取来麻布围好。菩萨走进布帐里面,脱掉穿在上身的白衣,下身换上一条红布,扎紧腰胯,又用一条红布裹住腹部,从袋子里取出弓弦末端,佩在左边,穿上金甲,把弓杆系在背上,拿起那接合而成、带钩的大弓,装上珊瑚色的弓弦,头上戴好头巾,用手指拨弄着锋利的箭,把布帐撕成两半,劈开地面,像一位装扮庄严的龙王子那样走了出来,走到射箭的地方,搭上箭,对国王说:“大王,我是用向上飞的箭把这串芒果射下来,还是用向下飞的箭射下来?”国王说:“孩子,用向上飞的箭射下来,我见过很多次了;用向下飞的箭射下来,我可从来没见过,你就用向下飞的箭射吧。”菩萨说:“大王,这支箭会飞得很远,一直飞到四天王天那里,到了那里它自己才会落下来。在它落下来之前,请您耐心等一等。”国王说“好”,答应了。巴利
Rājā bodhisattaṃ pakkosāpetvā ‘‘sakkhissasi, tāta, etaṃ pātetu’’nti pucchi. ‘‘Āma, mahārāja, ekaṃ okāsaṃ labhamāno sakkhissāmī’’ti. ‘‘Katarokāsa’’nti? ‘‘Tumhākaṃ sayanassa antokāsa’’nti. Rājā sayanaṃ harāpetvā okāsaṃ kāresi. Bodhisattassa hatthe dhanu natthi, nivāsanantare dhanuṃ sannayhitvā vicarati, tasmā ‘‘sāṇiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Rājā ‘‘sādhū’’ti sāṇiṃ āharāpetvā parikkhipāpesi. Bodhisatto antosāṇiṃ pavisitvā uparinivatthaṃ setavatthaṃ haritvā ekaṃ rattapaṭaṃ nivāsetvā kacchaṃ bandhitvā ekaṃ rattapaṭaṃ udare bandhitvā pasibbakato sandhiyuttaṃ khaggaṃ nīharitvā vāmapasse sannayhitvā suvaṇṇakañcukaṃ paṭimuñcitvā cāpanāḷiṃ piṭṭhiyaṃ sannayhitvā sandhiyuttameṇḍakamahādhanuṃ ādāya pavāḷavaṇṇaṃ jiyaṃ āropetvā uṇhīsaṃ sīse paṭimuñcitvā tikhiṇakhurappaṃ nakhehi parivattayamāno sāṇiṃ dvidhā katvā pathaviṃ phāletvā alaṅkatanāgakumāro viya nikkhamitvā sarakhipanaṭṭhānaṃ gantvā khurappaṃ sannayhitvā rājānaṃ āha – ‘‘kiṃ, mahārāja, etaṃ ambapiṇḍiṃ uddhaṃ ārohanakaṇḍena pātemi, udāhu adho orohanakaṇḍenā’’ti . ‘‘Tāta, bahū mayā ārohanakaṇḍena pātentā diṭṭhapubbā, orohanakaṇḍena pana pātentā mayā na diṭṭhapubbā, orohanakaṇḍena pātehī’’ti. ‘‘Mahārāja, idaṃ kaṇḍaṃ dūraṃ ārohissati, yāva cātumahārājikabhavanaṃ, tāva gantvā sayaṃ orohissati, yāvassa orohanaṃ, tāva tumhehi adhivāsetuṃ vaṭṭatī’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.
接着,他又对国王说:“大王,这支箭往上飞的时候,会从芒果串的梗正中间削过去;往下落的时候,连一根头发丝那么点偏差都没有,笔直地落下来,截断芒果串再降下。请看吧,大王。”说完,他蓄足力道,把箭射了出去。那支箭向上飞,从芒果串的梗正中间削了过去。菩萨知道“现在这支箭应该已经飞到四天王天了”,就使出比第一支箭更大的力道,又射出一支箭。那支箭飞过去,击中前一支箭的箭尾,然后反弹回来,自己飞上了三十三天。天神们在那里把它接住了。那支反弹回来的箭划破空气的声音,就像打雷一样。大众问:“这是什么声音?”菩萨说:“是那支反弹回来的箭的声音。”菩萨知道箭要落到自己身上,就先安抚那些惊恐发抖的大众说:“别害怕。”又说:“我不会让箭落到地上。”那支箭往下落的时候,连一根头发丝那么点偏差都没有,笔直地落下来,截断了芒果串。菩萨没让芒果串和箭掉到地上,就在半空中把它们接住了,一只手抓住芒果串,一只手抓住箭。大众看到这稀奇的景象,说:“我们从来没见过这样的事。”他们赞叹这位大人物,欢呼、拍手、弹指,成千上万块布被抛向空中。国王的随从们满心欢喜,送给菩萨的财宝大约有千万之多。国王本人也像下财宝雨一样,赐给他大量财物和极大的荣耀。巴利
Atha naṃ puna āha – ‘‘mahārāja, idaṃ kaṇḍaṃ pana ārohamānaṃ ambapiṇḍivaṇṭaṃ yāvamajjhaṃ kantamānaṃ ārohissati, orohamānaṃ kesaggamattampi ito vā etto vā agantvā ujuññeva patitvā ambapiṇḍiṃ gahetvā otarissati, passa, mahārājā’’ti vegaṃ janetvā kaṇḍaṃ khipi. Taṃ kaṇḍaṃ ambapiṇḍivaṇṭaṃ yāvamajjhaṃ kantamānaṃ abhiruhi. Bodhisatto ‘‘idāni taṃ kaṇḍaṃ yāva cātumahārājikabhavanaṃ gataṃ bhavissatī’’ti ñatvā paṭhamaṃ khittakaṇḍato adhikataraṃ vegaṃ janetvā aññaṃ kaṇḍaṃ khipi, taṃ gantvā purimakaṇḍapuṅkhe paharitvā nivattitvā sayaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ abhiruhi. Tattha naṃ devatā aggahesuṃ, nivattanakaṇḍassa vātachinnasaddo asanisaddo viya ahosi. Mahājanena ‘‘kiṃ eso saddo’’ti vutte bodhisatto ‘‘nivattanakaṇḍassa saddo’’ti vatvā attano attano sarīre kaṇḍassa patanabhāvaṃ ñatvā bhītatasitaṃ mahājanaṃ ‘‘mā bhāyitthā’’ti samassāsetvā ‘‘kaṇḍassa bhūmiyaṃ patituṃ na dassāmī’’ti āha. Kaṇḍaṃ otaramānaṃ kesaggamattampi ito vā etto vā agantvā ujuññeva patitvā ambapiṇḍiṃ chindi. Bodhisatto ambapiṇḍiyā ca kaṇḍassa ca bhūmiyaṃ patituṃ adatvā ākāseyeva sampaṭicchanto ekena hatthena ambapiṇḍiṃ, ekena hatthena kaṇḍaṃ aggahesi. Mahājano taṃ acchariyaṃ disvā ‘‘na no evarūpaṃ diṭṭhapubba’’nti mahāpurisaṃ pasaṃsati unnadati apphoṭeti aṅguliyo vidhūnati, celukkhepasahassāni pavatteti. Rājaparisāya tuṭṭhapahaṭṭhāya bodhisattassa dinnadhanaṃ koṭimattaṃ ahosi. Rājāpissa dhanavassaṃ vassento viya bahuṃ dhanaṃ mahantañca yasaṃ adāsi.
菩萨受到那位国王这样的恭敬和尊重,就住在那里。那时有七位国王听说“无与伦比王子不在波罗奈”,就赶来围住波罗奈,并送信给国王说:“要么交出王位,要么开战。”国王害怕被杀,问:“我哥哥住在哪里?”听说“他在侍奉一位邻国国王”,就派使者去说:“我哥哥要是不回来,我就没命了。你们去,以我的名义顶礼他的双脚,请他原谅,然后把他带回来。”使者们去了,把这件事告诉了菩萨。菩萨向那位国王告辞,回到波罗奈,安慰国王说“别害怕”,然后在箭上刻了字,站在高台上,朝正在吃饭的七位国王的金钵里射了一箭,并说道:“我无与伦比王子回来了,若再射出另一支箭,就会夺走你们所有人的性命,想活命的人快逃吧。”他们看到箭上的字,害怕被杀,全都逃走了。就这样,这位大士连让苍蝇吸血那么一丁点血都没流,就吓跑了七位国王。之后他背向弟弟,舍弃欲乐,出家修仙人道,证得神通和禅定,命终之后往生梵天界。巴利
Evaṃ bodhisatte tena raññā sakkate garukate tattha vasante ‘‘asadisakumāro kira bārāṇasiyaṃ natthī’’ti satta rājāno āgantvā bārāṇasinagaraṃ parivāretvā ‘‘rajjaṃ vā detu yuddhaṃ vā’’ti rañño paṇṇaṃ pesesuṃ. Rājā maraṇabhayabhīto ‘‘kuhiṃ me bhātā vasatī’’ti pucchitvā ‘‘ekaṃ sāmantarājānaṃ upaṭṭhahatī’’ti sutvā ‘‘mama bhātike anāgacchante mayhaṃ jīvitaṃ natthi, gacchatha tassa mama vacanena pāde vanditvā khamāpetvā gaṇhitvā āgacchathā’’ti dūte pāhesi. Te gantvā bodhisattassa taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Bodhisatto taṃ rājānaṃ āpucchitvā bārāṇasiṃ paccāgantvā rājānaṃ ‘‘mā bhāyī’’ti samassāsetvā kaṇḍe akkharāni chinditvā ‘‘ahaṃ asadisakumāro āgato, aññaṃ ekakaṇḍaṃ khipanto sabbesaṃ vo jīvitaṃ harissāmi, jīvitena atthikā palāyantū’’ti aṭṭālake ṭhatvā sattannaṃ rājūnaṃ bhuñjantānaṃ kañcanapātimakuleyeva kaṇḍaṃ pātesi. Te akkharāni disvā maraṇabhayabhītā sabbeva palāyiṃsu. Evaṃ mahāsatto khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ anuppādetvā satta rājāno palāpetvā kaniṭṭhabhātaraṃ apaloketvā kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jīvitapariyosāne brahmalokūpago ahosi.
导师彻悟之后,这样说道:“比丘们,这位无与伦比的王子就是这样击退了七位国王,赢得战斗胜利后,出家修习仙人道。”接着诵出以下偈颂:巴利
Satthā ‘‘evaṃ, bhikkhave, asadisakumāro satta rājāno palāpetvā vijitasaṅgāmo isipabbajjaṃ pabbajito’’ti abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –
无与伦比的弓箭手,力大无比的王子,
能在极远处射中目标,射箭从不出错,还能劈开巨大的身躯。巴利
‘‘Dhanuggaho asadiso, rājaputto mahabbalo; Dūrepātī akkhaṇavedhī, mahākāyappadālano.
与一切敌人交战,却不曾伤害任何人;
让兄弟得到安稳后,他便走上了调伏自己的道路。巴利
‘‘Sabbāmitte raṇaṃ katvā, na ca kañci viheṭhayi; Bhātaraṃ sotthiṃ katvāna, saṃyamaṃ ajjhupāgamī’’ti.
在这里,所谓“无与伦比”,不只是名字上无与伦比,在力量、精进和智慧上也确实无人能比。“大力”:因为身体的力量和智慧的力量都很大,所以叫大力。“远射”:因为他能把箭射到四天王天和三十三天的住处那么远,所以叫远射。“箭无虚发”:意思是射箭从不落空。另一种说法:“无刹那”称为闪电,在一道闪电闪过的那么短的时间里,他能借着那道光,拿七八支箭射中目标,所以叫“无刹那射击者”。“能摧毁巨大身躯者”:意思是能击穿巨大的身体。所谓七种大身,就是:皮身、木身、铜身、铁身、沙身、水身、木板身。其中,一般能射穿皮身的人,能射穿水牛皮,而他能射穿一百张水牛皮;一般人能射穿八指厚的乌敦跋罗木板,或四指厚的阿娑那木板,他却能射穿捆在一起的一百块木板,同样也能射穿两指厚的铜板、一指厚的铁板。对于沙车、枣车或稻草车,他能让箭从车后射入,贯穿车体,从车前穿出;在平常的水中,他能把箭射到四优沙婆远的地方,在陆地上则能射到八优沙婆远。像这样,因为他能击穿这七种大身,所以叫“能摧毁巨大身躯者”。“一切怨敌”:就是所有的敌人。“作战”:意思是打仗,把他们赶跑。“不曾伤害任何人”:连一个人也没有伤害。他虽然没有伤害任何人,却只是靠向他们射箭就完成了战斗。“来到了约束”:意思是出家受戒,来到了戒律的约束。巴利
Tattha asadisoti na kevalaṃ nāmeneva, balavīriyapaññāhipi asadisova. Mahabbaloti kāyabalenapi paññābalenapi mahabbalo. Dūrepātīti yāva cātumahārājikabhavanā tāvatiṃsabhavanā ca kaṇḍaṃ pesetuṃ samatthatāya dūrepātī. Akkhaṇavedhīti avirādhitavedhī. Atha vā akkhaṇā vuccati vijju, yāva ekā vijju niccharati, tāva tenobhāsena sattaṭṭha vāre kaṇḍāni gahetvā vijjhatīti akkhaṇavedhī. Mahākāyappadālanoti mahante kāye padāleti. Cammakāyo, dārukāyo, lohakāyo, ayokāyo, vālikakāyo, udakakāyo, phalakakāyoti ime satta mahākāyā nāma. Tattha añño cammakāyapadālano mahiṃsacammaṃ vinivijjhati, so pana satampi mahiṃsacammānaṃ vinivijjhatiyeva. Añño aṭṭhaṅgulabahalaṃ udumbarapadaraṃ, caturaṅgulabahalaṃ asanapadaraṃ vinivijjhati, so pana phalakasatampi ekato baddhaṃ vinivijjhati, tathā dvaṅgulabahalaṃ tambalohapaṭṭaṃ, aṅgulabahalaṃ ayapaṭṭaṃ. Vālikasakaṭassa badarasakaṭassa palālasakaṭassa vā pacchābhāgena kaṇḍaṃ pavesetvā purebhāgena atipāteti, pakatiyā udake catuusabhaṭṭhānaṃ kaṇḍaṃ peseti, thale aṭṭhausabhanti evaṃ imesaṃ sattannaṃ mahākāyānaṃ padālanato mahākāyappadālano. Sabbāmitteti sabbe amitte. Raṇaṃ katvāti yuddhaṃ katvā palāpesīti attho. Na ca kañci viheṭhayīti ekampi na viheṭhesi. Aviheṭhayantoyeva pana tehi saddhiṃ kaṇḍapesaneneva raṇaṃ katvā. Saṃyamaṃ ajjhupāgamīti sīlasaṃyamaṃ pabbajjaṃ upagato.
导师这样把法义引出来之后,就把这个故事归结到本生故事上,说道:那时最小的弟弟是阿难,而那位无与伦比的王子正是我自己。巴利
Evaṃ satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kaniṭṭhabhātā ānando ahosi, asadisakumāro pana ahameva ahosi’’nti.
2. 惯战者本生注巴利
[182] 2. Saṅgāmāvacarajātakavaṇṇanā
“惯战勇士”这个标题,是导师住在祇园精舍时,围绕难陀长老讲说的。事情是这样的:导师第一次去迦毗罗卫城时,让最小的弟弟难陀王子出家。之后离开迦毗罗卫城,一路渐次游行到舍卫城住下。那时,具寿难陀捧着世尊的钵,正跟着如来走出家门,那位国中第一美女听说“难陀王子要跟导师一起走了”,便把头发梳到一半,从窗口探出头来说:“圣郎,你可要快点回来啊。”难陀想起这句话,心里烦躁不安,闷闷不乐,脸色变得枯黄,像被丢弃的黄色毡毯,全身血管暴起。导师知道他的情况后,心想:“我何不让难陀安住在阿罗汉果中呢。”于是来到他住的精舍,在铺好的座位上坐下,问道:“难陀,你在这教法里过得欢喜吗?”“尊者,我心系那位国中第一美女,所以不欢喜。”“难陀,你以前去过雪山游历吗?”“没去过,尊者。”“那我们就去吧。”“尊者,我没有神通,怎么去得了?”导师说:“难陀,我用神通力带你去。”导师拉着长老的手,腾空而起,途中让他看一片烧过的田地里,一只坐在焦树桩上的母猴——耳朵、鼻子、尾巴都断了,毛被烧焦,皮也破了,只剩一层肉皮,浑身沾满血,是一只被烧得破破烂烂的猴子——导师说:“难陀,你看见这只猴子了吗?”“看见了,尊者。”“你好好看清楚了。”巴利
Saṅgāmāvacarosūroti idaṃ satthā jetavane viharanto nandattheraṃ ārabbha kathesi. Satthari hi paṭhamagamanena kapilapuraṃ gantvā kaniṭṭhabhātikaṃ nandarājakumāraṃ pabbājetvā kapilapurā nikkhamma anupubbena sāvatthiṃ gantvā viharante āyasmā nando bhagavato pattaṃ ādāya tathāgatena saddhiṃ gehā nikkhamanakāle ‘‘nandakumāro kira satthārā saddhiṃ gacchatī’’ti sutvā aḍḍhullikhitehi kesehi vātapānantarena oloketvā ‘‘tuvaṭaṃ kho, ayyaputta, āgaccheyyāsī’’ti idaṃ janapadakalyāṇiyā vuttavacanaṃ anussaranto ukkaṇṭhito anabhirato uppaṇḍuppaṇḍukajāto dhamanisanthatagatto ahosi. Satthā tassa taṃ pavattiṃ ñatvā ‘‘yaṃnūnāhaṃ nandaṃ arahatte patiṭṭhāpeyya’’nti cintetvā tassa vasanapariveṇaṃ gantvā paññattāsane nisinno ‘‘kacci, nanda, imasmiṃ sāsane abhiramasī’’ti pucchi. ‘‘Bhante, janapadakalyāṇiyā paṭibaddhacitto hutvā nābhiramāmī’’ti. ‘‘Himavantacārikaṃ gatapubbosi nandā’’ti? ‘‘Na gatapubbo, bhante’’ti. ‘‘Tena hi gacchāmā’’ti. ‘‘Natthi me, bhante, iddhi, katāhaṃ gamissāmī’’ti. Satthā ‘‘ahaṃ taṃ, nanda, mama iddhibalena nessāmī’’ti theraṃ hatthe gahetvā ākāsaṃ pakkhandanto antarāmagge ekasmiṃ jhāmakhette jhāmakhāṇuke nisinnaṃ chinnakaṇṇanāsanaṅguṭṭhaṃ jhāmalomaṃ chinnachaviṃ cammamattaṃ lohitapaliguṇṭhitaṃ ekaṃ paluṭṭhamakkaṭiṃ dassesi – ‘‘passasi, nanda, etaṃ makkaṭi’’nti. ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Suṭṭhu paccakkhaṃ karohī’’ti.
于是导师带着他,先展示了六十由旬厚的红砷石板地、阿耨达池等七大湖、五大河,还有被金山、银山、宝珠山点缀得庄严华丽、有几百处美景的雪山。然后问他:“难陀,你以前见过三十三天吗?”他回答:“没见过,尊者。”导师说:“来吧,难陀,我带你去看看三十三天。”到了那里,导师坐在黄色毛毯般的石座上。帝释天王带着两个天界的众天神一起来,顶礼之后坐在一边。他那两千五百万天女,还有五百名鸽足天女,也来顶礼后坐在一边。导师让难陀尊者被烦恼牵着,一次又一次地去看那五百位天女,问道:“难陀,你看到这些鸽足天女了吗?”“看到了,尊者。”“你觉得她们漂亮,还是国中第一美女漂亮?”“尊者,就像跟国中第一美女相比,那只焦猴子微不足道;同样地,跟这些天女相比,国中第一美女也是如此。”“那你现在打算怎么办,难陀?”“尊者,要修什么业才能得到这些天女?”“修沙门法就行。”“尊者,如果世尊为我得到她们作担保,我就修沙门法。”“你修吧,难陀,我给你担保。”于是长老在众天神的集会中,让如来作了担保,说道:“尊者,别拖太久,走吧,我要去修沙门法了。”导师带着他,直接回到了祇园精舍。长老就开始修沙门法了。巴利
Atha naṃ gahetvā saṭṭhiyojanikaṃ manosilātalaṃ, anotattadahādayo satta mahāsare, pañca mahānadiyo, suvaṇṇapabbatarajatapabbatamaṇipabbatapaṭimaṇḍitaṃ anekasatarāmaṇeyyakaṃ himavantapabbatañca dassetvā ‘‘tāvatiṃsabhavanaṃ te, nanda, diṭṭhapubba’’nti pucchitvā ‘‘na , diṭṭhapubbaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘ehi, nanda, tāvatiṃsabhavanaṃ te dassayissāmī’’ti tattha netvā paṇḍukambalasilāsane nisīdi. Sakko devarājā dvīsu devalokesu devasaṅghena saddhiṃ āgantvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Aḍḍhatiyakoṭisaṅkhā tassa paricārikā pañcasatā kakuṭapādā devaccharāyopi āgantvā vanditvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā āyasmantaṃ nandaṃ tā pañcasatā accharā kilesavasena punappunaṃ olokāpesi. ‘‘Passasi, nanda, imā kakuṭapādiniyo accharāyo’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ nu kho etā sobhanti, udāhu janapadakalyāṇī’’ti. ‘‘Seyyathāpi, bhante, janapadakalyāṇiṃ upanidhāya sā paluṭṭhamakkaṭī, evameva imā upanidhāya janapadakalyāṇī’’ti. ‘‘Idāni kiṃ karissasi nandā’’ti? ‘‘Kiṃ kammaṃ katvā, bhante, imā accharā labhantī’’ti? ‘‘Samaṇadhammaṃ katvā’’ti. ‘‘Sace me, bhante, imāsaṃ paṭilābhatthāya bhagavā pāṭibhogo hoti, ahaṃ samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti. ‘‘Karohi, nanda, ahaṃ te pāṭibhogo’’ti. Evaṃ thero devasaṅghassa majjhe tathāgataṃ pāṭibhogaṃ gahetvā ‘‘mā, bhante, atipapañcaṃ karotha, etha gacchāma, ahaṃ samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti āha. Satthā taṃ ādāya jetavanameva paccāgami. Thero samaṇadhammaṃ kātuṃ ārabhi.
导师把法将叫过来,告诉他:“舍利弗,我的弟弟难陀在三十三天的天众中间,为了天女们,竟然拿我作担保。”他又用同样的方式,告诉了大目犍连尊者、大迦叶尊者、阿那律尊者、持法藏者阿难尊者等八十位大弟子,以及大多数其余比丘。法将舍利弗尊者走到难陀长老那里,对他说:“贤友难陀,听说你在三十三天的天众中间,为了得到天女,拿十力尊作担保,说‘我要修沙门法’,是真的吗?如果是这样,你的梵行生活不就是依止女人、依止烦恼了吗?你为了女人去修沙门法,跟为了工钱去干活的雇工有什么差别?”就这样,尊者让难陀长老羞愧难当,锐气全消。所有八十位大弟子和其余比丘也都用同样的方式,让这位难陀尊者羞愧难当。巴利
Satthā dhammasenāpatiṃ āmantetvā ‘‘sāriputta, mayhaṃ kaniṭṭhabhātā nando tāvatiṃsadevaloke devasaṅghassa majjhe devaccharānaṃ kāraṇā maṃ pāṭibhogaṃ aggahesī’’ti tassa ācikkhi. Etenupāyena mahāmoggallānattherassa mahākassapattherassa anuruddhattherassa dhammabhaṇḍāgārikaānandattherassāti asītiyā mahāsāvakānaṃ yebhuyyena ca sesabhikkhūnaṃ ācikkhi. Dhammasenāpati sāriputtatthero nandattheraṃ upasaṅkamitvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, āvuso nanda, tāvatiṃsadevaloke devasaṅghassa majjhe ‘devaccharā labhanto samaṇadhammaṃ karissāmī’ti dasabalaṃ pāṭibhogaṃ gaṇhī’’ti vatvā ‘‘nanu evaṃ sante tava brahmacariyavāso mātugāmasannissito kilesasannissito, tassa te itthīnaṃ atthāya samaṇadhammaṃ karontassa bhatiyā kammaṃ karontena kammakārakena saddhiṃ kiṃ nānākaraṇa’’nti theraṃ lajjāpesi nittejaṃ akāsi. Etenupāyena sabbepi asītimahāsāvakā avasesabhikkhū ca taṃ āyasmantaṃ nandaṃ lajjāpayiṃsu.
他心想:“我确实做了不合适的事。”于是凭着惭与愧,奋力提起坚固的精进,增长观智,证得阿罗汉果后,来到导师面前,说:“尊者,我解除对世尊的承诺。”导师也说:“难陀,当你证得阿罗汉果时,我就已经解脱了那个承诺。”比丘们明白这件事后,在法堂里议论起来:“贤友们,这位难陀长老真是堪受教诫啊!只凭一次教诫,就现起惭与愧,修习沙门法,证得了阿罗汉果。”导师走来,问:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”他们回答:“是这件事。”导师说:“比丘们,难陀不只是现在堪受教诫,过去也堪受教诫。”于是讲起了过去的事。巴利
So ‘‘ayuttaṃ vata me kata’’nti hiriyā ca ottappena ca vīriyaṃ daḷhaṃ paggaṇhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patvā satthāraṃ upasaṅkamitvā ‘‘ahaṃ, bhante, bhagavato paṭissavaṃ muñcāmī’’ti āha. Satthāpi ‘‘yadā tvaṃ, nanda, arahattaṃ patto, tadāyevāhaṃ paṭissavā mutto’’ti āha. Etamatthaṃ viditvā dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘yāva ovādakkhamo cāyaṃ, āvuso, nandatthero ekovādeneva hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā samaṇadhammaṃ katvā arahattaṃ patto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi nando ovādakkhamoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨出生在一个调象师的家庭。他长大成人后,在调象这门技艺上学有所成,就去侍奉一位与波罗奈国王为敌的国王。他为那位敌王把一头吉祥象训练得极其驯服,并加以调教。那位国王心想:“我要夺取波罗奈的王位。”于是带上菩萨,骑上那头吉祥象,率领大军前往波罗奈,把城包围起来后,派人送信给国王:“要么交出王位,要么开战。”梵授王回应说:“那就开战。”随即在城墙、城门、塔楼和城门楼上部署兵力,发起了战斗。那位敌王给吉祥象披上铠甲,自己也穿上铠甲,坐在象背最高处,手持锋利的象钩,心想:“我要攻破这座城,把敌人消灭掉,把王位夺到手中。”于是驱赶大象朝城市前进。那头象看到对方从城上泼下滚烫的泥浆,用机械弹射石头,还投出各种各样的武器,因为害怕死亡,无法再向前走,就退了回来。这时,那位调象师走上前去,对它说:“孩子,你是勇士,是惯于上战场的人,在这种时候后退,对你来说实在不合适。”为了教导大象,他说出了下面这些偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto hatthācariyakule nibbattitvā vayappatto hatthācariyasippe nipphattiṃ patto ekaṃ bārāṇasirañño sapattarājānaṃ upaṭṭhāsi. So tassa maṅgalahatthiṃ susikkhitaṃ katvā sikkhāpesi. So rājā ‘‘bārāṇasirajjaṃ gaṇhissāmī’’ti bodhisattaṃ gahetvā maṅgalahatthiṃ āruyha mahatiyā senāya bārāṇasiṃ gantvā parivāretvā ‘‘rajjaṃ vā detu yuddhaṃ vā’’ti rañño paṇṇaṃ pesesi. Brahmadatto ‘‘yuddhaṃ dassāmī’’ti pākāradvāraṭṭālakagopuresu balakāyaṃ āropetvā yuddhaṃ adāsi. Sapattarājā maṅgalahatthiṃ vammena chādetvā sayampi vammaṃ paṭimuñcitvā hattikkhandhavaragato tikhiṇaṃ aṅkusaṃ ādāya ‘‘nagaraṃ bhinditvā paccāmittaṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā rajjaṃ hatthagataṃ karissāmī’’ti hatthiṃ nagarābhimukhaṃ pesesi. So uṇhakalalāni ceva yantapāsāṇe ca nānappakārāni ca paharaṇāni vissajjente disvā maraṇabhayabhīto upasaṅkamituṃ asakkonto paṭikkami. Atha naṃ hatthācariyo upasaṅkamitvā ‘‘tāta, tvaṃ sūro saṅgāmāvacaro, evarūpe ṭhāne paṭikkamanaṃ nāma tuyhaṃ nānucchavika’’nti vatvā hatthiṃ ovadanto imā gāthā avoca –
出入战场、以勇猛著称,以强壮有力闻名;
你明明已经撞上了拱门,为什么还要往后退呢,公象?巴利
‘‘Saṅgāmāvacaro sūro, balavā iti vissuto; Kiṃ nu toraṇamāsajja, paṭikkamasi kuñjara.
快把门闩压碎,把柱子拔掉;
把门楼撞碎之后,大象啊,快点冲进去!巴利
‘‘Omadda khippaṃ palighaṃ, esikāni ca abbaha; Toraṇāni ca madditvā, khippaṃ pavisa kuñjarā’’ti.
这里说“以此闻名”,意思是:孩子啊,你因为在激烈的交战中来回冲杀,所以被称为“惯战沙场者”;因为心志坚定,所以是“勇士”;因为力量具足,所以是“壮士”——就是这样闻名、被人知道、广为人知。“抵达门楼”,就是到达了叫做城门的门楼。“你退却”,是说:你为什么后退?因为什么缘故折返?“击倒”,就是把它打倒、让它倒下。“拔起石柱”,城门那里有十六肘或八肘高的石柱,深埋地下、固定竖立着,他命令说:赶快把它们拔起、扯出来。“击碎门楼”,就是击碎城门的后闩。“迅速进入”,就是迅速进入城中。“象”,是对龙的称呼。巴利
Tattha iti vissutoti, tāta, tvaṃ pavattasampahāraṃ saṅgāmaṃ madditvā avacaraṇato saṅgāmāvacaro, thirahadayatāya sūro, thāmasampattiyā balavāti evaṃ vissuto paññāto pākaṭo. Toraṇamāsajjāti nagaradvārasaṅkhātaṃ toraṇaṃ patvā. Paṭikkamasīti kiṃ nu kho osakkasi, kena kāraṇena nivattasīti vadati. Omaddāti avamadda adho pātaya. Esikāni ca abbahāti nagaradvāre soḷasaratanaṃ aṭṭharatanaṃ bhūmiyaṃ pavesetvā niccalaṃ katvā nikhātā esikatthambhā honti, te khippaṃ uddhara luñcāhīti āṇāpeti. Toraṇāni ca madditvāti nagaradvārassa piṭṭhasaṅghāṭe madditvā. Khippaṃ pavisāti sīghaṃ nagaraṃ pavisa. Kuñjarāti nāgaṃ ālapati.
那头象听完之后,仅仅因为菩萨这一句话就掉头折返,用鼻子卷住石柱,像拔蘑菇一样把它们拔了起来,撞碎门楼,卸下门闩,冲破城门,进入城中,夺取了王位,然后献给了它的主人。巴利
Taṃ sutvā nāgo bodhisattassa ekovādeneva nivattitvā esikatthambhe soṇḍāya paliveṭhetvā ahicchattakāni viya luñcitvā toraṇaṃ madditvā palighaṃ otāretvā nagaradvāraṃ bhinditvā nagaraṃ pavisitvā rajjaṃ gahetvā adāsi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来总结说:“那时候的大象就是难陀,国王就是阿难,而那位驯象师正是我自己。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā hatthī nando ahosi, rājā ānando, hatthācariyo pana ahameva ahosi’’nti.
浊水本生注巴利
[183] 3. Vālodakajātakavaṇṇanā
“浊水,味道差,低劣。”这是导师住在祇园精舍时,围绕五百个吃剩饭的人讲说的。据说在舍卫城,有五百位近事男把家庭的牵累交给妻儿之后,听导师说法,一起结伴修行。他们当中,有些是入流者,有些是一来者,有些是不来者,连一个凡夫都没有。人们邀请导师时,也总是把这五百位近事男一起请上。另有五百个小侍者,专门给他们送齿木、漱口水、衣服、香、花环,靠吃他们剩下的饭菜过活。这些人吃完早饭,睡一觉起来,就走到阿致罗筏底河边,在河岸上大喊大叫地摔跤角力。而那五百位近事男却安安静静,专心修远离禅修。导师听到那些吃剩饭的人大声喧闹,就问长老:“阿难,这是什么声音?”长老说:“尊者,是那些吃剩饭的人的声音。”导师说:“阿难,这些吃剩饭的人不是现在吃了剩饭才这样闹,过去也照样闹;这些近事男也不是现在才安静,过去也一样安静。”应长老请求,导师讲了过去的事。巴利
Vālodakaṃapparasaṃ nihīnanti idaṃ satthā jetavane viharanto pañcasate vighāsāde ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kira pañcasatā upāsakā gharāvāsapalibodhaṃ puttadārassa niyyādetvā satthu dhammadesanaṃ suṇantā ekatova vicaranti. Tesu keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, ekopi puthujjano nāma natthi, satthāraṃ nimantentāpi te upāsake antokaritvāva nimantenti. Tesaṃ pana dantakaṭṭhamukhodakavatthagandhamāladāyakā pañcasatā cūḷupaṭṭhākā vighāsādā hutvā vasanti. Te bhuttapātarāsā niddāyitvā uṭṭhāya aciravatiṃ gantvā nadītīre unnadantā mallayuddhaṃ yujjhanti. Te pana pañcasatā upāsakā appasaddā appanigghosā paṭisallānamanuyuñjanti. Satthā tesaṃ vighāsādānaṃ uccāsaddaṃ sutvā ‘‘kiṃ eso, ānanda, saddo’’ti theraṃ pucchitvā ‘‘vighāsādasaddo, bhante’’ti vutte ‘‘na kho, ānanda, ime vighāsādā idāneva vighāsaṃ khāditvā unnadanti, pubbepi unnadantiyeva, imepi upāsakā na idāneva sannisinnā, pubbepi sannisinnāyevā’’ti vatvā therena yācito atītaṃ āhari.
过去在波罗奈,梵授王治理国家时,菩萨出生在大臣家里,成年后成了国王在义理和法度上的顾问。有一次,国王听说边境发生叛乱,就调集了五百匹骏马,率领四军前去,平息边境叛乱后回到波罗奈,下令说:骏马都累了,只给它们喝新鲜葡萄汁。骏马喝了香醇的饮品后,回到马厩,各自站在自己的位置上。可是分给它们之后剩下的,却味道淡薄、渣滓很多。人们问:这些怎么办?国王让人用水揉搓,再用麻布片过滤,然后下令:那些曾给骏马送饲料的驴,让它们喝这个。驴喝了那渣滓水后,醉醺醺地大叫着,在宫殿庭院里到处乱跑。国王打开大窗户,望着宫殿庭院,叫来站在近旁的菩萨,问道:你看,这些驴喝了渣滓水后,醉醺醺地大叫着蹦来蹦去;可生在骏马家族的骏马,喝了香醇的饮品后,却安安静静地待着,不蹦不跳。这到底是什么原因呢?这样问时,诵出了第一首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto rañño atthadhammānusāsako ahosi. Athekasmiṃ kāle so rājā ‘‘paccanto kupito’’ti sutvā pañcasate sindhave kappāpetvā caturaṅginiyā senāya gantvā paccantaṃ vūpasametvā bārāṇasimeva paccāgantvā ‘‘sindhavā kilantā allarasameva nesaṃ muddikapānaṃ dethā’’ti āṇāpesi. Sindhavā gandhapānaṃ pivitvā assasālaṃ gantvā attano attano ṭhānesu aṭṭhaṃsu. Tesaṃ pana dinnāvasiṭṭhakaṃ apparasaṃ bahukasaṭaṃ ahosi. Manussā ‘‘idaṃ kiṃ karomā’’ti rājānaṃ pucchiṃsu. Rājā udakena madditvā makacipilotikāhi parissāvetvā ‘‘ye gadrabhā sindhavānaṃ nivāpaṃ pahiṃsu, tesaṃ dāpethā’’ti dāpesi. Gadrabhā kasaṭaudakaṃ pivitvā mattā hutvā viravantā rājaṅgaṇe vicariṃsu. Rājā mahāvātapānaṃ vivaritvā rājaṅgaṇaṃ olokayamāno samīpe ṭhitaṃ bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘passa, ime gadrabhā kasaṭodakaṃ pivitvā mattā hutvā viravantā uppatantā vicaranti, sindhavakule jātasindhavā pana gandhapānaṃ pivitvā nissaddā sannisinnā na uppilavanti, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
驴喝了用毛布滤过的寡淡劣质水,就会变得醉醺醺。
喝了这种殊胜美味的饮品,骏马却不会生起迷醉。巴利
‘‘Vālodakaṃ apparasaṃ nihīnaṃ, pitvā mado jāyati gadrabhānaṃ; Imañca pitvāna rasaṃ paṇītaṃ, mado na sañjāyati sindhavāna’’nti.
这里,“毛滤水”是指用麻布纤维过滤过的水。也有写成“vāludaka”的版本。“低劣”是指味道低劣,所以叫低劣。“不生起”是说骏马不会生起迷醉,他问:这到底是什么原因呢?巴利
Tattha vālodakanti makacivālehi parissāvitaudakaṃ. ‘‘Vāludaka’’ntipi pāṭho. Nihīnanti nihīnarasabhāvena nihīnaṃ. Na sañjāyatīti sindhavānaṃ mado na jāyati, kiṃ nu kho kāraṇanti pucchi.
于是菩萨为了说明其中的原因,说出第二首偈颂:巴利
Athassa kāraṇaṃ ācikkhanto bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –
出身低贱的人,只喝一点点就醉了;人主啊,当他被问起时,他因那而陶醉。
出身高贵、又有担当品性的人,就算喝了最上等的酒,也不会醉。巴利
‘‘Appaṃ pivitvāna nihīnajacco, so majjatī tena janinda puṭṭho; Dhorayhasīlī ca kulamhi jāto, na majjatī aggarasaṃ pivitvā’’ti.
在这里,人主啊,由低贱出身所滋生的那个人——人主就是最尊贵的国王——如果出身低贱,就会因为自己出身低贱而沉醉、放逸。具足负重之德,就是具备负重之德,拥有能承担重负的品行,像纯种骏马一样。最上味,就是即使喝了最先榨取的最上等葡萄汁,也不会沉醉。巴利
Tattha tena janinda puṭṭhoti janinda uttamarāja yo nihīnajacco, tena nihīnajaccabhāvena puṭṭho majjati pamajjati. Dhorayhasīlīti dhorayhasīlo dhuravahanakaācārena sampanno jātisindhavo. Aggarasanti sabbapaṭhamaṃ gahitaṃ muddikarasaṃ pivitvāpi na majjati.
国王听了菩萨的话,就叫人把驴从王宫广场赶出去,自己则遵照他的教导,做了布施等种种功德,后来随业而去。巴利
Rājā bodhisattassa vacanaṃ sutvā gadrabhe rājaṅgaṇā nīharāpetvā tasseva ovāde ṭhito dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法教后,把本生故事联系起来说:“那时候的五百头驴,就是现在这些吃残食的人;那时候的五百匹骏马,就是现在这些近事男;那位国王就是阿难;而那位睿智的大臣就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā pañcasatā gadrabhā ime vighāsādā ahesuṃ, pañcasatā sindhavā ime upāsakā, rājā ānando, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
四、吉里达多本生注巴利
[184] 4. Giridattajātakavaṇṇanā
“被吉利达多所染”这件事,是导师住在竹林精舍时,针对一位亲近敌对派的比丘而说的。这件事的因由在前面的《摩希罗母象本生》(本生经1.1.26)里已经讲过。不过,导师说:“诸位比丘,这位比丘不是现在才亲近敌对派,他过去世就已经是个亲近敌对派的人了。”然后便讲起了过去的事。巴利
Dūsitogiridattenāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ekaṃ vipakkhaseviṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā mahiḷāmukhajātake (jā. 1.1.26) kathitameva. Satthā pana ‘‘na, bhikkhave, ayaṃ bhikkhu idāneva vipakkhaṃ sevati, pubbepesa vipakkhasevakoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去在波罗奈,萨摩王治理国家。那时,菩萨投生在大臣家里,长大成人后,成了国王在义理和法方面的教导者。国王有一匹名叫般度婆的吉祥马,它的马夫名叫吉利达多,是个跛脚的人。那匹马被套上口勒,看到马夫总是走在它前面,就以为“这个人是在训练我”,于是跟着模仿他的样子,也变成了跛脚。人们把马变成跛脚的事禀报了国王,国王派了兽医去。他们去了以后,在马身上看不到任何疾病,就对国王说:“我们没发现它有什么病。”国王又派菩萨去,说:“朋友,你去吧,把这里面的原因弄清楚。”菩萨去了以后,通过它与跛脚马夫的接触,知道了它变成跛脚的原因,回来把这件事禀告国王,为了说明“因为交往的过失,就会变成这样”,说出了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ sāmarājā rajjaṃ kāresi. Tadā bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto tassa atthadhammānusāsako ahosi. Rañño pana paṇḍavo nāma maṅgalasso, tassa giridatto nāma assabandho, so khañjo ahosi. Asso mukharajjuke gahetvā taṃ purato purato gacchantaṃ disvā ‘‘maṃ esa sikkhāpetī’’ti saññāya tassa anusikkhanto khañjo ahosi. Tassa assassa khañjabhāvaṃ rañño ārocesuṃ, rājā vejje pesesi. Te gantvā assassa sarīre rogaṃ apassantā ‘‘rogamassa na passāmā’’ti rañño kathayiṃsu. Rājā bodhisattaṃ pesesi – ‘‘gaccha vayassa, ettha kāraṇaṃ jānāhī’’ti. So gantvā khañjaassabandhasaṃsaggena tassa khañjabhūtabhāvaṃ ñatvā rañño tamatthaṃ ārocetvā ‘‘saṃsaggadosena nāma evaṃ hotī’’ti dassento paṭhamaṃ gāthamāha –-
萨摩王的骏马般度婆,被马夫耆利陀多给毁了。
舍弃了原本的习性,就一味地随顺他而行。巴利
‘‘Dūsito giridattena, hayo sāmassa paṇḍavo; Porāṇaṃ pakatiṃ hitvā, tassevānuvidhiyyatī’’ti.
这里说到“萨摩王的马”,指的是萨摩王的吉祥御马。“舍弃原本的习性”,意思是它放弃了自己原来那优雅矫健的仪态。“随顺而行”,就是跟着模仿。巴利
Tattha hayo sāmassāti sāmassa rañño maṅgalasso. Porāṇaṃ pakatiṃ hitvāti attano porāṇapakatiṃ siṅgārabhāvaṃ pahāya. Anuvidhiyyatīti anusikkhati.
这时,国王问菩萨:“现在,朋友,该做什么?”菩萨说:“找一位好驯马师来,它就会恢复原来的样子。”说完,诵出第二首偈颂:巴利
Atha naṃ rājā ‘‘idāni vayassa kiṃ kattabba’’nti pucchi. Bodhisatto ‘‘sundaraṃ assabandhaṃ labhitvā yathā porāṇo bhavissatī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
如果有个青年男子,头发被整理成峰髻状;
抓住它的嘴,让它在圆圈里旋转。
他立刻就舍弃了,被那个人跟随。巴利
‘‘Sace ca tanujo poso, sikharākārakappito; Ānane naṃ gahetvāna, maṇḍale parivattaye; Khippameva pahantvāna, tassevānuvidhiyyatī’’ti.
在这里,“tanujo”是指他的随顺生者。因为随顺而生的人就叫“anujo”(随顺生者),所以他的随顺生者就是“tanujo”。这段话的意思是:大王,如果有一个优美、具足行仪的人,正好与那匹优美、具足行仪的马相应而生;这人用顶髻般妙好的方式修饰须发,抓住那匹马的口部,在驯马场里使它回转调教,那么这匹马很快就会舍弃跛行之态,心里想:“这位优美、具足行仪的马师在教导我”,于是很快就随顺他、跟他学习,并安住在本来状态中。这就是这段话的含义。国王就照这样做了,那匹马也恢复了常态。国王心想:“他连畜生的心意都能知道啊!”心里欢喜,就赐给菩萨极大的荣誉。巴利
Tattha tanujoti tassa anujo. Anurūpaṃ jāto hi anujo, tassa anujo tanujo. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace hi, mahārāja, tassa siṅgārassa ācārasampannassa assassa anurūpaṃ jāto siṅgāro ācārasampanno poso. Sikharākārakappitoti sikharena sundarena ākārena kappitakesamassu taṃ assaṃ ānane gahetvā assamaṇḍale parivatteyya, khippamevesa taṃ khañjabhāvaṃ pahāya ‘‘ayaṃ siṅgāro ācārasampanno assagopako maṃ sikkhāpetī’’ti saññāya khippameva tassa anuvidhiyyati anusikkhissati, pakatibhāveyeva ṭhassatīti attho. Rājā tathā kāresi, asso pakatibhāve patiṭṭhāsi. Rājā ‘‘tiracchānānampi nāma āsayaṃ jānissatī’’ti tuṭṭhacitto bodhisattassa mahantaṃ yasaṃ adāsi.
导师讲完这段法义开示后,把本生故事总结起来说:“那时候,山授就是提婆达多,那匹马就是亲近恶友的比丘,国王就是阿难,而那位聪明的大臣就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā giridatto devadatto ahosi, asso vipakkhasevako bhikkhu, rājā ānando, amaccapaṇḍito pana ahameva ahosi’’nti.
〔185〕 5. 《不喜乐本生注》巴利
[185] 5. Anabhiratijātakavaṇṇanā
“就像在浑浊的水中……”这句话,是导师住在祇园时,针对一位婆罗门青年说的。据说在舍卫城,有一位婆罗门青年精通三部吠陀,给许多刹帝利青年和婆罗门青年教授咒术。后来他成了家,为了衣服、装饰、奴婢、田地、房舍、牛、水牛、妻子儿女等事操心,被贪、嗔、痴控制,内心变得浑浊,没法按顺序背诵咒术,咒术从这边那边都想不起来了。有一天,他带着许多香、花鬘等物来到祇园,供养、礼敬导师后,坐在一边。导师和他亲切交谈后,问道:“青年,你还在教咒术吗?你的咒术还熟练吗?”“尊者,我以前咒术很熟练,但自从过起在家生活后,我的心就变得浑浊了,所以咒术不熟练了。”于是导师对他说:“青年,不只是现在这样。过去,在你心不浑浊的时候,你的咒术也曾很熟练;但当心被贪等烦恼染污、变得浑浊时,你的咒术就想不起来了。”应他请求,导师讲了过去的事。巴利
Yathodake āvile appasanneti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇakumāraṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kira eko brāhmaṇakumāro tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū bahū khattiyakumāre ca brāhmaṇakumāre ca mante vācesi. So aparabhāge gharāvāsaṃ saṇṭhapetvā vatthālaṅkāradāsadāsikhettavatthugomahiṃsaputtadārādīnaṃ atthāya cintayamāno rāgadosamohavasiko hutvā āvilacitto ahosi, mante paṭipāṭiyā parivattetuṃ nāsakkhi, ito cito ca mantā na paṭibhaṃsu. So ekadivasaṃ bahuṃ gandhamālādiṃ gahetvā jetavanaṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi . Satthā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kiṃ, māṇava, mante vācesi, paguṇā te mantā’’ti pucchi. ‘‘Pubbe me, bhante, mantā paguṇā ahesuṃ, gharāvāsassa pana gahitakālato paṭṭhāya cittaṃ me āvilaṃ jātaṃ, tena me mantā na paguṇā’’ti. Atha naṃ satthā ‘‘na kho, māṇava, idāneva, pubbepi te cittassa anāvilakāle tava mantā paguṇā ahesuṃ, rāgādīhi pana āvilakāle tava mantā na paṭibhaṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生到一个大富婆罗门家庭。长大后,他到塔克西拉学习咒术,学成后成了名望很高、四方闻名的老师,在波罗奈给许多刹帝利青年和婆罗门青年教授咒术。他门下有一个婆罗门青年,精通三部吠陀,对每一字句都没有疑惑,于是做了辅助教师,也教人咒术。后来,这个青年成了家,因为整天操心在家生活的事,内心变得混乱,再也背不出咒术了。于是他去见老师,老师问他:“青年,你的咒术还熟吗?”他回答说:“自从我过上在家生活以后,心就乱了,咒术背不出来了。”老师便说:“孩子,心乱的时候,本来熟了的咒术也记不起来;心不乱的时候,是没有记不住这回事的。”说完,就说了下面这些偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ mante uggaṇhitvā disāpāmokkho ācariyo hutvā bārāṇasiyaṃ bahū khattiyakumāre ca brāhmaṇakumāre ca mante vācesi. Tassa santike eko brāhmaṇamāṇavo tayo vede paguṇe akāsi, ekapadepi nikkaṅkho piṭṭhiācariyo hutvā mante vācesi. So aparena samayena gharāvāsaṃ gahetvā gharāvāsacintāya āvilacitto mante parivattetuṃ nāsakkhi. Atha naṃ ācariyo attano santikaṃ āgataṃ ‘‘kiṃ, māṇava, paguṇā te mantā’’ti pucchitvā ‘‘gharāvāsagahitakālato paṭṭhāya me cittaṃ āvilaṃ jātaṃ, mante parivattetuṃ na sakkomī’’ti vutte ‘‘tāta, āvile cittamhi paguṇāpi mantā na paṭibhanti, anāvile pana citte appaṭibhāṇaṃ nāma natthī’’ti vatvā imā gāthā āha –
就像在浑浊不清的水里,看不见蚝蛤和蚌壳;
就像在浑浊的水里,看不见砂石、细沙和鱼群;心浑浊时也是这样,
他看不见自己的利益,也看不见他人的利益。巴利
‘‘Yathodake āvile appasanne, na passati sippikasambukañca; Sakkharaṃ vālukaṃ macchagumbaṃ, evaṃ āvilamhi citte; Na so passati attadatthaṃ paratthaṃ.
就像在清澈明净的水中,他能看见蚌和珍珠;
能看见砾石、沙粒和鱼群;同样,当心没有浑浊时,
他能看见自己的利益和他人的利益。巴利
‘‘Yathodake acche vippasanne, so passati sippikasambukañca; Sakkharaṃ vālukaṃ macchagumbaṃ, evaṃ anāvilamhi citte; So passati atthadatthaṃ parattha’’nti.
这里,“浑浊”指被污泥搅浑。“不清净”指因为那种浑浊而不清净。“蚌与螺”就是蚌和螺。“鱼群”指鱼群。同样地,“于浊心”指被贪等烦恼搅浊的心。“自利与他利”的意思是说,既看不到自利,也看不到他利。“他见到”就是说,在同样没有浑浊的心里,那个人能见到自利和他利。巴利
Tattha āvileti kaddamāluḷite. Appasanneti tāyeva āvilatāya avippasanne. Sippikasambukañcāti sippikañca sambukañca. Macchagumbanti macchaghaṭaṃ. Evaṃ āvilamhīti evameva rāgādīhi āvile citte. Attadatthaṃ paratthanti neva attadatthaṃ na paratthaṃ passatīti attho. So passatīti evameva anāvile citte so puriso attadatthaṃ paratthañca passatīti.
导师引出这段过去的事,开示了四圣谛,然后总结本生因缘。四圣谛讲完时,那位婆罗门青年证得了入流果。那时的那位青年就是现在的这位青年,而那时的老师就是我。巴利
Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne brāhmaṇakumāro sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā māṇavo ayameva māṇavo ahosi, ācariyo pana ahameva ahosi’’nti.
六、达迪瓦哈纳本生注巴利
[186] 6. Dadhivāhanajātakavaṇṇanā
导师住在竹林精舍时,为了一个亲近敌对者的比丘说了这段话。事情的经过前面已经讲过。导师说:“比丘们,与不善者共住是邪恶的,会带来祸害。在那里,对人来说,与恶共住会带来祸害,那还用说吗?从前,一棵无心识的芒果树,只因为跟不甜、不美味的苦楝树住在一起,连它那原本像天界美味一样的甜味也变没了,变成了苦的。”说完,导师就讲起了过去的事。巴利
Vaṇṇagandharasūpetoti idaṃ satthā veḷuvane viharanto vipakkhaseviṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu heṭṭhā kathitameva. Satthā pana ‘‘bhikkhave, asādhusannivāso nāma pāpo anatthakaro, tattha manussabhūtānaṃ tāva pāpasannivāsassa anatthakaratāya kiṃ vattabbaṃ, pubbe pana asātena amadhurena nimbarukkhena saddhiṃ sannivāsamāgamma madhuraraso dibbarasapaṭibhāgo acetano ambarukkhopi amadhuro tittako jāto’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治国的时候,迦尸国有四位婆罗门兄弟,他们出家做了仙人,在雪山一带依次搭起树叶棚屋住了下来。他们的大哥死后生到了帝释天那里。他知道这件事后,每隔七八天就去看望他们一次。有一天,他礼拜了大哥仙人,坐在一边,问道:“尊者,您需要什么?”那位患黄疸病的仙人说:“我需要火。”他听了,就给了仙人一把斧凿。所谓斧凿,就是装上柄以后,既能当斧头又能当凿子用。仙人说:“谁能拿这个替我去取柴呢?”帝释天就对他说:“尊者,当您需要柴的时候,用手拍一下这把斧凿,说‘替我取柴来生火’,它就会取柴来生火给您。”帝释天把斧凿交给他后,第二次又走近问道:“尊者,您需要什么?”那位仙人的树叶棚屋旁边有一条大象走的路,他常被象群骚扰,就说:“我被这些大象害得好苦,请把它们赶走。”帝释天就给他一面鼓,说:“尊者,敲这面鼓的这一边,你们的敌人就会逃跑;敲另一边,它们就会生起慈心,用四支军队围着你们护卫。”把鼓交给他后,帝释天又走到最小的弟弟那里,问道:“尊者,您需要什么?”那位弟弟也是患黄疸病的体质,所以他说:“我需要酸奶。”帝释天就给了他一罐酸奶,说:“如果你们愿意,把这罐酸奶倒出来,它就会变成一条大河,涌起大洪水,甚至能夺取王位交给你们。”说完就走了。从那时起,斧凿替大哥生火,另一个人敲鼓面时象群就逃跑,最小的弟弟则享用酸奶。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente kāsiraṭṭhe cattāro bhātaro brāhmaṇā isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapadese paṭipāṭiyā paṇṇasālā katvā vāsaṃ kappesuṃ. Tesaṃ jeṭṭhakabhātā kālaṃ katvā sakkattaṃ pāpuṇi. So taṃ kāraṇaṃ ñatvā antarantarā sattaṭṭhadivasaccayena tesaṃ upaṭṭhānaṃ gacchanto ekadivasaṃ jeṭṭhakatāpasaṃ vanditvā ekamantaṃ nisīditvā – ‘‘bhante, kena te attho’’ti pucchi. Paṇḍurogo tāpaso ‘‘agginā me attho’’ti āha. So taṃ sutvā tassa vāsipharasukaṃ adāsi. Vāsipharasuko nāma daṇḍe pavesanavasena vāsipi hoti pharasupi. Tāpaso ‘‘ko me imaṃ ādāya dārūni āharissatī’’ti āha. Atha naṃ sakko evamāha – ‘‘yadā te, bhante, dārūhi attho, imaṃ pharasuṃ hatthena paharitvā ‘dārūni me āharitvā aggiṃ karohī’ti vadeyyāsi, dārūni āharitvā aggiṃ katvā dassatī’’ti. Tassa vāsipharasukaṃ datvā dutiyampi upasaṅkamitvā ‘‘bhante, kena te attho’’ti pucchi. Tassa paṇṇasālāya hatthimaggo hoti, so hatthīhi upadduto ‘‘hatthīnaṃ me vasena dukkhaṃ uppajjati, te palāpehī’’ti āha. Sakko tassa ekaṃ bheriṃ upanāmetvā ‘‘bhante, imasmiṃ tale pahaṭe tumhākaṃ paccāmittā palāyissanti, imasmiṃ tale pahaṭe mettacittā hutvā caturaṅginiyā senāya parivāressantī’’ti vatvā taṃ bheriṃ datvā kaniṭṭhassa santikaṃ gantvā ‘‘bhante, kena te attho’’ti pucchi. Sopi paṇḍurogadhātukova, tasmā ‘‘dadhinā me attho’’ti āha. Sakko tassa ekaṃ dadhighaṭaṃ datvā ‘‘sace tumhe icchamānā imaṃ āsiñceyyātha, mahānadī hutvā mahoghaṃ pavattetvā tumhākaṃ rajjaṃ gahetvā dātuṃ samatthopi bhavissatī’’ti vatvā pakkāmi. Tato paṭṭhāya vāsipharasuko jeṭṭhabhātikassa aggiṃ karoti, itarena bheritale pahaṭe hatthī palāyanti, kaniṭṭho dadhiṃ paribhuñjati.
那时,有一头猪在一处古村落遗址走动,看见一颗有大威力的宝石。它用嘴咬住那颗宝石,靠着宝石的威力腾空而起,飞到大洋中间的一座小岛上,心想:“我现在该住在这里了。”便降落下来,在一棵优昙婆罗树下的舒适处安了家。有一天,它把宝石放在树根前,然后躺下睡着了。这时,有个迦尸国的人,被父母认为“这家伙对我们没用”而赶出家门。他来到一个港口村,给船主们做雇工,上了船出海。船在大海中间破裂,他趴在一块木板上,漂到了那座小岛。他四处寻找果子时,看见那头猪正在睡觉,就悄悄走过去,拿起宝石。靠着宝石的威力,他腾空而起,坐到优昙婆罗树上,心想:“这头猪大概是靠这颗宝石的威力才能在空中飞行,住在这里的吧。我应该先杀了这头猪,吃了它的肉,然后再走。”于是他折断一根木棍,朝猪的头上打去。猪醒了过来,找不到宝石,就东奔西跑,浑身发抖。坐在树上的人笑了。猪抬头看见了他,就用头去撞那棵树,当场就死了。巴利
Tasmiṃ kāle eko sūkaro ekasmiṃ purāṇagāmaṭṭhāne caranto ānubhāvasampannaṃ ekaṃ maṇikkhandhaṃ addasa. So taṃ maṇikkhandhaṃ mukhena ḍaṃsitvā tassānubhāvena ākāse uppatitvā samuddassa majjhe ekaṃ dīpakaṃ gantvā ‘‘ettha dāni mayā vasituṃ vaṭṭatī’’ti otaritvā phāsukaṭṭhāne ekassa udumbararukkhassa heṭṭhā vāsaṃ kappesi. So ekadivasaṃ tasmiṃ rukkhamūle maṇikkhandhaṃ purato ṭhapetvā niddaṃ okkami. Atheko kāsiraṭṭhavāsī manusso ‘‘nirupakāro esa amhāka’’nti mātāpitūhi gehā nikkaḍḍhito ekaṃ paṭṭanagāmaṃ gantvā nāvikānaṃ kammakāro hutvā nāvaṃ āruyha samuddamajjhe bhinnāya nāvāya phalake nipanno taṃ dīpakaṃ patvā phalāphalāni pariyesanto taṃ sūkaraṃ niddāyantaṃ disvā saṇikaṃ gantvā maṇikkhandhaṃ gaṇhitvā tassa ānubhāvena ākāse uppatitvā udumbararukkhe nisīditvā cintesi – ‘‘ayaṃ sūkaro imassa maṇikkhandhassa ānubhāvena ākāsacāriko hutvā idha vasati maññe, mayā paṭhamameva imaṃ sūkaraṃ māretvā maṃsaṃ khāditvā pacchā gantuṃ vaṭṭatī’’ti. So ekaṃ daṇḍakaṃ bhañjitvā tassa sīse pāteti. Sūkaro pabujjhitvā maṇiṃ apassanto ito cito ca kampamāno vidhāvati, rukkhe nisinnapuriso hasi. Sūkaro olokento taṃ disvā taṃ rukkhaṃ sīsena paharitvā tattheva mato.
那人从空中下来,生起火,把他的肉煮熟吃了,然后腾空飞起,沿着雪山顶上飞行。他看见一座修行人的茅庵,就降落在年长兄长的修行人茅庵里,住了两三天,对那位修行人尽心服侍,也因此见识了斧凿的威力。他心想:“我该把这东西弄到手。”于是把宝珠堆的威力展示给那位修行人看,说道:“尊者,请您收下这宝珠,把斧凿给我吧。”那位修行人一心想在空中飞行,就收下宝珠,把斧凿交给了他。他拿到斧凿后,走了一小段路,敲了一下斧凿,命令道:“斧凿,去砍下那位修行人的头,把宝珠堆给我拿回来。”斧凿就过去砍下那位修行人的头,把宝珠堆带了回来。他把斧凿藏在一个隐蔽的地方,然后来到中间那位修行人那里,住了几天,见识了鼓的威力后,把宝珠堆送给他,换取了鼓,又用同样的办法,让斧凿砍下了那位修行人的头。接着他又去找最小的那位修行人,见识了酪罐的威力后,把宝珠堆送给他,换取了酪罐,又用同样的办法,让斧凿砍下了那人的头。最后他带着宝珠堆、斧凿、鼓和酪罐,腾空飞起,停在离波罗奈不远的地方,派了一个人送信给波罗奈国王,说:“要么跟我打仗,要么把王位让给我。”巴利
So puriso otaritvā aggiṃ katvā tassa maṃsaṃ pacitvā khāditvā ākāse uppatitvā himavantamatthakena gacchanto assamapadaṃ disvā jeṭṭhabhātikassa tāpasassa assame otaritvā dvīhatīhaṃ vasitvā tāpasassa vattapaṭivattaṃ akāsi, vāsipharasukassa ānubhāvañca passi. So ‘‘imaṃ mayā gahetuṃ vaṭṭatī’’ti maṇikkhandhassa ānubhāvaṃ tāpasassa dassetvā ‘‘bhante, imaṃ maṇiṃ gahetvā vāsipharasukaṃ dethā’’ti āha. Tāpaso ākāsena caritukāmo taṃ gahetvā vāsipharasukaṃ adāsi. So taṃ gahetvā thokaṃ gantvā vāsipharasukaṃ paharitvā ‘‘vāsipharasuka tāpasassa sīsaṃ chinditvā maṇikkhandhaṃ me āharā’’ti āha. So gantvā tāpasassa sīsaṃ chinditvā maṇikkhandhaṃ āhari. So vāsipharasukaṃ paṭicchannaṭṭhāne ṭhapetvā majjhimatāpasassa santikaṃ gantvā katipāhaṃ vasitvā bheriyā ānubhāvaṃ disvā maṇikkhandhaṃ datvā bheriṃ gaṇhitvā purimanayeneva tassapi sīsaṃ chindāpetvā kaniṭṭhaṃ upasaṅkamitvā dadhighaṭassa ānubhāvaṃ disvā maṇikkhandhaṃ datvā dadhighaṭaṃ gahetvā purimanayeneva tassa sīsaṃ chindāpetvā maṇikkhandhañca vāsipharasukañca bheriñca dadhighaṭañca gahetvā ākāse uppatitvā bārāṇasiyā avidūre ṭhatvā bārāṇasirañño ‘‘yuddhaṃ vā me detu rajjaṃ vā’’ti ekassa purisassa hatthe paṇṇaṃ pāhesi.
国王一听消息,立刻说:“我要去抓那个贼!”就带兵出发了。那人敲了一下鼓面,四支军队就把国王团团围住。那人看出国王已经被困住,就把酪罐扔了出去,一下子变成一条大河。很多人陷在酪里,根本出不来。他又敲了一下斧凿,说:“去把国王的头拿来。”斧凿就飞过去,砍下国王的头,放在他脚边。连一个人都没能举起武器反抗。他凭着强大的威势,在众人簇拥下进城,举行了灌顶仪式,成为名叫达迪瓦哈纳的国王,然后依法公平地治理国家。巴利
Rājā sāsanaṃ sutvāva ‘‘coraṃ gaṇhissāmī’’ti nikkhami. So ekaṃ bheritalaṃ pahari, caturaṅginī senā parivāresi. Rañño avattharaṇabhāvaṃ ñatvā dadhighaṭaṃ vissajjesi, mahānadī pavatti. Mahājano dadhimhi osīditvā nikkhamituṃ nāsakkhi. Vāsipharasukaṃ paharitvā ‘‘rañño sīsaṃ āharā’’ti āha, vāsipharasuko gantvā rañño sīsaṃ āharitvā pādamūle nikkhipi. Ekopi āvudhaṃ ukkhipituṃ nāsakkhi. So mahantena balena parivuto nagaraṃ pavisitvā abhisekaṃ kāretvā dadhivāhano nāma rājā hutvā dhammena samena rajjaṃ kāresi.
有一天,他在大河里拿着网篮玩耍时,一只天界享用的熟芒果从迦那蒙达达湖那边漂来,卡在了网里。人们拉起网一看,就把它献给了国王。那只芒果很大,有罐子那么大,圆滚滚的,颜色像黄金一样。国王问林中的人们:“这是什么果子?”听说是芒果后,就把它吃了,然后让人把果核种在自己的园林里,用牛奶水浇灌。树长起来后,第三年结了果。人们对这棵芒果树非常恭敬,用牛奶水浇灌,涂上五股香印,围上花环,点起香油灯,还用布帐围成屏障。芒果味道甘甜,颜色金黄。达迪瓦哈纳王在给其他国王送芒果时,因为担心他们种出树来,就用蛙刺刺坏果核发芽的地方再送出去。那些国王吃了芒果后,种下的果核都长不成。他们问:“这到底是什么原因?”这才知道了其中的缘故。巴利
Tassekadivasaṃ mahānadiyaṃ jālakaraṇḍake kīḷantassa kaṇṇamuṇḍadahato devaparibhogaṃ ekaṃ ambapakkaṃ āgantvā jāle laggi, jālaṃ ukkhipantā taṃ disvā rañño adaṃsu. Taṃ mahantaṃ ghaṭappamāṇaṃ parimaṇḍalaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ ahosi. Rājā ‘‘kissa phalaṃ nāmeta’’nti vanacarake pucchitvā ‘‘ambaphala’’nti sutvā paribhuñjitvā tassa aṭṭhiṃ attano uyyāne ropāpetvā khīrodakena siñcāpesi. Rukkho nibbattitvā tatiye saṃvacchare phalaṃ adāsi. Ambassa sakkāro mahā ahosi, khīrodakena siñcanti, gandhapañcaṅgulikaṃ denti, mālādāmāni parikkhipanti, gandhatelena dīpaṃ jālenti, parikkhepo panassa paṭasāṇiyā ahosi. Phalāni madhurāni suvaṇṇavaṇṇāni ahesuṃ. Dadhivāhanarājā aññesaṃ rājūnaṃ ambaphalaṃ pesento aṭṭhito rukkhanibbattanabhayena aṅkuranibbattanaṭṭhānaṃ maṇḍūkakaṇṭakena vijjhitvā pesesi. Tesaṃ ambaṃ khāditvā aṭṭhi ropitaṃ na sampajjati. Te ‘‘kiṃ nu kho ettha kāraṇa’’nti pucchantā taṃ kāraṇaṃ jāniṃsu.
有个国王把园林主管叫来,问他:“你能把达迪瓦哈纳那棵芒果树的果子味道破坏掉,让它变苦吗?”对方回答:“能,大王。”国王就说:“那你去吧。”给了他一千金币,派他去了。那人到了波罗奈,通报说“有个园林主管来了”,国王就召见他。他进去礼拜国王,国王问:“你是园林主管吗?”他答:“是的,大王。”然后吹嘘了一番自己的本事。国王说:“去吧,你就待在我们那位园林主管身边做事。”从那时起,两个人一起打理园林。新来的园林主管很会让不在时节的花开、不在时节的果结,把园林弄得非常好看。国王对他很满意,就把原来的园林主管赶走,把园林交给了他一个人。他明白园林已经落到自己手里,就把芒果树围起来,在周围种上苦楝树和帕嘎瓦藤。苦楝树渐渐长大,根和根缠在一起,枝和枝也交错纠缠、密密裹住。因为和不甜的汁液混在一起,原本甘甜的芒果就变苦了,味道像苦楝叶一样。园林主管知道芒果变苦后,就逃走了。巴利
Atheko rājā uyyānapālaṃ pakkositvā ‘‘dadhivāhanassa ambaphalānaṃ rasaṃ nāsetvā tittakabhāvaṃ kātuṃ sakkhissasī’’ti pucchitvā ‘‘āma, devā’’ti vutte ‘‘tena hi gacchāhī’’ti sahassaṃ datvā pesesi. So bārāṇasiṃ gantvā ‘‘eko uyyānapālo āgato’’ti rañño ārocāpetvā tena pakkosāpito pavisitvā rājānaṃ vanditvā ‘‘tvaṃ uyyānapālo’’ti puṭṭho ‘‘āma, devā’’ti vatvā attano ānubhāvaṃ vaṇṇesi. Rājā ‘‘gaccha amhākaṃ uyyānapālassa santike hohī’’ti āha. Te tato paṭṭhāya dve janā uyyānaṃ paṭijagganti. Adhunāgato uyyānapālo akālapupphāni suṭṭhu pupphāpento akālaphalāni gaṇhāpento uyyānaṃ ramaṇīyaṃ akāsi. Rājā tassa pasīditvā porāṇakauyyānapālaṃ nīharitvā tasseva uyyānaṃ adāsi. So uyyānassa attano hatthagatabhāvaṃ ñatvā ambarukkhaṃ parivāretvā nimbe ca phaggavavalliyo ca ropesi, anupubbena nimbā vaḍḍhiṃsu, mūlehi mūlāni, sākhāhi ca sākhā saṃsaṭṭhā onaddhavinaddhā ahesuṃ. Tena asātaamadhurasaṃsaggena tāvamadhuraphalo ambo tittako jāto nimbapaṇṇasadisaraso, ambaphalānaṃ tittakabhāvaṃ ñatvā uyyānapālo palāyi.
达迪瓦哈纳来到园林,一边吃着芒果,一边把进了嘴的芒果汁像苦楝渣一样无法咽下,干呕着吐了出来。那时,菩萨是给国王讲说利益与法义的大臣。国王叫来菩萨,问道:“智者,这棵树从来没有缺过以往的照料,即使这样,它的果实却变苦了,到底是什么原因呢?”接着说出第一首偈颂——巴利
Dadhivāhano uyyānaṃ gantvā ambaphalaṃ khādanto mukhe paviṭṭhaṃ ambarasaṃ nimbakasaṭaṃ viya ajjhoharituṃ asakkonto kakkāretvā niṭṭhubhi. Tadā bodhisatto tassa atthadhammānusāsako amacco ahosi. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘paṇḍita, imassa rukkhassa porāṇakaparihārato parihīnaṃ natthi, evaṃ santepissa phalaṃ tittakaṃ jātaṃ, kiṃ nu kho kāraṇa’’nti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
从前这颗芒果,色泽、香气、味道样样俱全。
得到同样供养的芒果,为什么却是苦果?巴利
‘‘Vaṇṇagandharasūpeto , amboyaṃ ahuvā pure; Tameva pūjaṃ labhamāno, kenambo kaṭukapphalo’’ti.
于是,菩萨为了说明其中的原因,说出第二首偈颂——巴利
Athassa kāraṇaṃ ācikkhanto bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –
苦楝树围绕在旁,那棵芒果树是你的,达迪瓦哈纳;
根和根混在一起,枝和枝相接触。
因为和不甜的东西住在一起,所以这棵芒果树结出了苦果。巴利
‘‘Pucimandaparivāro, ambo te dadhivāhana; Mūlaṃ mūlena saṃsaṭṭhaṃ, sākhā sākhā nisevare; Asātasannivāsena, tenambo kaṭukapphalo’’ti.
这里,“苦楝树围绕”就是指被苦楝树围着。“枝条依着枝条”是说苦楝树的枝条挨着芒果树的枝条。“因为与不甜的树同住”,就是跟不甜的苦楝树住在一起。“因此”是说由于这个原因,这棵芒果树就变成了结苦果、不甜果、涩果的树。巴利
Tattha pucimandaparivāroti nimbarukkhaparivāro. Sākhā sākhā nisevareti pucimandassa sākhāyo ambarukkhassa sākhāyo nisevanti. Asātasannivāsenāti amadhurehi pucimandehi saddhiṃ sannivāsena. Tenāti tena kāraṇena ayaṃ ambo kaṭukapphalo asātaphalo tittakaphalo jātoti.
国王听完他的话,就命人把所有的苦楝树和帕嘎瓦藤都砍掉,连根拔起,又把周围不甜的泥土全部运走,填进甜土,再用乳水、糖水和香水来养护这棵芒果树。因为一直和甜的东西接触,它又重新变得甘甜了。国王把园林交还给原来的守园人,在那里住到寿命尽时,就随业而去了。巴利
Rājā tassa vacanaṃ sutvā sabbepi pucimande ca phaggavavalliyo ca chindāpetvā mūlāni uddharāpetvā samantā amadhurapaṃsuṃ harāpetvā madhurapaṃsuṃ pakkhipāpetvā khīrodakasakkharodakagandhodakehi ambaṃ paṭijaggāpesi. So madhurasaṃsaggena puna madhurova ahosi. Rājā pakatiuyyānapālasseva uyyānaṃ niyyādetvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时,我就是那位智慧大臣。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā ahameva paṇḍitāmacco ahosi’’nti.
四柔美者本生注疏巴利
[187] 7. Catumaṭṭhajātakavaṇṇanā
“坐在高枝上”这句话,是导师住在祇园精舍时,针对一位老比丘说的。据说有一天,两位上首弟子坐在一起互相问答,一位老比丘走到他们那里,作为第三个人坐下,说:“尊者,我也想向你们提问,你们有疑问也可以问我。”两位长老觉得厌烦,就起身离开了。那些来听长老们说法的四众弟子,在集会散场后,来到导师那里。导师问:“你们为什么在不合适的时候来?”他们就把事情经过告诉了导师。导师说:“比丘们,舍利弗和目犍连并不是现在才厌烦他、不说就走,过去他们也这样做过。”于是讲了过去的事。巴利
Ucceviṭabhimāruyhāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ mahallakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Ekadivasaṃ kira dvīsu aggasāvakesu aññamaññaṃ pañhapucchanavissajjanakathāya nisinnesu eko mahallako bhikkhu tesaṃ santikaṃ gantvā tatiyo hutvā nisīditvā ‘‘bhante, mayampi tumhe pañhaṃ pucchissāma, tumhepi attano kaṅkhaṃ amhe pucchathā’’ti āha. Therā taṃ jigucchitvā uṭṭhāya pakkamiṃsu. Therānaṃ dhammaṃ sotuṃ nisinnaparisā samāgamassa bhinnakāle satthu santikaṃ gantvā ‘‘kiṃ akāle āgatatthā’’ti vutte taṃ kāraṇaṃ ārocayiṃsu. Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva sāriputtamoggallānā etaṃ jigucchitvā akathetvā pakkamanti, pubbepi pakkamiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治时,菩萨是林野处的一位树神。那时,有两只幼天鹅从心峰山飞来,停在那棵树上,外出觅食后又飞回来,也是在这棵树上歇息,再回心峰山去。日子一天天过去,它们和菩萨之间渐渐有了信任和亲近。它们来来去去时,彼此欢喜地交谈,说完法话之后才离开。后来有一天,它们坐在树顶和菩萨交谈时,一只豺站在那棵树下,和那两只幼天鹅攀谈起来,先说了第一首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññāyatane rukkhadevatā ahosi. Atha dve haṃsapotakā cittakūṭapabbatā nikkhamitvā tasmiṃ rukkhe nisīditvā gocarāya gantvā nivattantāpi tasmiṃyeva vissamitvā cittakūṭaṃ gacchanti. Gacchante gacchante kāle tesaṃ bodhisattena saddhiṃ vissāso ahosi. Gacchantā ca āgacchantā ca aññamaññaṃ sammoditvā dhammakathaṃ kathetvā pakkamiṃsu. Athekadivasaṃ tesu rukkhagge nisīditvā bodhisattena saddhiṃ kathentesu eko siṅgālo tassa rukkhassa heṭṭhā ṭhatvā tehi haṃsapotakehi saddhiṃ mantento paṭhamaṃ gāthamāha –
爬上高枝,你们要在僻静处交谈;
下到低处来商量吧,兽王也会听见的。巴利
‘‘Ucce viṭabhimāruyha, mantayavho rahogatā; Nīce oruyha mantavho, migarājāpi sossatī’’ti.
在这件事上,“爬到高枝上”是指它先爬上这棵本来就高的树,再爬到其中一根更高的枝条上。“你们商议吧”就是你们交谈、讨论。“下到低处”是指下来之后,站在低处交谈。“兽王也会听见”这句话,是它把自己当作兽王来说的。小天鹅们对此感到厌恶,起身后就径直飞到心峰山去了。巴利
Tattha ucce viṭabhimāruyhāti pakatiyā ca ucce imasmiṃ rukkhe uccataraṃ ekaṃ viṭapaṃ abhiruhitvā. Mantayavhoti mantetha kathetha. Nīce oruyhāti otaritvā nīce ṭhāne ṭhatvā mantetha. Migarājāpi sossatīti attānaṃ migarājānaṃ katvā āha. Haṃsapotakā jigucchitvā uṭṭhāya cittakūṭameva gatā.
他们离开后,菩萨对豺说了第二首偈颂:巴利
Tesaṃ gatakāle bodhisatto siṅgālassa dutiyaṃ gāthamāha –
如金色的天鹅用金色交谈,一位天人用另一位天人交谈;
你在此何必对四净者,豺狼啊,钻进洞里去!巴利
‘‘Yaṃ suvaṇṇo suvaṇṇena, devo devena mantaye; Kiṃ tettha catumaṭṭhassa, bilaṃ pavisa jambukā’’ti.
这里,“妙色”是指美好的颜色。“与妙色者”是指和另一只小天鹅在一起。“天神与天神”是说把那两只都当作天神来说的。“四种柔美”,字面意思是:在身体、出身、声音、功德这四个方面都柔美、清净。然而,这其实是用赞美的话来贬斥那本来不清净的家伙。菩萨这样说,意思是:你这四方面都低劣的豺狼,待在这里有什么用?这就是这里的用意。至于“钻进洞去吧”,这是菩萨为了让那只豺害怕而显示可怕的景象,把它吓跑才说的。巴利
Tattha suvaṇṇoti sundaravaṇṇo. Suvaṇṇenāti dutiyena haṃsapotakena. Devo devenāti teyeva dve deve katvā katheti. Catumaṭṭhassāti sarīrena jātiyā sarena guṇenāti imehi catūhi maṭṭhassa suddhassāti akkharattho. Asuddhaṃyeva pana taṃ pasaṃsāvacanena nindanto evamāha, catūhi lāmakassa kiṃ te ettha siṅgālassāti ayamettha adhippāyo. ‘‘Bilaṃ pavisā’’ti idaṃ bodhisatto bheravārammaṇaṃ dassetvā taṃ palāpento āha.
导师讲完这段法义后,把本生故事中的角色加以对应说:“那时候的那只豺,就是那位老比丘;两只小天鹅,就是舍利弗和目犍连;而那位树神,就是我自己。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā siṅgālo mahallako ahosi, dve haṃsapotakā sāriputtamoggallānā, rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.
第188篇 8.《狮子与豺本生注》巴利
[188] 8. Sīhakotthujātakavaṇṇanā
“狮指、狮爪”这个故事,是导师住在祇园精舍时,因拘迦利而讲的。据说有一天,别的多闻比丘在说法,拘迦利自己也想来说法。这些内容应当按前面说过的方式详细展开。导师听说了这件事之后,说:“诸位比丘,拘迦利不是今天才靠自己的声音出了名,过去也曾经出名。”于是讲了过去的事。巴利
Sīhaṅgulī sīhanakhoti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasaṃ kira kokāliko aññesu bahussutesu dhammaṃ kathentesu sayampi kathetukāmo ahosīti sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Taṃ pana pavattiṃ sutvā satthā ‘‘na, bhikkhave, kokāliko idāneva attano saddena pākaṭo jāto, pubbepi pākaṭo ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生在雪山地区,成为一头狮子。他和一头母豺住在一起,生了一个儿子。这个孩子在脚趾、爪子、鬃毛、毛色、体型这些方面都像父亲,但声音却像母亲。后来有一天,下过雨之后,狮群吼叫着玩耍嬉戏,他也想在狮群中间吼叫,却发出了豺的叫声。狮群听到他的声音后,都安静了下来。这时,菩萨的另一个同族亲生子听到他的声音,问道:“父亲,这头狮子在毛色等方面都和我们一样,可声音却完全不同,他到底是谁?”问完,便说出了第一首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese sīho hutvā ekāya siṅgāliyā saddhiṃ saṃvāsamanvāya puttaṃ paṭilabhi. So aṅgulīhi nakhehi kesarena vaṇṇena saṇṭhānenāti imehi ākārehi pitusadiso ahosi, saddena mātusadiso. Athekadivasaṃ deve vassitvā vigate sīhesu naditvā sīhakīḷaṃ kīḷantesu sopi tesaṃ antare naditukāmo hutvā siṅgālikaṃ nādaṃ nadi. Athassa saddaṃ sutvā sīhā tuṇhī ahesuṃ. Tassa saddaṃ sutvā aparo bodhisattassa sajātiputto ‘‘tāta, ayaṃ sīho vaṇṇādīhi amhehi samāno, saddo panassa aññādiso, ko nāmeso’’ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
他有狮子一样的脚趾,狮子一样的利爪,站立时像狮子一样以足踏地。
他这头狮子,在狮群中却独自发出不一样的吼声。巴利
‘‘Sīhaṅgulī sīhanakho, sīhapādapatiṭṭhito; So sīho sīhasaṅghamhi, eko nadati aññathā’’ti.
其中,“以狮足安立”是指就站在狮子的脚上。“独自发出不同的吼声”是指只有他一个,用和其余狮子完全不同的豺叫声来叫,所以叫得跟别的狮子不一样。巴利
Tattha sīhapādapatiṭṭhitoti sīhapādeheva patiṭṭhito. Eko nadati aññathāti ekova avasesasīhehi asadisena siṅgālasaddena nadanto aññathā nadati.
菩萨听了这话,说道:“孩子,这是你的弟弟,是豺母的儿子,长相像我,声音像母亲。”然后他把小豺叫到跟前,教导说:“孩子,从今以后你住在这里,要安静地住着,别出声。要是再出声,他们就会知道你是豺了。”接着说出第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘tāta, esa tava bhātā siṅgāliyā putto, rūpena mayā sadiso, saddena mātarā sadiso’’ti vatvā siṅgāliputtaṃ āmantetvā ‘‘tāta, tvaṃ ito paṭṭhāya idha vasanto appasaddo vasa, sace puna nadissasi, siṅgālabhāvaṃ te jānissantī’’ti ovadanto dutiyaṃ gāthamāha –
王子啊,你不要出声,安静地住在林中。
人们确实能凭声音认出你,因为那并不是你父亲的声音。巴利
‘‘Mā tvaṃ nadi rājaputta, appasaddo vane vasa; Sarena kho taṃ jāneyyuṃ, na hi te pettiko saro’’ti.
在这段里,“王子”是指狮子、兽王的儿子。它听了这番教导之后,就再也不敢叫出声了。巴利
Tattha rājaputtāti sīhassa migarañño putta. Imañca pana ovādaṃ sutvā puna so nadituṃ nāma na ussahi.
导师讲完这段法义开示后,把本生故事联系起来说:“那时候的豺就是拘迦利,同族出身的儿子是罗睺罗,而兽王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā siṅgālo kokāliko ahosi, sajātiputto rāhulo, migarājā pana ahameva ahosi’’nti.
第189则 第9篇 狮子皮本生经的注释巴利
[189] 9. Sīhacammajātakavaṇṇanā
“这不是狮子的吼声”——这是导师住在祇园精舍时,针对拘迦利一个人而说的。那时,拘迦利正想诵出诵经腔调。导师听说这件事后,便讲了一段过去的事。巴利
Netaṃ sīhassa naditanti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaññeva ārabbha kathesi. So imasmiṃ kāle sarabhaññaṃ bhaṇitukāmo ahosi. Satthā taṃ pavattiṃ sutvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生在一个农民家庭,长大后靠种田维持生活。那时,有个商人用驴驮着货物四处做生意。他每到一个地方,就把货物从驴背上卸下来,给驴披上狮子皮,然后把它放进稻田或大麦田里。守田的人看见它,以为是狮子,都不敢靠近。有一天,这个商人在一个村口住下,准备早饭时,把驴披上狮子皮,放进了大麦田。守田的人以为是狮子,不敢靠近,就跑回村里报告。全村的人拿起武器,吹响螺号,敲起鼓,来到田边大声呐喊。驴因为害怕被杀,发出了驴叫声。菩萨知道那是驴之后,说出了第一首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kassakakule nibbattitvā vayappatto kasikammena jīvikaṃ kappesi. Tasmiṃ kāle eko vāṇijo gadrabhabhārakena vohāraṃ karonto vicarati. So gatagataṭṭhāne gadrabhassa piṭṭhito bhaṇḍikaṃ otāretvā gadrabhaṃ sīhacammena pārupitvā sāliyavakhettesu vissajjeti. Khettarakkhakā taṃ disvā ‘‘sīho’’ti saññāya upasaṅkamituṃ na sakkonti. Athekadivasaṃ so vāṇijo ekasmiṃ gāmadvāre nivāsaṃ gahetvā pātarāsaṃ pacāpento tato gadrabhaṃ sīhacammaṃ pārupitvā yavakhette vissajjesi. Khettarakkhakā ‘‘sīho’’ti saññāya taṃ upasaṅkamituṃ asakkontā gehaṃ gantvā ārocesuṃ. Sakalagāmavāsino āvudhāni gahetvā saṅkhe dhamentā bheriyo vādentā khettasamīpaṃ gantvā unnadiṃsu, gadrabho maraṇabhayabhīto gadrabharavaṃ ravi. Athassa gadrabhabhāvaṃ ñatvā bodhisatto paṭhamaṃ gāthamāha –
这不是狮子的吼声,也不是老虎或豹子的吼声;
披着狮子皮的,是一头卑贱的驴在叫。巴利
‘‘Netaṃ sīhassa naditaṃ, na byagghassa na dīpino; Pāruto sīhacammena, jammo nadati gadrabho’’ti.
在这里,jammo 的意思是跛脚。村民们知道它是头驴,就打断它的骨头,把它打了一顿,然后拿着那张狮子皮走了。巴利
Tattha jammoti lāmako. Gāmavāsinopi tassa gadrabhabhāvaṃ ñatvā taṃ aṭṭhīni bhañjantā pothetvā sīhacammaṃ ādāya agamaṃsu.
这时,那个商人回来,看见那头驴已经落到这般倒霉的地步,就说了第二首偈颂——巴利
Atha so vāṇijo āgantvā taṃ byasanabhāvappattaṃ gadrabhaṃ disvā dutiyaṃ gāthamāha –
这头驴就算能长时间嚼着青嫩的大麦,
披着狮子皮,却因为叫出声而毁了自己。巴利
‘‘Cirampi kho taṃ khādeyya, gadrabho haritaṃ yavaṃ; Pāruto sīhacammena, ravamānova dūsayī’’ti.
这里,“taṃ”只是一个虚词。意思是:这头驴没有让人看出它其实是驴,披着狮子皮,本来可以长久地吃青绿的大麦。所谓“一叫就毁了自己”,是说它发出驴叫,反而暴露并毁掉了自己,狮子皮在这里并没有过错。正当他这样说的时候,那头驴就当场倒地死了,那个商人也丢下它离开了。巴利
Tattha tanti nipātamattaṃ, ayaṃ gadrabho attano gadrabhabhāvaṃ ajānāpetvā sīhacammena pāruto cirampi kālaṃ haritaṃ yavaṃ khādeyyāti attho. Ravamānova dūsayīti attano pana gadrabharavaṃ ravamānovesa attānaṃ dūsayi, natthettha sīhacammassa dosoti. Tasmiṃ evaṃ kathenteyeva gadrabho tattheva nipanno mari, vāṇijopi taṃ pahāya pakkāmi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候的商人是提婆达多,驴是拘迦利,而那位智慧的农夫,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā vāṇijo devadatto ahosi, gadrabho kokāliko, paṇḍitakassako pana ahameva ahosi’’nti.
第十篇 戒德利益本生注巴利
[190] 10. Sīlānisaṃsajātakavaṇṇanā
“Passasaddhāya sīlassāti”这一段,是导师住在祇园时,因为一位有信心的近事男而说的。据说,这位有信心的、虔诚的圣弟子,有一天要去祇园。傍晚时走到阿致罗筏底河边,船夫们把船停在岸边,都去听法了。他在渡口没看见船,就生起以佛陀为所缘的喜,走进河里。他的脚没有沉进水里。他像走在平地上一样,走到河中间时,看见了波浪。这时,他以佛陀为所缘的喜变弱了,脚开始往下沉。他重新让以佛陀为所缘的喜变得强而有力,就从水面上走过去,进了祇园,顶礼导师后坐在一边。导师和他寒暄后问:“近事男,你一路走来,不太辛苦吧?”他回答:“尊者,我生起以佛陀为所缘的喜,得以站在水面上,就像踩着大地走过来一样。”导师说:“近事男,不只是你现在忆念佛的功德而得到立足之处,过去也有近事男在大海中央船破时,忆念佛的功德而得到立足之处。”在他请求下,导师讲了过去的事。巴利
Passasaddhāya sīlassāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ saddhaṃ upāsakaṃ ārabbha kathesi. So kira saddho pasanno ariyasāvako ekadivasaṃ jetavanaṃ gacchanto sāyaṃ aciravatinadītīraṃ gantvā nāvike nāvaṃ tīre ṭhapetvā dhammassavanatthāya gate titthe nāvaṃ adisvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā nadiṃ otari, pādā udakamhi na osīdiṃsu. So pathavītale gacchanto viya vemajjhaṃ gatakāle vīciṃ passi. Athassa buddhārammaṇā pīti mandā jātā, pādā osīdituṃ ārabhiṃsu, so puna buddhārammaṇaṃ pītiṃ daḷhaṃ katvā udakapiṭṭheneva gantvā jetavanaṃ pavisitvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘upāsaka, kacci maggaṃ āgacchanto appakilamathena āgatosī’’ti pucchitvā ‘‘bhante, buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā udakapiṭṭhe patiṭṭhaṃ labhitvā pathaviṃ maddanto viya āgatomhī’’ti vutte ‘‘na kho pana, upāsaka, tvaññeva buddhaguṇe anussaritvā patiṭṭhaṃ laddho, pubbepi upāsakā samuddamajjhe nāvāya bhinnāya buddhaguṇe anussarantā patiṭṭhaṃ labhiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在迦叶正等正觉佛的时代,有一位证得入流果的圣弟子,和一位理发师居士一起上了船。理发师的妻子对这位近事男说:“尊者,这个人的苦乐就托付给您了。”说着就把理发师交到了这位近事男手里。到了第七天,那条船在大海中间破了,他们两个人趴在一块木板上,漂到了一座小岛上。在那岛上,理发师捕鸟、煮鸟,一边吃一边也分给近事男。近事男说“我不要”,就不吃。他心里想:“在这个地方,除了三皈依,我们再没有别的依靠了。”于是他开始忆念三宝的功德。就在他忆念的时候,一位生在那座岛上的龙神把自己的身体变成一艘大船,大海天神来做导航,那艘船装满了七种宝物,三个桅杆是靛青琉璃做的,装饰是金的,绳索是银的,桨和舵也都是金的。巴利
Atīte kassapasammāsambuddhakāle sotāpanno ariyasāvako ekena nhāpitakuṭumbikena saddhiṃ nāvaṃ abhiruhi, tassa nhāpitassa bhariyā ‘‘ayya, imassa sukhadukkhaṃ tava bhāro’’ti nhāpitaṃ tassa upāsakassa hatthe nikkhipi. Atha sā nāvā sattame divase samuddamajjhe bhinnā, tepi dve janā ekasmiṃ phalake nipannā ekaṃ dīpakaṃ pāpuṇiṃsu. Tattha so nhāpito sakuṇe māretvā pacitvā khādanto upāsakassapi deti. Upāsako ‘‘alaṃ mayha’’nti na khādati. So cintesi – ‘‘imasmiṃ ṭhāne amhākaṃ ṭhapetvā tīṇi saraṇāni aññā patiṭṭhā natthī’’ti. So tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇe anussari. Athassānusarantassa tasmiṃ dīpake nibbatto nāgarājā attano sarīraṃ mahānāvaṃ katvā māpesi, samuddadevatā niyāmako ahosi, nāvā sattahi ratanehi pūrayittha, tayo kūpakā indanīlamaṇimayā ahesuṃ, suvaṇṇamayo laṅkāro, rajatamayāni yottāni, suvaṇṇamayāni yaṭṭhiphiyāni.
大海天神站在船上喊道:“有谁要去赡部洲吗?”那位近事男说:“我们要去。”天神就说:“那你来吧,上船。”他上了船,又把理发师叫来。大海天神说:“只有你能坐这船,他不行。”“为什么?”“他没有戒德和良好的品行,就因为这个。这船是我为你弄来的,不是为他。”近事男说:“那这样吧,我把自己布施、持戒、修禅所修的功德,回向给他。”理发师说:“我随喜,主人。”天神说:“那现在我也接他上来吧。”于是把他也接上船,把两个人都带出了大海,顺着河流到了波罗奈,又用自己的神力在两人各自家里安置了财富,然后说:“和智者交往才是应该做的。如果这个理发师没有和这位近事男交往,早就在大海中间丧命了。”天神这样讲述亲近智者的功德,说出了这些偈颂:巴利
Samuddadevatā nāvāya ṭhatvā ‘‘atthi jambudīpagamikā’’ti ghosesi. Upāsako ‘‘mayaṃ gamissāmā’’ti āha. Tena hi ehi, nāvaṃ abhiruhāti. So nāvaṃ abhiruhitvā nhāpitaṃ pakkosi, samuddadevatā – ‘‘tuyhaññeva labbhati, na etassā’’ti āha. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Etassa sīlaguṇācāro natthi, taṃ kāraṇaṃ. Ahañhi tuyhaṃ nāvaṃ āhariṃ, na etassā’’ti. ‘‘Hotu, ahaṃ attanā dinnadānena rakkhitasīlena bhāvitabhāvanāya etassa pattiṃ dammī’’ti. Nhāpito ‘‘anumodāmi, sāmī’’ti āha. Devatā ‘‘idāni gaṇhissāmī’’ti tampi āropetvā ubhopi jane samuddā nikkhāmetvā nadiyā bārāṇasiṃ gantvā attano ānubhāvena dvinnampi tesaṃ gehe dhanaṃ patiṭṭhapetvā ‘‘paṇḍiteheva saddhiṃ saṃsaggo nāma kātabbo. Sace hi imassa nhāpitassa iminā upāsakena saddhiṃ saṃsaggo nābhavissa, samuddamajjheyeva nassissā’’ti paṇḍitasaṃsaggaguṇaṃ kathayamānā imā gāthā avoca –
请看,这就是信仰、持戒和布施带来的果报。
龙王以船的形相,载着有信心的近事男。巴利
‘‘Passa saddhāya sīlassa, cāgassa ca ayaṃ phalaṃ; Nāgo nāvāya vaṇṇena, saddhaṃ vahatupāsakaṃ.
只应该和善人交往,应该和善人做朋友;
因为与善人同住,那个理发师才得以平安。巴利
‘‘Sabbhireva samāsetha, sabbhi kubbetha santhavaṃ; Satañhi sannivāsena, sotthiṃ gacchati nhāpito’’ti.
这里“看”并没有指定某个对象,而是在招呼大家:“你们看哪!” “以信”是指世间的信和出世间的信。说到“戒”,也是同样的道理。“施舍”既指施舍应当布施之物,也指舍弃烦恼。“此果”就是这果报,意思是功德和利益。或者也可以这样理解:请看施舍的果报——这位龙王以船的形态出现……这里应当这样领会其含义。“以船的形态”就是以船的形状出现。“有信的”是指对三宝怀有坚定信仰的人。“只与善士”就是只和贤明有智慧的人。“共住”是指住在一起、亲近相处。“应作”就是应当去做。“亲交”指朋友之间的交情往来。但出于渴爱的交往,跟任何人都不能建立。“理发师”指理发师一家。也有写成“Nahāpito”的版本。巴利
Tattha passāti kañci aniyametvā passathāti ālapati. Saddhāyāti lokiyalokuttarāya saddhāya. Sīlepi eseva nayo. Cāgassāti deyyadhammapariccāgassa ceva kilesapariccāgassa ca. Ayaṃ phalanti idaṃ phalaṃ, guṇaṃ ānisaṃsanti attho. Atha vā cāgassa ca phalaṃ passa, ayaṃ nāgo nāvāya vaṇṇenāti evampettha attho daṭṭhabbo. Nāvāya vaṇṇenāti nāvāya saṇṭhānena. Saddhanti tīsu ratanesu patiṭṭhitasaddhaṃ. Sabbhirevāti paṇḍitehiyeva . Samāsethāti ekato āvaseyya, upavaseyyāti attho. Kubbethāti kareyya. Santhavanti mittasanthavaṃ. Taṇhāsanthavo pana kenacipi saddhiṃ na kātabbo. Nhāpitoti nhāpitakuṭumbiko. ‘‘Nahāpito’’tipi pāṭho.
大海天神就这样站在空中,讲完法、教导完之后,带着龙王,回到了自己的天宫。巴利
Evaṃ samuddadevatā ākāse ṭhatvā dhammaṃ desetvā ovaditvā nāgarājānaṃ gaṇhitvā attano vimānameva agamāsi.
导师讲完这段法教,阐明四圣谛之后,把本生故事连接起来——在谛理讲说完毕时,那位近事男证得了一来果。那时,那位入流近事男已经般涅槃,龙王就是舍利弗,而大海天神正是我。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – saccapariyosāne upāsako sakadāgāmiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā sotāpannaupāsako parinibbāyi, nāgarājā sāriputto ahosi, samuddadevatā pana ahameva ahosi’’nti.
无与伦比和战斗、浊水、吉利达多;
无喜、持酪、四柔美者、狮子豺
狮子皮与戒的功德利益。巴利
Asadisañca saṅgāmaṃ, vālodakaṃ giridattaṃ; Nabhirati dadhivāhaṃ, catumaṭṭhaṃ sīhakoṭṭhaṃ; Sīhacammaṃ sīlānisaṃsaṃ.
[191] 1. 《卢哈卡本生》的注释巴利
[191] 1. Ruhakajātakavaṇṇanā
“阿毗卢哈卡,即使断了”(Apiruhaka chinnāpīti)这一句,是导师住在祇园精舍时,因一位比丘被前妻诱惑的事而说的。这件事的经过将在《八集·根生本生》(Jā. 1.8.60 等)中详细说明。导师对那位比丘说:“比丘,这个女人是有害者。过去她就在有国王在场的集会中让你当众丢脸,迫使你做出离家出走之状。”然后应那位比丘的请求,导师讲述了过去的事。巴利
Apiruhaka chinnāpīti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Vatthu aṭṭhakanipāte indriyajātake (jā. 1.8.60 ādayo) āvibhavissati. Satthā pana taṃ bhikkhuṃ ‘‘ayaṃ te bhikkhu itthī anatthakārikā, pubbepi te esā sarājikāya parisāya majjhe lajjāpetvā gehā nikkhamanākāraṃ kāresī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生到那位大王后的肚子里。长大成年后,父王去世,他继承了王位,依法治理国家。他有一位名叫卢哈迦的国师,国师的妻子是一位叫普拉尼的婆罗门女。国王用一套马具把一匹马装饰好,送给了这位婆罗门。他就骑着这匹马去侍奉国王。那时,人们看到他骑着装饰华美的马来来去去,站在各处的人就赞叹说:“啊,这马的相貌!啊,这马真漂亮!”他们只称赞那匹马。他回到家,登上宫殿高楼,对妻子说:“夫人,我们的马真是太漂亮了,站在路两边的人都只夸我们的马。”可是这位婆罗门女有点狡猾,心术不正,就对他说:“夫君,你不知道马漂亮的原因。这马是因为戴着装饰好的马具才显得漂亮。如果你也想变得像马一样漂亮,就戴上马具,走到大街中间,像马那样跺着蹄子走去见国王。国王也会称赞你,人们也会只称赞你。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbattitvā vayappatto pitu accayena rajje patiṭṭhāya dhammena rajjaṃ kāresi. Tassa ruhako nāma purohito ahosi, tassa purāṇī nāma brāhmaṇī bhariyā. Rājā brāhmaṇassa assabhaṇḍakena alaṅkaritvā assaṃ adāsi. So taṃ assaṃ āruyha rañño upaṭṭhānaṃ gacchati. Atha naṃ alaṅkataassassa piṭṭhe nisīditvā gacchantaṃ āgacchantañca disvā tahiṃ tahiṃ ṭhitā manussā ‘‘aho assassa rūpaṃ, aho asso sobhatī’’ti assameva pasaṃsanti. So gehaṃ āgantvā pāsādaṃ abhiruyha bhariyaṃ āmantesi – ‘‘bhadde , amhākaṃ asso ativiya sobhati, ubhosu passesu ṭhitā manussā amhākaṃ assameva vaṇṇentī’’ti. Sā pana brāhmaṇī thokaṃ chinnikā dhuttikadhātukā, tena naṃ evamāha – ‘‘ayya, tvaṃ assassa sobhanakāraṇaṃ na jānāsi, ayaṃ asso attano alaṅkataṃ assabhaṇḍakaṃ nissāya sobhati, sace tvampi asso viya sobhitukāmo assabhaṇḍakaṃ piḷandhitvā antaravīthiṃ oruyha asso viya pāde koṭṭayamāno gantvā rājānaṃ passa, rājāpi taṃ vaṇṇayissati, manussāpi taññeva vaṇṇayissantī’’ti.
那个天生有点疯癫的婆罗门听了她的话,不明白“她是因为这个缘故才对我这么说”,就信以为真,照她说的做了。凡是看见他的人,都嘲笑说:“老师真好看!”国王也对他说:“怎么了,老师,你的胆汁乱了吗?你发疯了吗?”诸如此类的话,让他羞愧难当。那时,婆罗门心想“我做了不该做的事”,又羞又恼,对婆罗门女发怒,想:“她让我在国王和众人面前丢脸,我要揍她一顿,把她赶出去。”于是回了家。那个狡诈的婆罗门女知道他会怒气冲冲地回来,早就从小门溜了出去,跑到王宫,在那里待了四五天。国王知道这件事后,叫人把国师召来,说:“老师,女人嘛,总是有毛病的,你应该原谅那个婆罗门女。”为了让国师息怒原谅,国王先说了第一首偈:巴利
So ummattakajātiko brāhmaṇo tassā vacanaṃ sutvā ‘‘iminā nāma kāraṇena sā maṃ vadatī’’ti ajānitvā tathāsaññī hutvā tathā akāsi. Ye ye passanti, te te parihāsaṃ karontā ‘‘sobhati ācariyo’’ti vadiṃsu. Rājā pana naṃ ‘‘kiṃ, ācariya, pittaṃ te kupitaṃ , ummattakosi jāto’’tiādīni vatvā lajjāpesi. Tasmiṃ kāle brāhmaṇo ‘‘ayuttaṃ mayā kata’’nti lajjito brāhmaṇiyā kujjhitvā ‘‘tāyamhi sarājikāya parisāya antare lajjāpito, pothetvā taṃ nikkaḍḍhissāmī’’ti gehaṃ agamāsi. Dhuttikabrāhmaṇī tassa kujjhitvā āgamanabhāvaṃ ñatvā puretaraññeva cūḷadvārena nikkhamitvā rājanivesanaṃ gantvā catūhapañcāhaṃ tattheva ahosi. Rājā taṃ kāraṇaṃ ñatvā purohitaṃ pakkosāpetvā ‘‘ācariya, mātugāmassa nāma doso hotiyeva, brāhmaṇiyā khamituṃ vaṭṭatī’’ti khamāpanatthāya paṭhamaṃ gāthamāha –
即使弓弦断了,也能重新接上;
你要跟普拉尼和好,别让嗔怒控制了你。巴利
‘‘Api ruhaka chinnāpi, jiyā sandhīyate puna; Sandhīyassu purāṇiyā, mā kodhassa vasaṃ gamī’’ti.
这里简要的意思是:卢哈卡啊,弓弦就算断了,也还能重新接上、绑好;同样,你也应该跟旧嗔怒和好,别被嗔怒控制。巴利
Tatrāyaṃ saṅkhepattho – bho ruhaka, nanu chinnāpi dhanujiyā puna sandhīyati ghaṭīyati, evameva tvampi purāṇiyā saddhiṃ sandhīyassu, kodhassa vasaṃ mā gamīti.
他听了这话,卢哈卡说出第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā ruhako dutiyaṃ gāthamāha –
就算有言语,也有工匠,
我要另做一根弦,这根旧的我已经受够了。巴利
‘‘Vijjamānesu vākesu, vijjamānesu kārisu; Aññaṃ jiyaṃ karissāmi, alaññeva purāṇiyā’’ti.
它的意思是:大王,既然有做弓的匠人和做弓弦的匠人,我就可以另做一根弦。这根断了的旧弦,我已经不需要了,我没有任何用处。他这样说完之后,就把她赶走,另娶了一位婆罗门女子。巴利
Tassattho – mahārāja, dhanukāramuduvākesu ca jiyakārakesu ca manussesu vijjamānesu aññaṃ jiyaṃ karissāmi, imāya chinnāya purāṇiyā jiyāya alaṃ, natthi me koci atthoti. Evañca pana vatvā taṃ nīharitvā aññaṃ brāhmaṇiṃ ānesi.
导师讲完这段法义,阐明了四圣谛,然后把本生故事联系起来——在谛说结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。“那时,那位婆罗门女子是你的前妻,卢哈卡就是那位厌离的比丘,而波罗奈的国王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā, brāhmaṇī, purāṇadutiyikā ahosi, ruhako ukkaṇṭhitabhikkhu, bārāṇasirājā pana ahameva ahosi’’nti.
吉祥与黑耳本生注巴利
[192] 2. Sirikāḷakaṇṇijātakavaṇṇanā
“女子美貌”这个开头,会在《大隧道本生》里出现,说的就是这部《吉祥黑耳本生》。巴利
Itthīsiyā rūpavatīti idaṃ sirikāḷakaṇṇijātakaṃ mahāumaṅgajātake āvibhavissati.
小莲花本生注(第三)巴利
[193] 3. Cūḷapadumajātakavaṇṇanā
世尊住在祇园精舍时,以一位心生厌离的比丘为缘,说了这番话:“正是她,我也是他,并非别人。”这件事的详情会在《迷醉女本生》(《本生经》2.20.57等)中说明。那位比丘被世尊问:“比丘,听说你心生厌离,是真的吗?”他回答:“是真的,世尊。”世尊又问:“是什么让你心生厌离?”他说:“尊者,我看见一个打扮得漂漂亮亮的女人,就随顺烦恼,心生厌离了。”于是世尊对他说:“比丘,所谓女人,就是不知感恩、背叛朋友、满腹诡计。古代的智者们即使让人喝下自己右膝的血,甚至献出毕生的性命,也得不到女人的心。”说完,世尊便引出了过去世的故事。巴利
Ayameva sā ahamapi so anaññoti idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Vatthu ummādantījātake (jā. 2.20.57 ādayo) āvibhavissati. So pana bhikkhu satthārā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhito’’ti vutte ‘‘saccaṃ, bhagavā’’ti vatvā ‘‘kena pana tvaṃ ukkaṇṭhāpito’’ti vutte ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ alaṅkatapaṭiyattaṃ mātugāmaṃ disvā kilesānuvattako hutvā ukkaṇṭhitomhī’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘bhikkhu, mātugāmo nāma akataññū mittadubbhī bahumāyā, porāṇakapaṇḍitāpi attano dakkhiṇajāṇulohitaṃ pāyetvā yāvajīvitadānampi datvā mātugāmassa cittaṃ na labhiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治国的时候,菩萨投生到他的正宫王后腹中。命名那天,大家给他取名叫“莲花王子”。后来他又有了六个弟弟。这七个人渐渐长大,各自成家,像国王的朋友一样往来行事。有一天,国王站在王宫广场上观望,看见他们带着大批随从来觐见,心里生起疑虑:“这些人会杀了我,夺取王位吧。”于是把他们召来,说:“孩子们,你们不能住在这座城里了,到别处去吧。等我过世之后,再回来继承祖传的王位。”他们听从父亲的话,痛哭流涕,各自回到家中,带上妻子,心想:“不管到哪里,我们都要活下去。”便离开城市,上路前行。走到一片荒漠旷野时,找不到食物和水,实在忍不住饥饿,便想:“我们要是能活下去,还能得到别的女人。”于是杀了最小的弟弟的妻子,切成十三份,吃她的肉。菩萨在自己和妻子分得的份额中,留下一份,另一份两个人也都吃了。就这样,六天里杀了六个女人,吃她们的肉。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa aggamahesiyā kucchimhi nibbatti, nāmaggahaṇadivase cassa ‘‘padumakumāro’’ti nāmaṃ akaṃsu. Tassa aparena cha kaniṭṭhabhātikā ahesuṃ. Te sattapi janā anupubbena vuḍḍhippattā gharāvāsaṃ gahetvā rañño sahāyā viya vicaranti. Athekadivasaṃ rājā rājaṅgaṇaṃ olokento ṭhito te mahāparivārena rājupaṭṭhānaṃ āgacchante disvā ‘‘ime maṃ vadhitvā rajjampi gaṇheyyu’’nti āsaṅkaṃ uppādetvā te pakkosāpetvā – ‘‘tātā, tumhe imasmiṃ nagare vasituṃ na labhatha, aññattha gantvā mama accayena āgantvā kulasantakaṃ rajjaṃ gaṇhathā’’ti āha. Te pitu vacanaṃ sampaṭicchitvā roditvā kanditvā attano attano gharāni gantvā pajāpatiyo ādāya ‘‘yattha vā tattha vā gantvā jīvissāmā’’ti nagarā nikkhamitvā maggaṃ gacchantā ekaṃ kantāraṃ patvā annapānaṃ alabhamānā khudaṃ adhivāsetuṃ asakkontā ‘‘mayaṃ jīvamānā itthiyo labhissāmā’’ti kaniṭṭhassa bhariyaṃ māretvā terasa koṭṭhāse katvā maṃsaṃ khādiṃsu. Bodhisatto attano ca bhariyāya ca laddhakoṭṭhāsesu ekaṃ ṭhapetvā ekaṃ dvepi khādiṃsu. Evaṃ cha divase cha itthiyo māretvā maṃsaṃ khādiṃsu.
菩萨却每天留下一份,一共存了六份。到了第七天,他们说要杀掉菩萨的妻子,菩萨就把那六份肉给了他们,说:“今天你们先吃这六份,明天再说。”等他们吃完肉睡着的时候,菩萨带着妻子逃走了。她走了一小段路就说:“夫君,我走不动了。”于是菩萨把她背在肩上,天快亮时走出了荒漠。太阳升起后,她又说:“夫君,我渴了。”菩萨说:“贤妻,没有水。”她一再地说,菩萨就用剑砍自己的右膝,说:“贤妻,没有水喝,你就坐下来喝我右膝上的血吧。”她就照做了。他们一路走,到了恒河,喝了水、洗了澡,吃了各种果子,在舒服的地方休息,然后在恒河的一个回弯处搭了草庵,住了下来。巴利
Bodhisatto pana divase divase ekekaṃ ṭhapetvā cha koṭṭhāse ṭhapesi. Sattame divase ‘‘bodhisattassa bhariyaṃ māressāmā’’ti vutte bodhisatto te cha koṭṭhāse tesaṃ datvā ‘‘ajja tāva ime cha koṭṭhāse khādatha, sve jānissāmā’’ti vatvā tesaṃ maṃsaṃ khāditvā niddāyanakāle bhariyaṃ gahetvā palāyi. Sā thokaṃ gantvā ‘‘gantuṃ na sakkomi, sāmī’’ti āha. Atha naṃ bodhisatto khandhenādāya aruṇuggamanavelāya kantārā nikkhami. Sā sūriye uggate ‘‘pipāsitāmhi, sāmī’’ti āha. Bodhisatto ‘‘udakaṃ natthi, bhadde’’ti vatvā punappunaṃ kathite khaggena dakkhiṇajāṇukaṃ paharitvā – ‘‘bhadde, pānīyaṃ natthi, idaṃ pana me dakkhiṇajāṇulohitaṃ pivamānā nisīdāhī’’ti āha. Sā tathā akāsi. Te anupubbena mahāgaṅgaṃ patvā pivitvā ca nhatvā ca phalāphalaṃ khāditvā phāsukaṭṭhāne vissamitvā ekasmiṃ gaṅgānivattane assamapadaṃ māpetvā vāsaṃ kappesuṃ.
有一天,在恒河上游,有人把一个犯了王法的盗贼砍去手脚、割掉耳朵鼻子,放在一张竹筏上,推进大恒河让他顺水漂流。那人发出巨大的惨叫,漂到了菩萨住的地方。菩萨听到他凄惨的哭号声,心想:“一个受苦的众生漂到了这里,我既然在这里,就不能让他就这么死去。”于是走到恒河边,把他救上来,带回草庵,用袈裟布给他清洗伤口、敷药治疗。可是菩萨的妻子却说:“你竟然把这种缺德又残废的人从河里捞上来,还这么细心照顾他!”她对这个残废的人非常厌恶,总是朝他吐口水。等他的伤口愈合后,菩萨把他和妻子一起安顿在草庵里,自己从森林里采集各种果实,养活他们两个。他们就这样住着的时候,那个女人竟然对这个残废的人动了心,和他做了不正经的事,又想出一个办法想害死菩萨。她对菩萨说:“夫君,当初我坐在你肩膀上逃出旷野的时候,远远望见一座山,我就向住在山上的天神祈求:‘如果我能和丈夫无病无灾地活下去,我就为您做供养。’现在那位天神在吓唬我,我们给她做个供养吧。”菩萨没看穿她的诡计,答应说:“好。”菩萨备好供养的东西,让她端着供养的盘子,一起爬上了山顶。这时她对菩萨说:“夫君,您就是最殊胜的天神,请先用这些林间的花供养您,我向右绕您三圈、向您行礼,然后再给天神做供养。”她让菩萨面朝悬崖站着,用林间的花供养他,向右绕了三圈,装作要行礼的样子,却站到菩萨背后,猛推他的背,把他推下了悬崖,心里高兴地想:“总算看到仇人的后背了!”她心满意足地下山,回到那个残废的人身边。巴利
Athekadivasaṃ uparigaṅgāya rājāparādhikaṃ coraṃ hatthapāde ca kaṇṇanāsañca chinditvā ekasmiṃ ambaṇake nipajjāpetvā mahāgaṅgāya pavāhesuṃ. So mahantaṃ aṭṭassaraṃ karonto taṃ ṭhānaṃ pāpuṇi. Bodhisatto tassa karuṇaṃ paridevitasaddaṃ sutvā ‘‘dukkhappatto satto mayi ṭhite mā nassī’’ti gaṅgātīraṃ gantvā taṃ uttāretvā assamapadaṃ ānetvā kāsāvadhovanalepanādīhi vaṇapaṭikammaṃ akāsi. Bhariyā panassa ‘‘evarūpaṃ nāma dussīlaṃ kuṇṭhaṃ gaṅgāya āvāhetvā paṭijagganto vicaratī’’ti vatvā taṃ kuṇṭhaṃ jigucchamānā niṭṭhubhantī vicarati. Bodhisatto tassa vaṇesu saṃviruḷhesu bhariyāya saddhiṃ taṃ assamapadeyeva ṭhapetvā aṭavito phalāphalāni āharitvā tañca bhariyañca posesi. Tesu evaṃ vasantesu sā itthī etasmiṃ kuṇṭhe paṭibaddhacittā hutvā tena saddhiṃ anācāraṃ caritvā ekenupāyena bodhisattaṃ māretukāmā hutvā evamāha – ‘‘sāmi, ahaṃ tumhākaṃ aṃse nisīditvā kantārā nikkhamamānā ekaṃ pabbataṃ oloketvā ayye pabbatamhi nibbattadevate ‘sace ahaṃ sāmikena saddhiṃ arogā jīvitaṃ labhissāmi, balikammaṃ te karissāmī’ti āyāciṃ, sā maṃ idāni uttāseti, karomassā balikamma’’nti. Bodhisatto taṃ māyaṃ ajānanto ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā balikammaṃ sajjetvā tāya balibhājanaṃ gāhāpetvā pabbatamatthakaṃ abhiruhi. Atha naṃ sā evamāha – ‘‘sāmi, devatāyapi tvaññeva uttamadevatā, paṭhamaṃ tāva taṃ vanapupphehi pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā vanditvā pacchā devatāya balikammaṃ karissāmī’’ti. Sā bodhisattaṃ papātābhimukhaṃ ṭhapetvā vanapupphehi pūjetvā padakkhiṇaṃ katvā vanditukāmā viya hutvā piṭṭhipasse ṭhatvā piṭṭhiyaṃ paharitvā papāte pātetvā ‘‘diṭṭhā me paccāmittassa piṭṭhī’’ti tuṭṭhamānasā pabbatā orohitvā kuṇṭhassa santikaṃ agamāsi.
菩萨顺着悬崖往下滚落时,挂在一棵乌敦跋罗树顶上一丛没有刺、被叶子密密盖住的枝丛里,但没办法从那里下到山脚。他吃了些乌敦跋罗果,就坐在枝杈中间。这时,一只身躯巨大的蜥蜴王从山脚下爬上来,也在那棵树上吃乌敦跋罗果。那天它看见菩萨就逃走了,第二天又来,在另一边吃完果子才离开。它就这样一次又一次地来,渐渐和菩萨熟络起来,便问:你是为了什么缘故来到这里的?菩萨说明缘由后,它说:既然这样,不必害怕。于是它让菩萨趴在自己背上,把他驮下山,穿过森林,放在大路上,说:你沿着这条路走吧。这样送走菩萨后,它又回到森林里去了。菩萨走到一个小村庄,就在那里住下。后来他听说父亲已经去世,便前往波罗奈,继承了家族的王位,号称莲花王。他不违犯十种王法,依法治理国家,在四座城门、城中以及自己宫殿门前,一共设了六处布施堂,每天布施六十万钱,广行布施。巴利
Bodhisattopi papātānusārena pabbatā patanto udumbararukkhamatthake ekasmiṃ akaṇṭake pattasañchanne gumbe laggi, heṭṭhāpabbataṃ pana orohituṃ na sakkā. So udumbaraphalāni khāditvā sākhantare nisīdi. Atheko mahāsarīro godharājā heṭṭhāpabbatapādato abhiruhitvā tasmiṃ udumbaraphalāni khādati. So taṃ divasaṃ bodhisattaṃ disvā palāyi, punadivase āgantvā ekasmiṃ passe phalāni khāditvā pakkāmi. So evaṃ punappunaṃ āgacchanto bodhisattena saddhiṃ vissāsaṃ āpajjitvā ‘‘tvaṃ imaṃ ṭhānaṃ kena kāraṇena āgatosī’’ti pucchitvā ‘‘iminā nāma kāraṇenā’’ti vutte ‘‘tena hi mā bhāyī’’ti vatvā bodhisattaṃ attano piṭṭhiyaṃ nipajjāpetvā otāretvā araññato nikkhamitvā mahāmagge ṭhapetvā ‘‘tvaṃ iminā maggena gacchāhī’’ti uyyojetvā araññameva pāvisi. Bodhisatto ekaṃ gāmakaṃ gantvā tattheva vasanto pitu kālakatabhāvaṃ sutvā bārāṇasiṃ gantvā kulasantake rajje patiṭṭhāya padumarājā nāma hutvā dasa rājadhamme akopetvā dhammena rajjaṃ kārento catūsu nagaradvāresu nagaramajjhe nivesanadvāreti cha dānasālāyo kāretvā devasikaṃ cha satasahassāni vissajjetvā dānaṃ adāsi.
那个女人也让这个残废人坐在自己肩上,走出森林,沿人行道乞讨,收集粥饭来养活这个残废人。人们问她“这是你什么人”时,她说:“我是他舅舅的女儿,他是我姑姑的儿子,是家里人把我许配给他的。我丈夫虽然已被判了死刑,我还是把他背起来照顾,靠乞讨养活他。”人们听了觉得“这是个忠贞的妻子”,从那时起就给她更多的粥饭。可是另有一些人这样对她说:“你别再这样四处漂泊了。莲花王正在波罗奈城治国,他震动了整个赡部洲,大行布施。他要是见到你,一定会欢喜,一欢喜就会给你很多财物。你把丈夫留在这里,自己去吧。”他们让她坚定了信心,还给了她一个藤编的箩筐。这个品行不端的女人就让残废人坐进藤箩筐里,把箩筐顶在头上,前往波罗奈。她一边在各处布施堂里吃东西,一边到处游荡。菩萨当时正坐在装饰华丽的上等象身上,前往布施的场所,亲手向八处或十处地方布施后,正返回自己的住处。那个品行不端的女人就让残废人坐在箩筐里,把箩筐顶在头上,站在他经过的路上。巴利
Sāpi kho itthī taṃ kuṇṭhaṃ khandhe nisīdāpetvā araññā nikkhamitvā manussapathe bhikkhaṃ caramānā yāgubhattaṃ saṃharitvā taṃ kuṇṭhaṃ posesi. Manussā ‘‘ayaṃ te kiṃ hotī’’ti pucchiyamānā ‘‘ahaṃ etassa mātuladhītā, pitucchāputto me eso, etasseva maṃ adaṃsu, sāhaṃ vajjhappattampi attano sāmikaṃ ukkhipitvā pariharantī bhikkhaṃ caritvā posemī’’ti. Manussā ‘‘ayaṃ patibbatā’’ti tato paṭṭhāya bahutaraṃ yāgubhattaṃ adaṃsu. Apare pana janā evamāhaṃsu – ‘‘tvaṃ mā evaṃ vicari, padumarājā bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kāreti, sakalajambudīpaṃ saṅkhobhetvā dānaṃ deti, so taṃ disvā tussissati, tuṭṭho te bahuṃ dhanaṃ dassati, tava sāmikaṃ idheva nisīdāpetvā gacchā’’ti thiraṃ katvā vettapacchiṃ adaṃsu. Sā anācārā taṃ kuṇṭhaṃ vettapacchiyaṃ nisīdāpetvā pacchiṃ ukkhipitvā bārāṇasiṃ gantvā dānasālāsu bhuñjamānā vicarati. Bodhisatto alaṅkatahatthikkhandhavaragato dānaggaṃ gantvā aṭṭhannaṃ vā dasannaṃ vā sahatthā dānaṃ datvā puna gehaṃ gacchati . Sā anācārā taṃ kuṇṭhaṃ pacchiyaṃ nisīdāpetvā pacchiṃ ukkhipitvā tassa gamanamagge aṭṭhāsi.
国王看见后,问道:“这是什么?”有人回答:“大王,是一位贞妇。”于是国王让人把她叫来,认出她之后,又让人把那个残废者从箩筐里带出来,问道:“这是你的什么人?”她说:“大王,他是我姑姑的儿子,是我按家族规矩许配的丈夫。”人们不知道其中的内情,纷纷说“啊,真是贞妇”之类的话,称赞这个不守妇道的女人。国王又问:“这个残废者就是你按家族规矩许配的丈夫吗?”她没认出国王,壮着胆子说:“是的,大王。”于是国王对她说:“这个人不就是波罗奈国王的儿子吗?你不就是莲花王子的妻子、某某国王的女儿、名叫某某的那个人吗?你当初喝了我膝盖上的血,心里却恋着这个残废者,把我推下了悬崖。如今你额头上顶着死罪,以为我已经死了,才来到这个地方。难道我还活着不是吗?”说完,国王召来大臣们,说:“诸位大臣,你们之前问我的时候,我不就是这样说的吗——‘我的弟弟们杀了自己的六个妻子,吃了她们的肉;而我治好了妻子的病,把她带到恒河岸边,住在修行的地方。我救起了一个被判死刑的残废者,照顾他。可那个女人心里恋着他,把我推下了山崖。我凭着自己的慈心才活了下来。’把我从山上推下去的女人,不是别人,正是这个破戒的女人;那个被判死刑的残废者,也不是别人,正是这个人。”接着,他说了这些偈颂:巴利
Rājā disvā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. ‘‘Ekā, deva, patibbatā’’ti. Atha naṃ pakkosāpetvā sañjānitvā kuṇṭhaṃ pacchiyā nīharāpetvā ‘‘ayaṃ te kiṃ hotī’’ti pucchi. Sā ‘‘pitucchāputto me, deva, kuladattiko sāmiko’’ti āha. Manussā taṃ antaraṃ ajānantā ‘‘aho patibbatā’’tiādīni vatvā taṃ anācāritthiṃ vaṇṇayiṃsu. Puna rājā ‘‘ayaṃ te kuṇṭho kuladattiko sāmiko’’ti pucchi. Sā rājānaṃ asañjānantī ‘‘āma, devā’’ti sūrā hutvā kathesi. Atha naṃ rājā ‘‘kiṃ esa bārāṇasirañño putto, nanu tvaṃ padumakumārassa bhariyā asukarañño dhītā, asukā nāma mama jāṇulohitaṃ pivitvā imasmiṃ kuṇṭhe paṭibaddhacittā maṃ papāte pātesi. Sā idāni tvaṃ nalāṭena maccuṃ gahetvā maṃ ‘mato’ti maññamānā imaṃ ṭhānaṃ āgatā, nanu ahaṃ jīvāmī’’ti vatvā amacce āmantetvā ‘‘bho, amaccā nanu cāhaṃ tumhehi puṭṭho evaṃ kathesiṃ ‘mama kaniṭṭhabhātikā cha itthiyo māretvā maṃsaṃ khādiṃsu, ahaṃ pana mayhaṃ bhariyaṃ arogaṃ katvā gaṅgātīraṃ netvā assamapade vasanto ekaṃ vajjhappattaṃ kuṇṭhaṃ uttāretvā paṭijaggiṃ. Sā itthī etasmiṃ paṭibaddhacittā maṃ pabbatapāde pātesi. Ahaṃ attano mettacittatāya jīvitaṃ labhi’nti. Yāya ahaṃ pabbatā pātito, na sā aññā, esā dussīlā, sopi vajjhappatto kuṇṭho na añño, ayamevā’’ti vatvā imā gāthā avoca –
正是这个女人,也正是我;不是别人。正是这个断了手的人,不是别人。
她说“他是我的小丈夫”,在女人当中,没有哪个女人是该杀的女人,这是真的。巴利
‘‘Ayameva sā ahamapi so anañño, ayameva so hatthacchinno anañño; Yamāha ‘komārapatī mama’nti, vajjhitthiyo natthi itthīsu saccaṃ.
用杵把这个卑劣的家伙杀死之后——这个凶残的、卑劣的、惯于染指他人妻子的人。
趁这个邪恶的妻子还活着,割掉她的耳朵和鼻子!巴利
‘‘Imañca jammaṃ musalena hantvā, luddaṃ chavaṃ paradārūpaseviṃ; Imissā ca naṃ pāpapatibbatāya, jīvantiyā chindatha kaṇṇanāsa’’nti.
这里,她说的“幼年夫”是指:这个女人说“这个人是我小时候家里许配的丈夫”,指的就是这个人,不是别人。也有写成“Yamāhu, komārapatī”的读法。写本里确实是这样写的,意思也一样,只是语序颠倒了,这一点要明白。国王说过的话,在这里被引用了。“可杀的女人”:所谓女人,就是该杀、应当杀的。“女人中没有真实”:在这些女人当中,根本不存在一种叫“真实”的本性。“把这个下贱人”等话,是为了对这两个人下令处刑而说的。其中,“下贱人”指低劣的人。“用杵打死”:用杵打、捶打,把骨头打碎,碾成粉末。“残忍”:指凶暴。“如尸”:因为没有功德,就像没有生命的死尸一样。“对于她”:这里的“naṃ”只是语助词,意思是:对这个邪恶不贞、行为不端、没有戒行的女人,趁她还活着,割掉她的耳朵和鼻子。巴利
Tattha yamāha komārapatī mamanti yaṃ esā ‘‘ayaṃ me, komārapati, kuladattiko sāmiko’’ti āha, ayameva so, na añño. ‘‘Yamāhu , komārapatī’’tipi pāṭho. Ayameva hi potthakesu likhito, tassāpi ayamevattho, vacanavipallāso panettha veditabbo. Yañhi raññā vuttaṃ, tadeva idha āgataṃ. Vajjhitthiyoti itthiyo nāma vajjhā vadhitabbā eva. Natthi itthīsu saccanti etāsu sabhāvo nāmeko natthi. ‘‘Imañca jamma’’ntiādi dvinnampi tesaṃ daṇḍāṇāpanavasena vuttaṃ. Tattha jammanti lāmakaṃ. Musalena hantvāti musalena hanitvā pothetvā aṭṭhīni bhañjitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ katvā. Luddanti dāruṇaṃ. Chavanti guṇābhāvena nijjīvaṃ matasadisaṃ. Imissāca nanti ettha nanti nipātamattaṃ, imissā ca pāpapatibbatāya anācārāya dussīlāya jīvantiyāva kaṇṇanāsaṃ chindathāti attho.
菩萨没能忍住愤怒,就下令对他们施以杖罚,但并没有真的那样执行。他压下怒火,让人把那只箩筐绑得更紧,紧到她没法从头上取下来,又把那个残废的人塞进箩筐里,然后把他们赶出了自己的国土。巴利
Bodhisatto kodhaṃ adhivāsetuṃ asakkonto evaṃ tesaṃ daṇḍaṃ āṇāpetvāpi na tathā kāresi . Kopaṃ pana mandaṃ katvā yathā sā pacchiṃ sīsato oropetuṃ na sakkoti, evaṃ gāḷhataraṃ bandhāpetvā kuṇṭhaṃ tattha pakkhipāpetvā attano vijitā nīharāpesi.
导师讲完这段法教、阐明了四圣谛之后,把本生故事和它连接起来——四圣谛讲完时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。导师说:“那时候,六兄弟就是几位长老,妻子是旃遮摩纳维,残废的是提婆达多,蜥蜴王是阿难,而莲花王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā cha bhātaro aññatarā therā ahesuṃ, bhariyā ciñcamāṇavikā, kuṇṭho devadatto, godharājā ānando, padumarājā pana ahameva ahosi’’nti.
四、宝珠盗贼本生经的注释巴利
[194] 4. Maṇicorajātakavaṇṇanā
“天神不存在,想必是下雨了”——世尊住在竹林精舍时,针对正图谋杀害他的提婆达多,讲了这番话。那时,世尊听说“提婆达多正图谋杀害”之后,说道:“诸比丘,并非只有现在,过去提婆达多也一直图谋杀害我;可他虽然一再图谋,却始终没能杀得了我。”接着便引出了过去世的故事。巴利
Na santi devā pavasanti nūnāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto vadhāya parisakkantaṃ devadattaṃ ārabbha kathesi. Tadā pana satthā ‘‘devadatto vadhāya parisakkatī’’ti sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto mayhaṃ vadhāya parisakkatiyeva, parisakkantopi pana maṃ vadhituṃ nāsakkhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,梵授王在波罗奈城治理国家时,菩萨投生在波罗奈附近一个村庄的居士家里。他长大成人后,家人从波罗奈迎娶了一位良家女子。这女子肤色金黄,容貌美丽,看着就让人喜欢,像天女一样,像盛开的花蔓一样,又像娇媚动人的紧那罗女,名叫善生。她作为妻子,具足戒行与品行,也具足应尽的礼数。无论什么时候,她对丈夫、对婆婆、对公公都尽到本分。菩萨对她既亲爱又喜欢。就这样,两人彼此和睦,心意相通,过着和谐的生活。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto bārāṇasito avidūre gāmake gahapatikule nibbatti. Athassa vayappattassa bārāṇasito kuladhītaraṃ ānesuṃ, sā suvaṇṇavaṇṇā ahosi abhirūpā dassanīyā devaccharā viya pupphalatā viya laḷamānā mattakinnarī viya ca sujātāti nāmena patibbatā sīlācārasampannā vattasampannā. Niccakālampissā pativattaṃ sassuvattaṃ sasuravattañca katameva hoti, sā bodhisattassa piyā ahosi manāpā. Iti ubhopi te sammodamānā ekacittā samaggavāsaṃ vasiṃsu.
有一天,善生女对菩萨说:“我想去看看父母。”菩萨说:“好啊,贤妻,你去准备一些路上够用的干粮吧。”于是让人煮了各种点心,把点心等食物放在车上,然后赶着车走在前面,善生女跟在后面。他们到了城郊,把牲口卸下来,沐浴吃饭。之后菩萨又套好车,坐在前面;善生女换了衣服,打扮整齐,坐在后面。当车进入城内时,波罗奈国王正骑着一头最上等的大象,绕城巡行,来到了那个地方。善生女便下了车,步行跟在车后。国王看见了她,被她的美貌吸引,目光不由自主地落在她身上,心生贪恋,便命令一位大臣:“你去查清楚,这个女人有没有丈夫。”那位大臣前去查明她是有夫之妇,就回报说:“陛下,她有丈夫,坐在车上的那个男人就是她的丈夫。”巴利
Athekadivasaṃ sujātā ‘‘mātāpitaro daṭṭhukāmāmhī’’ti bodhisattassa ārocesi. ‘‘Sādhu, bhadde, maggapātheyyaṃ pahonakaṃ paṭiyādehī’’ti khajjavikatiṃ pacāpetvā khajjakādīni yānake ṭhapetvā yānakaṃ pājento yānakassa purato ahosi, itarā pacchato. Te nagarasamīpaṃ gantvā yānakaṃ mocetvā nhatvā bhuñjiṃsu. Puna bodhisatto yānakaṃ yojetvā purato nisīdi, sujātā vatthāni parivattetvā alaṅkaritvā pacchato nisīdi. Yānakassa antonagaraṃ paviṭṭhakāle bārāṇasirājā hatthikkhandhavaragato nagaraṃ padakkhiṇaṃ karonto taṃ padesaṃ agamāsi. Sujātā otaritvā yānakassa pacchato padasā pāyāsi. Rājā taṃ disvā tassā rūpasampattiyā ākaḍḍhiyamānalocano paṭibaddhacitto hutvā ekaṃ amaccaṃ āṇāpesi – ‘‘gaccha tvaṃ etissā sassāmikabhāvaṃ vā assāmikabhāvaṃ vā jānāhī’’ti. So gantvā tassā sassāmikabhāvaṃ ñatvā ‘‘sassāmikā kira, deva, yānake nisinno puriso etissā sāmiko’’ti āha.
国王没法打消心里那份迷恋,被烦恼折磨得难受,心想:“我只要想办法把那男人杀了,就能把这女人弄到手。”于是叫来一个人,把顶髻宝珠交给他,吩咐说:“喂,你假装在街上走,把这颗顶髻宝珠放进那男人的车里,然后回来。”那人答应一声“好”,接过宝珠,去放进车里之后,回来禀报:“陛下,已经放好了。”国王就说:“我的顶髻宝珠丢了!”人们顿时一片哗然。国王又下令:“关上所有城门,截断来往,给我搜捕盗贼。”王宫的差役照办了,全城一片骚动。那个男人带着人来到菩萨跟前,说:“喂,把车停下!国王的顶髻宝珠丢了,我们要搜查车子。”他搜查车子时,把自己先前放进去的宝珠拿了出来,随即抓住菩萨,大喊“偷宝珠的贼!”,用手脚又打又踢,把他双手反绑在背后,带到国王面前,说:“陛下,这就是偷宝珠的贼。”国王当即下令:“砍下他的脑袋!”巴利
Rājā paṭibaddhacittaṃ vinodetuṃ asakkonto kilesāturo hutvā ‘‘ekena naṃ upāyena mārāpetvā itthiṃ gaṇhissāmī’’ti cintetvā ekaṃ purisaṃ āmantetvā ‘‘gaccha, bho, imaṃ cūḷāmaṇiṃ vīthiṃ gacchanto viya hutvā etassa purisassa yānake pakkhipitvā ehī’’ti cūḷāmaṇiṃ datvā uyyojesi. So ‘‘sādhū’’ti taṃ gahetvā gantvā yānake ṭhapetvā ‘‘ṭhapito me, devā’’ti āgantvā ārocesi. Rājā ‘‘cūḷāmaṇi me naṭṭho’’ti āha, manussā ekakolāhalaṃ akaṃsu. Rājā ‘‘sabbadvārāni pidahitvā sañcāraṃ chinditvā coraṃ pariyesathā’’ti āha, rājapurisā tathā akaṃsu, nagaraṃ ekasaṅkhobhaṃ ahosi. Itaro puriso manusse gahetvā bodhisattassa santikaṃ gantvā ‘‘bho, yānakaṃ ṭhapehi, rañño cūḷāmaṇi naṭṭho, yānakaṃ sodhessāmī’’ti yānakaṃ sodhento attanā ṭhapitamaṇiṃ gahetvā bodhisattaṃ gahetvā ‘‘maṇicoro’’ti hatthehi ca pādehi ca pothetvā pacchābāhaṃ bandhitvā netvā ‘‘ayaṃ maṇicoro’’ti rañño dassesi. Rājāpi ‘‘sīsamassa chindathā’’ti āṇāpesi.
于是,国王的差役们在每个十字路口用鞭子抽打他,把他从南门押出城去。善生女也丢下车乘,高举双臂,一边悲泣哀叹,一边跟在后面紧紧追随,哭诉道:“夫君啊,你是因为我才遭了这场苦难!”国王的差役们说“我们要砍下他的头”,就把菩萨仰面按倒在地。善生女看到这一幕,回想起自己持戒的功德,说道:“看来在这世上,确实没有哪位天神有能力阻止那些凶恶残暴的人去伤害持戒之人。”说了这些话之后,她诵出了第一首偈颂:巴利
Atha naṃ rājapurisā catukke catukke kasāhi tāḷentā dakkhiṇadvārena nagarā nikkhamāpesuṃ. Sujātāpi yānakaṃ pahāya bāhā paggayha paridevamānā ‘‘sāmi, maṃ nissāya imaṃ dukkhaṃ pattosī’’ti paridevamānā pacchato pacchato agamāsi. Rājapurisā ‘‘sīsamassa chindissāmā’’ti bodhisattaṃ uttānaṃ nipajjāpesuṃ. Taṃ disvā sujātā attano sīlaguṇaṃ āvajjetvā ‘‘natthi vata maññe imasmiṃ loke sīlavantānaṃ viheṭhake pāpasāhasikamanusse nisedhetuṃ samatthā devatā nāmā’’tiādīni vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
天神们肯定都不在了,想必都远游他方去了,这世间的护法者肯定也不存在了。
对那些仓促行事、毫无自制的人,看来确实没有人会去制止。巴利
‘‘Na santi devā pavasanti nūna, na hi nūna santi idha lokapālā; Sahasā karontānamasaññatānaṃ, na hi nūna santi paṭisedhitāro’’ti.
在这里,所谓“天神不存在”,意思是:在这世间,能看顾持戒的人、能阻止恶行的天神,想必已经不存在了。所谓“想必远游去了”,意思是:当这类事情发生时,他们想必已经外出,远游他方了。所谓“此世的世间守护者”,意思是:在这世间,被公认为世间守护者的沙门和婆罗门,想必也真的不存在,不会帮助持戒的人了。所谓“对粗暴行事、毫无自制的人”,意思是:对那些不先观察考量,就鲁莽残忍地造作恶行的破戒之人。所谓“能制止的人”,意思是:没有人会来制止说“你们不要做这种事,这是不允许做的”——这就是这句话的意思。巴利
Tattha na santi, devāti imasmiṃ loke sīlavantānaṃ olokanakā pāpānañca nisedhakā na santi nūna devā. Pavasanti nūnāti evarūpesu vā kiccesu uppannesu nūna pavasanti pavāsaṃ gacchanti. Idha, lokapālāti imasmiṃ loke lokapālasammatā samaṇabrāhmaṇāpi sīlavantānaṃ anuggāhakā na hi nūna santi. Sahasā karontānamasaññatānanti sahasā avīmaṃsitvā sāhasikaṃ dāruṇaṃ kammaṃ karontānaṃ dussīlānaṃ. Paṭisedhitāroti evarūpaṃ kammaṃ mā karittha, na labbhā etaṃ kātunti paṭisedhentā natthīti attho.
善生女这样悲泣的时候,她那具足戒行的德行,让帝释天王的座位显出炽热的征兆。帝释天王心想:“是谁想要把我从帝释的位子上赶下来?”他观察之后知道了这件事的缘由,便想:“波罗奈国王正在做极其粗暴的事,折磨具足戒行的善生女,我现在该去了。”于是他从天界下来,凭自己的威神力,把那个坐在象背上的恶王从象肩上弄下来,让他仰面躺在法砧上,然后把菩萨扶起来,用一切装饰品打扮好,给他穿上王服,让他坐在象肩上。国王的侍从们举起斧子砍头,砍下的却是国王的头;头被砍下的那一刻,他们才知道那是国王的头。帝释天王以可见的身体来到菩萨身边,为菩萨举行了灌顶即位礼,也让善生女得到了第一王后的地位。大臣、婆罗门、居士等人见到帝释天王后,都满心欢喜:“那个不依正法的国王已经被除掉了,现在我们得到了一位帝释天王赐予的、依正法而治的国王。”巴利
Evaṃ tāya sīlasampannāya paridevamānāya sakkassa devarañño nisinnāsanaṃ uṇhākāraṃ dassesi, sakko ‘‘ko nu kho maṃ sakkattato cāvetukāmo’’ti āvajjento imaṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘bārāṇasirājā atipharusakammaṃ karoti, sīlasampannaṃ sujātaṃ kilameti, gantuṃ dāni me vaṭṭatī’’ti devalokā oruyha attano ānubhāvena hatthipiṭṭhe nisinnaṃ taṃ pāparājānaṃ hatthikkhandhato otāretvā dhammagaṇḍikāya uttānaṃ nipajjāpetvā bodhisattaṃ ukkhipitvā sabbālaṅkārehi alaṅkaritvā rājavesaṃ gāhāpetvā hatthikkhandhe nisīdāpesi. Rājapurisā pharasuṃ ukkhipitvā sīsaṃ chindantā rañño sīsaṃ chindiṃsu, chinnakāleyeva cassa rañño sīsabhāvaṃ jāniṃsu. Sakko devarājā dissamānakasarīreneva bodhisattassa santikaṃ gantvā bodhisattassa rājābhisekaṃ katvā sujātāya ca aggamahesiṭṭhānaṃ dāpesi. Amaccā ceva brāhmaṇagahapatikādayo ca sakkaṃ devarājānaṃ disvā ‘‘adhammikarājā mārito, idāni amhehi sakkadattiko dhammikarājā laddho’’ti somanassappattā ahesuṃ.
帝释天王也站在空中,一边教导说:“这位就是帝释天王赐给你们的国王。从今以后,他会以正法来治理国家。如果国王是非法者,天就会非时降雨,应时却不降雨,饥荒的恐惧、疾病的恐惧、刀兵的恐惧这三样恐惧就会立刻降临。”他这样教导着,说出了第二首偈颂:巴利
Sakkopi ākāse ṭhatvā ‘‘ayaṃ vo sakkadattiko rājā, ito paṭṭhāya dhammena rajjaṃ kāressati. Sace hi rājā adhammiko hoti, devo akāle vassati, kāle na vassati, chātabhayaṃ rogabhayaṃ satthabhayanti imāni tīṇi bhayāni upagatāneva hontī’’ti ovadanto dutiyaṃ gāthamāha –
不该下雨的时候,它那里偏偏下雨;该下雨的时候,它那里却不下雨。
他从天界和其地位退堕,难道就这样被毁掉了吗?巴利
‘‘Akāle vassatī tassa, kāle tassa na vassati; Saggā ca cavati ṭhānā, nanu so tāvatā hato’’ti.
在这里,“非时”是指:在不行正法的国王统治的国土上,在不该下雨的时候下雨,比如庄稼成熟的时候,或者收割、脱粒等时候,天却下雨。“适时”是指:在该下雨的合适时候,比如播种时、庄稼还幼嫩时、抽穗时,天却不下雨。“他从天处退堕”的意思是:他从称为天处的天界退堕。因为不行正法的国王由于得不到福报,就从天界退堕;或者说,即使生在天界治理天政,不行正法的国王也会从那里退堕,这也是这句话的意思。“难道他还不就此被毁灭吗”:难道那个行非法之王不就这样被毁灭了吗?或者,此处的“nu”字表决断,意为“他难道不是决定性地被毁灭了吗?”但实际上并非如此,他将于八大地狱与十六小地狱中,在极为漫长的时间里反复遭受屠戮与伤害,这才是此处的含义。巴利
Tattha akāleti adhammikarañño rajje ayuttakāle sassānaṃ pakkakāle vā lāyanamaddanādikāle vā devo vassati. Kāleti yuttapayuttakāle vapanakāle taruṇasassakāle gabbhaggahaṇakāle ca na vassati. Saggā ca cavati ṭhānāti saggasaṅkhātā ṭhānā devalokā cavatīti attho. Adhammikarājā hi appaṭilābhavasena devalokā cavati nāma, saggepi vā rajjaṃ kārento adhammikarājā tato cavatītipi attho. Nanu so tāvatā hatoti nanu so adhammiko rājā ettakena hato hoti. Atha vā ekaṃsavācī ettha nu-kāro, neso ekaṃsena ettāvatā hato, aṭṭhasu pana mahānirayesu soḷasasu ca ussadanirayesu dīgharattaṃ so haññissatīti ayamettha attho.
帝释天王这样给大众作了教诫之后,就回到了自己的天宫。菩萨也如法治理国家,使天界充满了。巴利
Evaṃ sakko mahājanassa ovādaṃ datvā attano devaṭṭhānameva agamāsi. Bodhisattopi dhammena rajjaṃ kāretvā saggapuraṃ pūresi.
导师讲完这段法义,阐明四圣谛之后,把本生故事联系起来总结说:“那时的非法王就是提婆达多,帝释天王就是阿那律,善生女就是罗睺罗的母亲,而那位帝释天王所赐的国王,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā adhammikarājā devadatto ahosi, sakko anuruddho, sujātā rāhulamātā, sakkadattiyarājā pana ahameva ahosi’’nti.
[195] 5. 山麓本生注释巴利
[195] 5. Pabbatūpattharajātakavaṇṇanā
“在美丽的山麓……”这是导师住在祇园精舍时,因憍萨罗王而讲述的。据说,憍萨罗王有一位大臣在后宫中犯了过失。国王经过调查,如实了知此事后,心想:“我应当去禀报导师。”便前往祇园,顶礼导师后问道:“尊者,我后宫里有一位大臣犯了过失,应如何处置他才恰当?”导师便问:“大王,那位大臣对您有恩吗?那位女子是您所爱吗?”国王回答:“是的,尊者,他对我有大恩,支撑着整个王族;那位女子也是我所爱的。”导师便说:“大王,对于有恩于己的臣仆和所爱之人,不应施加伤害。过去诸王听了智者的话后,也都保持中立。”在国王的请求下,导师便讲述了过去的因缘。巴利
Pabbatūpatthare rammeti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṃ ārabbha kathesi. Kosalarañño kira eko amacco antepure padussi. Rājāpi parivīmaṃsamāno taṃ tathato ñatvā ‘‘satthu ārocessāmī’’ti jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ‘‘bhante, amhākaṃ antepure eko amacco padussi, tassa kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti pucchi. Atha naṃ satthā ‘‘upakārako te, mahārāja, so ca amacco sā ca itthī piyā’’ti pucchitvā ‘‘āma, bhante, ativiya upakārako sakalaṃ rājakulaṃ sandhāreti, sāpi me itthī piyā’’ti vutte ‘‘mahārāja, ‘attano upakārakesu sevakesu piyāsu ca itthīsu dubbhituṃ na sakkā’ti pubbepi rājāno paṇḍitānaṃ kathaṃ sutvā majjhattāva ahesu’’nti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,梵授王在波罗奈治理国家时,菩萨出生在大臣家里,成年后成了国王在利益和法义上的指导者。那时,国王的一位大臣在后宫行为不端。国王如实了解后,心想:“这位大臣对我大有助益,这位女子也是我所爱的,这两个人我都不能除掉。我先问这位智者大臣一个问题,如果能够容忍,我就容忍;如果不能,我就不容忍。”于是把菩萨召来,赐了座位,说:“智者,我要问你一个问题。”菩萨回答:“大王,请问吧,我来解答。”国王便提问,说出第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto tassa atthadhammānusāsako ahosi. Athassa rañño eko amacco antepure padussi. Rājā naṃ tathato ñatvā ‘‘amaccopi me bahūpakāro, ayaṃ itthīpi me piyā, dvepi ime nāsetuṃ na sakkā , paṇḍitāmaccaṃ pañhaṃ pucchitvā sace sahitabbaṃ bhavissati, sahissāmi, no ce, na sahissāmī’’ti bodhisattaṃ pakkosāpetvā āsanaṃ datvā ‘‘paṇḍita, pañhaṃ pucchissāmī’’ti vatvā ‘‘pucchatha, mahārāja, vissajjessāmī’’ti vutte pañhaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
在悦意的山坡上,出现了一座吉祥的莲池;
那只豺狼无辜而来,明知这水池受狮子守护。巴利
‘‘Pabbatūpatthare ramme, jātā pokkharaṇī sivā; Taṃ siṅgālo apāpāyi, jānaṃ sīhena rakkhita’’nti.
这里,“在山上平坦处令人欢喜”的意思是:在雪山山脚下一片铺展开来、像庭院一样平坦的地方。所谓“生出了一个吉祥的莲池”,“吉祥”是指清凉、水味甘甜的莲池出现了;而且,长满荷花的河流也可以叫莲池。“去喝了”里面,“apa”是前缀,意思就是“喝了”。所谓“明知有西瓦子守护”,是说那个莲池是西瓦子的受用之处,由西瓦子守护,那只豺狼虽然明知“这是由西瓦子守护的”,还是去喝了。那么你们怎么想呢?那只愚痴的豺狼不害怕西瓦子,会去喝这样的莲池吗?这就是此处的意思。巴利
Tattha pabbatūpatthare rammeti himavantapabbatapāde pattharitvā ṭhite aṅgaṇaṭṭhāneti attho. Jātā pokkharaṇī sivāti sivā sītalā madhurodakā pokkharaṇī nibbattā, apica kho pokkharasañchannā nadīpi pokkharaṇīyeva. Apāpāyīti apa-iti upasaggo, apāyīti attho. Jānaṃ sīhena rakkhitanti sā pokkharaṇī sīhaparibhogā sīhena rakkhitā, sopi naṃ siṅgālo ‘‘sīhena rakkhitā aya’’nti jānantova apāyi. Taṃ kiṃ maññati, bālo siṅgālo sīhassa abhāyitvā piveyya evarūpaṃ pokkharaṇinti ayametthādhippāyo.
菩萨知道:“这王宫里肯定有一个大臣心怀恶意。”于是说出第二首偈颂:巴利
Bodhisatto ‘‘addhā etassa antepure eko amacco paduṭṭho bhavissatī’’ti ñatvā dutiyaṃ gāthamāha –
大王啊,如果那些野兽来喝这条大河的水,
那条河不会因此就不是河;如果她是你心爱的人,就宽恕吧。巴利
‘‘Pivanti ce mahārāja, sāpadāni mahānadiṃ; Na tena anadī hoti, khamassu yadi te piyā’’ti.
这里说的“兽类”,并不只是指豺狼。其余的狗、花鹿、猫、鹿等等,一切兽类,只要它们喝这条因为被莲花覆盖而得到“莲池”这个名字的河,那条河也不会因此就不是河。因为在河里,两足的、四足的,甚至蛇和鱼,所有口渴的众生都来喝水,这条河不会因为这个原因就不叫河,也不会变成一条污秽的河。为什么?因为它对一切众生都是共通的。就像一条河不管被谁喝了,都不会因此变脏;同样,一个女人即使被烦恼驱使,越过自己的丈夫去和别人同居,她也不会因此就不是女人。为什么?因为她对一切人来说也是共通的。她也不会因此变成污秽的女人。为什么?因为她本质上像水一样是清净的。如果她是你所爱的,那就请你宽恕吧——意思是,如果这个女人是你所爱的,而那个大臣又对你帮助很大,那么你就以中舍之心宽恕他们两人,安住下来吧。巴利
Tattha sāpadānīti na kevalaṃ siṅgālova, avasesāni sunakhapasadabiḷāramigādīni sabbasāpadāni taṃ pokkharasañchannattā ‘‘pokkharaṇī’’ti laddhanāmaṃ nadiṃ pivanti ce. Na tena anadī hotīti nadiyañhi dvipadacatuppadāpi ahimacchāpi sabbe pipāsitā pānīyaṃ pivanti, na sā tena kāraṇena anadī nāma hoti, nāpi ucchiṭṭhanadī. Kasmā? Sabbesaṃ sādhāraṇattā. Yathā nadī yena kenaci pītā na dussati, evaṃ itthīpi kilesavasena sāmikaṃ atikkamitvā aññena saddhiṃ saṃvāsaṃ gatā neva anitthī hoti. Kasmā? Sabbesaṃ sādhāraṇabhāvena. Nāpi ucchiṭṭhitthī. Kasmā? Odakantikatāya suddhabhāvena. Khamassu yadi te piyāti yadi pana te sā itthī piyā, so ca amacco bahūpakāro, tesaṃ ubhinnampi khamassu majjhattabhāvena tiṭṭhāhīti.
大士就这样给了国王一番教诫。国王听从了他的教诫,只说了一句“以后别再干这种坏事了”,就原谅了他们两个。从那时起,这两个人也收敛了。国王自己则做布施等种种善事,命终之后生到了天界。憍萨罗国王听了这番说法,也原谅了他们两个,心里保持中立平静。巴利
Evaṃ mahāsatto rañño ovādaṃ adāsi. Rājā tassa ovāde ṭhatvā ‘‘puna evarūpaṃ pāpakammaṃ mā karitthā’’ti vatvā ubhinnampi khami. Tato paṭṭhāya te oramiṃsu. Rājāpi dānādīni puññāni katvā jīvitapariyosāne saggapuraṃ pūresi. Kosalarājāpi imaṃ dhammadesanaṃ sutvā tesaṃ ubhinnampi khamitvā majjhatto ahosi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时的国王就是阿难,而那位贤明的大臣正是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
第六篇 雨云本生经注释巴利
[196] 6. Valāhakassajātakavaṇṇanā
“他们不听从教导”——这是导师住在祇园时,因一位心生厌离的比丘而说的。那位比丘被导师问:“比丘,听说你真的厌离了?”他回答:“是真的。”导师又问:“为什么?”他说:“我看见一个打扮得很漂亮的女人,被烦恼牵着走了。”于是导师对他说:“比丘,所谓女人,就是靠自己的色、声、香、味、触,还有女人的种种姿态和媚惑,把男人引诱过来,让男人落到自己手里;一旦知道男人已经归自己掌控,她们就害他破戒、耗尽钱财,最终把他引向堕落。因此,她们被称为‘女夜叉’。过去也有女夜叉用女人的手段接近一支商队,迷惑那些商人,让他们听命于自己,后来又看见别的男人,就把先前那些商人全都害死,两边脸颊淌着血,嘴里塞满血肉,就这样把他们吃掉。”说完,导师便讲起了过去世的事。巴利
Ye na kāhanti ovādanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So hi bhikkhu satthārā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti puṭṭho ‘‘sacca’’nti vatvā ‘‘kiṃ kāraṇā’’ti vutte ‘‘ekaṃ alaṅkataṃ mātugāmaṃ disvā kilesavasenā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘itthiyo nāmetā bhikkhu attano rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbehi ceva itthikuttavilāsehi ca purise palobhetvā attano vase katvā vasaṃ upagatabhāvaṃ ñatvā sīlavināsañceva dhanavināsañca pāpanaṭṭhena ‘yakkhiniyo’ti vuccanti. Pubbepi hi yakkhiniyo itthikuttena ekaṃ purisasatthaṃ upasaṅkamitvā vāṇije palobhetvā attano vase katvā puna aññe purise disvā te sabbepi jīvitakkhayaṃ pāpetvā ubhohi hanukapassehi lohitena paggharantena mukhaṃ pūrāpetvā khādiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在铜掌洲有一座叫尸利沙城的夜叉城,女夜叉们就住在那里。每当有船只失事的商人到来时,她们便打扮得漂漂亮亮,让人拿着嚼食和啖食,被一群女奴簇拥着,把孩子抱在怀里,走近那些商人。为了让商人们知道“我们来到有人烟的地方了”,她们就在各处示现耕田、牧牛等场景,以及人、牛群、狗等景象。她们走到商人跟前,说:“喝这粥吧,吃饭吧,吃这些嚼食吧。”商人们不知道真相,就享用了她们给的食物。等他们吃完、喝足、休息好了,女夜叉们便热情寒暄,问道:“你们是哪里人?从哪里来?要去哪里?因为什么事来到这里?”商人们回答:“我们的船坏了,所以才来到这里。”女夜叉们就说:“太好了,贤士们!我们的丈夫也是乘船出海,已经过了三年,想必都死了。你们也是商人,就让我们做你们的随侍仆从吧。”说完这些,她们就用女人的机巧、媚态和娇美来引诱那些商人,把他们带进夜叉城。如果那里已经有先前被抓来的人,她们就用天锁链把新来的人绑起来,关进牢房。如果在自己住的地方没有遇到船只失事的人,她们就从迦兰尼的另一侧到那伽岛这一侧,如此沿着海岸到处巡行。这是她们的习性。巴利
Atīte tambapaṇṇidīpe sirīsavatthu nāma yakkhanagaraṃ ahosi, tattha yakkhiniyo vasiṃsu. Tā bhinnanāvānaṃ vāṇijānaṃ āgatakāle alaṅkatapaṭiyattā khādanīyabhojanīyaṃ gāhāpetvā dāsigaṇaparivutā dārake aṅkenādāya vāṇije upasaṅkamanti. Tesaṃ ‘‘manussāvāsaṃ āgatamhā’’ti sañjānanatthaṃ tattha tattha kasigorakkhādīni karonte manusse gogaṇe sunakheti evamādīni dassenti, vāṇijānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘imaṃ yāguṃ pivatha, bhattaṃ bhuñjatha, khādanīyaṃ khādathā’’ti vadanti. Vāṇijā ajānantā tāhi dinnaṃ paribhuñjanti. Atha tesaṃ khāditvā bhuñjitvā pivitvā vissamitakāle paṭisanthāraṃ karonti, ‘‘tumhe kattha vāsikā, kuto āgatā, kahaṃ gacchissatha, kena kammena idhāgatatthā’’ti pucchanti. ‘‘Bhinnanāvā hutvā idhāgatamhā’’ti vutte ‘‘sādhu, ayyā, amhākampi sāmikānaṃ nāvaṃ abhiruhitvā gatānaṃ tīṇi saṃvaccharāni atikkantāni, te matā bhavissanti; tumhepi vāṇijāyeva, mayaṃ tumhākaṃ pādaparicārikā bhavissāmā’’ti vatvā te vāṇije itthikuttahāvabhāvavilāsehi palobhetvā yakkhanagaraṃ netvā sace paṭhamagahitā manussā atthi, te devasaṅkhalikāya bandhitvā kāraṇaghare pakkhipanti , attano vasanaṭṭhāne bhinnanāve manusse alabhantiyo pana parato kalyāṇiṃ orato nāgadīpanti evaṃ samuddatīraṃ anusañcaranti. Ayaṃ tāsaṃ dhammatā.
有一天,五百个因船只破损而流落的商人,在夜叉城附近登陆。那些夜叉女走到他们跟前,用种种媚态引诱他们,把他们带进夜叉城,先把先前抓到的人用天锁绑起来,扔进刑房。然后,为首的大夜叉女把商队首领占为自己的丈夫,其余的夜叉女也各自配给其余的商人——那五百个夜叉女就这样让五百个商人做了自己的丈夫。到了夜里,商人们都睡熟后,那个大夜叉女就起身前往刑房,把人杀死、吃了肉再回来;其余夜叉女也照样做。大夜叉女吃了人肉回来时,身体是冰凉的。商队首领暗中观察,察觉她是夜叉女,心想:“这五百个肯定都是夜叉女,我们得逃走才行。”第二天一早,他借口去洗脸,对别的商人说:“这些是夜叉女,不是人类女人。等又有别的船破落难的人来了,她们就会把那些人当丈夫,反过来把我们吃掉。来吧,我们从这里逃走吧!”那五百人当中,有二百五十人说:“我们离不开她们,你们走吧,我们不逃。”商队首领就带着那二百五十个听他的话的人,因为害怕那些夜叉女,逃走了。巴利
Athekadivasaṃ pañcasatā bhinnanāvā vāṇijā tāsaṃ nagarasamīpe uttariṃsu. Tā tesaṃ santikaṃ gantvā palobhetvā yakkhanagaraṃ netvā paṭhamaṃ gahite manusse devasaṅkhalikāya bandhitvā kāraṇaghare pakkhipitvā jeṭṭhayakkhinī jeṭṭhakavāṇijaṃ, sesā seseti tā pañcasatā yakkhiniyo te pañcasate vāṇije attano sāmike akaṃsu. Atha sā jeṭṭhayakkhinī rattibhāge vāṇije niddaṃ upagate uṭṭhāya gantvā kāraṇaghare manusse māretvā maṃsaṃ khāditvā āgacchati, sesāpi tatheva karonti. Jeṭṭhayakkhiniyā manussamaṃsaṃ khāditvā āgatakāle sarīraṃ sītalaṃ hoti. Jeṭṭhavāṇijo pariggaṇhanto tassā yakkhinibhāvaṃ ñatvā ‘‘imā pañcasatā yakkhiniyo bhavissanti, amhehi palāyituṃ vaṭṭatī’’ti punadivase pātova mukhadhovanatthāya gantvā sesavāṇijānaṃ ārocesi – ‘‘imā yakkhiniyo, na manussitthiyo, aññesaṃ bhinnanāvānaṃ āgatakāle te sāmike katvā amhepi khādissanti, etha ito palāyissāmā’’ti tesu pañcasatesu aḍḍhateyyasatā ‘‘na mayaṃ etā vijahituṃ sakkhissāma, tumhe gacchatha, mayaṃ na palāyissāmā’’ti āhaṃsu. Jeṭṭhavāṇijo attano vacanakāre aḍḍhateyyasate gahetvā tāsaṃ bhīto palāyi.
那时,菩萨投生为雨云马王的族类,全身纯白,头是黑色的,鬃毛像文阇草一样,有神通,能在空中飞行。他从雪山腾空而起,飞到铜掌洲,在那里铜掌洲湖的沼泽中吃了自然生长的稻米,然后继续前行。他一边这样飞行,一边用慈心所感发的人语说了三遍:“有谁想去人间的地方吗?”那些人听到菩萨的话,就走到跟前,合掌行礼说:“主人,我们想去人间的地方。”菩萨说:“那就骑到我的背上来吧。”于是有些人骑了上去,其中有些人抓住他的尾巴,有些人只是合掌站着。菩萨凭自己的神通力,把那些仅仅合掌站着的人也算在内,总共二百五十个商人,全都带到了人间的地方,让他们各自回到自己的住处,然后自己回到了居住的地方。而那些女夜叉,等到又有别人来的时候,就把留在这里的那二百五十个人杀死吃掉了。巴利
Tasmiṃ pana kāle bodhisatto valāhakassayoniyaṃ nibbatti, sabbaseto kāḷasīso muñjakeso iddhimā vehāsaṅgamo ahosi. So himavantato ākāse uppatitvā tambapaṇṇidīpaṃ gantvā tattha tambapaṇṇisare pallale sayaṃjātasāliṃ khāditvā gacchati. Evaṃ gacchanto ca ‘‘janapadaṃ gantukāmā atthī’’ti tikkhattuṃ karuṇāparibhāvitaṃ mānusiṃ vācaṃ bhāsati. Te bodhisattassa vacanaṃ sutvā upasaṅkamitvā añjaliṃ paggayha ‘‘sāmi, mayaṃ janapadaṃ gamissāmā’’ti āhaṃsu. Tena hi mayhaṃ piṭṭhiṃ abhiruhathāti. Appekacce abhiruhiṃsu, tesu ekacce vāladhiṃ gaṇhiṃsu, ekacce añjaliṃ paggahetvā aṭṭhaṃsuyeva. Bodhisatto antamaso añjaliṃ paggahetvā ṭhite sabbepi te aḍḍhateyyasate vāṇije attano ānubhāvena janapadaṃ netvā sakasakaṭṭhānesu patiṭṭhapetvā attano vasanaṭṭhānaṃ āgamāsi. Tāpi kho yakkhiniyo aññesaṃ āgatakāle tattha ohīnake aḍḍhateyyasate manusse vadhitvā khādiṃsu.
导师把比丘们叫来,说:“比丘们,就像那些落入夜叉女掌控的商人,已经走到生命的尽头;而听从雨云王吩咐的商人,则各自回到了自己的地方。同样地,不听从诸佛教导的比丘、比丘尼、近事男、近事女,会在四种恶趣、五种束缚和苦役处等地方,遭受极大的痛苦。而听从教导的人,则能获得三种家族成就、六欲天、二十梵天界这些境地,并亲证不死的大涅槃,体验极大的安乐。”说完之后,导师以正等正觉者的身份,说出了这些偈颂——巴利
Satthā bhikkhū āmantetvā ‘‘bhikkhave, yathā te yakkhinīnaṃ vasaṃ gatā vāṇijā jīvitakkhayaṃ pattā, valāhakassarājassa vacanakarā vāṇijā sakasakaṭṭhānesu patiṭṭhitā, evameva buddhānaṃ ovādaṃ akarontā bhikkhūpi bhikkhuniyopi upāsakāpi upāsikāyopi catūsu apāyesu pañcavidhabandhanakammakaraṇaṭṭhānādīsu mahādukkhaṃ pāpuṇanti. Ovādakarā pana tisso kulasampattiyo ca cha kāmasagge vīsati brahmaloketi imāni ca ṭhānāni patvā amatamahānibbānaṃ sacchikatvā mahantaṃ sukhaṃ anubhavantī’’ti vatvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –
那些不听从佛陀所教导的教诫的人,
他们将遭遇灾祸,就像商人遇上罗刹女一样。巴利
‘‘Ye na kāhanti ovādaṃ, narā buddhena desitaṃ; Byasanaṃ te gamissanti, rakkhasīhiva vāṇijā.
凡是会遵照佛陀所说教诫去做的人,
他们将平安到达彼岸,就像那些商人藉云一样。巴利
‘‘Ye ca kāhanti ovādaṃ, narā buddhena desitaṃ; Sotthiṃ pāraṃ gamissanti, valāheneva vāṇijā’’ti.
其中,“那些不会去做的人”就是指那些不会去实行的人。“他们将遭遇灾祸”意思是他们会陷入巨大的毁灭。“就像被罗刹女迷惑的商人”就是像被罗刹女引诱的商人那样。“将平安到达彼岸”是指没有障碍地证得涅槃。“就像跟随雨云的商人”就是像那些听到雨云说“来吧”就照着去做、听从它话的商人一样。正如那些商人渡过了海,到达各自要去的地方,同样,遵照诸佛教诫去做的人,也会渡过轮回之海,到达涅槃。他就以这不死的大涅槃,为这次说法作了圆满的收尾。巴利
Tattha ye na kāhantīti ye na karissanti. Byasanaṃ te gamissantīti te mahāvināsaṃ pāpuṇissanti. Rakkhasīhiva vāṇijāti rakkhasīhi palobhitavāṇijā viya. Sotthiṃ pāraṃ gamissantīti anantarāyena nibbānaṃ pāpuṇissanti. Valāheneva vāṇijāti valāheneva ‘‘āgacchathā’’ti vuttā tassa vacanakarā vāṇijā viya. Yathā hi te samuddapāraṃ gantvā sakasakaṭṭhānaṃ agamaṃsu, evaṃ buddhānaṃ ovādakarā saṃsārapāraṃ nibbānaṃ gacchantīti amatamahānibbānena dhammadesanāya kūṭaṃ gaṇhi.
导师宣说这段法义,阐明了四圣谛,然后结说本生,指明人物对应。当四圣谛讲说完毕时,那位心生厌离的比丘证得了预流果,还有许多其他人也分别证得了预流果、一来果、不还果和阿罗汉果。那时,听从雨云马王吩咐的二百五十名商人,成为了佛陀弟子众,而那位雨云马王就是我。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi, aññepi bahū sotāpattiphalasakadāgāmiphalaanāgāmiphalaarahattaphalāni pāpuṇiṃsu. ‘‘Tadā valāhakassarājassa vacanakarā aḍḍhateyyasatā vāṇijā buddhaparisā ahesuṃ, valāhakassarājā pana ahameva ahosi’’nti.
七、朋友与敌人本生注巴利
[197] 7. Mittāmittajātakavaṇṇanā
见到他时也不笑,这句话是导师住在祇园时,因一位比丘而说的。那位比丘心想:“就算我拿了,我的亲教师也不会生气。”于是出于对亲教师的信赖,拿了一块布,做成凉鞋袋,事后才去问亲教师。亲教师问他:“你为什么拿?”他回答说:“我以为拿了您也不会生气,是凭着对您的信任才拿的。”亲教师说:“我和你之间,哪谈得上什么信任?”说完就气冲冲地起身打了他。这件事在比丘们中间传开了。后来有一天,比丘们在法堂里议论起来:“各位道友,听说有个年轻比丘出于对亲教师的信赖,拿了布片做成凉鞋袋,结果亲教师说‘我和你之间,哪谈得上什么信任’,就气冲冲地起身打了他。”导师走过来问:“比丘们,你们现在聚在一起议论什么?”他们回答说:“就是在说这件事。”导师说:“比丘们,这位比丘不只是现在对跟他共住的人没有信任,过去世他也一样没有信任。”说完就讲起了过去世的事。巴利
Na naṃ umhayate disvāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Aññataro bhikkhu ‘‘mayā gahite mayhaṃ upajjhāyo na kujjhissatī’’ti upajjhāyena ṭhapitaṃ vissāsena ekaṃ vatthakhaṇḍaṃ gahetvā upāhanatthavikaṃ katvā pacchā upajjhāyaṃ āpucchi. Atha taṃ upajjhāyo ‘‘kiṃkāraṇā gaṇhī’’ti vatvā ‘‘mayā gahite na kujjhissatīti tumhākaṃ vissāsenā’’ti vutte ‘‘ko mayā saddhiṃ tuyhaṃ vissāso nāmā’’ti vatvā kuddho uṭṭhahitvā pahari. Tassa sā kiriyā bhikkhūsu pākaṭā jātā. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko kira daharo upajjhāyassa vissāsena vatthakhaṇḍaṃ gahetvā upāhanatthavikaṃ akāsi. Atha naṃ upajjhāyo ‘ko mayā saddhiṃ tuyhaṃ vissāso nāmā’ti vatvā kuddho uṭṭhahitvā paharī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idānevesa bhikkhu attano saddhivihārikena saddhiṃ avissāsiko, pubbepi avissāsikoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生在迦尸国的一个婆罗门家庭。他长大成人后,出家做了仙人,修成了神通和种种禅定,成为一群弟子的导师,住在雪山一带。在那群仙人当中,有一个苦行者不听菩萨的话,养了一头母象已死的幼象。后来这头象长大了,把他杀死,逃进了森林。仙人们为他料理了后事,围在菩萨身边问道:“尊者,到底凭什么,才能知道一个人是朋友还是敌人呢?”菩萨就解释说:“凭这些、那些因缘就能知道。”于是说了下面这些偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā gaṇasatthā hutvā himavantapadese vāsaṃ kappesi. Tasmiṃ isigaṇe eko tāpaso bodhisattassa vacanaṃ akatvā ekaṃ matamātikaṃ hatthipotakaṃ paṭijaggi. Atha naṃ so vuddhippatto māretvā araññaṃ pāvisi. Tassa sarīrakiccaṃ katvā isigaṇo bodhisattaṃ parivāretvā – ‘‘bhante, kena nu ko kāraṇena mittabhāvo vā amittabhāvo vā sakkā jānitu’’nti pucchi. Bodhisatto ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇenā’’ti ācikkhanto imā gāthā avoca –
看见他时不笑,也不对他表示欢喜;
他不给人看自己的眼睛,还总是与人对着干。巴利
‘‘Na naṃ umhayate disvā, na ca naṃ paṭinandati; Cakkhūni cassa na dadāti, paṭilomañca vattati.
这些就是安住在敌人身上的种种表现。
智者凭这些表现,无论是亲眼见到还是亲耳听到,就能认出谁是敌人。巴利
‘‘Ete bhavanti ākārā, amittasmiṃ patiṭṭhitā; Yehi amittaṃ jāneyya, disvā sutvā ca paṇḍito’’ti.
在这里,见到他却不笑,意思是:如果一个人对另一个人怀有敌意,那么他见到那个人时就不会笑,不会露出笑容,也不会表现出高兴的样子。不欢迎他,意思是:即使听到了他的话,也不欢迎那个人,不会随喜赞叹说“善哉,说得好”。不给他眼神,意思是:不用眼睛与他对视、不正面看他,而是把目光移开。总是反着来,意思是:对他的身业和语业都不认同,总是采取相反的立场、对立的态度。特征,指的是各种原因、迹象。凭这些认出敌人,意思是:智者看到、听到这些原因和迹象,就能知道“这个人是我的敌人”;反过来,如果看到完全相反的表现,就应该知道那是朋友。巴利
Tattha na naṃ umhayate disvāti yo hi yassa amitto hoti, so taṃ puggalaṃ disvā na umhayate, hasitaṃ na karoti, pahaṭṭhākāraṃ na dasseti. Naca naṃ paṭinandatīti tassa vacanaṃ sutvāpi taṃ puggalaṃ na paṭinandati, sādhu subhāsitanti na cānumodati. Cakkhūni cassa na dadātīti cakkhunā cakkhuṃ āhacca paṭimukho hutvā na oloketi, aññato cakkhūni harati. Paṭilomañca vattatīti tassa kāyakammampi vacīkammampi na roceti, paṭilomagāhaṃ gaṇhāti paccanīkagāhaṃ. Ākārāti kāraṇāni. Yehi amittanti yehi kāraṇehi tāni kāraṇāni disvā sutvā ca paṇḍito puggalo ‘‘ayaṃ me amitto’’ti jāneyya, tato viparītehi pana mittabhāvo jānitabboti.
菩萨这样说明了朋友和敌人的成因,修习了梵住之后,投生到了梵天界。巴利
Evaṃ bodhisatto mittāmittabhāvakāraṇāni ācikkhitvā brahmavihāre bhāvetvā brahmalokūpago ahosi.
导师讲完这段法义后,把本生故事连起来说道:“那时候,养象的苦行者就是那位同住弟子,大象就是亲教师,那群仙人就是佛陀的弟子众,而大众的导师就是我自己。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā hatthiposakatāpaso saddhivihāriko ahosi, hatthī upajjhāyo, isigaṇo buddhaparisā, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.
第八 罗陀本生注巴利
[198] 8. Rādhajātakavaṇṇanā
“从外地回来的我,孩子们哪”——这是导师住在祇园精舍时,围绕一位心生厌离的比丘讲的。据说,那位比丘被导师问:“比丘,听说你心生厌离,是真的吗?”他回答:“是的,尊者。”导师又问:“是什么原因?”他说:“因为看见了一个打扮漂亮的女子,被烦恼牵着走了。”于是导师对他说:“比丘,说到女人,是没办法守护的。过去就算在门口安排守门人来看守,也还是守不住。女人对你有什么用呢?就算得到了,也守不住。”说完,就讲起了过去的事。巴利
Pavāsāāgato tātāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira satthārā ‘‘saccaṃ kira, tvaṃ bhikkhu, ukkaṇṭhito’’ti puṭṭho ‘‘saccaṃ, bhante’’ti vatvā ‘‘kiṃkāraṇā’’ti vutte ‘‘ekaṃ alaṅkataitthiṃ disvā kilesavasenā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘mātugāmo nāma bhikkhu na sakkā rakkhituṃ, pubbepi dovārike ṭhapetvā rakkhantāpi rakkhituṃ na sakkhiṃsu, kiṃ te itthiyā, laddhāpi sā rakkhituṃ na sakkā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨投生为鹦鹉,名叫罗陀,他的弟弟名叫布吒婆楼。他们俩还在幼年时,就被一个猎人捉住,送给了波罗奈里的一位婆罗门。婆罗门把他们当作自己的儿子一样安置下来,抚养照顾。可是这位婆罗门的妻子却没人管束,品行不端。有一次,婆罗门要出门处理事务,就把两只幼鹦鹉叫来,嘱咐他们说:孩子们,我要出门处理事务了,不管时候合适不合适,你们都要留意你们母亲做的事,看看有没有别的男人来或者没来。他把婆罗门妻托付给两只幼鹦鹉之后,就出门了。从他离开的那一刻起,这个女人就开始行为不端,白天黑夜,来来往往的男人多得数不清。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto suvayoniyaṃ nibbatti, ‘‘rādho’’tissa nāmaṃ, kaniṭṭhabhātā panassa poṭṭhapādo nāma. Te ubhopi taruṇakāleyeva eko luddako gahetvā bārāṇasiyaṃ aññatarassa brāhmaṇassa adāsi, brāhmaṇo te puttaṭṭhāne ṭhapetvā paṭijaggi. Brāhmaṇassa pana brāhmaṇī arakkhitā dussīlā. So vohārakaraṇatthāya gacchanto te suvapotake āmantetvā ‘‘tātā, ahaṃ vohārakaraṇatthāya gacchāmi, kāle vā vikāle vā tumhākaṃ mātu karaṇakammaṃ olokeyyātha, aññassa purisassa gamanabhāvaṃ vā agamanabhāvaṃ vā jāneyyāthā’’ti brāhmaṇiṃ suvapotakānaṃ paṭicchāpetvā agamāsi. Sā tassa nikkhantakālato paṭṭhāya anācāraṃ cari, rattimpi divāpi āgacchantānañca gacchantānañca pamāṇaṃ natthi.
布吒婆楼看到后,问罗陀:“婆罗门把这位婆罗门妻托付给我们后就走了,她却在做恶事,我要不要说呢?”罗陀说:“别说。”他不听罗陀的话,对她说:“母亲,你为什么做恶事?”她起了杀心,装作亲热地喊他:“孩子,你可是我的儿子啊,从今以后我不再做了。来,孩子,你过来一下。”等他走过来,她一把抓住他,说:“你竟敢教训我,不知道自己几斤几两!”然后拧断他的脖子把他杀了,把尸体塞进灶膛的缝隙里。婆罗门回来后,休息了一会儿,问菩萨:“孩子罗陀,你母亲做了不正当的事没有?”问的时候,说了第一首偈颂——巴利
Taṃ disvā poṭṭhapādo rādhaṃ pucchi – ‘‘brāhmaṇo imaṃ brāhmaṇiṃ amhākaṃ niyyādetvā gato, ayañca pāpakammaṃ karoti, vadāmi na’’nti. Rādho ‘‘mā vadāhī’’ti āha. So tassa vacanaṃ aggahetvā ‘‘amma, kiṃkāraṇā pāpakammaṃ karosī’’ti āha. Sā taṃ māretukāmā hutvā ‘‘tāta, tvaṃ nāma mayhaṃ putto, ito paṭṭhāya na karissāmi, ehi, tāta, tāvā’’ti piyāyamānā viya pakkositvā āgataṃ gahetvā ‘‘tvaṃ maṃ ovadasi, attano pamāṇaṃ na jānāsī’’ti gīvaṃ parivattetvā māretvā uddhanantaresu pakkhipi. Brāhmaṇo āgantvā vissamitvā bodhisattaṃ ‘‘kiṃ, tāta rādha, mātā te anācāraṃ karoti, na karotī’’ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
孩子啊,你从远方回来了,如今才刚到家不久;
孩子,你母亲没有亲近别的男人吧?巴利
‘‘Pavāsā āgato tāta, idāni nacirāgato; Kaccinnu tāta te mātā, na aññamupasevatī’’ti.
它的意思是:亲爱的罗陀,我是从外地回来的,现在才刚刚到,回来没多久,所以不了解最近的情况,因此我问你:孩子,你母亲没有亲近别的男子吧?巴利
Tassattho – ahaṃ, tāta rādha, pavāsā āgato, so camhi idāneva āgato nacirāgato, tena pavattiṃ ajānanto taṃ pucchāmi – ‘‘kacci nu te, tāta, mātā aññaṃ purisaṃ na upasevatī’’ti.
罗陀为了让对方明白“孩子,所谓智者,真实也好,虚妄也好,凡不能导向解脱的,都不会说”,便说出第二首偈颂:巴利
Rādho ‘‘tāta, paṇḍitā nāma bhūtaṃ vā abhūtaṃ vā aniyyānikaṃ nāma na kathesu’’nti ñāpento dutiyaṃ gāthamāha –
然而,即使这话与真实相应,也实在不动听。
应该像布吒婆楼一样躺着,在热灰里被闷烧着。巴利
‘‘Na kho panetaṃ subhaṇaṃ, giraṃ saccupasaṃhitaṃ; Sayetha poṭṭhapādova, mummure upakūthito’’ti.
这里,“gira”是指言语。因为就像现在说“girā”,那时也说“gira”,那只鹦鹉雏鸟没有顾及词性就这样说了。不过,这里的意思是:亲爱的孩子,对智者来说,与真实相应、如实、有意义、合乎本性的话,如果不能导向出离,也不算善说。而说不能导向出离的真实语的人,应该像布吒婆楼一样躺卧——像布吒婆楼被闷在热灰里、在热灰中烧焦一样躺着。“Upakūdhito”是另一种读法,意思相同。巴利
Tattha giranti vacanaṃ. Tañhi yathā idāni girā, evaṃ tadā ‘‘gira’’nti vuccati, so suvapotako liṅgaṃ anādiyitvā evamāha. Ayaṃ panettha attho – tāta, paṇḍitena nāma saccupasaṃhitaṃ yathābhūtaṃ atthayuttaṃ sabhāvavacanampi aniyyānikaṃ na subhaṇaṃ. Aniyyānikañca saccaṃ bhaṇanto sayetha poṭṭhapādova, mummure upakūthito, yathā poṭṭhapādo kukkuḷe jhāmo sayati, evaṃ sayeyyāti. ‘‘Upakūdhito’’tipi pāṭho, ayamevattho.
菩萨这样为婆罗门说法之后,心想“我也没法在这个地方住下去了”,便向婆罗门告辞,径直走进了森林。巴利
Evaṃ bodhisatto brāhmaṇassa dhammaṃ desetvā ‘‘mayāpi imasmiṃ ṭhāne vasituṃ na sakkā’’ti brāhmaṇaṃ āpucchitvā araññameva pāvisi.
导师讲完这段法义,阐明了四圣谛,然后把本生故事联系起来。在阐明圣谛结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。导师说:“那时,布吒婆楼就是阿难,而罗陀就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā poṭṭhapādo ānando ahosi, rādho pana ahameva ahosi’’nti.
第199篇 居士本生的注释巴利
[199] 9. Gahapatijātakavaṇṇanā
“这两者我都不堪忍”这句话,是导师住在祇园精舍时,针对一位苦恼不安的比丘而说的。导师在说法时讲到:“所谓女人,若不加守护,造了恶业之后,就会用种种手段欺骗丈夫。”说完这话,便引出了过去的故事。巴利
Ubhayaṃme na khamatīti idaṃ satthā jetavane viharanto ukkaṇṭhitameva bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Kathento ca ‘‘mātugāmo nāma arakkhito, pāpakammaṃ katvā yena kenaci upāyena sāmikaṃ vañcetiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨出生在迦尸国的一个居士家庭,长大成年后成了家。他的妻子品行不端,跟村长私通。菩萨察觉后,就暗中留意观察。那时候正逢雨季,种子已经播下,却闹起了饥荒,庄稼刚到了抽穗的时候。全村人聚在一起商量:“再过两个月,等庄稼收割了,我们就交米。”他们从村长手里牵来一头老牛,把牛肉分着吃了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe gahapatikule nibbattitvā vayappatto gharāvāsaṃ gaṇhi. Tassa bhariyā dussīlā gāmabhojakena saddhiṃ anācāraṃ carati. Bodhisatto taṃ ñatvā pariggaṇhanto carati . Tadā pana antovasse bījesu nīhaṭesu chātakaṃ ahosi, sassānaṃ gabbhagahaṇakālo jāto. Sakalagāmavāsino ‘‘ito māsadvayena sassāni uddharitvā vīhiṃ dassāmā’’ti ekato hutvā gāmabhojakassa hatthato ekaṃ jaragoṇaṃ gahetvā maṃsaṃ khādiṃsu.
有一天,村长看准时机,趁菩萨外出的时候进了他家。正当他们舒舒服服躺下的时候,菩萨从村口走进来,朝自己家走去。那个女人正对着村口,看见了他,心想“这是谁”,就站在门槛上张望,认出是他之后,告诉了村长。村长吓得直发抖。这时女人对他说:“别怕,我有个办法。我们吃了你那头牛的肉,你就装作来讨肉钱的样子。我爬上粮仓,站在仓门口说‘没有稻谷’。你站在屋子中间,一遍又一遍地催我:‘我家孩子饿了,把肉钱还给我。’”说完,她就爬上粮仓,坐在仓门口。那人站在屋子中间,喊着:“把肉钱还给我!”她坐在仓门口说:“仓里没有稻谷,等收割庄稼的时候再给你,你走吧。”巴利
Athekadivasaṃ gāmabhājako khaṇaṃ oloketvā bodhisattassa bahigatavelāyaṃ gehaṃ pāvisi. Tesaṃ sukhanipannakkhaṇeyeva bodhisatto gāmadvārena pavisitvā gehābhimukho pāyāsi. Sā itthī gāmadvārābhimukhī taṃ disvā ‘‘ko nu kho eso’’ti ummāre ṭhatvā olokentī ‘‘soyevā’’ti ñatvā gāmabhojakassa ācikkhi, gāmabhojako bhīto pakampi. Atha naṃ sā ‘‘mā bhāyi, attheko upāyo, amhehi tava hatthato goṇamaṃsaṃ khāditaṃ, tvaṃ maṃsamūlaṃ sodhento viya hohi, ahaṃ koṭṭhaṃ āruyha koṭṭhadvāre ṭhatvā ‘vīhi natthī’ti vakkhāmi. Tvaṃ gehamajjhe ṭhatvā ‘amhākaṃ ghare dārakā chātā, maṃsamūlaṃ me dehī’ti punappunaṃ codeyyāsī’’ti vatvā koṭṭhaṃ āruyha koṭṭhadvāre nisīdi. Itaro gehamajjhe ṭhatvā ‘‘maṃsamūlaṃ dehī’’ti vadati. Sā koṭṭhadvāre nisinnā ‘‘koṭṭhe vīhi natthi, sasse uddharante dassāmi gacchāhī’’ti āha.
菩萨走进屋里,看到他们那副做派,心里明白:“这肯定是那个坏女人想出来的招。”于是对村长说:“村长啊,我们吃你那头老牛的肉时,说好了‘过两个月就给你米’,这才吃的。现在连半个月都没过,你怎么就派人来要了?你不是为这事来的,肯定是另有原因。我不喜欢你这种做法。这个行为不端、心术不正的女人,明明知道粮仓里没有米,还爬上粮仓喊‘没米了’,你也在那儿一个劲地喊‘还我’。你们俩演的这出戏,我实在看不下去。”为了说明这个意思,菩萨说了下面这些偈颂:巴利
Bodhisatto gehaṃ pavisitvā tesaṃ kiriyaṃ disvā ‘‘imāya pāpāya kataupāyo esa bhavissatī’’ti ñatvā gāmabhojakaṃ āmantetvā ‘‘so gāmabhojaka amhe tava jaragoṇassa maṃsaṃ khādantā ‘ito māsadvayena vīhiṃ dassāmā’ti khādimha, tvaṃ aḍḍhamāsampi anatikkamitvā idāneva kasmā āharāpesi, na tvaṃ iminā kāraṇena āgato, aññena kāraṇena āgato bhavissasi, mayhaṃ tava kiriyā na ruccati, ayampi anācārā pāpadhammā koṭṭhe vīhīnaṃ abhāvaṃ jānāti, sā dāni koṭṭhaṃ āruyha ‘vīhi natthī’ti vadati, tvampi ‘dehī’ti vadati, ubhinnampi vo karaṇaṃ mayhaṃ na ruccatī’’ti etamatthaṃ pakāsento imā gāthā avoca –
这两种我都不接受,这两种我都不喜欢。
而这个进了粮仓的女人,嘴里说着“我不给”。巴利
‘‘Ubhayaṃ me na khamati, ubhayaṃ me na ruccati; Yācāyaṃ koṭṭhamotiṇṇā, nadassaṃ iti bhāsati.
村长,我要告诉你:在这短暂的生命里;
约定两个月,给的却是又老又瘦的公牛肉;
还没到约定时间你就来催讨,这一点我也不喜欢。巴利
‘‘Taṃ taṃ gāmapati brūmi, kadare appasmi jīvite; Dve māse saṅgaraṃ katvā, maṃsaṃ jaraggavaṃ kisaṃ; Appattakāle codesi, tampi mayhaṃ na ruccatī’’ti.
这里,“我这样告诉你,村长”的意思是:喂,村中的头领,正因为这个缘故,我才对你这么说。“在这卑劣微少的生命上”的意思是:我们的生命,本来就是卑劣、僵硬、粗糙、艰难的,又少、又弱、又短暂,我们就活在这样的一种生命状态里。“你约定两个月为期,给的却是老瘦公牛的肉”的意思是:我们来收肉的时候,你给的是一头年老、瘦弱、衰朽的公牛,还说“两个月后付钱”,就这样定了两个月的期限。“时限未到便来催讨”的意思是:在约定的时间还没到的时候,你就中途跑来催讨。“这件事我也不喜欢”的意思是:那个邪恶、无道德的女人,明明知道粮仓里没有米,却装作不知道,走进粮仓,站在仓门口说“我不给”;再加上你没到期限就来催讨——这两件事,我既不能容忍,也不喜欢。巴利
Tattha taṃ taṃ gāmapati brūmīti, ambho gāmajeṭṭhaka, tena kāraṇena taṃ vadāmi. Kadare appasmi jīviteti amhākaṃ jīvitaṃ nāma kadarañceva thaddhaṃ lūkhaṃ kasiraṃ appañca mandaṃ parittaṃ, tasmiṃ no evarūpe jīvite vattamāne. Dve māse saṅgaraṃ katvā, maṃsaṃ jaraggavaṃ kisanti amhākaṃ maṃsaṃ gaṇhantānaṃ jaraggavaṃ kisaṃ dubbalaṃ jaragoṇaṃ dadamāno tvaṃ ‘‘dvīhi māsehi mūlaṃ dātabba’’nti evaṃ dve māse saṅgaraṃ paricchedaṃ katvā. Appattakāle codesīti tasmiṃ kāle asampatte antarāva codesi. Tampi mayhaṃ na ruccatīti yā cāyaṃ pāpadhammā dussīlā antokoṭṭhe vīhīnaṃ natthibhāvaṃ jānamānāva ajānantī viya hutvā koṭṭhamotiṇṇā koṭṭhadvāre ṭhatvā na dassaṃ iti bhāsati, yañca tvaṃ akāle codesi, tampīti idaṃ ubhayampi mama neva khamati na ruccatīti.
他正这样说着,就一把揪住村长的发髻,把他拖过来,摔在屋子中间,骂道:“你自称村长,却去侵犯别人精心守护、保管的财物!”接着把他痛打一顿,打得他虚弱无力,又掐住他的脖子,把他拖出屋外。然后他又抓住那个恶妇的头发,把她从粮仓里拖下来,狠狠打了一顿,威胁说:“你要是再敢干这种事,就有你好看的!”从那时起,村长连看那间屋子都不敢看一眼,那个恶妇也再不敢在心里动半点邪念。巴利
Evaṃ so kathentova gāmabhojakaṃ cūḷāya gahetvā kaḍḍhitvā gehamajjhe pātetvā ‘‘gāmabhojakomhīti parassa rakkhitagopitabhaṇḍe aparajjhasī’’tiādīhi paribhāsitvā pothetvā dubbalaṃ katvā gīvāya gahetvā gehā nikkaḍḍhitvā tampi duṭṭhaitthiṃ kesesu gahetvā koṭṭhā otāretvā nippothetvā ‘‘sace puna evarūpaṃ karosi, jānissasī’’ti santajjesi. Tato paṭṭhāya gāmabhojako taṃ gehaṃ oloketumpi na visahi, sāpi pāpā puna manasāpi aticarituṃ nāsakkhi.
导师讲完这段法教,开示了四圣谛,然后总结本生故事。四圣谛开示结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。导师说:“那时的村长就是提婆达多,而那位惩治他的居士,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā gāmabhojako devadatto, niggahakārako gahapati pana ahameva ahosi’’nti.
第十、《善戒本生》的注释巴利
[200] 10. Sādhusīlajātakavaṇṇanā
“身财”这个说法,是导师住在祇园精舍时,因为一位婆罗门而讲的。据说那位婆罗门有四个女儿。有四个人都想娶她们:其中一个相貌端正、身材美好,一个已经上了年纪、是个老人,一个出身高贵,一个持戒清净。婆罗门心想:“我要安置女儿、给她找个归宿,到底该许给谁呢?是给相貌好的,还是给上了年纪的,还是给出身高贵或持戒清净中的哪一个呢?”他想了半天也拿不定主意,于是想:“这件事正自觉者一定知道,我去问他,然后就把女儿嫁给这四个人里最合适的那个。”于是他让人带上香、花等供品,去了精舍,礼拜导师后坐在一边,把事情从头到尾说了一遍,问道:“尊者,这四个人里,应该把女儿嫁给谁呢?”导师说:“过去的智者们也讨论过这个问题,但你们因为被生命的结缚所困,所以看不清楚。”在他请求之下,导师讲了过去的故事。巴利
Sarīradabyanti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. Tassa kira catasso dhītaro ahesuṃ. Tā cattāro janā patthenti, tesu eko abhirūpo sarīrasampanno, eko vayappatto mahallako, eko jātisampanno, eko sīlavā. Brāhmaṇo cintesi – ‘‘dhītaro nivesentena patiṭṭhāpentena kassa nu kho dātabbā, kiṃ rūpasampannassa, udāhu vayappattassa, jātisampannasīlavantānaṃ aññatarassā’’ti. So cintentopi ajānitvā ‘‘imaṃ kāraṇaṃ sammāsambuddho jānissati, taṃ pucchitvā etesaṃ antare anucchavikassa dassāmī’’ti gandhamālādīni gāhāpetvā vihāraṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno ādito paṭṭhāya tamatthaṃ ārocetvā ‘‘bhante, imesu catūsu janesu kassa dātuṃ vaṭṭatī’’ti pucchi. Satthā ‘‘pubbepi paṇḍitā etaṃ pañhaṃ kathayiṃsu, bhavasaṅkhepagatattā pana sallakkhetuṃ na sakkosī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生到一个婆罗门家庭。长大成人后,他到塔克西拉学习技艺,学成归来,在波罗奈成为一位名望遍及四方的导师。那时,有一位婆罗门有四个女儿,同样有四个人追求她们。婆罗门不知道该把女儿嫁给谁,心想:“我去请教那位导师,然后把女儿嫁给最合适的人。”于是他来到导师那里,为了问这件事,说出了第一个偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sippaṃ uggaṇhitvā āgantvā bārāṇasiyaṃ disāpāmokkho ācariyo ahosi. Athekassa brāhmaṇassa catasso dhītaro ahesuṃ, tā evameva cattāro janā patthayiṃsu. Brāhmaṇo ‘‘kassa nu kho dātabbā’’ti ajānanto ‘‘ācariyaṃ pucchitvā dātabbayuttakassa dassāmī’’ti tassa santikaṃ gantvā tamatthaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
身体财富、年长、出身高贵、持戒良好。
我们正是在问您这位婆罗门:他们当中,我们该选哪一个呢?巴利
‘‘Sarīradabyaṃ vuḍḍhabyaṃ, sojaccaṃ sādhusīliyaṃ; Brāhmaṇaṃ teva pucchāma, kannu tesaṃ vanimhase’’ti.
这里用“身财”等说法,是在说明那四个人各自具备的优点。这里的意思是:我有女儿,有四个人在追求她们。其中一个人有“身财”,也就是身体条件好、相貌端正。一个人有“年长”,也就是年纪大、年老。一个人有“善生”,也就是出身好、种姓圆满,也有写成“sujaccaṃ”的。一个人有“善戒”,也就是戒行好、戒德圆满。我们正是要问婆罗门您,意思是:我们不知道应该把女儿嫁给这四个人中的哪一个,所以来问您这位婆罗门。我们应该选他们中的哪一个,意思是:对这四个人,我们应该喜欢谁、想要谁、把那些少女嫁给谁呢?这就是在问这件事。巴利
Tattha ‘‘sarīradabya’’ntiādīhi tesaṃ catunnaṃ vijjamāne guṇe pakāseti. Ayañhettha adhippāyo – dhītaro me cattāro janā patthenti, tesu ekassa sarīradabyamatthi, sarīrasampadā abhirūpabhāvo saṃvijjati. Ekassa vuḍḍhabyaṃ vuḍḍhibhāvo mahallakatā atthi. Ekassa sojaccaṃ sujātitā jātisampadā atthi. ‘‘Sujacca’’ntipi pāṭho. Ekassa sādhusīliyaṃ sundarasīlabhāvo sīlasampadā atthi. Brāhmaṇaṃ teva pucchāmāti tesu asukassa nāmetā dātabbāti ajānantā mayaṃ bhavantaṃ brāhmaṇaññeva pucchāma. Kannu tesaṃ vanimhaseti tesaṃ catunnaṃ janānaṃ kaṃ vanimhase, kaṃ icchāma, kassa tā kumārikā dadāmāti pucchati.
老师听了这话,为了说明这个意思,说出第二首偈颂:“就算容貌等方面都具足,戒行有亏的人照样该受呵责。所以容貌那些不算标准,我们看重的是持戒的品德。”巴利
Taṃ sutvā ācariyo ‘‘rūpasampadādīsu vijjamānāsupi vipannasīlo gārayho, tasmā taṃ nappamāṇaṃ, amhākaṃ sīlavantabhāvo ruccatī’’ti imamatthaṃ pakāsento dutiyaṃ gāthamāha –
身体里确实有好处,我向年长者行礼;
善生者身上确实有可取之处,我们喜欢持戒。巴利
‘‘Attho atthi sarīrasmiṃ, vuḍḍhabyassa namo kare; Attho atthi sujātasmiṃ, sīlaṃ asmāka ruccatī’’ti.
这里的意思是:即使身体具足色身,也的确有它的殊胜价值和长进,我不会说“没有”。至于“向年长者行礼”,我是只对年长本身行敬礼,因为年长本身就值得被礼敬和尊重。“善生者身上也有价值”,是说即使一个人出身良善,也仍有长进,出身圆满同样值得追求。“我们喜爱戒”,是说我们所喜爱的正是戒。因为具戒的人,即使身体和财物都不足,只要行为端正,就值得恭敬、值得称赞。那位婆罗门听了这番话之后,就把女儿嫁给了那位具戒者。巴利
Tattha attho atthi sarīrasminti rūpasampanne sarīrepi attho viseso vuddhi atthiyeva, ‘‘natthī’’ti na vadāmi. Vuḍḍhabyassa namo kareti vuḍḍhabhāvassa pana namakkārameva karomi. Vuḍḍhabhāvo hi vandanamānanaṃ labhati. Attho atthi sujātasminti sujātepi purise vuḍḍhi atthi, jātisampattipi icchitabbāyeva. Sīlaṃ asmāka ruccatīti amhākaṃ pana sīlameva ruccati. Sīlavā hi ācārasampanno sarīradabyavirahitopi pujjo pāsaṃsoti. Brāhmaṇo tassa vacanaṃ sutvā sīlavantasseva dhītaro adāsi.
导师讲完这段法义,阐明四圣谛之后,把本生故事总结起来:在谛说结束时,那位婆罗门证得了入流果。那时的婆罗门,就是现在这位婆罗门;而那位名闻四方的老师,就是我自己。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – saccapariyosāne brāhmaṇo sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā brāhmaṇo ayameva brāhmaṇo ahosi, disāpāmokkho ācariyo pana ahameva ahosi’’nti.
卢哈卡、吉祥黑、莲花、宝贼;
山顶、云、友与敌、罗陀;
居士具备良好的戒行。巴利
Ruhakaṃ sirikāḷakaṃ, padumaṃ maṇicorakaṃ; Pabbatūpattharavalāhaṃ, mittāmittañca rādhañca; Gahapati sādhusīlaṃ.
一、牢狱本生注释巴利
[201] 1. Bandhanāgārajātakavaṇṇanā
“智者说,那并不是坚固的束缚。”世尊住在祇园精舍时,以监狱为因缘说了这句话。据说,那时候,很多打洞穿墙、拦路抢劫的盗贼被抓住,带到憍萨罗国王面前。国王下令用脚镣、绳绑和锁链把他们绑起来。大约三十位从乡下来的比丘想见世尊,来了以后礼敬世尊。第二天他们进城乞食,走到监狱那里,看见了那些盗贼。乞食回来以后,傍晚时分他们来到如来面前,问道:“尊者,今天我们乞食的时候,在监狱里看见很多盗贼被脚镣等刑具绑着,受着极大的苦,根本挣不断那些束缚逃跑。请问,还有没有比这些束缚更坚固的束缚?”世尊说:“比丘们,这些算什么束缚呢?对钱财、谷物、儿女、妻子等生起的、名为渴爱的烦恼束缚,比这些束缚坚固百倍、千倍。这束缚虽然这么大,又这么难断,但过去的智者们还是把它断了,进入雪山出家。”说完之后,世尊便讲起了过去的事。巴利
Nataṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrāti idaṃ satthā jetavane viharanto bandhanāgāraṃ ārabbha kathesi. Tasmiṃ kira kāle bahū sandhicchedakapanthaghātakacore ānetvā kosalarañño dassesuṃ. Te rājā addubandhanarajjubandhanasaṅkhalikabandhanehi bandhāpesi. Tiṃsamattā jānapadā bhikkhū satthāraṃ daṭṭhukāmā āgantvā disvā vanditvā punadivase piṇḍāya carantā bandhanāgāraṃ gantvā te core disvā piṇḍapātapaṭikkantā sāyanhasamaye tathāgataṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, ajja amhehi piṇḍāya carantehi bandhanāgāre bahū corā addubandhanādīhi baddhā mahādukkhaṃ anubhavantā diṭṭhā, te tāni bandhanāni chinditvā palāyituṃ na sakkonti, atthi nu kho tehi bandhanehi thirataraṃ nāma aññaṃ bandhana’’nti pucchiṃsu. Satthā ‘‘bhikkhave, kiṃ bandhanāni nāmetāni, yaṃ panetaṃ dhanadhaññaputtadārādīsu taṇhāsaṅkhātaṃ kilesabandhanaṃ, etaṃ etehi bandhanehi sataguṇena sahassaguṇena thirataraṃ, evaṃ mahantampi panetaṃ ducchindaniyaṃ bandhanaṃ porāṇakapaṇḍitā chinditvā himavantaṃ pavisitvā pabbajiṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治时期,菩萨投生在一个贫苦的居士家庭。他成年后,父亲去世了。他靠做雇工来养活母亲。后来,母亲不顾他的意愿,为他娶了一位良家女子进门,不久之后母亲也去世了。他妻子怀了孕。他并不知道妻子已经怀孕,就对她说:“贤妻,你自己做雇工谋生吧,我要出家去了。”妻子说:“我已经怀孕了,等我生下孩子,你见过孩子之后再出家吧。”他说:“好。”便答应了。等到妻子分娩时,他问道:“贤妻,你已平安生产,现在我可以出家了吧?”于是妻子对他说:“请你至少等到孩子断奶的时候。”说完之后,她又再次怀了孕。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ duggatagahapatikule nibbatti, tassa vayappattassa pitā kālamakāsi. So bhatiṃ katvā mātaraṃ posesi, athassa mātā anicchamānasseva ekaṃ kuladhītaraṃ gehe katvā aparabhāge kālamakāsi. Bhariyāyapissa kucchiyaṃ gabbho patiṭṭhāsi. So gabbhassa patiṭṭhitabhāvaṃ ajānanto ‘‘bhadde, tvaṃ bhatiṃ katvā jīvāhi, ahaṃ pabbajissāmī’’ti āha . Sāpi ‘‘gabbho me patiṭṭhito, mayi vijātāya dārakaṃ disvā pabbajissasī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tassā vijātakāle ‘‘bhadde, tvaṃ sotthinā vijātā, idānāhaṃ pabbajissāmī’’ti āpucchi. Atha naṃ sā ‘‘puttakassa tāva thanapānato apagamanakālaṃ āgamehī’’ti vatvā puna gabbhaṃ gaṇhi.
他心想:“要是答应了她,就走不成了。干脆不告诉她,直接逃出去出家算了。”于是他没有告诉妻子,半夜起身就逃走了。结果守城的人把他抓住了。他说:“长官,我是要奉养母亲的人,请放了我吧。”他设法让那些人放了自己,在一个地方住下,然后从城门出去,进入雪山,依照隐士的方式出家,修得了神通与等至,安住在禅那之乐中。他住在那里时,发出这样的感叹:“像这样难以斩断的儿女妻室束缚,也就是烦恼的束缚,我已经斩断了!”他这样发出感叹后,说出了下面这些偈颂:巴利
So cintesi – ‘‘imaṃ sampaṭicchāpetvā gantuṃ na sakkā, imissā anācikkhitvāva palāyitvā pabbajissāmī’’ti. So tassā anācikkhitvā ratthibhāge uṭṭhāya palāyi. Atha naṃ nagaraguttikā aggahesuṃ. So ‘‘ahaṃ, sāmi, mātuposako nāma, vissajjetha ma’’nti tehi attānaṃ vissajjāpetvā ekasmiṃ ṭhāne vasitvā aggadvāreneva nikkhamitvā himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto vihāsi. So tattha vasanto ‘‘evarūpampi nāma me ducchindaniyaṃ puttadārabandhanaṃ kilesabandhanaṃ chindita’’nti udānaṃ udānento imā gāthā avoca –
智者不认为铁制的、木制的、草制的束缚是坚固的束缚。
对宝珠耳环的深心耽染,对儿女妻室的系念期盼。巴利
‘‘Na taṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, yadāyasaṃ dārujapabbajañca; Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca yā apekkhā.
智者说,这种束缚很坚固:它会把人拖向恶道,看似松缓,却极难挣脱。
智者把这束缚也斩断后,毫无眷恋,舍弃欲乐而离去。巴利
‘‘Etaṃ daḷhaṃ bandhanamāhu dhīrā, ohārinaṃ sīthilaṃ duppamuñcaṃ; Etampi chetvāna vajanti dhīrā, anapekkhino kāmasukhaṃ pahāyā’’ti.
在这里,“智者”是指有坚定毅力的人,因为已经舍弃了种种恶,所以称为智者。另一种说法是,“dhī”指智慧,因为具备这种智慧,所以称为智者。佛陀、独觉佛、佛弟子和菩萨,这些都叫作智者。“当铁制的”等句中,所谓铁制的,是指由铁做成、属于锁链一类的东西;所谓木制的,是指属于足枷一类的东西;还有用婆迦草或其他树皮等搓成绳子、做成绳缚的。对于这些铁制等可以被斩断的束缚,智者不会说它们是坚固、牢靠的。“贪染着染”:就是生起贪染而染着,意思是强烈的贪染。“于珠宝耳环”:就是在珠宝和耳环上,或者在镶有珠宝的耳环上。巴利
Tattha dhīrāti dhitimantā, dhikkatapāpāti dhīrā. Atha vā dhī vuccati paññā, tāya paññāya samannāgatāti dhīrā, buddhā paccekabuddhā buddhasāvakā bodhisattā ca ime dhīrā nāma. Yadāyasantiādīsu yaṃ saṅkhalikasaṅkhātaṃ ayasā nibbattaṃ āyasaṃ, yaṃ addubandhanasaṅkhātaṃ dārujaṃ, yañca pabbajatiṇehi vā aññehi vā vākādīhi rajjuṃ katvā katarajjubandhanaṃ, taṃ āyasādiṃ chindituṃ sakkuṇeyyabhāvena dhīrā daḷhaṃ thiranti nāhu na kathenti. Sārattarattāti sārattā hutvā rattā, balavarāgarattāti attho. Maṇikuṇḍalesūti maṇīsu ca kuṇḍalesu ca, maṇiyuttesu vā kuṇḍalesu.
那些对珠宝耳环极度贪恋的人,他们那种贪染,以及他们对子女妻子的牵挂渴爱,智者说这种烦恼构成的束缚是坚固牢实的。能牵引:因为它把人拖拽下去,使人堕入四种恶趣,所以叫能牵引,意思是向下拉。松弛:它在捆绑的地方不割破皮肤、皮革、肌肉,不流血,也不让人感觉到自己被绑着,还让人能在陆路、水路等地方做各种事,所以叫松弛。难解脱:因为渴爱和贪欲,哪怕只生起一次,这烦恼的束缚就像咬住某处难以拽出的乌龟一样,难以摆脱,所以叫难解脱。即使此也断除:智者用智慧的剑斩断这样坚固的烦恼束缚,如醉象斩断铁链,如幼狮冲破牢笼,厌离事欲和烦恼欲,视之如粪秽之地,无所牵挂,舍弃欲乐而出离;出离之后,进入雪山,出家修行仙人之道,以禅那之乐度日。巴利
Etaṃdaḷhanti ye maṇikuṇḍalesu sārattarattā, tesaṃ yo ca sārāgo, yā ca tesaṃ puttadāresu apekkhā taṇhā, etaṃ kilesamayaṃ bandhanaṃ daḷhaṃ thiranti dhīrā āhu. Ohārinanti ākaḍḍhitvā catūsu apāyesu pātanato avaharati heṭṭhā haratīti ohārinaṃ. Sithilanti bandhanaṭṭhāne chavicammamaṃsāni na chindati, lohitaṃ na nīharati, bandhanabhāvampi na jānāpeti, thalapathajalapathādīsu kammāni kātuṃ detīti sithilaṃ. Duppamuñcanti taṇhālobhavasena hi ekavārampi uppannaṃ kilesabandhanaṃ daṭṭhaṭṭhānato kacchapo viya dummocayaṃ hotīti duppamuñcaṃ. Etampi chetvānāti etaṃ evaṃ daḷhampi kilesabandhanaṃ ñāṇakhaggena chinditvā ayadāmāni chinditvā mattavaravāraṇā viya pañjare chinditvā sīhapotakā viya ca dhīrā vatthukāmakilesakāme ukkārabhūmiṃ viya jigucchamānā anapekkhino hutvā kāmasukhaṃ pahāya vajanti pakkamanti, pakkamitvā ca pana himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā jhānasukhena vītināmentīti.
菩萨这样说出这段感叹之后,没有失去禅那,最终投生到梵天世界。巴利
Evaṃ bodhisatto imaṃ udānaṃ udānetvā aparihīnajjhāno brahmalokaparāyaṇo ahosi.
导师讲完这段法,开示了四圣谛,然后总结本生故事。在讲谛结束时,有些人证得入流果,有些人证得一来果,有些人证得不来果,有些人证得阿罗汉果。他说:“那时,母亲是摩耶夫人,父亲是净饭大王,妻子是罗睺罗的母亲,儿子是罗睺罗,而那个舍弃妻儿、出家修行的人,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā mātā mahāmāyā ahosi, pitā suddhodanamahārājā, bhariyā rāhulamātā, putto rāhulo, puttadāraṃ pahāya nikkhamitvā pabbajito puriso pana ahameva ahosi’’nti.
2. 嬉戏习性的本生注释巴利
[202] 2. Keḷisīlajātakavaṇṇanā
“天鹅、苍鹭与孔雀”这一句,是导师住在祇园时,因尊者矮小跋提而说的。据说,这位尊者在佛陀的教法中很有名,广为人知:声音悦耳,善于说法,说法甘美,证得无碍解,是大漏尽者。在八十位大长老当中,他身材矮小,像个沙弥,仿佛是为了玩耍而做出来的小玩偶。有一天,他礼敬如来后,走到祇园的门楼。那时,大约三十位从外地来的比丘心想“我们去礼敬十力者”,便走进祇园。他们在门楼那里看见长老,以为是沙弥,就抓住长老的衣角,拉他的手,按他的头,摸他的鼻子,揪住耳朵摇晃,动手戏弄了一番。然后他们整理好衣钵,来到导师面前,礼敬后坐下。导师亲切地和他们交谈之后,他们问道:“尊者,听说您有一位弟子,叫矮小跋提长老,善于说法,说法甘美,他现在在哪里?”“比丘们,你们想见他吗?”“是的,尊者。”“比丘们,你们在门楼那里看见他,抓住他的衣角等,动手戏弄之后才过来的那位,就是他。”他们说:“尊者,这样一位愿求圆满、具足志向的弟子,是什么原因使他缺少威德呢?”导师说:“这是因为他自己过去所造的恶业。”应他们的请求,导师便讲述了过去的因缘。巴利
Haṃsākoñcā mayūrā cāti idaṃ satthā jetavane viharanto āyasmantaṃ lakuṇḍakabhaddiyaṃ ārabbha kathesi. So kirāyasmā buddhasāsane pākaṭo ahosi paññāto madhurassaro madhuradhammakathiko paṭisambhidāppatto mahākhīṇāsavo asītiyā mahātherānaṃ antaro pamāṇena omako lakuṇḍako sāmaṇero viya, khuddako kīḷanatthāya kato viya. Tasmiṃ ekadivasaṃ tathāgataṃ vanditvā jetavanakoṭṭhakaṃ gate janapadā tiṃsamattā bhikkhū ‘‘dasabalaṃ vandissāmā’’ti jetavanaṃ pavisantā vihārakoṭṭhake theraṃ disvā ‘‘sāmaṇero eso’’ti saññāya theraṃ cīvarakaṇṇe gaṇhantā hatthe gaṇhantā sīsaṃ gaṇhantā nāsāya parāmasantā kaṇṇesu gahetvā cāletvā hatthakukkuccaṃ katvā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā nisīditvā satthārā madhurapaṭisanthāre kate pucchiṃsu – ‘‘bhante, lakuṇḍakabhaddiyatthero kira nāmeko tumhākaṃ sāvako madhuradhammakathiko atthi, kahaṃ so idānī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, bhikkhave, daṭṭhukāmatthā’’ti? ‘‘Āma, bhante’’ti. ‘‘Yaṃ, bhikkhave, tumhe dvārakoṭṭhake disvā cīvarakaṇṇādīsu gaṇhantā hatthakukkuccaṃ katvā āgatā, esa so’’ti. ‘‘Bhante, evarūpo patthitapatthano abhinīhārasampanno sāvako kiṃkāraṇā appesakkho jāto’’ti? Satthā ‘‘attanā katapāpakammaṃ nissāyā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,波罗奈由梵授王统治时,菩萨是帝释天王。那时,梵授王生性爱戏弄人。人们没法把衰老的大象、马或牛牵到他面前——他一见就叫人去追。看见破旧的车,就叫人砸坏。看见老妇人,就叫人把她喊来,打她的肚子,让她跌倒再爬起来,吓唬她。看见老人,就叫人像耍跳技的人那样,在地上翻滚打转地戏弄。哪怕没见到,只要听说“某某家里有个老人”,也把人叫来戏弄。人们觉得羞耻,就把自己的父母送到别的国家去。奉养母亲、奉养父亲的做法就此断了,国王的侍从们也都变得爱戏弄人。死后,众生填满了四恶道,天界的众神也减少了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto sakko devarājā ahosi. Tadā brahmadattassa jiṇṇaṃ jarāppattaṃ hatthiṃ vā assaṃ vā goṇaṃ vā dassetuṃ na sakkā, keḷisīlo hutvā tathārūpaṃ disvāva anubandhāpeti, jiṇṇasakaṭampi disvā bhindāpeti, jiṇṇamātugāme disvā pakkosāpetvā udare paharāpetvā pātāpetvā puna uṭṭhāpetvā bhāyāpeti , jiṇṇapurise disvā laṅghake viya bhūmiyaṃ saṃparivattakādikīḷaṃ kīḷāpeti, apassanto ‘‘asukaghare kira mahallako atthī’’ti sutvāpi pakkosāpetvā kīḷati. Manussā lajjantā attano mātāpitaro tiroraṭṭhāni pesenti, mātupaṭṭhānadhammo pitupaṭṭhānadhammo pacchijji, rājasevakāpi keḷisīlāva ahesuṃ. Matamatā cattāro apāye pūrenti, devaparisā parihāyati.
帝释天看不到那些新生的天子,便想:“这到底是什么原因?”他知道了原因之后,心想:“我要调伏他。”于是变成一个老人的模样,在一辆破旧的车子上放了两罐酪浆,套上两头老牛。在一个节日里,梵授王骑上装饰华丽的大象,正沿着盛装打扮的城市作右绕巡行时,帝释天穿着粗布衣,驾着那辆破车迎面朝国王驶去。国王看见那辆破车,说:“把那辆车弄走!”人们说:“大王,在哪里?我们没看见。”帝释天凭自己的威力,只让国王一个人看见。然后,当人群拥挤过来时,他驾着车从国王上方经过,在国王头顶打破一个罐子,转回来时又打破第二个。酪浆从国王头上往四处流淌,国王因此苦恼、羞惭、厌恶。帝释天知道国王被这样困扰后,便让车子消失,示现出帝释天的身相,手持金刚杵站在空中,说:“邪恶的不如法的国王,难道你不会变老吗?衰老不会侵袭你的身体吗?你怀着嬉戏的习性,做出伤害老人的事。就因为你一个人做了这种事,那些死了又死的人填满了恶道,人们也无法奉养父母。如果你不停止这种行为,我就用金刚杵劈开你的头!从今以后,不要再做这种事了。”他这样恐吓之后,又讲了父母的恩德,说明尊敬老人的利益,教导一番后,就回到自己的住处去了。国王从那时起,连想要做那种事的心都没有生起过。巴利
Sakko abhinave devaputte apassanto ‘‘kiṃ nu kho kāraṇa’’nti āvajjento taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘damessāmi na’’nti mahallakavaṇṇaṃ abhinimminitvā jiṇṇayānake dve takkacāṭiyo āropetvā dve jaragoṇe yojetvā ekasmiṃ chaṇadivase alaṅkatahatthiṃ abhiruhitvā brahmadatte alaṅkatanagaraṃ padakkhiṇaṃ karonte pilotikanivattho taṃ yānakaṃ pājento rañño abhimukho agamāsi. Rājā jiṇṇayānakaṃ disvā ‘‘etaṃ yānakaṃ apanethā’’ti vadati. Manussā ‘‘kahaṃ, deva, na passāmā’’ti āhaṃsu. Sakko attano ānubhāvena raññoyeva dassesi. Atha naṃ bahusampatte tasmiṃ tassa uparibhāgena pājento rañño matthake ekaṃ cāṭiṃ bhinditvā nivattāpento dutiyaṃ bhindi. Athassa sīsato paṭṭhāya ito cito ca takkaṃ paggharati, so tena aṭṭīyati harāyati jigucchati. Athassa taṃ upaddutabhāvaṃ ñatvā sakko yānakaṃ antaradhāpetvā sakkattabhāvaṃ māpetvā vajirahattho ākāse ṭhatvā ‘‘pāpa adhammikarāja, kiṃ tvaṃ mahallako na bhavissasi, tava sarīraṃ jarā na paharissati, keḷisīlo hutvā vuḍḍhe viheṭhanakammaṃ karosi, ekakaṃ taṃ nissāya etaṃ kammaṃ katvā matamatā apāye paripūrenti, manussā mātāpitaro paṭijaggituṃ na labhanti. Sace imamhā kammā na viramissasi, vajirena te sīsaṃ padālessāmi, mā ito paṭṭhāyetaṃ kammaṃ akatthā’’ti santajjetvā mātāpitūnaṃ guṇaṃ kathetvā vuḍḍhāpacāyikakammassa ānisaṃsaṃ pakāsetvā ovaditvā sakaṭṭhānameva agamāsi. Rājā tato paṭṭhāya tathārūpaṃ kammaṃ kātuṃ cittampi na uppādesi.
导师以已成正自觉者的身份,把这段过去的事引出来之后,说了这些偈颂:巴利
Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –
天鹅、苍鹭与孔雀,象、斑鹿、鹿;
所有众生都害怕狮子,没有谁的身形能和它相比。巴利
‘‘Haṃsā koñcā mayūrā ca, hatthayo pasadā migā; Sabbe sīhassa bhāyanti, natthi kāyasmi tulyatā.
同样地,在人群之中,即便年少而具智慧;
他确实在那方面才是真正的大,而不是光有一副高大身躯的愚人。巴利
‘‘Evameva manussesu, daharo cepi paññavā; So hi tattha mahā hoti, neva bālo sarīravā’’ti.
这里,“花鹿等兽”是指被称作花鹿的鹿,也可以理解为花鹿和其余的兽类。另有一种读法是“花鹿兽”,意思就是花鹿之兽。身体上没有可比的标准,就是说身体并没有一个固定的衡量标准。如果真有这样的标准,那么身躯庞大的象和花鹿就能杀死狮子,而狮子也只能杀死天鹅之类身材小的动物,只有小动物会怕狮子,大动物就不会怕。但正因为没有这样的标准,所以它们全都怕狮子。所谓“具身躯者”:愚人即使身材高大,也算不上伟大。因此,像矮个子跋提那样,即使身材矮小,也不该认为他在智慧上同样矮小——这就是这段话的意思。巴利
Tattha pasadā migāti pasadasaṅkhātā migā, pasadā migā ca avasesā migā cātipi attho. ‘‘Pasadamigā’’tipi pāṭho, pasadā migāti attho. Natthi kāyasmi tulyatāti sarīre pamāṇaṃ nāma natthi. Yadi bhaveyya, mahāsarīrā hatthino ceva pasadamigā ca sīhaṃ māreyyuṃ, sīho haṃsādayo khuddakasarīreyeva māreyya, khuddakāyeva sīhassa bhāyeyyuṃ, na mahantā. Yasmā panetaṃ natthi, tasmā sabbepi te sīhassa bhāyanti. Sarīravāti bālo mahāsarīropi mahā nāma na hoti, tasmā lakuṇḍakabhaddiyo sarīrena khuddakopi mā taṃ ñāṇenapi khuddakoti maññitthāti attho.
导师讲完这段法义、开示了四圣谛之后,就把本生故事连接起来。在四圣谛开示结束的时候,那些比丘当中,有的证得入流果,有的证得一来果,有的证得不来果,有的证得阿罗汉果。“那时候的国王就是矮个子跋提,他因为爱嬉闹的习性,成了别人戏弄的对象;而当时的帝释天,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne tesu bhikkhūsu keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā rājā lakuṇḍakabhaddiyo ahosi, so tāya keḷisīlatāya paresaṃ keḷinissayo jāto, sakko pana ahameva ahosi’’nti.
3. 蕴本生注释巴利
[203] 3. Khandhajātakavaṇṇanā
“对毗卢跋族类,我修慈”——这是导师住在祇园时,针对一位比丘而说的。据说,那位比丘在浴室门口劈柴时,一条蛇从朽木中窜出来,咬了他的脚趾,他当场就死了。他死去的消息传遍了整个寺院。比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,听说某位比丘在浴室门口劈柴时被蛇咬了,当场就死了。”导师走过来,问道:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”比丘们回答:“是在谈这件事。”导师说:“比丘们,如果那位比丘对四类蛇王族修习慈心,蛇就不会咬他。过去那些苦行者在佛陀还没出现于世时,也对四类蛇王族修习慈心,因此摆脱了因蛇王族而生的恐怖。”说完,导师便讲述了过去的事。巴利
Virūpakkhehi me mettanti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Taṃ kira jantāgharadvāre kaṭṭhāni phālentaṃ pūtirukkhantarā nikkhamitvā eko sappo pādaṅguliyaṃ ḍaṃsi, so tattheva mato. Tassa matabhāvo sakalavihāre pākaṭo ahosi. Dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko kira bhikkhu jantāgharadvāre kaṭṭhāni phālento sappena daṭṭho tattheva mato’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘sace so, bhikkhave, bhikkhu cattāri ahirājakulāni ārabbha mettaṃ abhāvayissa, na naṃ sappo ḍaṃseyya. Porāṇakatāpasāpi anuppanne buddhe catūsu ahirājakulesu mettaṃ bhāvetvā tāni ahirājakulāni nissāya uppajjanakabhayato mucciṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治理国家的时候,菩萨出生在迦尸国的一个婆罗门家庭。他长大成人后,舍弃了对各种欲乐的贪著,出家做了苦行仙人,修成了神通和种种禅定。他在雪山地区恒河的一处回水湾边建了一座草庵,以禅那为乐,身边围绕着一群仙人。
那时候,恒河岸边有许多各种类型的长蛇,经常伤害那些仙人,大多数仙人都因此丧命。苦行仙人们把这件事告诉了菩萨。菩萨把所有苦行仙人召集到一起,对他们说:“如果你们对四类蛇王族修习慈心,蛇就不会咬你们。所以,从今以后,你们要对四类蛇王族这样修习慈心。”说完,他说了下面这首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā himavantapadese ekasmiṃ gaṅgānivattane assamapadaṃ māpetvā jhānakīḷaṃ kīḷanto isigaṇaparivuto vihāsi. Tadā gaṅgātīre nānappakārā dīghajātikā isīnaṃ paripanthaṃ karonti, yebhuyyena isayo jīvitakkhayaṃ pāpuṇanti. Tāpasā tamatthaṃ bodhisattassa ārocesuṃ. Bodhisatto sabbe tāpase sannipātāpetvā ‘‘sace tumhe catūsu ahirājakulesu mettaṃ bhāveyyātha, na vo sappā ḍaṃseyyuṃ, tasmā ito paṭṭhāya catūsu ahirājakulesu evaṃ mettaṃ bhāvethā’’ti vatvā imaṃ gāthamāha –
我对广目龙族怀有慈心,对伊罗钵龙族也怀有慈心;
我对洽比子族修慈,也对黑乔达摩族修慈。巴利
‘‘Virūpakkhehi me mettaṃ, mettaṃ erāpathehi me; Chabyāputtehi me mettaṃ, mettaṃ kaṇhāgotamakehi cā’’ti.
在这里,“我对广目族修慈心”,意思是我对广目天王修慈心。对伊罗钵族等也是这样。因为伊罗钵龙王族、洽比子龙王族、黑乔达摩龙王族,这些确实都是龙王族。巴利
Tattha virūpakkhehi me mettanti virūpakkhanāgarājakulehi saddhiṃ mayhaṃ mettaṃ. Erāpathādīsupi eseva nayo. Etānipi hi erāpathanāgarājakulaṃ chabyāputtanāgarājakulaṃ kaṇhāgotamakanāgarājakulanti nāgarājakulāneva.
这样展示了四种龙族之后,他说:“如果你们能够对这些龙族修习慈心,那些长身类的众生就不会咬你们,也不会伤害你们。”说完之后,他诵出第二首偈颂:巴利
Evaṃ cattāri nāgarājakulāni dassetvā ‘‘sace tumhe etesu mettaṃ bhāvetuṃ sakkhissatha, dīghajātikā vo na ḍaṃsissanti na viheṭhessantī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
我对没有脚的众生怀有慈心,对两只脚的众生怀有慈心;
我对四足众生修慈心,我对多足众生修慈心。巴利
‘‘Apādakehi me mettaṃ, mettaṃ dvipādakehi me; Catuppadehi me mettaṃ, mettaṃ bahuppadehi me’’ti.
在这里,第一句是分别针对所有无足众生——包括长身类和鱼类——来说明慈心修习;第二句是针对人类和鸟类;第三句是针对象、马等一切四足众生;第四句是针对蝎子、蜈蚣、白蚁、多足虫、蜘蛛等众生。巴利
Tattha paṭhamapadena odissakaṃ katvā sabbesu apādakesu dīghajātikesu ceva macchesu ca mettābhāvanā dassitā, dutiyapadena manussesu ceva pakkhijātesu ca, tatiyapadena hatthiassādīsu sabbacatuppadesu, catutthapadena vicchikasatapadiuccāliṅgapāṇakamakkaṭakādīsu.
像这样用具体的样子说明了慈心修习之后,现在为了显示祈愿的方式,说出这首偈颂:巴利
Evaṃ sarūpena mettābhāvanaṃ dassetvā idāni āyācanavasena dassento imaṃ gāthamāha –
愿无足者莫伤害我,愿二足者莫伤害我;
愿四足者不要伤害我,愿多足者不要伤害我。巴利
‘‘Mā maṃ apādako hiṃsi, mā maṃ hiṃsi dvipādako; Mā maṃ catuppado hiṃsi, mā maṃ hiṃsi bahuppado’’ti.
在这里,“不要伤害我”的意思是:对于这些无足众生等等当中的任何一个,愿他不要伤害我、不要恼害我——这样祈愿而修慈心,这就是其含义。巴利
Tattha mā manti etesu apādakādīsu koci ekopi mā maṃ hiṃsatu, mā viheṭhetūti evaṃ āyācantā mettaṃ bhāvethāti attho.
现在,为了开示不指向特定对象的慈心修习,他说了这首偈颂:巴利
Idāni anodissakavasena mettābhāvanaṃ dassento imaṃ gāthamāha –
一切众生、一切有气息的生命、一切存在者,全都……
愿一切看到吉祥的事物,不要遭遇任何邪恶。巴利
‘‘Sabbe sattā sabbe pāṇā, sabbe bhūtā ca kevalā; Sabbe bhadrāni passantu, mā kañci pāpamāgamā’’ti.
在这里,从渴爱和见解的角度来说,在轮回中对五蕴执着、黏着、附着、固恋的,就是“众生”;因为呼吸出入持续运作而维持生命,所以叫“有息者”;因为已生成、已存在、已出生的状态,所以叫“已生者”——应当知道这些只是说法上的差别。如果不加区分,那么所有这些词都是总摄一切众生的。“全部”就是一切。这其实只是“一切”这个词的另一种说法。“愿他们看见吉祥”——就是愿所有这些众生只看见吉祥、善好、良善的事物。“愿他们不遭遇任何恶”——就是愿这些众生中没有一个遭遇、来到、获得任何邪恶、低劣、痛苦之事;愿一切众生无怨、无恨、快乐、无苦。巴利
Tattha taṇhādiṭṭhivasena vaṭṭe pañcasu khandhesu āsattā visattā laggā laggitāti sattā, assāsapassāsapavattanasaṅkhātena pāṇanavasena pāṇā, bhūtabhāvitanibbattanavasena bhūtāti evaṃ vacanamattaviseso veditabbo. Avisesena pana sabbānipetāni padāni sabbasattasaṅgāhakāneva. Kevalāti sakalā. Idaṃ sabbasaddasseva hi pariyāyavacanaṃ. Bhadrāni passantūti sabbepete sattā bhadrāni sādhūni kalyāṇāneva passantu. Mā kañci pāpamāgamāti etesu kañci ekaṃ sattampi pāpaṃ lāmakaṃ dukkhaṃ mā āgamā, mā āgacchatu mā pāpuṇātu, sabbe averā abyāpajjā sukhī niddukkhā hontūti.
他这样说:“你们应当以不分彼此的方式,对一切众生修习慈心。”接着,为了让他们随念三宝的功德——巴利
Evaṃ ‘‘sabbasattesu anodissakavasena mettaṃ bhāvethā’’ti vatvā puna tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇe anussarāpetuṃ –
佛是无量的,法是无量的;
僧伽是无量的,这样说。巴利
‘‘Appamāṇo buddho, appamāṇo dhammo; Appamāṇo saṅgho’’ti āha.
在这里,佛宝是无量的,因为烦恼没有限量,功德也没有限量。所谓“法”,就是九种出世间法。这种法也无法衡量,所以是无量的。僧伽因为具足了这无量的法,所以也是无量的。巴利
Tattha pamāṇakarānaṃ kilesānaṃ abhāvena guṇānañca pamāṇābhāvena buddharatanaṃ appamāṇaṃ. Dhammoti navavidho lokuttaradhammo. Tassapi pamāṇaṃ kātuṃ na sakkāti appamāṇo. Tena appamāṇena dhammena samannāgatattā saṅghopi appamāṇo.
菩萨这样说:“你们要随念这三宝的功德。”他先开示了三宝功德的不可限量,接着为了说明众生是有量的,又继续说:巴利
Iti bodhisatto ‘‘imesaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇe anussarathā’’ti vatvā tiṇṇaṃ ratanānaṃ appamāṇaguṇataṃ dassetvā sappamāṇe satte dassetuṃ –
有量的爬行众生:蛇、蝎、蜈蚣;
蜘蛛、壁虎、老鼠,如是说。巴利
‘‘Pamāṇavantāni sarīsapāni, ahi vicchika satapadī; Uṇṇanābhi sarabū mūsikā’’ti āha.
这里,“爬虫”是蛇这类长身形动物的名称。因为它们爬着走,或者用头咬人,所以叫“爬虫”。“蛇”等说法,是按它们的具体样子来举例说明。其中,“uṇṇanābhī”就是蜘蛛。因为从它的肚脐里会生出像羊毛一样的丝,所以叫“uṇṇanābhī”。“sarabū”就是壁虎。巴利
Tattha sarīsapānīti sappadīghajātikānaṃ nāmaṃ. Te hi sarantā gacchanti, sirena vā sapantīti sarīsapā. ‘‘Ahī’’tiādi tesaṃ sarūpato nidassanaṃ. Tattha uṇṇanābhīti makkaṭako. Tassa hi nābhito uṇṇāsadisaṃ suttaṃ nikkhamati, tasmā ‘‘uṇṇanābhī’’ti vuccati. Sarabūti gharagoḷikā.
菩萨这样开示:因为众生内心有贪爱等这些导致有量的法,所以那些蛇类等众生也是有量的。接着又说:以无量三宝的威德之力,愿这些有量的众生能在一日一夜中做微小的善业——你们应当这样忆念三宝的功德。为了进一步说明接下来该做的事,便说出下面这首偈颂:巴利
Iti bodhisatto ‘‘yasmā etesaṃ antorāgādayo pamāṇakarā dhammā atthi, tasmā tāni sarīsapādīni pamāṇavantānī’’ti dassetvā ‘‘appamāṇānaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ ānubhāvena ime pamāṇavantā sattā rattindivaṃ parittakammaṃ karontūti evaṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇe anussarathā’’ti vatvā tato uttari kattabbaṃ dassetuṃ imaṃ gāthamāha –
我已经做好守护,我已经做好防护,愿一切众生都退开。
我今礼敬世尊,礼敬七位正自觉者。巴利
‘‘Katā me rakkhā katā me parittā, paṭikkamantu bhūtāni; Sohaṃ namo bhagavato, namo sattannaṃ sammāsambuddhāna’’nti.
在这里,“我已做了守护”是说:我忆念三宝的功德,为自己做了守护和看护。“我已做了护持”是说:我也为自己做了护持。“愿诸非人退避”是说:愿那些对我怀有恶意的非人退避、离开。“我礼敬世尊”:这样为自己做了护持的我,礼敬过去已经般涅槃的一切佛世尊。“礼敬七位正自觉者”:这里是特别礼敬过去依次般涅槃的七位正自觉者。巴利
Tattha katā me rakkhāti mayā ratanattayaguṇe anussarantena attano rakkhā gutti katā. Katā me parittāti parittāṇampi me attano kataṃ. Paṭikkamantu bhūtānīti mayi ahitajjhāsayāni bhūtāni paṭikkamantu apagacchantu. Sohaṃ namo bhagavatoti so ahaṃ evaṃ kataparitto atītassa parinibbutassa sabbassapi buddhassa bhagavato namo karomi. Namo sattannaṃ sammāsambuddhānanti visesena pana atīte paṭipāṭiyā parinibbutānaṃ sattannaṃ sammāsambuddhānaṃ namo karomīti.
菩萨就这样把这部护卫经交给那群苦行者,并嘱咐说:“你们即使在行礼敬拜的时候,也要忆念那七位佛陀。”要知道,这部护卫经从一开始就用两首偈颂说明了对四类蛇王族的慈心,也就是说,它通过分别指定对象和不指定对象两种方式,说明了两种慈心修习法,这就是在这里讲述这部经的原因;至于其他理由,则可以另行探讨。从那时起,苦行者们遵照菩萨的教导,修习慈心,忆念佛的功德。就在他们这样忆念佛功德的时候,所有长身类的蛇全都退走了。菩萨自己则修习梵住,命终之后投生到梵天界。巴利
Evaṃ ‘‘namakkāraṃ karontāpi satta buddhe anussarathā’’ti bodhisatto isigaṇassa imaṃ parittaṃ bandhitvā adāsi. Ādito pana paṭṭhāya dvīhi gāthāhi catūsu ahirājakulesu mettāya dīpitattā odissakānodissakavasena vā dvinnaṃ mettābhāvanānaṃ dīpitattā idaṃ parittaṃ idha vuttanti veditabbaṃ, aññaṃ vā kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ. Tato paṭṭhāya isigaṇo bodhisattassa ovāde ṭhatvā mettaṃ bhāvesi, buddhaguṇe anussari. Evametesu buddhaguṇe anussarantesuyeva sabbe dīghajātikā paṭikkamiṃsu. Bodhisattopi brahmavihāre bhāvetvā brahmalokaparāyaṇo ahosi.
导师讲完这段法义后,把本生故事总结起来说:“那时候的那些苦行者,就是现在佛陀的弟子众;而当时那位大众的导师,正是我自己。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā isigaṇo buddhaparisā ahosi, gaṇasatthā pana ahameva ahosi’’nti.
4. 英勇者本生注巴利
[204] 4. Vīrakajātakavaṇṇanā
“英勇者啊,你可曾见过”这句话,是导师住在祇园精舍时,围绕模仿善逝的举止而说的。当时,提婆达多带着他的徒众来到后,长老们也到了,导师便问舍利弗:“舍利弗,提婆达多看见你们之后,做了什么?”舍利弗回答:“尊者,他展示了模仿善逝的仪态。”导师听后说:“舍利弗,提婆达多并不是今天才因为模仿我而走向毁灭,过去他也曾走向毁灭。”接着,应长老的请求,导师讲述了过去的事。巴利
Api vīraka passesīti idaṃ satthā jetavane viharanto sugatālayaṃ ārabbha kathesi. Devadattassa parisaṃ gahetvā āgatesu hi theresu satthā ‘‘sāriputta, devadatto tumhe disvā kiṃ akāsī’’ti pucchitvā ‘‘sugatālayaṃ, bhante, dassesī’’ti vutte ‘‘na kho, sāriputta, idāneva devadatto mama anukiriyaṃ karonto vināsaṃ patto, pubbepi vināsaṃ pāpuṇī’’ti vatvā therena yācito atītaṃ āhari.
过去,波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生在雪山地区,成为一只水乌鸦,靠着一个小湖住下来,名叫“英勇者”。那时,迦尸国闹饥荒,人们没有能力布施乌鸦饭食,也无力举行夜叉龙族的血祭。因为饥饿,大多数乌鸦都逃进了森林。有一只住在波罗奈、名叫萨毗咤迦的乌鸦,带着一只雌乌鸦来到英勇者住的地方,也靠着那个湖,在一边住了下来。有一天,萨毗咤迦在湖边觅食,看见英勇者潜入湖中吃鱼,然后又浮上来晾干身体,心想:“靠着这只水乌鸦,就能得到很多鱼。我要去侍候他。”于是走到英勇者跟前。英勇者问:“朋友,有什么事?”他说:“主人,我想侍候您。”英勇者答应道:“好啊。”从那时起,他就开始侍候英勇者。英勇者从此只吃够自己活命的分量,把多余的鱼捞上来交给萨毗咤迦。萨毗咤迦也吃够自己活命的分量,剩下的再交给那只雌乌鸦。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese udakakākayoniyaṃ nibbattitvā ekaṃ saraṃ upanissāya vasi, ‘‘vīrako’’tissa nāmaṃ ahosi. Tadā kāsiraṭṭhe dubbhikkhaṃ ahosi, manussā kākabhattaṃ vā dātuṃ yakkhanāgabalikammaṃ vā kātuṃ nāsakkhiṃsu. Chātakaraṭṭhato kākā yebhuyyena araññaṃ pavisiṃsu. Tattheko bārāṇasivāsī saviṭṭhako nāma kāko kākiṃ ādāya vīrakassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā taṃ saraṃ nissāya ekamante vāsaṃ kappesi. So ekadivasaṃ tasmiṃ sare gocaraṃ gaṇhanto vīrakaṃ saraṃ otaritvā macche khāditvā paccuttaritvā sarīraṃ sukkhāpentaṃ disvā ‘‘imaṃ udakakākaṃ nissāya sakkā bahū macche laddhuṃ, imaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, sammā’’ti vutte ‘‘icchāmi taṃ sāmi upaṭṭhahitu’’nti vatvā ‘‘sādhū’’ti tena sampaṭicchito tato paṭṭhāya upaṭṭhāsi. Vīrakopi tato paṭṭhāya attano yāpanamattaṃ khāditvā macche uddharitvā saviṭṭhakassa deti. Sopi attano yāpanamattaṃ khāditvā sesaṃ kākiyā deti.
后来,他心里生起了傲慢:“这只水鸦是黑的,我也是黑的;眼睛、嘴和脚爪,他和我之间没有任何差别。从今往后,我不靠他捉的鱼过活了,我要自己捉鱼。”他走到英勇者那里,说:“朋友,从今往后,我自己下湖捉鱼。”英勇者劝阻他:“朋友,你不是那种能下水捉鱼的出身,别把自己毁了。”他不听劝阻,下到湖边,跳进水里。等他想要浮出水面时,却被水草缠住,没法脱身,只有嘴尖露在外面。他喘不上气,就这样在水里断了命。他的妻子见他迟迟不回来,就到英勇者那里打听消息,问道:“夫君,萨毗咤迦不见了,他去哪儿了?”她说了第一首偈颂:巴利
Tassa aparabhāge māno uppajji – ‘‘ayampi udakakāko kāḷako, ahampi kāḷako, akkhituṇḍapādehipi etassa ca mayhañca nānākaraṇaṃ natthi, ito paṭṭhāya iminā gahitamacchehi mayhaṃ kammaṃ natthi, ahameva gaṇhissāmī’’ti. So vīrakaṃ upasaṅkamitvā ‘‘samma, ito paṭṭhāya ahameva saraṃ otaritvā macche gaṇhissāmī’’ti vatvā ‘‘na tvaṃ, samma, udakaṃ otaritvā macche gaṇhanakakule nibbatto, mā nassī’’ti tena vāriyamānopi vacanaṃ anādiyitvā saraṃ oruyha udakaṃ pavisitvā ummujjamāno sevālaṃ chinditvā nikkhamituṃ nāsakkhi, sevālantare laggi, aggatuṇḍameva paññāyi. So nirassāso antoudakeyeva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi. Athassa bhariyā āgamanaṃ apassamānā taṃ pavattiṃ jānanatthaṃ vīrakassa santikaṃ gantvā ‘‘sāmi, saviṭṭhako na paññāyati, kahaṃ nu kho so’’ti pucchamānā paṭhamaṃ gāthamāha –
英勇者,你可曾见过那只叫声悦耳的鸟?
我的丈夫有着像孔雀脖子一样光泽的肤色,他叫萨毘咤迦。巴利
‘‘Api vīraka passesi, sakuṇaṃ mañjubhāṇakaṃ; Mayūragīvasaṅkāsaṃ, patiṃ mayhaṃ saviṭṭhaka’’nti.
在这里,英勇者啊,“你看见了吗”的意思是:主人英勇者,你看见了吗?“音声和雅”是指声音柔和美妙。那只雌鸟因为贪爱而认为“我丈夫的声音甜美”,所以这样说。“颈色如孔雀”是形容颈部色泽和雄孔雀一样。巴利
Tattha api, vīraka, passesīti, sāmi vīraka, api passasi. Mañjubhāṇakanti mañjubhāṇinaṃ. Sā hi rāgavasena ‘‘madhurassaro me patī’’ti maññati, tasmā evamāha. Mayūragīvasaṅkāsanti moragīvasamānavaṇṇaṃ.
维拉卡听了之后说:“是的,我知道你丈夫去的地方。”然后说出第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā vīrako ‘‘āma, jānāmi te sāmikassa gataṭṭhāna’’nti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
在水陆两地活动的鸟,总是以生鱼为食;
萨毗吒迦鸟模仿它,结果被水草缠住,死在了水里。巴利
‘‘Udakathalacarassa pakkhino, niccaṃ āmakamacchabhojino; Tassānukaraṃ saviṭṭhako, sevāle paliguṇṭhito mato’’ti.
这里,“水陆两栖”是指能在水里和陆地上活动。“飞鸟”是它自称。“模仿它”就是模仿那只鸟。“被水草缠住而死”:它进入水中,想割断水草却出不来,被水草裹住,就死在水里了——你看,它的嘴还露在外面。雌鸦听到后,悲痛哭泣,然后就回到了波罗奈。巴利
Tattha udakathalacarassāti udake ca thale ca carituṃ samatthassa. Pakkhinoti attānaṃ sandhāya vadati. Tassānukaranti tassa anukaronto. Sevāle paliguṇṭhito matoti udakaṃ pavisitvā sevālaṃ chinditvā nikkhamituṃ asakkonto sevālapariyonaddho antoudakeyeva mato, passa, etassa tuṇḍaṃ dissatīti. Taṃ sutvā kākī paridevitvā bārāṇasimeva agamāsi.
导师讲完这段法义后,把本生故事总结起来说:“那时,萨维塔就是提婆达多,而维拉卡就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā saviṭṭhako devadatto ahosi, vīrako pana ahameva ahosi’’nti.
五、恒河鱼本生注释巴利
[205] 5. Gaṅgeyyajātakavaṇṇanā
“恒河鱼真美”这个说法,是导师住在祇园精舍时,因为两位年轻比丘而讲的。据说,他们是舍卫城的善男子,在教法里出家后,没有认真修不净观,反而成了贪爱容貌的人,到处迷恋、品评色相。有一天,他们因为容貌吵了起来:“你不美,我美。”他们看到不远处坐着一位年老的长老,心想:“这位应该知道我们谁美谁不美。”就走过去问:“尊者,我们当中谁美?”长老说:“贤友,你们当中,我最好看。”年轻比丘们就骂他:“我们问这位长老,他不回答;没问的,他倒说了。”说完就走了。他们这件事在比丘僧团里传开了。后来有一天,大家在法堂里议论起来:“贤友,听说那位某长老让那两个执着容貌的年轻人羞愧了。”导师来了,问:“比丘们,你们现在聚在这里谈什么?”他们回答:“就是这件事。”导师说:“比丘们,这两个年轻人不是现在才贪爱容貌,过去他们也一样,到处迷恋色相。”于是导师讲了过去的事。巴利
Sobhatimaccho gaṅgeyyoti idaṃ satthā jetavane viharanto dve daharabhikkhū ārabbha kathesi. Te kira sāvatthivāsino kulaputtā sāsane pabbajitvā asubhabhāvanaṃ anunuyuñjitvā rūpapasaṃsakā hutvā rūpaṃ upalāḷentā vicariṃsu. Te ekadivasaṃ ‘‘tvaṃ na sobhasi, ahaṃ sobhāmī’’ti rūpaṃ nissāya uppannavivādā avidūre nisinnaṃ ekaṃ mahallakattheraṃ disvā ‘‘eso amhākaṃ sobhanabhāvaṃ vā asobhanabhāvaṃ vā jānissatī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘bhante, ko amhesu sobhano’’ti pucchiṃsu. So ‘‘āvuso, tumhehi ahameva sobhanataro’’ti āha. Daharā ‘‘ayaṃ mahallako amhehi pucchitaṃ akathetvā apucchitaṃ kathetī’’ti taṃ paribhāsitvā pakkamiṃsu. Sā tesaṃ kiriyā bhikkhusaṅghe pākaṭā jātā. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko mahallako thero kira te rūpanissitake dahare lajjāpesī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, ime dve daharā idāneva rūpapasaṃsakā, pubbepete rūpameva upalāḷentā vicariṃsū’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王执政的时候,菩萨是恒河岸边的一位树神。那时,在恒河与耶牟那河交汇的地方,有两条鱼,一条是恒河鱼,一条是耶牟那鱼。它们因为外貌争论起来:“我漂亮,你不漂亮。”它们看见不远处恒河岸边趴着一只乌龟,心想:“这位应该知道我们谁漂亮谁不漂亮。”于是走到它跟前,问道:“喂,乌龟朋友,是恒河鱼漂亮,还是耶牟那鱼漂亮?”乌龟说:“恒河鱼也漂亮,耶牟那鱼也漂亮,但比起你们两个,我更加漂亮。”它想说明这个意思,就说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gaṅgātīre rukkhadevatā ahosi. Tadā gaṅgāyamunānaṃ samāgamaṭṭhāne gaṅgeyyo ca yāmuneyyo ca dve macchā ‘‘ahaṃ sobhāmi, tvaṃ na sobhasī’’ti rūpaṃ nissāya vivadamānā avidūre gaṅgātīre kacchapaṃ nipannaṃ disvā ‘‘eso amhākaṃ sobhanabhāvaṃ vā asobhanabhāvaṃ vā jānissatī’’ti taṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ nu kho, samma kacchapa, gaṅgeyyo sobhati, udāhu yāmuneyyo’’ti pucchiṃsu. Kacchapo ‘‘gaṅgeyyopi sobhati , yāmuneyyopi sobhati, tumhehi pana dvīhi ahameva atirekataraṃ sobhāmī’’ti imamatthaṃ pakāsento paṭhamaṃ gāthamāha –
恒河里的鱼很漂亮,阎牟那河的鱼也一样漂亮。
此人(这个男子)是四足的,身躯像榕树一样圆满。
长脖子者,就胜过一切了。巴利
‘‘Sobhati maccho gaṅgeyyo, atho sobhati yāmuno; Catuppadoyaṃ puriso, nigrodhaparimaṇḍalo; Īsakāyatagīvo ca, sabbeva atirocatī’’ti.
在这里,“四足的”指的就是这个有四只脚的家伙。“人”是乌龟在说它自己。“像榕树一样圆满”,是说它长得像一棵生长良好的榕树那样圆润端正。“脖子像车辕一样长”,是说它的脖子像车辕那样修长。它说“我全都胜过”,意思是:长得这样端正的乌龟胜过一切,它是在说:“我超过你们所有乌龟,我最漂亮。”巴利
Tattha catuppadoyanti catuppado ayaṃ. Purisoti attānaṃ sandhāya vadati. Nigrodhaparimaṇḍaloti sujāto nigrodho viya parimaṇḍalo. Īsakāyatagīvoti rathīsā viya āyatagīvo . Sabbeva atirocatīti evaṃ saṇṭhānasampanno kacchapo sabbeva atirocati, ahameva sabbe tumhe atikkamitvā sobhāmīti vadati.
鱼听了它的话,就说:“喂!坏乌龟!我们问你,你不回答,却讲别的。”接着说了第二首偈颂:巴利
Macchā tassa kathaṃ hutvā ‘‘ambho! Pāpakacchapa amhehi pucchitaṃ akathetvā aññameva kathesī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
被问到时,他不回答那个问题,却说了别的事情。
这个自夸的人,我们不喜欢。巴利
‘‘Yaṃ pucchito na taṃ akkhāsi, aññaṃ akkhāsi pucchito; Atthappasaṃsako poso, nāyaṃ asmāka ruccatī’’ti.
在这其中,所谓“自赞者”,就是指惯于夸耀自己、抬高自己的人。所谓“这我们不欢喜”,意思是:这只坏乌龟,我们不欢喜,也不能容忍。说完,他们就把水泼到乌龟上方,然后各自回自己的住处去了。巴利
Tattha attappasaṃsakoti attānaṃ pasaṃsanasīlo attukkaṃsako poso. Nāyaṃ asmāka ruccatīti ayaṃ pāpakacchapo amhākaṃ na ruccati na khamatīti kacchapassa upari udakaṃ khipitvā sakaṭṭhānameva gamiṃsu.
导师讲完这个法义后,把本生故事联系起来说:“那时候,两条鱼就是那两位年轻比丘,龟就是那位长老,而在恒河岸边出生、亲眼见证这件事的树神,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā dve macchā dve daharabhikkhū ahesuṃ, kacchapo mahallako, imassa kāraṇassa paccakkhakārikā gaṅgātīre nibbattarukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.
[206] 6. 竹鹿本生注巴利
[206] 6. Kuruṅgamigajātakavaṇṇanā
“来吧,来看这个像球一样团起来的套索。”导师住在竹林精舍时,针对提婆达多说了这个故事。那时,导师听说“提婆达多正在设法杀害我”,就说:“比丘们,提婆达多不是现在才设法害我,过去也一直设法害我。”说完这话,便讲起了过去的事。巴利
Iṅgha vaṭṭamayaṃ pāsanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘devadatto vadhāya parisakkatī’’ti sutvā ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva mayhaṃ vadhāya parisakkati, pubbepi parisakkiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨投生为竹鹿,住在森林里一个湖不远处的灌木丛中。就在那个湖附近的一棵树上,住着一只啄木鸟;湖里则住着一只乌龟。他们三个就这样成了朋友,彼此亲密地住在一起。后来,有个猎鹿人在林中走动,在水边看到菩萨的脚印,就设下了一个像铁链一样的圆形套索,然后离开了。菩萨来喝水,初夜时分就被套索套住,发出了被缚住的叫声。听到那个声音,树上的啄木鸟和湖里的乌龟都赶了过来,商量说:“现在该怎么办呢?”这时,啄木鸟对乌龟说:“朋友,你有牙齿,你来咬断这个套索;我去想办法让那个猎人过不来。这样我们两个一起努力,我们的朋友就能保住性命。”为了说明这个道理,他说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kuruṅgamigo hutvā araññe ekassa sarassa avidūre ekasmiṃ gumbe vāsaṃ kappesi. Tasseva sarassa avidūre ekasmiṃ rukkhagge satapatto, sarasmiṃ pana kacchapo vāsaṃ kappesi. Evaṃ te tayopi sahāyakā aññamaññaṃ piyasaṃvāsaṃ vasiṃsu. Atheko migaluddako araññe caranto pānīyatitthe bodhisattassa padavalañjaṃ disvā lohanigaḷasadisaṃ vaṭṭamayaṃ pāsaṃ oḍḍetvā agamāsi. Bodhisatto pānīyaṃ pātuṃ āgato paṭhamayāmeyeva pāse bajjhitvā baddharavaṃ ravi. Tassa tena saddena rukkhaggato satapatto udakato ca kacchapo āgantvā ‘‘kiṃ nu kho kātabba’’nti mantayiṃsu. Atha satapatto kacchapaṃ āmantetvā ‘‘samma, tava dantā atthi, tvaṃ imaṃ pāsaṃ chinda, ahaṃ gantvā yathā so nāgacchati, tathā karissāmi, evaṃ amhehi dvīhipi kataparakkamena sahāyo no jīvitaṃ labhissatī’’ti imamatthaṃ pakāsento paṭhamaṃ gāthamāha –
来吧,乌龟,用你的牙齿咬断这藤条编成的套索。
我要想办法让那个猎人到这里来不了。巴利
‘‘Iṅgha vaṭṭamayaṃ pāsaṃ, chinda dantehi kacchapa; Ahaṃ tathā karissāmi, yathā nehiti luddako’’ti.
这时,乌龟开始咬那条皮带。啄木鸟飞到猎人住的村子,停在附近的一棵树上。天刚亮,猎人就拿着矛出门了。啄木鸟知道他出门了,就叫了一声,拍打翅膀,趁他从前面门口出来时,扑打他的脸。猎人想:“我被咖喇咖尼鸟打了。”就转身回去,睡了一会儿,又拿起矛站起来。啄木鸟想:“这人第一次是从前门出去的,现在一定会从后门出去。”就飞过去,停在后门的屋子上。猎人也想:“我从前门出去时,看见了咖喇咖尼鸟,现在我从后门出去吧。”就从后门出去。啄木鸟又叫了一声,飞过去打他的脸。猎人想:“又被咖喇咖尼鸟打了,现在它不让我出去了。”就转身回去,一直睡到天亮。天亮时,他拿着矛出门了。啄木鸟飞快地飞过去,告诉菩萨:“猎人来了。”巴利
Atha kacchapo cammavarattaṃ khādituṃ ārabhi, satapatto luddakassa vasanagāmaṃ gato avidūre rukkhe nisīdi. Luddako paccūsakāleyeva sattiṃ gahetvā nikkhami. Sakuṇo tassa nikkhamanabhāvaṃ ñatvā vassitvā pakkhe papphoṭetvā taṃ purimadvārena nikkhamantaṃ mukhe pahari. Luddo ‘‘kāḷakaṇṇinā sakuṇenamhi pahaṭo’’ti nivattitvā thokaṃ sayitvā puna sattiṃ gahetvā uṭṭhāsi. Sakuṇo ‘‘ayaṃ paṭhamaṃ purimadvārena nikkhanto idāni pacchimadvārena nikkhamissatī’’ti ñatvā gantvā pacchimagehe nisīdi. Luddopi ‘‘purimadvārena me nikkhantena kāḷakaṇṇī sakuṇo diṭṭho, idāni pacchimadvārena nikkhamissāmī’’ti pacchimadvārena nikkhami, sakuṇo puna vassitvā gantvā mukhe pahari. Luddo ‘‘punapi kāḷakaṇṇīsakuṇena pahaṭo, na dāni me esa nikkhamituṃ detī’’ti nivattitvā yāva aruṇuggamanā sayitvā aruṇuggamanavelāya sattiṃ gahetvā nikkhami. Sakuṇo vegena gantvā ‘‘luddo āgacchatī’’ti bodhisattassa kathesi.
就在那时,乌龟已经把皮带咬得只剩下一根。可它的牙齿也快掉光了,嘴里直往外流血。菩萨看见猎人之子拿着矛,像闪电一样冲过来,就割断那根皮带,钻进了树林。鸟停在树梢上,乌龟却因为太虚弱,就地趴下了。猎人抓住乌龟,塞进袋子里,挂在一根木桩上。菩萨折返回来,一看乌龟被抓走了,心想:“我要给朋友生命之施。”于是装出虚弱的样子,故意让猎人看到自己。猎人想:“这只鹿大概是没力气了,我要杀了它。”就拿着矛追了上去。菩萨既不太远也不太近地走着,把猎人引进了森林。等觉得已经跑得够远了,就藏起脚印,从另一条路像风一样飞快地赶回去,用角把袋子挑起来,摔到地上,摔破袋子,把乌龟弄了出来。啄木鸟也从树上飞了下来。菩萨教导它们两个说:“我是靠你们才活下来的,你们为朋友该做的事,已经为我做了。现在猎人回来可能会抓到你们,所以,亲爱的啄木鸟,你带着你的孩子到别处去吧;亲爱的乌龟,你也赶紧下水去吧。”它们就照着做了。巴利
Tasmiṃ khaṇe kacchapena ekameva cammavaddhaṃ ṭhapetvā sesavarattā khāditā honti. Dantā panassa patanākārappattā jātā, mukhato lohitaṃ paggharati. Bodhisatto luddaputtaṃ sattiṃ gahetvā asanivegena āgacchantaṃ disvā taṃ vaddhaṃ chinditvā vanaṃ pāvisi, sakuṇo rukkhagge nisīdi, kacchapo pana dubbalattā tattheva nipajji. Luddo kacchapaṃ gahetvā pasibbake pakkhipitvā ekasmiṃ khāṇuke laggesi. Bodhisatto nivattitvā olokento kacchapassa gahitabhāvaṃ ñatvā ‘‘sahāyassa jīvitadānaṃ dassāmī’’ti dubbalo viya hutvā luddassa attānaṃ dassesi. So ‘‘dubbalo esa bhavissati, māressāmi na’’nti sattiṃ ādāya anubandhi. Bodhisatto nātidūre nāccāsanne gacchanto taṃ ādāya araññaṃ pāvisi, dūraṃ gatabhāvaṃ ñatvā padaṃ vañcetvā aññena maggena vātavegena gantvā siṅgena pasibbakaṃ ukkhipitvā bhūmiyaṃ pātetvā phāletvā kacchapaṃ nīhari. Satapattopi rukkhā otari. Bodhisatto dvinnampi ovādaṃ dadamāno ‘‘ahaṃ tumhe nissāya jīvitaṃ labhiṃ, tumhehi sahāyakassa kattabbaṃ mayhaṃ kataṃ, idāni luddo āgantvā tumhe gaṇheyya, tasmā, samma satapatta, tvaṃ attano puttake gahetvā aññattha yāhi, tvampi, samma kacchapa, udakaṃ pavisāhī’’ti āha. Te tathā akaṃsu.
导师彻底觉悟后,说了第二首偈颂——巴利
Satthā abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –
乌龟钻进了水里,黑鹿钻进了树林;
啄木鸟把幼雏从树梢带到了远方。
在这里,“带走”就是“拿走”的意思,也就是抓住后便离开了。巴利
‘‘Kacchapo pāvisī vāriṃ, kuruṅgo pāvisī vanaṃ; Satapatto dumaggamhā, dūre putte apānayī’’ti. Tattha apānayīti ānayi, gahetvā agamāsīti attho;
猎人来到那个地方,什么也没看见,就捡起被割破的袋子,满心懊恼地回了自己家。那三个朋友则一辈子都保持着互信,各自随业报而去。巴利
Luddopi taṃ ṭhānaṃ āgantvā kañci apassitvā chinnapasibbakaṃ gahetvā domanassappatto attano gehaṃ agamāsi. Te tayopi sahāyā yāvajīvaṃ vissāsaṃ acchinditvā yathākammaṃ gatā.
导师讲完这段法义后,把本生故事连起来说:“那时候,猎人是提婆达多,啄木鸟是舍利弗,乌龟是目犍连,而那只库伦伽鹿就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā luddako devadatto ahosi, satapatto sāriputto, kacchapo moggallāno, kuruṅgamigo pana ahameva ahosi’’nti.
第七 阿萨卡本生注巴利
[207] 7. Assakajātakavaṇṇanā
这段“阿萨卡王”的故事,是导师住在祇园精舍时,因一位比丘被前妻诱惑而讲的。那位比丘被导师问:“比丘,听说你确实心生厌倦了,是真的吗?”他回答:“是真的。”导师又问:“是谁让你心生厌倦的?”他说:“是我的前妻。”于是导师对他说:“比丘,不只是现在你对这个女人有爱恋,过去你也曾因为她而遭受极大的痛苦。”接着,导师就讲起了过去的事。巴利
Ayamassakarājenāti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. So hi bhikkhu satthārā ‘‘saccaṃ kira, tvaṃ bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti puṭṭho ‘‘sacca’’nti vatvā ‘‘kena ukkaṇṭhāpitosī’’ti vutte ‘‘purāṇadutiyikāyā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘na idāneva tassā bhikkhu itthiyā tayi sineho atthi, pubbepi tvaṃ taṃ nissāya mahādukkhaṃ patto’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在迦尸国的波咤厘城,有一位名叫阿萨卡的国王治理国家。他有一位正后名叫乌婆利,是他心爱的、可意的、容貌美丽的、看着悦目的、令人欢喜的,她的美貌超过了一般人,但还比不上天人的容貌。她去世了。因为她的去世,国王被悲伤压倒,痛苦、忧愁。他让人把她的遗体放在棺槽里,又让人灌入油膏,然后把棺槽放在床下。他不吃不喝,哭着、哀叹着,躺倒在那里。他的父母、其他亲属、朋友、大臣、婆罗门、居士等人虽然都说“大王,不要悲伤,一切诸行都是无常的”等等,却都没能让他醒悟。就在他这样哀号的时候,七天过去了。那时,菩萨是一位已获得五神通和八等至的苦行者,住在雪山一带。他放大光明,用天眼观察赡部洲,看见那位国王正这样哀叹,心想:“我应该成为他的依靠。”于是他以神通力腾空而起,降落到国王的园林里,坐在吉祥石板上,像一尊黄金雕像一样。巴利
Atīte kāsiraṭṭhe pāṭalinagare assako nāma rājā rajjaṃ kāresi. Tassa uparī nāma aggamahesī piyā ahosi manāpā abhirūpā dassanīyā pāsādikā atikkantā mānusavaṇṇaṃ, apattā dibbavaṇṇaṃ. Sā kālamakāsi, tassā kālakiriyāya rājā sokābhibhūto ahosi dukkhī dummano. So tassā sarīraṃ doṇiyaṃ nipajjāpetvā telakalalaṃ pakkhipāpetvā heṭṭhāmañce ṭhapāpetvā nirāhāro rodamāno paridevamāno nipajji. Mātāpitaro avasesañātakā mittāmaccabrāhmaṇagahapatikādayopi ‘‘mā soci, mahārāja, aniccā saṅkhārā’’tiādīni vadantā saññāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Tassa vilapantasseva satta divasā atikkantā. Tadā bodhisatto pañcābhiññaaṭṭhasamāpattilābhī tāpaso hutvā himavantapadese viharanto ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā jambudīpaṃ olokento taṃ rājānaṃ tathā paridevamānaṃ disvā ‘‘etassa mayā avassayena bhavitabba’’nti iddhānubhāvena ākāse uppatitvā rañño uyyāne otaritvā maṅgalasilāpaṭṭe kañcanapaṭimā viya nisīdi.
这时,一位住在波咤厘城的婆罗门青年走进园林,看见菩萨,向他行礼后坐到一边。菩萨和他寒暄过后,问道:“年轻人,国王是如法的吗?”青年回答:“是的,尊者,国王是如法的。不过他的妻子去世了,国王让人把她的遗体放进槽里,自己躺在那里哭个不停,今天已经是第七天了。既然有您这样持戒的人在这里,为什么不去把国王从这样的苦里救出来呢?在您这样有德行的人面前,国王还这样受苦,这合适吗?”菩萨说:“年轻人,我并不认识这位国王。不过如果他来问我,我就可以告诉他她投生到了哪里,还能在国王面前亲自说出这件事。”青年说:“那好,尊者,我去把国王请来,请您先在这里坐一会儿。”青年得到菩萨的答应后,就来到国王那里,把这件事报告给国王,然后说:“您应该去见那位有天眼的人。”巴利
Atheko pāṭalinagaravāsī brāhmaṇamāṇavo uyyānaṃ gato bodhisattaṃ disvā vanditvā nisīdi. Bodhisatto tena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kiṃ, māṇava, rājā dhammiko’’ti pucchi. ‘‘Āma, bhante, dhammiko rājā, bhariyā panassa kālakatā, so tassā sarīraṃ doṇiyaṃ pakkhipāpetvā vilapamāno nipanno, ajja sattamo divaso, kissa tumhe rājānaṃ evarūpā dukkhā na mocetha, yuttaṃ nu kho tumhādisesu sīlavantesu saṃvijjamānesu rañño evarūpaṃ dukkhaṃ anubhavitu’’nti. ‘‘Na kho ahaṃ , māṇava, rājānaṃ jānāmi, sace pana so āgantvā maṃ puccheyya, ahamevassa tassā nibbattaṭṭhānaṃ ācikkhitvā rañño santikeyeva taṃ kathāpeyya’’nti. ‘‘Tena hi, bhante, yāva rājānaṃ ānemi, tāva imeva nisīdathā’’ti māṇavo bodhisattassa paṭiññaṃ gahetvā rañño santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocetvā ‘‘tassa dibbacakkhukassa santikaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti āha.
国王心想:“听说我能见到乌婆利了。”他满心欢喜,登上车,到了那里,向菩萨行礼后坐在一边,问道:“您真的知道王后投生在哪里吗?”菩萨说:“是的,大王。”“投生在哪里了?”“大王,她沉迷于容貌,放逸度日,没有做善业,就投生在这座园林里,成了牛粪虫。”国王说:“我不信。”菩萨说:“那我就把她指给你看,再让她说话。”国王说:“好,请让她说话。”菩萨以自己的威神力,让两只正在滚牛粪球的虫子来到国王面前。它们就这样来了。菩萨指着她说:“大王,这就是你的王后,她丢下你,紧跟在牛粪虫后面,看她!”国王说:“尊者,我不信她会投生为牛粪虫。”菩萨说:“大王,我让她说话。”国王说:“尊者,请让她说话。”巴利
Rājā ‘‘upariṃ kira daṭṭhuṃ labhissāmī’’ti tuṭṭhamānaso rathaṃ abhiruhitvā tattha gantvā bodhisattaṃ vanditvā ekamantaṃ nisinno – ‘‘saccaṃ kira tumhe deviyā nibbattaṭṭhānaṃ jānāthā’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Kattha nibbattā’’ti? ‘‘Sā kho, mahārāja, rūpasmiṃyeva mattā pamādamāgamma kalyāṇakammaṃ akatvā imasmiṃyeva uyyāne gomayapāṇakayoniyaṃ nibbattā’’ti . ‘‘Nāhaṃ saddahāmī’’ti. ‘‘Tena hi te dassetvā kathāpemī’’ti. ‘‘Sādhu kathāpethā’’ti. Bodhisatto attano ānubhāvena ‘‘ubhopi gomayapiṇḍaṃ vaṭṭayamānā rañño purato āgacchantū’’ti tesaṃ āgamanaṃ akāsi. Te tatheva āgamiṃsu. Bodhisatto taṃ dassento ‘‘ayaṃ te , mahārāja, uparidevī, taṃ jahitvā gomayapāṇakassa pacchato pacchato gacchati, passatha na’’nti āha. Bhante ‘‘‘uparī nāma gomayapāṇakayoniyaṃ nibbattissatī’ti na saddahāmaha’’nti. ‘‘Kathāpemi naṃ, mahārājā’’ti. ‘‘Kathāpetha, bhante’’ti.
菩萨用自己的威神力让她开口说话,说道:“优婆离。”她便用人类的语言问:“尊者,有什么事吗?”“你过去世叫什么名字?”“尊者,我曾是阿萨卡王的第一王后,名叫优婆离。”“那么现在,是阿萨卡王可爱,还是牛粪虫可爱?”“尊者,他是我前世的丈夫。那时我在这座园林里和他一起享受色、声、香、味、触,四处游乐。可如今,自从命终转生之后,他算什么呢?我现在就算杀了阿萨卡王,用他喉咙里的血涂在我丈夫牛粪虫的脚上,也做得出来。”说完,她就在大众当中用人类的语言说出这些偈颂——巴利
Bodhisatto attano ānubhāvena taṃ kathāpento ‘‘uparī’’ti āha. Sā manussabhāsāya ‘‘kiṃ, bhante’’ti āha. ‘‘Tvaṃ atītabhave kā nāma ahosī’’ti? ‘‘Bhante, assakarañño aggamahesī uparī nāma ahosi’’nti. ‘‘Kiṃ pana te idāni assakarājā piyo, udāhu gomayapāṇako’’ti? ‘‘Bhante, so mayhaṃ purimajātiyā sāmiko, tadā ahaṃ imasmiṃ uyyāne tena saddhiṃ rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbe anubhavamānā vicariṃ. Idāni pana me bhavasaṅkhepagatakālato paṭṭhāya so kiṃ hoti, ahañhi idāni assakarājānaṃ māretvā tassa galalohitena mayhaṃ sāmikassa gomayapāṇakassa pāde makkheyya’’nti vatvā parisamajjhe manussabhāsāya imā gāthā avoca –
这地方我曾和阿萨卡王一起游历过。
按照自己的心意,通过爱欲,与心爱的伴侣一起。巴利
‘‘Ayamassakarājena , deso vicarito mayā; Anukāmaya kāmena, piyena patinā saha.
新的苦乐会覆盖旧的。
所以,对我来说,一条蛆虫都比阿萨卡王更可爱。巴利
‘‘Navena sukhadukkhena, porāṇaṃ apidhīyati; Tasmā assakaraññāva, kīṭo piyataro mamā’’ti.
在那里,这片可爱的园林地带,是我以前和阿萨卡王一起游历过的。关于“Anukāmaya kāmena”,其中的“anu”只是个虚词,意思是:我对他心生爱恋,他也对我心生爱恋,我们就在一起。“Piyena”是指在那一生中是心爱之人。以新的苦乐遮蔽旧的苦乐——尊者,确实是以新的快乐遮蔽旧的快乐,以新的痛苦遮蔽旧的痛苦、覆盖旧的痛苦,这正是在说明世间的规律。因此,比起阿萨卡王,这蛆虫对我来说更可爱——因为新的会覆盖旧的,所以比起我的阿萨卡王,这蛆虫要可爱百倍、千倍。巴利
Tattha ayamassakarājena, deso vicarito mayāti ayaṃ ramaṇīyo uyyānapadeso pubbe mayā assakarājena saddhiṃ vicarito. Anukāmaya kāmenāti anūti nipātamattaṃ, mayā taṃ kāmayamānāya tena maṃ kāmayamānena sahāti attho. Piyenāti tasmiṃ attabhāve piyena. Navena sukhadukkhena, porāṇaṃ apidhīyatīti, bhante, navena hi sukhena porāṇaṃ sukhaṃ, navena ca dukkhena porāṇaṃ dukkhaṃ pidhīyati paṭicchādīyati, esā lokassa dhammatāti dīpeti. Tasmā assakaraññāva, kīṭo piyataro mamāti yasmā navena porāṇaṃ pidhīyati, tasmā mama assakarājato sataguṇena sahassaguṇena kīṭova piyataroti.
阿萨卡王听了这话,心里后悔,就站在原地,叫人把尸体搬走,洗了头,向菩萨行礼,然后进城,另立了一位王后,依法治理国家。菩萨也劝诫了国王,让他不再忧愁,然后就回雪山去了。巴利
Taṃ sutvā assakarājā vippaṭisārī hutvā tattha ṭhitova kuṇapaṃ nīharāpetvā sīsaṃ nhatvā bodhisattaṃ vanditvā nagaraṃ pavisitvā aññaṃ aggamahesiṃ katvā dhammena rajjaṃ kāresi. Bodhisattopi rājānaṃ ovaditvā nissokaṃ katvā himavantameva agamāsi.
导师讲完这个法义开示,阐明了四圣谛,然后把本生故事归纳起来。法义开示结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。那时,乌婆利是前妻,阿萨卡王就是那位心生厌离的比丘,青年婆罗门是舍利弗,而那位苦行者就是我。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā uparī purāṇadutiyikā ahosi, assakarājā ukkaṇṭhito bhikkhu, māṇavo sāriputto, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
第八 鳄鱼本生注巴利
[208] 8. Susumārajātakavaṇṇanā
“这些芒果够多了”这句话,是导师住在祇园时,围绕提婆达多图谋杀害(佛陀)一事而说的。那时,导师听说“提婆达多正图谋杀害(我)”,便说:“比丘们,提婆达多不是现在才图谋杀害我,过去也曾图谋过,却连让我稍感惊惧都做不到。”说完,便讲述了过去的事。巴利
Alaṃmetehi ambehīti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘devadatto vadhāya parisakkatī’’ti sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatto mayhaṃ vadhāya parisakkati, pubbepi parisakkiyeva, santāsamattampi pana kātuṃ na sakkhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,梵授王治理波罗奈国时,菩萨在雪山地区投生为猕猴,力大如象,强壮有力,身躯魁梧,相貌出众,住在恒河转弯处的一片森林里。那时,恒河里住着一条鳄鱼。鳄鱼的妻子看到菩萨的身体后,生起了想吃他心脏肉的强烈欲望,就对鳄鱼说:“夫君,我想吃这只猴王的心脏肉。”鳄鱼说:“贤妻,我们生活在水里,他生活在陆地上,我们怎么能捉住他呢?”“不管用什么办法,都要捉住他。如果得不到,我就会死。”“那你就别愁了,我有个办法,一定让你吃到他的心脏肉。”他这样安慰了雌鳄鱼后,等到菩萨在恒河边喝完水、坐在河岸上时,鳄鱼走到他跟前,这样说:“猴王,你在这个地方吃着酸涩的果子,怎么总是在一个地方活动呢?恒河对岸有芒果、面包果等各种甘甜果实,数不胜数,你为什么不到那边去享用种种果子呢?”“鳄鱼王,恒河水量浩大,水面宽广,我怎么过得去呢?”“你要是愿意,我就让你骑上我的背,带你过去。”猕猴相信了他,答应道:“好。”鳄鱼说:“那么,来吧,骑上我的背。”猕猴便骑了上去。鳄鱼驮着他游了一小段,就把他沉入水中。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente himavantapadese bodhisatto kapiyoniyaṃ nibbattitvā nāgabalo thāmasampanno mahāsarīro sobhaggappatto hutvā gaṅgānivattane araññāyatane vāsaṃ kappesi. Tadā gaṅgāya eko susumāro vasi. Athassa bhariyā bodhisattassa sarīraṃ disvā tassa hadayamaṃse dohaḷaṃ uppādetvā susumāraṃ āha – ‘‘ahaṃ sāmi, etassa kapirājassa hadayamaṃsaṃ khāditukāmā’’ti. ‘‘Bhadde, mayaṃ jalagocarā, eso thalagocaro, kinti naṃ gaṇhituṃ sakkhissāmā’’ti. ‘‘Yena kenaci upāyena gaṇha, sace na labhissāmi, marissāmī’’ti. ‘‘Tena hi mā soci, attheko upāyo, khādāpessāmi taṃ tassa hadayamaṃsa’’nti susumāriṃ samassāsetvā bodhisattassa gaṅgāya pānīyaṃ pivitvā gaṅgātīre nisinnakāle santikaṃ gantvā evamāha – ‘‘vānarinda, imasmiṃ padese kasāyaphalāni khādanto kiṃ tvaṃ niviṭṭhaṭṭhāneyeva carasi, pāragaṅgāya ambalabujādīnaṃ madhuraphalānaṃ anto natthi, kiṃ te tattha gantvā phalāphalaṃ khādituṃ na vaṭṭatī’’ti? ‘‘Kumbhīlarāja, gaṅgā mahodakā vitthiṇṇā, kathaṃ tattha gamissāmī’’ti? ‘‘Sace icchasi, ahaṃ taṃ mama piṭṭhiṃ āropetvā nessāmī’’ti. So saddahitvā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. ‘‘Tena hi ehi piṭṭhiṃ me abhirūhā’’ti ca vutte taṃ abhiruhi. Susumāro thokaṃ netvā udake osīdāpesi.
菩萨问:“朋友,你把我沉到水里,这是为什么?”鳄鱼说:“我带你走,不是为了什么法不法的。是我妻子想吃你的心脏肉,起了强烈欲望,我想让她吃到你的心。”菩萨说:“朋友,你这话说得倒好听。要是我们的心脏真在肚子里,我们在树枝间跳来跳去的时候,早就碎成粉末了。”鳄鱼问:“那你们把心放在哪里?”菩萨指着不远处一棵结满熟果的乌敦跋罗树,说:“你看,那些就是我们的心,正挂在那棵乌敦跋罗树上。”鳄鱼说:“只要你把心给我,我就不杀你。”菩萨说:“那就带我过去,我把挂在树上的心给你。”鳄鱼便驮着他到了那里。菩萨从鳄鱼背上一跃而起,坐到乌敦跋罗树上,说:“朋友,你这蠢鳄鱼!你以为‘这些众生的心长在树梢上’,真是愚笨,是我骗了你。那些果子你自己留着吃吧。你身体倒是挺大,可一点智慧都没有。”说完,为了说明这个道理,诵出以下偈颂——巴利
Bodhisatto ‘‘samma, udake maṃ osīdāpesi, kiṃ nu kho eta’’nti āha. ‘‘Nāhaṃ taṃ dhammasudhammatāya gahetvā gacchāmi, bhariyāya pana me tava hadayamaṃse dohaḷo uppanno, tamahaṃ tava hadayaṃ khādāpetukāmo’’ti. ‘‘Samma, kathentena te sundaraṃ kataṃ. Sace hi amhākaṃ udare hadayaṃ bhaveyya, sākhaggesu carantānaṃ cuṇṇavicuṇṇaṃ bhaveyyā’’ti. ‘‘Kahaṃ pana tumhe ṭhapethā’’ti? Bodhisatto avidūre ekaṃ udumbaraṃ pakkaphalapiṇḍisañchannaṃ dassento ‘‘passetāni amhākaṃ hadayāni etasmiṃ udumbare olambantī’’ti āha. ‘‘Sace me hadayaṃ dassasi, ahaṃ taṃ na māressāmī’’ti. ‘‘Tena hi maṃ ettha nehi, ahaṃ te rukkhe olambantaṃ dassāmī’’ti. So taṃ ādāya tattha agamāsi. Bodhisatto tassa piṭṭhito uppatitvā udumbararukkhe nisīditvā ‘‘samma, bāla susumāra, ‘imesaṃ sattānaṃ hadayaṃ nāma rukkhagge hotī’ti saññī ahosi, bālosi, ahaṃ taṃ vañcesiṃ, tava phalāphalaṃ taveva hotu, sarīrameva pana te mahantaṃ paññā pana natthī’’ti vatvā imamatthaṃ pakāsento imā gāthā avoca –
这些芒果、阎浮果和菠萝蜜,我都用不着;
比起大海彼岸的种种果实,这棵乌敦跋罗树更合我意。巴利
‘‘Alaṃ metehi ambehi, jambūhi panasehi ca; Yāni pāraṃ samuddassa, varaṃ mayhaṃ udumbaro.
你的身体确实很大,可智慧却跟它一点都不相称。
鳄鱼,你被我骗了,现在你爱去哪儿就去哪儿吧。巴利
‘‘Mahatī vata te bondi, na ca paññā tadūpikā; Susumāra vañcito mesi, gaccha dāni yathāsukha’’nti.
这里,那些你在这岛上提到的果实,对我来说已经够了。对我来说,这棵优昙跋罗树才是最好的。bondī 就是身体。tadūpikā 是说:你的智慧跟那个身体并不相称,根本没有跟那个身体相配的智慧。现在你随便去吧,意思是:如今你爱去哪儿就去哪儿吧,你根本没有办法取到我的心。鳄鱼就像输掉一千金的败者一样,痛苦、沮丧,一味地沉思着,回到了自己住的地方。巴利
Tattha alaṃ metehīti yāni tayā dīpake niddiṭṭhāni, etehi mayhaṃ alaṃ. Varaṃ mayhaṃ udumbaroti mayhaṃ ayameva udumbararukkho varaṃ. Bondīti sarīraṃ. Tadūpikāti paññā pana te tadūpikā tassa sarīrassa anucchavikā natthi. Gaccha dāni yathāsukhanti idāni yathāsukhaṃ gaccha, natthi te hadayamaṃsagahaṇūpāyoti attho. Susumāro sahassaṃ parājito viya dukkhī dummano pajjhāyantova attano nivāsaṭṭhānameva gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事归纳起来说:“那时候的鳄鱼就是提婆达多,母鳄鱼是旃遮摩纳维,而猴王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā susumāro devadatto ahosi, susumārī ciñcamāṇavikā, kapirājā pana ahameva ahosi’’nti.
第十、《公鸡本生注》巴利
[209] 9. Kukkuṭajātakavaṇṇanā
“我在林中见过的树”这句话,是导师住在祇园精舍时,因为法将舍利弗长老的一位共住弟子——一个年轻比丘——而说的。据说,这个比丘很会保养自己的身体。他因为害怕“我的身体会不舒服”,所以太冷、太热的东西都不用;因为害怕“身体会被冷热弄累”,所以不出门;太湿、太软的米饭之类也不吃。他这种保养身体的本事在僧团里传开了。比丘们在法堂里议论说:“朋友,听说某个年轻比丘很会保养身体。”导师来了,问:“比丘们,你们现在聚在一起谈什么?”他们回答:“是谈这个。”导师说:“比丘们,这个年轻比丘不是现在才会保养身体,过去他也一样会。”于是讲起了过去的事。巴利
Diṭṭhāmayā vane rukkhāti idaṃ satthā jetavane viharanto dhammasenāpatisāriputtattherassa saddhivihārikaṃ daharabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So kira attano sarīrassa guttikamme cheko ahosi. ‘‘Sarīrassa me na sukhaṃ bhaveyyā’’ti bhayena atisītaṃ accuṇhaṃ paribhogaṃ na karoti, ‘‘sītuṇhehi sarīraṃ kilameyyā’’ti bhayena bahi na nikkhamati, atikilinnauttaṇḍulādīni na bhuñjati. Tassa sā sarīraguttikusalatā saṅghamajjhe pākaṭā jātā. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko daharo kira bhikkhu sarīraguttikamme cheko’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, ayaṃ daharo idāneva sarīraguttikamme cheko, pubbepi chekova ahosī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨是山林里的一位树神。那时,有个捕鸟人带着一只从岛上抓来的鸡,拿着毛绳和棍子,在林中绑那只鸡时,又动手去绑一只逃进山林的老鸡。那只鸡因为很会应付毛绳套索,始终不让自己的身体被套住,一有动静就起身躲开。猎人用枝叶把自己遮起来,一次又一次地甩出棍子和套索。那只鸡想让猎人羞愧,便用人话说出了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto araññāyatane rukkhadevatā ahosi. Atheko sakuṇaluddako ekaṃ dīpakakukkuṭamādāya vālarajjuñca yaṭṭhiñca gahetvā araññe kukkuṭe bandhanto ekaṃ palāyitvā araññaṃ paviṭṭhaṃ porāṇakukkuṭaṃ bandhituṃ ārabhi. So vālapāse kusalatāya attānaṃ bandhituṃ na deti, uṭṭhāyuṭṭhāya nilīyati. Luddako attānaṃ sākhāpallavehi paṭicchādetvā punappunaṃ yaṭṭhiñca pāsañca oḍḍeti. Kukkuṭo taṃ lajjāpetukāmo mānusiṃ vācaṃ nicchāretvā paṭhamaṃ gāthamāha –
我在树林里见过一些树,阿萨迦那树和毗醯勒树;
那些并不能像你,树啊,这样能够。巴利
‘‘Diṭṭhā mayā vane rukkhā, assakaṇṇā vibhīṭakā; Na tāni evaṃ sakkanti, yathā tvaṃ rukkha sakkasī’’ti.
这句话的意思是:猎人朋友,我在这片树林里见过很多阿萨迦那树和毗醯勒树。可是那些树不能像你这样走来走去、四处活动——它们走不了,动不了,也没法到处游荡。巴利
Tassattho – samma luddaka, mayā imasmiṃ vane jātā bahū assakaṇṇā ca vibhīṭakā ca rukkhā diṭṭhapubbā, tāni pana rukkhāni yathā tvaṃ sakkasi saṅkamasi ito cito ca vicarasi, evaṃ na sakkanti na saṅkamanti na vicarantīti.
说完这话,那只鸡就逃到别的地方去了。在它逃走的时候,猎人说了第二首偈颂:巴利
Evaṃ vatvā ca pana so kukkuṭo palāyitvā aññattha agamāsi. Tassa palāyitvā gatakāle luddako dutiyaṃ gāthamāha –
这是一只老鸡,冲破笼子跑了过来;
它善于摆脱毛绳套索,便走开了,这样说道。巴利
‘‘Porāṇakukkuṭo ayaṃ, bhetvā pañjaramāgato; Kusalo vālapāsānaṃ, apakkamati bhāsatī’’ti.
在这里,那只对毛制套索很在行的鸡,不让自己被套住,既能脱身,又会叫;而且叫完之后就逃走了。猎人听它这么一叫,说了句“它跑了”,就在林中四处走动,把所得到的东西带走,回到了家里。巴利
Tattha kusalo vālapāsānanti vālamayesu pāsesu kusalo attānaṃ bandhituṃ adatvā apakkamati ceva bhāsati ca, bhāsitvā ca pana palātoti evaṃ vatvā luddako araññe caritvā yathāladdhamādāya gehameva gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时的猎人是提婆达多,那只鸡是善于守护身体的年轻比丘,而那个为这件事作证的树神,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā luddako devadatto ahosi, kukkuṭo kāyaguttikusalo daharabhikkhu, tassa pana kāraṇassa paccakkhakārikā rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.
第十 喉泣鸟本生注巴利
[210] 10. Kandagalakajātakavaṇṇanā
“喂,这是什么树?”这是导师住在竹林精舍时,围绕善逝住所讲的一段话。当时,导师听说“提婆达多建了一座善逝住所”,就说:“诸位比丘,提婆达多不是今天才因为模仿我而走向毁灭,过去他也一样。”然后便讲起了过去的事。巴利
Ambho ko nāmayaṃ rukkhoti idaṃ satthā veḷuvane viharanto sugatālayaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘devadatto sugatālayaṃ akāsī’’ti sutvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatto mayhaṃ anukiriyaṃ karonto vināsaṃ patto, pubbepi pāpuṇiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨投生在雪山一带,出生为啄木鸟族中的一只鸟,名叫“佉陀罗林鸟”。它只在佉陀罗林里觅食。它有一个朋友叫“喉泣鸟”,那喉泣鸟在木棉林和跋陀罗林里觅食。有一天,喉泣鸟来到佉陀罗林鸟那里。佉陀罗林鸟心想“我的朋友来了”,就带着喉泣鸟进了佉陀罗林,用嘴啄开佉陀罗树的树干,把树里的虫子啄出来给它。喉泣鸟吃了一口又一口,像吃甜饼一样,一口一口地啄着吃。它正吃着,心里生起了傲慢:“它也是生在啄木鸟族里,我也是。我何必靠它给的食物?我要自己在佉陀罗林里觅食。”于是它对佉陀罗林鸟说:“朋友,你不用辛苦了,我自己在佉陀罗林里觅食就行。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese rukkhakoṭṭakasakuṇayoniyaṃ nibbatti, ‘‘khadiravaniyo’’tissa nāmaṃ ahosi. So khadiravaneyeva gocaraṃ gaṇhi, tasseko kandagalako nāma sahāyo ahosi, so simbalipālibhaddakavane gocaraṃ gaṇhāti. So ekadivasaṃ khadiravaniyassa santikaṃ agamāsi. Khadiravaniyo ‘‘sahāyo me āgato’’ti kandagalakaṃ gahetvā khadiravanaṃ pavisitvā khadirakhandhaṃ tuṇḍena paharitvā rukkhato pāṇake nīharitvā adāsi. Kandagalako dinne dinne madhurapūve viya chinditvā chinditvā khādi. Tassa khādantasseva māno uppajji – ‘‘ayampi rukkhakoṭṭakayoniyaṃ nibbatto, ahampi, kiṃ me etena dinnagocarena, sayameva khadiravane gocaraṃ gaṇhissāmī’’ti. So khadiravaniyaṃ āha – ‘‘samma, mā tvaṃ dukkhaṃ anubhavi, ahameva khadiravane gocaraṃ gaṇhissāmī’’ti.
这时,那只鸟对它说:“喂,朋友,你出生在木棉林、珊瑚树林那种没有硬心、只会在软木树上觅食的族类里。而佉陀罗树天生心材坚硬,你可别打这个主意。”喉泣鸟说:“难道我就不是出生在啄木鸟族里吗?”它不听对方的话,飞快地冲过去,用喙猛啄佉陀罗树。就在那一瞬间,它的喙裂开了,眼珠几乎要迸出来,头也裂了。它没法在树干上站住,摔落到地上,说出了第一首偈颂:巴利
Atha naṃ so ‘‘handa tvaṃ samma, simbalipālibhaddakādivane nissāre gocaraggahaṇakule jāto, khadirā nāma jātasārā thaddhā, mā te etaṃ ruccī’’ti āha. Kandagalako ‘‘kiṃ dānāhaṃ na rukkhakoṭṭakayoniyaṃ nibbatto’’ti tassa vacanaṃ anādiyitvā vegena gantvā khadirarukkhaṃ tuṇḍena pahari. Tāvadevassa tuṇḍaṃ bhijji, akkhīni nikkhamanākārappattāni jātāni, sīsaṃ phalitaṃ. So khandhe patiṭṭhātuṃ asakkonto bhūmiyaṃ patitvā paṭhamaṃ gāthamāha –
喂,这到底是什么树啊,叶子湿润,还长着刺。
就在那里,只一下,头就被劈开了。巴利
‘‘Ambho ko nāmayaṃ rukkho, sinnapatto sakaṇṭako; Yattha ekappahārena, uttamaṅgaṃ vibhijjita’’nti.
这时,有人喊:“喂,这棵树叫什么名字?”对迦地罗林住者说:“这棵树叫什么名字?”也有版本写作“它叫什么名字?”。Sinnapatta就是叶片细薄。Yattha ekappahārena意思是在哪棵树上,只用一次啄击。所谓“头颅破裂”,就是头裂开了,而且不只是头,连喙也裂了。他因为疼痛难忍,认不出那是迦地罗树,心里想着“这到底是什么树”,在剧痛中说出这首偈颂。巴利
Tattha ambho ko nāmayaṃ rukkhoti, bho khadiravaniya, ko nāma ayaṃ rukkho. ‘‘Ko nāma so’’tipi pāṭho. Sinnapattoti sukhumapatto. Yattha ekappahārenāti yasmiṃ rukkhe ekeneva pahārena. Uttamaṅgaṃ vibhijjitanti sīsaṃ bhinnaṃ, na kevalañca sīsaṃ, tuṇḍampi bhinnaṃ. So vedanāppattatāya khadirarukkhaṃ ‘‘kiṃ rukkho nāmeso’’ti jānituṃ asakkonto vedanāppatto hutvā imāya gāthāya vippalapi.
听了这话,住在佉陀罗林中的那位便说出第二首偈颂:巴利
Taṃ vacanaṃ sutvā khadiravaniyo dutiyaṃ gāthamāha –
确实曾穿行于空洞的森林间,在那些枯枝残木的树中,在那些没有实心的之中。
然后它落到一棵从小就实心的金合欢树上,在那里,迦楼罗撞碎了自己的头。巴利
‘‘Acāri vatāyaṃ vitudaṃ vanāni, kaṭṭhaṅgarukkhesu asārakesu; Athāsadā khadiraṃ jātasāraṃ, yatthabbhidā garuḷo uttamaṅga’’nti.
在这里,这只鸟确实曾游历过。所谓“啄穿树林”,是指它啄刺、戳穿那些没有实心的木棉树、珊瑚树等树林。所谓“在枯木树中”,是指在林中那些枯木残株之类的树木中。所谓“在无实心的树中”,是指在无实心的珊瑚树、木棉树等树中。后来它遇到了从幼苗时起就具有实心的金合欢树。所谓“金翅鸟在那里撞裂了头顶”,是说它在那棵金合欢树上撞裂、劈开了头顶。金翅鸟就是鸟。这是对所有鸟表示恭敬爱护的称呼。巴利
Tattha acāri vatāyanti acari vata ayaṃ. Vitudaṃ vanānīti nissārasimbalipālibhaddakavanāni vitudanto vijjhanto. Kaṭṭhaṅgarukkhesūti vanakaṭṭhakoṭṭhāsesu rukkhesu. Asārakesūti nissāresu pālibhaddakasimbaliādīsu. Athāsadā khadiraṃ jātasāranti atha potakakālato paṭṭhāya jātasāraṃ khadiraṃ sampāpuṇi. Yatthabbhidā garuḷo uttamaṅganti yatthabbhidāti yasmiṃ khadire abhindi padālayi. Garuḷoti sakuṇo. Sabbasakuṇānañhetaṃ sagāravasappatissa vacanaṃ.
佉陀罗林者说完这话,便说道:“喂,喉泣鸟,你撞碎脑袋的地方,那棵树就叫佉陀罗,是实心树。”那只鸟就在那里命终了。巴利
Iti naṃ khadiravaniyo vatvā ‘‘bho kandagalaka, yattha tvaṃ uttamaṅgaṃ abhindi, khadiro nāmeso sārarukkho’’ti āha. So tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候的喉泣鸟是提婆达多,而住在金合欢林里的就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kandagalako devadatto ahosi, khadiravaniyo pana ahameva ahosi’’nti.
牢狱本生、嬉戏习性本生、破损本生、英勇者本生、恒河本生;
长尾猴本生、鳄鱼本生、鸡本生,
喉泣鸟本生——以上这十部。巴利
Bandhanāgāraṃ keḷisīlaṃ, khaṇḍaṃ vīrakagaṅgeyyaṃ; Kuruṅgamassakañceva, susumārañca kukkuṭaṃ; Kandagalakanti te dasa.
第七 毗罗那草丛品巴利
7. Bīraṇathambhavaggo
一、索摩达塔本生注释巴利
[211] 1. Somadattajātakavaṇṇanā
“他作了训练”——这是导师住在祇园精舍时,围绕拉鲁陀夷长老而说的。原来,那个人面对两三个人,连一句完整的话都说不出来,羞怯得厉害,心里想着“我要说点别的”,结果说出来的却是另一回事。比丘们聚在法堂里,谈论着他这件事。导师来了以后问:“比丘们,你们现在聚在这里谈什么?”听说是这件事之后,导师说:“比丘们,拉鲁陀夷不是现在才这么羞怯,过去也是这样。”于是讲了过去的事。巴利
Akāsiyogganti idaṃ satthā jetavane viharanto lāḷudāyittheraṃ ārabbha kathesi. So hi dvinnaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ antare ekavacanampi sampādetvā kathesuṃ na sakkoti, sārajjabahulo ‘‘aññaṃ kathessāmī’’ti aññameva kathesi. Tassa taṃ pavattiṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathentā nisīdiṃsu. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha , bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, lāḷudāyī idāneva sārajjabahulo, pubbepi sārajjabahuloyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨出生在迦尸国的一个婆罗门家庭。长大后,他到塔克西拉学习技艺,学成之后回到家中,看到父母生活非常穷困,就想:“我要让这个衰败的家庭重新成为富足之家。”于是辞别父母,前往波罗奈侍奉国王。国王很喜欢他,对他很满意。那时,他父亲只靠两头牛耕田维持生活,其中一头牛死了。父亲就走到菩萨跟前说:“孩子,死了一头牛,耕作没法进行了,你去向国王讨一头牛吧。”菩萨说:“父亲,我见到国王还没多久,现在就去讨牛不合适,还是您去讨吧。”父亲说:“孩子,你不知道我有多怯场。在两三个人面前我都说不成一句话。要是我去国王那里讨牛,恐怕连现在这头牛也会搭进去才回来。”菩萨说:“父亲,该怎样就怎样吧,我实在没法向国王开口讨要。不过,我可以训练您。”父亲说:“好,那你就训练我吧。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe aññatarasmiṃ brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sippaṃ uggaṇhitvā puna gehaṃ āgantvā mātāpitūnaṃ duggatabhāvaṃ ñatvā ‘‘parihīnakulato seṭṭhikulaṃ patiṭṭhapessāmī’’ti mātāpitaro āpucchitvā bārāṇasiṃ gantvā rājānaṃ upaṭṭhāsi. So raññā piyo ahosi manāpo. Athassa pituno ‘‘dvīhiyeva goṇehi kasiṃ katvā jīvikaṃ kappentassa eko goṇo mato. So bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tāta, eko goṇo mato, kasikammaṃ na pavattati, rājānaṃ ekaṃ goṇaṃ yācāhī’’ti āha. ‘‘Tāta, nacirasseva me rājā diṭṭho, idāneva goṇaṃ yācituṃ na yuttaṃ, tumhe yācathā’’ti. ‘‘Tāta, tvaṃ mayhaṃ sārajjabahulabhāvaṃ na jānāsi, ahañhi dvinnaṃ tiṇṇaṃ sammukhe kathaṃ sampādetuṃ na sakkomi. Sace ahaṃ rañño santikaṃ goṇaṃ yācituṃ gamissāmi, imampi datvā āgamissāmī’’ti. ‘‘Tāta, yaṃ hoti, taṃ hotu, na sakkā mayā rājānaṃ yācituṃ, apica kho panāhaṃ tumhe yoggaṃ kāressāmī’’ti. ‘‘Tena hi sādhu maṃ yoggaṃ kārehī’’ti.
菩萨带着父亲去了毘罗那柱墓地,在那里把一束束草扎起来,一一取好名字:“这是国王,这是副王,这是将军。”然后按顺序指给父亲看,说:“父亲,您到国王跟前,念这首偈颂:‘愿大王胜利’,就用这个向国王讨牛。”于是教父亲学会了这首偈颂——巴利
Bodhisatto pitaraṃ ādāya bīraṇatthambhakasusānaṃ gantvā tattha tattha tiṇakalāpe bandhitvā ‘‘ayaṃ rājā, ayaṃ uparājā, ayaṃ senāpatī’’ti nāmāni katvā paṭipāṭiyā pitu dassetvā ‘‘tāta, tvaṃ rañño santikaṃ gantvā ‘jayatu, mahārājā’ti evaṃ imaṃ gāthaṃ vatvā goṇaṃ yāceyyāsī’’ti gāthaṃ uggaṇhāpesi –
大王,我有两头牛,我们靠它们来耕田。
大王,其中一头已经死了,请把第二头赐给我吧,刹帝利啊。巴利
‘‘Dve me goṇā mahārāja, yehi khettaṃ kasāmase; Tesu eko mato deva, dutiyaṃ dehi khattiyā’’ti.
那位婆罗门用一整年时间把这首偈颂背熟后,对菩萨说:“索玛达塔,孩子,这首偈颂我已经记熟了,现在我在任何人面前都能念出来,带我去国王那里吧。”菩萨说:“好的,父亲。”他让人备好合适的礼物,就带父亲去见国王。婆罗门说:“愿大王胜利!”然后献上礼物。国王问:“索玛达塔,这位婆罗门是你什么人?”菩萨回答:“是我父亲,大王。”国王又问:“他为什么事而来?”就在那时,婆罗门为了讨要牛,念出了偈颂——巴利
Brāhmaṇo ekena saṃvaccharena imaṃ gāthaṃ paguṇaṃ katvā bodhisattaṃ āha – ‘‘tāta, somadatta, gāthā me paguṇā jātā, idāni ahaṃ yassa kassaci santike vattuṃ sakkomi, maṃ rañño santikaṃ nehī’’ti. So ‘‘sādhu, tātā’’ti tathārūpaṃ paṇṇākāraṃ gāhāpetvā pitaraṃ rañño santikaṃ nesi. Brāhmaṇo ‘‘jayatu, mahārājā’’ti vatvā paṇṇākāraṃ adāsi. Rājā ‘‘ayaṃ te somadatta brāhmaṇo kiṃ hotī’’ti āha. ‘‘Pitā me, mahārājā’’ti. ‘‘Kenaṭṭhenāgato’’ti? Tasmiṃ khaṇe brāhmaṇo goṇayācanatthāya gāthaṃ vadanto –
大王,我有两头牛,我们靠它们来耕田。
其中一头已经死了,天神啊,请收下第二头吧,刹帝利。他这样说道。巴利
‘‘Dve me goṇā mahārāja, yehi khettaṃ kasāmase; Tesu eko mato deva, dutiyaṃ gaṇha khattiyā’’ti. – āha;
国王知道婆罗门说错了话,就笑了笑说:“索玛达塔,我想你家里一定有很多牛吧。”“如果大王赐给我,那就会有了。”国王对菩萨很满意,就赐给婆罗门十六头牛、装饰用品,还有一座作为他居住地的村子,作为梵施田产,然后用盛大的荣耀把婆罗门送走了。婆罗门坐上由全白骏马拉的车,在大队随从的簇拥下回到村里。菩萨和父亲一起坐在车上,在路上说:“父亲,我让您整整训练了一年,可到了最后决定的时候,您却把牛给了国王。”说完,他说出了第一首偈颂——巴利
Rājā brāhmaṇena virajjhitvā kathitabhāvaṃ ñatvā sitaṃ katvā ‘‘somadatta, tumhākaṃ gehe bahū maññe goṇā’’ti āha. ‘‘Tumhehi dinnā bhavissanti, mahārājā’’ti. Rājā bodhisattassa tussitvā brāhmaṇassa soḷasa goṇe alaṅkārabhaṇḍake nivāsanagāmañcassa brahmadeyyaṃ datvā mahantena yasena brāhmaṇaṃ uyyojesi. Brāhmaṇo sabbasetasindhavayuttaṃ rathaṃ abhiruyha mahantena parivārena gāmaṃ agamāsi. Bodhisatto pitarā saddhiṃ rathe nisīditvā gacchanto ‘‘tāta, ahaṃ tumhe sakalasaṃvaccharaṃ yoggaṃ kāresiṃ, sanniṭṭhānakāle pana tumhākaṃ goṇaṃ rañño adatthā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
他不放逸,在毗罗那草丛中坚持训练了一整年。
他宣说了“想是构成”,深入大众;智慧浅薄的人得不到庇护。巴利
‘‘Akāsi yoggaṃ dhuvamappamatto, saṃvaccharaṃ bīraṇathambhakasmiṃ; Byākāsi saññaṃ parisaṃ vigayha, na niyyamo tāyati appapañña’’nti.
在这里,你为了调伏心而精勤修行,毫不放逸,在毗罗那草堆成的坟场里整整一年都这样坚持着。父亲啊,你始终不放逸,在毗罗那草堆成的坟场中修习调伏之行。所谓“他表明了想法,进入大众”,意思是:他进入大众之中以后,却把那想法改变了、变样了,也就是把它翻转了。所谓“智慧浅薄的人,调伏之行保护不了他”,意思是:对被称为少慧的那种人,调伏的修行、惯行的修习并不能救护他、不能守护他。巴利
Tattha akāsi yoggaṃ dhuvamappamatto, saṃvaccharaṃ bīraṇathambhakasminti, tāta, tvaṃ niccaṃ appamatto bīraṇatthambhamaye susāne yoggaṃ akāsi . Byākāsi saññaṃ parisaṃ vigayhāti atha ca pana parisaṃ vigāhitvā taṃ saññaṃ viakāsi vikāraṃ āpādesi, parivattesīti attho. Na niyyamo tāyati appapaññanti appahaññaṃ nāma puggalaṃ niyyamo yoggāciṇṇaṃ caraṇaṃ na tāyati na rakkhatīti.
听了他的话之后,婆罗门说出第二首偈颂:巴利
Athassa vacanaṃ sutvā brāhmaṇo dutiyaṃ gāthamāha –
孩子啊,乞求者会落到两种境地,索玛达塔。
得不到财富,或者得到财富,乞求本来就是这样。巴利
‘‘Dvayaṃ yācanako tāta, somadatta nigacchati; Alābhaṃ dhanalābhaṃ vā, evaṃdhammā hi yācanā’’ti.
在这里,所谓“乞求确实就是这样的性质”,意思是乞求确实具有这样的本性。巴利
Tattha evaṃdhammā hi yācanāti yācanā hi evaṃsabhāvāti.
导师说:“比丘们,拉鲁陀夷不是现在才贪恋女色,过去世也同样是贪恋女色。”说完这话,便引出这段法教,并把本生故事联系起来:“那时的国王是阿难,苏摩达特的父亲是拉鲁陀夷,而苏摩达特就是我。”巴利
Satthā ‘‘na, bhikkhave, lāḷudāyī idāneva sārajjabahulo, pubbepi sārajjabahuloyevā’’ti vatvā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando, somadattassa pitā lāḷudāyī ahosi, somadatto pana ahameva ahosi’’nti.
《残食本生注》巴利
[212] 2. Ucchiṭṭhabhattajātakavaṇṇanā
世尊住在祇园精舍时,为了那位比丘被前妻诱惑的事,说了这段“更胜一筹的容貌”的因缘。那位比丘被世尊问:“听说你心生厌倦了,是真的吗,比丘?”他回答:“是真的。”世尊又问:“是谁让你心生厌倦的?”他说:“是我的前妻。”于是世尊对他说:“比丘,这个女人只会害你,过去世她也曾把你吃剩的饭给她的情夫吃。”接着便讲述了过去世的故事。巴利
Aññouparimo vaṇṇoti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. So hi bhikkhu satthārā ‘‘saccaṃ kira, tvaṃ bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti puṭṭho ‘‘sacca’’nti vatvā ‘‘ko taṃ ukkaṇṭhāpesī’’ti vutte ‘‘purāṇadutiyikā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘bhikkhu ayaṃ te itthī anatthakārikā, pubbepi attano jārassa ucchiṭṭhakaṃ bhojesī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨投生在一个靠乞讨过活的穷舞者家里。他长大后,穷困潦倒,相貌丑陋,还是靠乞讨维持生活。那时,迦尸国一个村子里有位婆罗门的妻子,品行败坏,心性恶劣,常常搞婚外情。有一天,婆罗门因为有事出门去了,她的情夫看准这个时机,就进了她家。她跟情夫偷情之后,说:“等一会儿,吃了饭再走。”她准备好饭菜,盛了满满一份配上菜肴的热饭,递给他,说:“你吃吧。”她自己则站在门口,张望着婆罗门回来的方向。菩萨正好站在婆罗门女给情夫供饭的地方,盼着能得一口吃的。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ ṭhāne bhikkhaṃ caritvā jīvikakappake kapaṇe naṭakakule nibbattitvā vayappatto duggato durūpako hutvā bhikkhaṃ caritvā jīvikaṃ kappesi. Tadā kāsiraṭṭhe ekasmiṃ gāmake ekassa brāhmaṇassa brāhmaṇī dussīlā pāpadhammā aticāraṃ carati. Athekadivasaṃ brāhmaṇe kenacideva karaṇīyena bahi gate tassā jāro taṃ khaṇaṃ oloketvā taṃ gehaṃ pāvisi. Sā tena saddhiṃ aticaritvā ‘‘muhuttaṃ accha, bhuñjitvāva gamissasī’’ti bhattaṃ sampādetvā sūpabyañjanasampannaṃ uṇhabhattaṃ vaḍḍhetvā ‘‘tvaṃ bhuñjā’’ti tassa datvā sayaṃ brāhmaṇassa āgamanaṃ olokayamānā dvāre aṭṭhāsi. Bodhisatto brāhmaṇiyā jārassa bhuñjanaṭṭhāne piṇḍaṃ paccāsīsanto aṭṭhāsi.
就在那时,婆罗门正朝家里走来。婆罗门女看见他走过来,赶紧跑进屋,喊道:“快起来,婆罗门回来了!”她把情夫藏进储藏室。等婆罗门进了屋、坐下之后,她拿来木板让他洗手,然后把热饭盖在别人吃剩的凉饭上面,端给婆罗门。他把手伸进饭里,发现上面是热的、下面是凉的,心想:“这一定是别人吃剩的饭。”于是便问婆罗门女,说出了第一首偈颂:巴利
Tasmiṃ khaṇe brāhmaṇo gehābhimukho āgacchati. Brāhmaṇī taṃ āgacchantaṃ disvā vegena pavisitvā ‘‘uṭṭhehi, brāhmaṇo āgacchatī’’ti jāraṃ koṭṭhe otāretvā brāhmaṇassa pavisitvā nisinnakāle phalakaṃ upanetvā hatthadhovanaṃ datvā itarena bhuttāvasiṭṭhassa sītabhattassa upari uṇhabhattaṃ vaḍḍhetvā brāhmaṇassa adāsi. So bhatte hatthaṃ otāretvā upari uṇhaṃ heṭṭhā ca bhattaṃ sītalaṃ disvā cintesi – ‘‘iminā aññassa bhuttādhikena ucchiṭṭhabhattena bhavitabba’’nti. So brāhmaṇiṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
上面是一种色,下面又是另一种色;
我问的是那位婆罗门女:下面是什么,上面又是什么?巴利
‘‘Añño uparimo vaṇṇo, añño vaṇṇo ca heṭṭhimo; Brāhmaṇī tveva pucchāmi, kiṃ heṭṭhā kiñca upparī’’ti.
这里,“外观”指的是样子。他之所以这样问,是因为他在问上面的食物是热的、下面的食物是凉的。什么在下面,什么在上面?按理说,被加热过的食物应该是上面凉、下面热,可现在却不是这样。所以我问:是什么原因让上面的食物是热的,下面的食物却是凉的?巴利
Tattha vaṇṇoti ākāro. Ayañhi uparimassa uṇhabhāvaṃ heṭṭhimassa ca sītabhāvaṃ pucchanto evamāha. Kiṃ heṭṭhā kiñca upparīti vuḍḍhitabhattena nāma upari sītalena, heṭṭhā uṇhena bhavitabbaṃ, idañca pana na tādisaṃ, tena taṃ pucchāmi – ‘‘kena kāraṇena upari bhattaṃ uṇhaṃ, heṭṭhimaṃ sītala’’nti.
婆罗门女害怕自己做过的事暴露,所以婆罗门再三追问,她仍然一声不吭。就在那时,戏子之子这样想:“待在仓房里的那个坏人,一定就是奸夫,这位是家主;而婆罗门女因为怕自己做过的事被揭穿,什么都不肯说。那就让我来揭穿她做过的事,告诉婆罗门那个奸夫曾被安置在仓房里。”于是,他从婆罗门离家的时候说起,把那个人进屋、通奸、吃最好的饭食、婆罗门女站在门口望路,以及那个人被带进仓房的全部经过都说了出来,然后说出第二首偈颂——巴利
Brāhmaṇī attanā katakammassa uttānabhāvabhayena brāhmaṇe punappunaṃ kathentepi tuṇhīyeva ahosi. Tasmiṃ khaṇe naṭaputtassa etadahosi – ‘‘koṭṭhe nisīdāpitapāpapurisena jārena bhavitabbaṃ, iminā gehassāmikena, brāhmaṇī pana attanā katakammassa pākaṭabhāvabhayena kiñci na katheti, handāhaṃ imissā katakammaṃ pakāsetvā jārassa koṭṭhake nisīdāpitabhāvaṃ brāhmaṇassa kathemī’’ti. So brāhmaṇassa gehā nikkhantakālato paṭṭhāya itarassa gehapavesanaṃ aticaraṇaṃ aggabhattabhuñjanaṃ brāhmaṇiyā dvāre ṭhatvā maggaṃ olokanaṃ itarassa koṭṭhe otāritabhāvanti sabbaṃ taṃ pavattiṃ ācikkhitvā dutiyaṃ gāthamāha –
我是演艺人,尊者,我是来这里乞食的。
这个人已经躲进仓房了,他就是你正在找的那个人。巴利
‘‘Ahaṃ naṭosmi bhaddante, bhikkhakosmi idhāgato; Ayañhi koṭṭhamotiṇṇo, ayaṃ so yaṃ gavesasī’’ti.
这时,“尊者,我是优伶”的意思是:主人,我是优伶出身。“我是乞食者,来到这里”的意思是:我这个乞食者,为了乞食才来到这个地方。“这个人钻进了仓房”的意思是:这个女人的奸夫,吃着这饭,因为怕你才钻进了仓房。“这就是你找的那个人”的意思是:你找的那个“到底谁会吃这剩饭”的人,就是他。于是我抓住他的发髻,把他从仓房里拖出来,说道:“你要让他记住,以后别再干这种坏事了。”说完就走了。婆罗门把那两个人都严厉训斥、打了一顿,教他们以后别再干这种坏事,然后便随业而去。巴利
Tattha ahaṃ naṭosmi, bhaddanteti, sāmi, ahaṃ naṭajātiko. Bhikkhakosmi idhāgatoti svāhaṃ imaṃ ṭhānaṃ bhikkhako bhikkhaṃ pariyesamāno āgatosmi. Ayañhi koṭṭhamotiṇṇoti ayaṃ pana etissā jāro imaṃ bhattaṃ bhuñjanto tava bhayena koṭṭhaṃ otiṇṇo. Ayaṃ so yaṃ gavesasīti yaṃ tvaṃ kassa nu kho iminā ucchiṭṭhakena bhavitabbanti gavesasi, ayaṃ so. Cūḷāya naṃ gahetvā koṭṭhā nīharitvā yathā na punevarūpaṃ pāpaṃ karoti, tathā assa satiṃ janehīti vatvā pakkāmi. Brāhmaṇo ubhopi te yathā naṃ na punevarūpaṃ pāpaṃ karonti, tajjanapothanehi tathā sikkhāpetvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法义,阐明四圣谛之后,把本生故事连接起来。在阐明圣谛结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。那时那位婆罗门女是他的前妻,婆罗门就是这位心生厌离的比丘,而那位优伶之子就是我。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhito bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā brāhmaṇī purāṇadutiyikā ahosi, brāhmaṇo ukkaṇṭhito bhikkhu, naṭaputto pana ahameva ahosi’’nti.
213. 第三篇 婆鲁本生注巴利
[213] 3. Bharujātakavaṇṇanā
“以诸仙人之间为缘”这句话,是导师住在祇园时,针对憍萨罗王而说的。因为世尊和比丘僧团确实获得了极大的利养与恭敬。正如所说的:巴利
Isīnamantaraṃkatvāti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṃ ārabbha kathesi. Bhagavato hi bhikkhusaṅghassa ca lābhasakkāro mahā ahosi. Yathāha –
那时,世尊受到恭敬、尊重、敬奉、供养、礼敬,是衣服、饮食、住处、病缘医药及各种资具的获得者。比丘僧团也受到恭敬……(中略)……是各种资具的获得者。而那些外道游方者却不受恭敬……(中略)……不是资具的获得者。巴利
‘‘Tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṃ. Bhikkhusaṅghopi kho sakkato hoti…pe… parikkhārānaṃ. Aññatitthiyā pana paribbājakā asakkatā honti…pe… parikkhārāna’’nti (udā. 14).
他们就这样失去了利养和恭敬,于是日夜私下聚会商量:“自从沙门乔达摩出现以来,我们就失去了利养和恭敬;沙门乔达摩已经达到了利养和名声的顶峰。他到底是靠什么原因得到这样的成就呢?”这时有些人这样说:“沙门乔达摩住在整个赡部洲最好的地方,也就是大地的顶端,所以他才有利养和恭敬出现。”其余的人说:“这确实是个原因。我们也可以在祇园后方建一座外道精舍,这样我们也会得到利养。”他们全都决定:“就这么办。”然后又商量:“如果我们不禀告国王就建精舍,比丘们会来阻止。收了贿赂而不偏袒的人,世上根本没有。所以我们给国王送贿赂,把建精舍的地拿到手。”他们商量好后,去请求护持者,送给国王十万钱,说:“大王,我们要在祇园后方建外道精舍。如果比丘们来禀告说‘请不要让他们建’,请大王不要给他们任何答复。”国王因为贪图贿赂,就答应说:“好。”巴利
Te evaṃ parihīnalābhasakkārā ahorattaṃ guḷhasannipātaṃ katvā mantayanti ‘‘samaṇassa gotamassa uppannakālato paṭṭhāya mayaṃ hatalābhasakkārā jātā , samaṇo gotamo lābhaggayasaggappatto jāto, kena nu kho kāraṇenassa esā sampattī’’ti. Tatreke evamāhaṃsu – ‘‘samaṇo gotamo sakalajambudīpassa uttamaṭṭhāne bhūmisīse vasati. Tenassa lābhasakkāro uppajjatī’’ti, sesā ‘‘atthetaṃ kāraṇaṃ, mayampi jetavanapiṭṭhe titthiyārāmaṃ kāremu, evaṃ lābhino bhavissāmā’’ti āhaṃsu. Te sabbepi ‘‘evameta’’nti sanniṭṭhānaṃ katvā ‘‘sacepi mayaṃ rañño anārocetvā ārāmaṃ kāressāma, bhikkhū vāressanti, lañjaṃ labhitvā abhijjanako nāma natthi, tasmā rañño lañjaṃ datvā ārāmaṭṭhānaṃ gaṇhissāmā’’ti sammantetvā upaṭṭhāke yācitvā rañño satasahassaṃ datvā ‘‘mahārāja, mayaṃ jetavanapiṭṭhiyaṃ titthiyārāmaṃ karissāma, sace bhikkhū ‘kātuṃ na dassāmā’ti tumhākaṃ ārocenti, nesaṃ paṭivacanaṃ na dātabba’’nti āhaṃsu. Rājā lañjalobhena ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi.
外道们拉拢了国王,又叫人把工匠找来,就开工了,现场声音很大。世尊问:“阿难,这些大声喧闹的是什么人?”阿难回答:“尊者,是别的外道在祇园后方建外道寺院,那声音就是从那里来的。”世尊说:“阿难,那地方不适合建外道寺院。外道们就喜欢大声喧闹,没法跟他们住在一起。”说完,世尊把比丘僧团召集起来,说:“比丘们,你们去告诉国王,阻止他们建外道寺院。”比丘僧团去了,站在国王寝宫门口。国王听说僧团来了,心里想:“他们肯定是为了外道寺院的事来的。”因为他收了贿赂,就叫人传话说:“国王不在宫里。”比丘们回去禀告世尊。世尊说:“他是仗着收了贿赂才这么做的。”于是派了两位上首弟子去。国王听说他们也来了,还是照样传话说不在。他们俩也回来禀告世尊。世尊说:“舍利弗,现在国王在宫里坐不住了,他会出来的。”第二天上午,世尊穿好下衣,拿着钵和衣,带着五百比丘来到国王寝宫门口。国王听说后,从宫殿上下来,接过钵,把世尊请进去,为以佛陀为首的僧团供养了粥和嚼食,然后礼敬世尊,坐在一边。世尊对国王开示了一段法,说:“大王,过去的国王们收了贿赂,让有戒德的人互相争斗,结果自己成了国家的祸主,遭到极大的毁灭。”国王听了之后恳请世尊,世尊便讲了过去的故事。巴利
Titthiyā rājānaṃ saṅgaṇhitvā vaḍḍhakiṃ pakkosāpetvā kammaṃ paṭṭhapesuṃ, mahāsaddo ahosi. Satthā ‘‘ke panete, ānanda, uccāsaddamahāsaddā’’ti pucchi. ‘‘Aññatitthiyā, bhante, jetavanapiṭṭhiyaṃ titthiyārāmaṃ kārenti, tattheso saddo’’ti. ‘‘Ānanda, netaṃ ṭhānaṃ titthiyārāmassa anucchavikaṃ, titthiyā uccāsaddakāmā, na sakkā tehi saddhiṃ vasitu’’nti vatvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā ‘‘gacchatha, bhikkhave, rañño ācikkhitvā titthiyārāmakaraṇaṃ nivārethā’’ti āha. Bhikkhusaṅgho gantvā rañño nivesanadvāre aṭṭhāsi. Rājā saṅghassa āgatabhāvaṃ sutvāpi ‘‘titthiyārāmaṃ nissāya āgatā bhavissantī’’ti lañjassa gahitattā ‘‘rājā gehe natthī’’ti vadāpesi. Bhikkhū gantvā satthu ārocesuṃ. Satthā ‘‘lañjaṃ nissāya evaṃ karotī’’ti dve aggasāvake pesesi. Rājā tesampi āgatabhāvaṃ sutvā tatheva vadāpesi. Tepi āgantvā satthu ārācesuṃ. Satthā ‘‘na idāni, sāriputta, rājā gehe nisīdituṃ labhissati, bahi nikkhamissatī’’ti punadivase pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ rañño nivesanadvāraṃ agamāsi. Rājā sutvā pāsādā otaritvā pattaṃ gahetvā satthāraṃ pavesetvā buddhappamukhassa saṅghassa yāgukhajjakaṃ datvā satthāraṃ vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā rañño ekaṃ pariyāyadhammadesanaṃ ārabhanto ‘‘mahārāja, porāṇakarājāno lañjaṃ gahetvā sīlavante aññamaññaṃ kalahaṃ kāretvā attano raṭṭhassa assāmino hutvā mahāvināsaṃ pāpuṇiṃsū’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在跋罗国,有一位名叫跋罗的国王治理国家。那时,菩萨是一位具足五通、获得八种禅定的苦行者,也是众人的导师。他在雪山一带住了很久,后来为了食用盐和酸味食物,在五百名苦行者的围绕下,从雪山下来,逐渐来到跋罗城。他在城里乞食后,出了城,来到北门一棵枝叶茂盛的榕树下,坐下用完饭,就在那棵树下住了下来。这样,那群苦行者在那里住着,过了半个月,另一位导师也带着五百名随从来了。他在城里乞食后,出了城,来到南门同样一棵茂盛的榕树下,坐下用完饭,也在那棵树下住了下来。于是,这两群苦行者在那里随心所欲地住了一段时间后,就都回雪山去了。巴利
Atīte bharuraṭṭhe bharurājā nāma rajjaṃ kāresi. Tadā bodhisatto pañcābhiñño aṭṭhasamāpattilābhī gaṇasatthā tāpaso hutvā himavantapadese ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya pañcasatatāpasaparivuto himavantā otaritvā anupubbena bharunagaraṃ patvā tattha piṇḍāya caritvā nagarā nikkhamitvā uttaradvāre sākhāviṭapasampannassa vaṭarukkhassa mūle nisīditvā bhattakiccaṃ katvā tattheva rukkhamūle vāsaṃ kappesi. Evaṃ tasmiṃ isigaṇe tattha vasante aḍḍhamāsaccayena añño gaṇasatthā pañcasataparivāro āgantvā nagare bhikkhāya caritvā nagarā nikkhamitvā dakkhiṇadvāre tādisasseva vaṭarukkhassa mūle nisīditvā bhattakiccaṃ katvā tattha rukkhamūle vāsaṃ kappesi. Iti te dvepi isigaṇā tattha yathābhirantaṃ viharitvā himavantameva agamaṃsu.
他们离开的时候,南门的榕树枯死了。到了下一次他们再来时,原先住在南门榕树的那一群先到了,发现自己的榕树已经枯死,就在城里乞食,然后出城,走到北门的榕树底下,吃完饭,便在那里住了下来。另一群苦行者后来才到,在城里乞食后,还是回到自己原来那棵树下,吃完饭,也住了下来。他们为了那棵树互相争吵,说:“这棵树不是你们的,是我们的。”争吵闹得很大。有人说:“我们以前住过的地方,你们别想得到。”有人说:“这次是我们先到这里的,你们别想得到。”就这样,他们吵着“我们是主人,我们是主人”,为了榕树底下的地盘,闹到了王宫。国王判定先前住过的那一群苦行者是主人。另一群人心想:“现在不能让人说我们输给了他们。”他们用天眼观察,看见一个曾为转轮王受用过的车棚,就把它取来,当作贿赂送给国王,说:“大王,请把我们也定为主人吧。”巴利
Tesaṃ gatakāle dakkhiṇadvāre vaṭarukkho sukkho. Punavāre tesu āgacchantesu dakkhiṇadvāre vaṭarukkhavāsino paṭhamataraṃ āgantvā attano vaṭarukkhassa sukkhabhāvaṃ ñatvā bhikkhāya caritvā nagarā nikkhamitvā uttaradvāre vaṭarukkhamūlaṃ gantvā bhattakiccaṃ katvā tattha vāsaṃ kappesuṃ. Itare pana isayo pacchā āgantvā nagare bhikkhāya caritvā attano rukkhamūlameva gantvā bhattakiccaṃ katvā vāsaṃ kappesuṃ. Te ‘‘na so tumhākaṃ rukkho, amhākaṃ rukkho’’ti rukkhaṃ nissāya aññamaññaṃ kalahaṃ kariṃsu, kalaho mahā ahosi. Eke ‘‘amhākaṃ paṭhamaṃ vasitaṭṭhānaṃ tumhe na labhissathā’’ti vadanti. Eke ‘‘mayaṃ imasmiṃ vāre paṭhamataraṃ idhāgatā, tumhe na labhissathā’’ti vadanti. Iti te ‘‘mayaṃ sāmino, mayaṃ sāmino’’ti kalahaṃ karontā rukkhamūlassatthāya rājakulaṃ agamaṃsu. Rājā paṭhamaṃ vutthaisigaṇaññeva sāmikaṃ akāsi . Itare ‘‘na dāni mayaṃ imehi parājitāti attānaṃ vadāpessāmā’’ti dibbacakkhunā oloketvā ekaṃ cakkavattiparibhogaṃ rathapañjaraṃ disvā āharitvā rañño lañjaṃ datvā ‘‘mahārāja, amhepi sāmike karohī’’ti āhaṃsu.
国王收了贿赂,说“两群都住下吧”,就把双方都判成了主人。另一群仙人拆下车架的车轮,当作贿赂送上去,说:“大王,请只把我们判为所有者吧。”国王就照办了。这群仙人后来心生悔意:“我们这些人,已经舍弃了事欲和烦恼之欲而出家,却为了树根之地争吵,还去行贿,这实在太不应该了。”于是他们满心懊悔,急忙逃走,回到了雪山。整个跋罗国的天神聚在一起,对跋罗王发怒,说:“这位国王让持戒的人争吵,做了不该做的事。”他们就把方圆三百由旬的跋罗国翻沉进大海,让它变成了无人之地。就这样,因为一个跋罗王,全国的人民也都跟着毁灭了。巴利
Rājā lañjaṃ gahetvā ‘‘dvepi gaṇā vasantū’’ti dvepi sāmike akāsi. Itare isayo tassa rathapañjarassa rathacakkāni nīharitvā lañjaṃ datvā ‘‘mahārāja, amheyeva sāmike karohī’’ti āhaṃsu. Rājā tathā akāsi. Isigaṇā ‘‘amhehi vatthukāme ca kilesakāme ca pahāya pabbajitehi rukkhamūlassa kāraṇā kalahaṃ karontehi lañjaṃ dadantehi ayuttaṃ kata’’nti vippaṭisārino hutvā vegena palāyitvā himavantameva agamaṃsu. Sakalabharuraṭṭhavāsino devatā ekato hutvā ‘‘sīlavante kalahaṃ karontena raññā ayuttaṃ kata’’nti bharurañño kujjhitvā tiyojanasatikaṃ bharuraṭṭhaṃ samuddaṃ ubbattetvā araṭṭhamakaṃsu. Iti ekaṃ bharurājānaṃ nissāya sakalaraṭṭhavāsinopi vināsaṃ pattāti.
导师把这段过去的事引出来之后,以正自觉者的身份说了这些偈颂:巴利
Satthā imaṃ atītaṃ āharitvā abhisambuddho hutvā imā gāthā avoca –
我听闻:跋罗王在仙人之间制造了隔阂,
那位国王连同他的国土一起被彻底消灭,归于毁灭。巴利
‘‘Isīnamantaraṃ katvā, bharurājāti me sutaṃ; Ucchinno saha raṭṭhehi, sa rājā vibhavaṅgato.
所以,智者确实不称赞随欲而行。
应当以没有嗔害的心来说话,说出与真实相应的话。巴利
‘‘Tasmā hi chandāgamanaṃ, nappasaṃsanti paṇḍitā; Aduṭṭhacitto bhāseyya, giraṃ saccupasaṃhita’’nti.
这里,“留出空隙”是指因为随欲而行而制造了可乘之机。“跋罗王”是指跋罗国的国王。“我如此听闻”是指我从前这样听到。“因此,随欲而行”——因为随欲而行,跋罗王连同整个国家都被消灭了,所以智者不赞叹随欲而行。“心无瞋害”是指心没有被烦恼染污。应当说与真实相应的话,也就是只说依据事实、依据意义、依据正当理由的话。当时,那些反对跋罗王收受贿赂、认为这样做不对的人,说出了与真实相应的话;他们当时站立的地方,至今在椰子岛上还显现为上千座岛屿。巴利
Tattha antaraṃ katvāti chandāgativasena vivaraṃ katvā. Bharurājāti bharuraṭṭhe rājā. Iti me sutanti iti mayā pubbe etaṃ sutaṃ. Tasmā hi chandāgamananti yasmā hi chandāgamanaṃ gantvā bharurājā saha raṭṭhena ucchinno, tasmā chandāgamanaṃ paṇḍitā nappasaṃsanti. Aduṭṭhacittoti kilesehi adūsitacitto hutvā. Bhāseyya giraṃ saccupasaṃhitanti sabhāvanissitaṃ atthanissitaṃ kāraṇanissitameva giraṃ bhāseyya. Ye hi tattha bharurañño lañjaṃ gaṇhantassa ayuttaṃ etanti paṭikkosantā saccupasaṃhitaṃ giraṃ bhāsiṃsu, tesaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ nāḷikeradīpe ajjāpi dīpakasahassaṃ paññāyatīti.
导师讲完这段法义后,说道:“大王,不应该被欲望牵着走,也不该让两个出家僧团互相争吵。”接着把本生故事总结说:“那时的年长仙人就是我。”国王供养如来吃完饭,等如来离开后,就派人去捣毁了外道的园林,那些外道从此无处安身。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā ‘‘mahārāja, chandavasikena nāma na bhavitabbaṃ, dve pabbajitagaṇe kalahaṃ kāretuṃ na vaṭṭatī’’ti vatvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘ahaṃ tena samayena jeṭṭhakaisi ahosi’’nti, rājā tathāgatassa bhattakiccaṃ katvā gatakāle manusse pesetvā titthiyārāmaṃ viddhaṃsāpesi, titthiyā appatiṭṭhā ahesuṃ.
满河本生注巴利
[214] 4. Puṇṇanadījātakavaṇṇanā
“满河”这个故事,是导师住在祇园精舍时,围绕慧波罗蜜而说的。有一天,比丘们在法堂里聚在一起,谈论如来的智慧:“贤友们,正自觉者具有大智慧、广博的智慧、欢喜的智慧、迅捷的智慧、锐利的智慧、甚深的智慧、决择的智慧,具足方便善巧的智慧。”导师走来问道:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”他们回答:“是在谈这个。”导师说:“比丘们,不只是现在,过去如来也是有智慧的,也善于运用方便。”于是讲起了过去的事。巴利
Puṇṇaṃ nadinti idaṃ satthā jetavane viharanto paññāpāramiṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi divase dhammasabhāyaṃ bhikkhū tathāgatassa paññaṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, sammāsambuddho mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño gambhīrapañño nibbedhikapañño upāyapaññāya samannāgato’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi tathāgato paññavā upāyakusaloyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨出生在国师家里。长大成人后,他到塔克西拉学通了所有技艺。父亲去世后,他得到了国师的职位,成为波罗奈国王在利益和正法方面的教导者。后来,国王听信了挑拨离间的话,对菩萨发怒,说:“不要待在我附近!”就把菩萨从波罗奈驱逐出去。菩萨带着妻子儿女,住在迦尸国的一个村子里。过了一段时间,国王想起了他的德行,心想:“派人去把老师请回来,并不合适。不如我作一首偈颂,写在贝叶上,再让人煮好乌鸦肉,用白布把贝叶和肉包起来,盖上王印送过去。他如果是智者,读了贝叶、知道那是乌鸦肉,就会来;如果不是,就不会来。”于是国王在贝叶上写下这首偈颂:“puṇṇaṃ nadī”。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto purohitakule nibbattitvā vayappatto takkasilāyaṃ sabbasippāni uggaṇhitvā pitu accayena purohitaṭṭhānaṃ labhitvā bārāṇasirañño atthadhammānusāsako ahosi. Aparabhāge rājā paribhedakānaṃ kathaṃ gahetvā bodhisattassa kuddho ‘‘mā mama santike vasī’’ti bodhisattaṃ bārāṇasito pabbājesi. Bodhisatto puttadāraṃ gahetvā ekasmiṃ kāsikagāmake vāsaṃ kappesi. Aparabhāge rājā tassa guṇaṃ saritvā ‘‘mayhaṃ kañci pesetvā ācariyaṃ pakkosituṃ na yuttaṃ, ekaṃ pana gāthaṃ bandhitvā paṇṇaṃ likhitvā kākamaṃsaṃ pacāpetvā paṇṇañca maṃsañca setavatthena paliveṭhetvā rājamuddikāya lañchetvā pesessāmi. Yadi paṇḍito bhavissati, paṇṇaṃ vācetvā kākamaṃsabhāvaṃ ñatvā āgamissati, no ce, nāgamissatī’’ti ‘‘puṇṇaṃ nadi’’nti imaṃ gāthaṃ paṇṇe likhi –
人们把一条河叫作“满水河”,是因为靠它才有水可饮;人们把长出来的大麦叫作“藏密麦”,也是因为靠它才有东西可藏。
远去者,人们也以那个(名字)呼唤他,他为你而来了。来吧,婆罗门们,请吃吧。巴利
‘‘Puṇṇaṃ nadiṃ yena ca peyyamāhu, jātaṃ yavaṃ yena ca guyhamāhu; Dūraṃ gataṃ yena ca avhayanti, so tyāgato handa ca bhuñja brāhmaṇā’’ti.
在这里,人们说“乌鸦能喝到水的河”,是指河水满满的河。因为一条没满的河,不会被称为“乌鸦能喝到水”。只有当乌鸦站在河岸上,一伸长脖子就能喝到水时,人们才说这条河是“乌鸦能喝到水”的。所谓“人们把长出来的庄稼叫作‘能藏’”,这里的“谷类”只是说法上的举例,实际上指的是所有已经长出来、抽了穗、长得茂盛鲜嫩的庄稼。因为当这样的庄稼能把钻进去的乌鸦遮住时,它就叫作“能藏”。藏什么呢?藏乌鸦。所以,人们说“乌鸦的藏身处”时,是因为乌鸦成了“藏”这个说法的原因,才把庄稼叫作“能藏”。因此说“人们把……叫作‘能藏’”。所谓“人们还这样呼唤远行的人”,是指对一个远行在外、久别的亲爱之人,人们看到他回来坐下后,如果听到“某某来了”,或者听到“某某的乌鸦在叫”,或者只是听到乌鸦叫,就会说“就像乌鸦在叫一样,某某要来了”——人们就是这样呼唤、谈论、提起的,也就是举例说明的意思。“他为你带来了”,意思是他为你把那个人带来了。“来吧,婆罗门,吃吧”,意思是拿着吧,婆罗门,吃它,嚼这乌鸦肉。巴利
Tattha puṇṇaṃ nadiṃ yena ca peyyamāhūti kākapeyyā nadīhi vadantā yena puṇṇaṃ nadiṃ kākapeyyamāhu, na hi apuṇṇā nadī ‘‘kākapeyyā’’ti vuccati. Yadāpi nadītīre ṭhatvā gīvaṃ pasāretvā kākena pātuṃ sakkā hoti, tadā naṃ ‘‘kākapeyyā’’ti vadanti. Jātaṃ yavaṃ yena ca guyhamāhūti yavanti desanāsīsamattaṃ, idha pana sabbampi jātaṃ uggataṃ sampannataruṇasassaṃ adhippetaṃ. Tañhi yadā anto paviṭṭhakākaṃ paṭicchādetuṃ sakkoti, tadā guyhatīti guyhaṃ. Kiṃ guyhati? Kākaṃ. Iti kākassa guyhaṃ kākaguyhanti taṃ vadamānā kākena guyhavacanassa kāraṇabhūtena ‘‘guyha’’nti vadanti. Tena vuttaṃ ‘‘yena ca guyhamāhū’’ti. Dūraṃ gataṃ yena ca avhayantīti dūraṃ gataṃ vippavutthaṃ piyapuggalaṃ yaṃ āgantvā nisinnaṃ disvā sace itthannāmo āgacchati, vassa kākāti vā vassantaññeva vā sutvā ‘‘yathā kāko vassati, itthannāmo āgamissatī’’ti evaṃ vadantā yena ca avhayanti kathenti mantenti, udāharantīti attho. So tyāgatoti so te ānīto. Handa ca bhuñja, brāhmaṇāti gaṇha, brāhmaṇa, bhuñjassu naṃ, khāda idaṃ kākamaṃsanti attho.
国王就把这首偈颂写在树叶上,派人送去给菩萨。菩萨念了树叶上的内容,知道“国王想见我”,于是说出第二首偈颂:巴利
Iti rājā imaṃ gāthaṃ paṇṇe likhitvā bodhisattassa pesesi. So paṇṇaṃ vācetvā ‘‘rājā maṃ daṭṭhukāmo’’ti ñatvā dutiyaṃ gāthamāha –
只要国王还记得我,哪怕只是派一只乌鸦来送信,
天鹅、鹭和孔雀尚可,不忠之妇更可恶。巴利
‘‘Yato maṃ saratī rājā, vāyasampi pahetave; Haṃsā koñcā mayūrā ca, asatīyeva pāpiyā’’ti.
在这件事上,当国王因为得到乌鸦肉而想到我,哪怕只是为了派人送块乌鸦肉,他也会想起我。可是等到有人把天鹅、鹭、孔雀这些珍禽送来,他能得到天鹅肉之类的时候,又怎会不记得我呢?意思就是这样。不过义注里写作“haṃsakoñcamayūrānaṃ”,这个读法更好,意思是:得到这些天鹅、鹭、孔雀的肉之后,他怎会不记得我?他一定会记得我。“不念旧情才更可恶”是说:不管得到什么,能记着这份情谊,在世间就算好了;不念旧情才是更可恶的,不念旧情本身就是低劣、卑鄙。而我们的国王没有这个毛病。国王想念我,盼着我来,所以我还是去吧。于是他让人备好车乘,前去拜见国王。国王很高兴,就把他安置在国师的位置上。巴利
Tattha yato maṃ saratī rājā, vāyasampi pahetaveti yadā rājā vāyasamaṃsaṃ labhitvā tampi pahetuṃ maṃ sarati. Haṃsā koñcā mayūrā cāti yadā panassa ete haṃsādayo upanītā bhavissanti, ekāni haṃsamaṃsādīni lacchati, tadā maṃ kasmā na sarissatīti attho? Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘haṃsakoñcamayūrāna’’nti pāṭho. So sundaratarā, imesaṃ haṃsādīnaṃ maṃsaṃ labhitvā kasmā maṃ na sarissati, sarissatiyevāti attho. Asatīyeva pāpiyāti yaṃ vā taṃ vā labhitvā saraṇaṃ nāma sundaraṃ, lokasmiṃ pana asatiyeva pāpiyā, asatikaraṇaṃyeva hīnaṃ lāmakaṃ, tañca amhākaṃ rañño natthi. Sarati maṃ rājā, āgamanaṃ me paccāsīsati, tasmā gamissāmīti yānaṃ yojāpetvā gantvā rājānaṃ passi, rājā tussitvā purohitaṭṭhāneyeva patiṭṭhāpesi.
导师讲完这段法教后,把本生故事总结起来说:“那时候,国王就是阿难,而那位国师就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, purohito pana ahameva ahosi’’nti.
龟本生故事的注释巴利
[215] 5. Kacchapajātakavaṇṇanā
“他确实害死了自己!”这是导师住在祇园时,围绕拘迦利而说的。这件事的经过会在《大喋喋本生》里详细呈现。当时,导师说:“比丘们,拘迦利不只是现在被言语害死,过去也是被言语害死的。”说完,导师就讲起了过去的事。巴利
Avadhī vata attānanti idaṃ satthā jetavane viharanto kokālikaṃ ārabbha kathesi. Vatthu mahātakkārijātake (jā. 1.13.104 ādayo) āvi-bhavissati. Tadā pana satthā ‘‘na, bhikkhave, kokāliko idāneva vācāya hato, pubbepi vācāya hatoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王治理国家的时候,菩萨投生在大臣家里,长大成人后,成了那位国王在世间利益和佛法道理上的教导者。可是那位国王特别爱说话,只要他一开口,别人根本没有插话的机会。菩萨想制止他这种爱说话的毛病,就一直在留心寻找一个合适的办法。那时候,在雪山地区的一个湖里,住着一只乌龟。有两只小天鹅在觅食时,和它成了好朋友。它们彼此非常信任,有一天就对乌龟说:“乌龟朋友,我们在雪山心峰山脚下的黄金洞里住着,那地方特别舒服,你跟我们一起去吧?”乌龟说:“那我怎么去呢?”它们说:“我们带着你飞。只要你能管好自己的嘴,对谁都不说话就行。”乌龟说:“我能管住,朋友们,带我走吧。”它们说:“好。”就让乌龟咬住一根棍子的中间,两只天鹅各咬住棍子的一头,飞上了天空。当乌龟被天鹅这样带着飞的时候,一些村里的孩子看见了,就喊:“两只天鹅用棍子抬着一只乌龟!”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto tassa atthadhammānusāsako ahosi. So pana rājā bahubhāṇī ahosi, tasmiṃ kathente aññesaṃ vacanassa okāso nāma natthi. Bodhisatto tassa taṃ bahubhāṇitaṃ vāretukāmo ekaṃ upāyaṃ upadhārento vicarati. Tasmiñca kāle himavantapadese ekasmiṃ sare kacchapo vasati, dve haṃsapotakā gocarāya carantā tena saddhiṃ vissāsaṃ akaṃsu. Te daḷhavissāsikā hutvā ekadivasaṃ kacchapaṃ āhaṃsu – ‘‘samma kacchapa, amhākaṃ himavante cittakūṭapabbatatale kañcanaguhāyaṃ vasanaṭṭhānaṃ ramaṇīyo padeso, gacchasi amhākaṃ saddhi’’nti. ‘‘Ahaṃ kinti katvā gamissāmī’’ti? ‘‘Mayaṃ taṃ gahetvā gamissāma, sace tvaṃ mukhaṃ rakkhituṃ sakkhissasi, kassaci kiñci na kathessasī’’ti. ‘‘Rakkhissāmi, sāmi, gahetvā maṃ gacchathā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti vatvā ekaṃ daṇḍakaṃ kacchapena ḍaṃsāpetvā sayaṃ tassa ubho koṭiyo ḍaṃsitvā ākāsaṃ pakkhandiṃsu. Taṃ tathā haṃsehi nīyamānaṃ gāmadārakā disvā ‘‘dve haṃsā kacchapaṃ daṇḍakena harantī’’ti āhaṃsu.
乌龟心想:“要是同伴们带我走,你们这些坏小子在这儿吵什么?”它正想这么说的时候,天鹅飞得极快,已经到达波罗奈王宫上方。就在那时,乌龟从咬着的棍子上松开口,从空中掉到院子里,摔成了两半。于是传出一阵喧嚷:“乌龟从空中掉下来,摔成两半了!”国王带着菩萨,被一群大臣簇拥着,来到那个地方,看见乌龟后问菩萨:“智者,它是怎么掉下来的?”菩萨心想:“我早就盼着能劝诫国王,一直在琢磨办法。这只乌龟一定和天鹅交上了朋友,天鹅让它咬住棍子,带它飞上天空。后来它听到别人说话,因为没管住自己的嘴,想开口说点什么,就松开了棍子,结果从空中掉下来,丢了性命。”于是说道:“是的,大王,多嘴多舌、说话没完没了的人,就会遭到这样的灾祸。”说完,便诵出下面这些偈颂:巴利
Kacchapo ‘‘yadi maṃ sahāyakā nenti, tumhākaṃ ettha kiṃ duṭṭhaceṭakā’’ti vattukāmo haṃsānaṃ sīghavegatāya bārāṇasinagare rājanivesanassa uparibhāgaṃ sampattakāle daṭṭhaṭṭhānato daṇḍakaṃ vissajjetvā ākāsaṅgaṇe patitvā dvebhāgo ahosi, ‘‘kacchapo ākāsato patitvā dvedhā bhinno’’ti ekakolāhalaṃ ahosi. Rājā bodhisattaṃ ādāya amaccagaṇaparivuto taṃ ṭhānaṃ gantvā kacchapaṃ disvā bodhisattaṃ pucchi – ‘‘paṇḍita, kinti katvā esa patito’’ti? Bodhisatto ‘‘cirapaṭikaṅkhohaṃ rājānaṃ ovaditukāmo upāyaṃ upadhārento carāmi, iminā kacchapena haṃsehi saddhiṃ vissāso kato bhavissati, tehi imaṃ ‘himavantaṃ nesssāmā’ti daṇḍakaṃ ḍaṃsāpetvā ākāsaṃ pakkhantehi bhavitabbaṃ, atha iminā kassaci vacanaṃ sutvā arakkhitamukhatāya kiñci vattukāmena daṇḍakā vissaṭṭho bhavissati, evaṃ ākāsato patitvā jīvitakkhayaṃ patteneva bhavitabba’’nti cintetvā ‘‘āma mahārāja, atimukharā nāma apariyantavacanā evarūpaṃ dukkhaṃ pāpuṇantiyevā’’ti vatvā imā gāthā avoca –
那只乌龟因为开口说话,真的把自己害死了。
尽管木棍被牢牢咬住,它还是因自己说的话而害了自己。巴利
‘‘Avadhī vata attānaṃ, kacchapo byāharaṃ giraṃ; Suggahītasmiṃ kaṭṭhasmiṃ, vācāya sakiyāvadhi.
看到这种情况之后,人中勇健最胜者啊,你要说善语,但不要过度。
你看见了吧?就因为话太多,这只乌龟才遭了殃。巴利
‘‘Etampi disvā naravīriyaseṭṭha, vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelaṃ; Passasi bahubhāṇena, kacchapaṃ byasanaṃ gata’’nti.
在这里,“确实杀死了”就是杀害了。“发出言语”就是正在说话。“在紧紧咬住的木棍上”,是指用嘴紧紧咬住的那根小木棍。“因自己的言语而杀死了自己”,是因为太爱多嘴,在不该说话的时候开口,松开了咬住的地方,结果用自己的言语杀死了自己,害死了自己。就这样,它因此断送了性命,并不是别的原因。“见到这件事之后”,就是见到这个原因之后。“人中精进最胜者”,是指在众人中精进第一、具足最上精进的国王。“应说善法而不超越时限”,有智慧的人只应说与真实等相应的善法,而且要说有益、合时宜的话,不应超过时限,不该在时机已过之后还说个不停。“你亲眼见到”,不就是你亲眼所见吗?“由于多言”,就是因为话说得太多。“乌龟遭遇了不幸”,就是这只乌龟落得断送性命的下场。巴利
Tattha avadhī vatāti ghātesi vata. Byāharanti byāharanto. Suggahītasmiṃ kaṭṭhasminti mukhena suṭṭhu ḍaṃsitvā gahite daṇḍake. Vācāya sakiyāvadhīti atimukharatāya akāle vācaṃ nicchārento daṭṭhaṭṭhānaṃ vissajjetvā tāya sakāya vācāya attānaṃ avadhi ghātesi. Evamesa jīvitakkhayaṃ patto, na aññathāti. Etampi disvāti etampi kāraṇaṃ disvā. Naravīriyaseṭṭhāti naresu vīriyena seṭṭha uttamavīriya rājavara. Vācaṃ pamuñce kusalaṃ nātivelanti saccādipaṭisaṃyuttaṃ kusalameva paṇḍito puriso muñceyya nicchāreyya, tampi hitaṃ kālayuttaṃ, na ativelaṃ, atikkantakālaṃ apariyantavācaṃ na bhāseyya. Passasīti nanu paccakkhato passasi. Bahubhāṇenāti bahubhaṇanena. Kacchapaṃ byasanaṃ gatanti etaṃ kacchapaṃ jīvitakkhayaṃ pattanti.
国王明白“这是在说我”,就说:“贤者,你是在说我们吧。”菩萨把事情挑明,说道:“大王,不管是你还是别人,谁说话超出分寸,都会落到这样的灾祸。”国王从此就收敛了,话变得很少。巴利
Rājā ‘‘maṃ sandhāya bhāsatī’’ti ñatvā ‘‘amhe sandhāya kathesi, paṇḍitā’’ti āha. Bodhisatto ‘‘mahārāja, tvaṃ vā hohi añño vā, yo koci pamāṇātikkantaṃ bhāsanto evarūpaṃ byasanaṃ pāpuṇātī’’ti pākaṭaṃ katvā kathesi. Rājā tato paṭṭhāya viramitvā mandabhāṇī ahosi.
导师讲完这段法义开示后,把本生故事联系起来说:“那时候的乌龟就是拘迦利,两只小天鹅就是两位大长老,国王就是阿难,而那位聪明的大臣正是我自己。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kacchapo kokāliko ahosi, dve haṃsapotakā dve mahātherā, rājā ānando, amaccapaṇḍito pana ahameva ahosi’’nti.
第216则 第6 鱼本生注巴利
[216] 6. Macchajātakavaṇṇanā
“并不是这火在烤我”——这是导师住在祇园时,因一位比丘被前妻诱惑而讲的故事。导师问那位比丘:“比丘,听说你心生厌倦,是真的吗?”“是真的,尊者。”又问:“你是因为什么才厌倦的?”他回答:“因为前妻。”于是导师对他说:“比丘,这个女人只会害你。过去你也曾因为依恋她,被人用烤叉刺穿,放在炭火上烤,差点成了别人的食物,后来靠一位贤者才保住了性命。”说完这些,导师便讲起了过去的事。巴利
Na māyamaggi tapatīti idaṃ satthā jetavane viharanto purāṇadutiyikāpalobhanaṃ ārabbha kathesi. Tañhi bhikkhuṃ satthā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti pucchi. ‘‘Saccaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘kena ukkaṇṭhāpitosī’’ti puṭṭho ‘‘purāṇadutiyikāyā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘ayaṃ te bhikkhu itthī anatthakārikā, pubbepi tvaṃ etaṃ nissāya sūlena vijjhitvā aṅgāresu pacitvā khāditabbataṃ patto paṇḍite nissāya jīvitaṃ alatthā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,梵授王统治国家的时候,菩萨是他的国师。有一天,几个渔夫从网里捞起一条鱼,放在滚烫的沙地上,说:“等它在炭火上烤熟了,我们就吃掉它。”说完就开始削尖烤叉。那条鱼因为惦记着母鱼,悲叹着说出了这些偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa purohito ahosi. Athekadivasaṃ kevaṭṭā jāle laggaṃ macchaṃ uddharitvā uṇhavālukāpiṭṭhe ṭhapetvā ‘‘aṅgāresu naṃ pacitvā khādissāmā’’ti sūlaṃ tacchiṃsu. Maccho macchiṃ ārabbha paridevamāno imā gāthā avoca –
这火焰烧不到我,削尖的利叉也刺不伤我;
那条母鱼以为我还对她有意,其实我早已移情别处,另寻欢爱去了。巴利
‘‘Na māyamaggi tapati, na sūlo sādhutacchito; Yañca maṃ maññate macchī, aññaṃ so ratiyā gato.
那贪欲之火在烧我,心在反复煎熬我。
持网的人啊,请放了我吧,主人!在欲中于任何地方都不会被杀。巴利
‘‘So maṃ dahati rāgaggi, cittaṃ cūpatapeti maṃ; Jālino muñcathāyirā maṃ, na kāme haññate kvacī’’ti.
在这里,“这火并没有烧我”的意思是:这团火没有烧我,没有让我感到灼热,没有让我忧愁。“烤叉也没有烧我”的意思是:这根削得光滑的烤叉也没有烧我,没有让我生起忧愁。“她还以为我”是说:那条母鱼这样想——“他一定是去找别的鱼享受五欲之乐了”——正是这个念头烧我、让我忧愁。“它焚烧我”是说:那贪欲之火在焚烧我、灼烤我。“心也折磨着我”是说:我这颗与贪欲相应的心,反复折磨我、让我疲惫、伤害我。“持网者”是对渔夫的称呼,因为他们有网,所以叫“持网者”。“请释放我,尊主”是在哀求:“请放了我吧,主人!”“未曾有人因欲乐而被杀”是说:一个沉溺于欲乐、被欲望牵着走的众生,不会在任何地方被杀。他们悲叹道:像你这样的人,根本不适合杀他。或者,“欲”是表示原因的词,处在处格;意思是说,追逐母鱼是因为欲望,而这样的人根本不会被像你这样的人杀掉。就在那时,菩萨来到河边,听到那条鱼的悲叹声,便走到渔夫那里,把那条鱼放走了。巴利
Tattha na māyamaggi tapatīti na maṃ ayaṃ aggi tapati, na tāpaṃ janeti, na socayatīti attho. Na sūloti ayaṃ sūlopi sādhutacchito maṃ na tapati, na me sokaṃ uppādeti. Yañca maṃ maññateti yaṃ pana maṃ macchī evaṃ maññati ‘‘aññaṃ macchiṃ so pañcakāmaguṇaratiyā gato’’ti, tadeva maṃ tapati socayati. So maṃ dahatīti yo panesa rāgaggi, so maṃ dahati jhāpeti. Cittaṃ cūpatapeti manti rāgasampayuttakaṃ mama cittameva ca maṃ upatāpeti kilameti viheṭheti. Jālinoti kevaṭṭe ālapati. Te hi jālassa atthitāya ‘‘jālino’’ti vuccanti. Muñcathāyirā manti muñcatha maṃ sāminoti yācati. Na kāme haññate kvacīti kāme patiṭṭhito kāmena nīyamāno satto na kvaci haññati. Na hi taṃ tumhādisā hanituṃ anucchavikāti paridevati. Atha vā kāmeti hetuvacane bhummaṃ, kāmahetu macchiṃ anubandhamāno nāma na kvaci tumhādisehi haññatīti paridevati. Tasmiṃ khaṇe bodhisatto nadītīraṃ gato tassa macchassa paridevitasaddaṃ sutvā kevaṭṭe upasaṅkamitvā taṃ macchaṃ mocesi.
导师讲完这段法教,揭示了四圣谛,然后把本生故事串联起来。在讲四圣谛结束时,那位心生厌离的比丘证得了入流果。“那时那条母鱼是他过去的妻子,那条公鱼就是那位心生厌离的比丘,而那位国师就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi . ‘‘Tadā macchī purāṇadutiyikā ahosi, maccho ukkaṇṭhitabhikkhu, purohito pana ahameva ahosi’’nti.
第七·塞古本生注释巴利
[217] 7. Seggujātakavaṇṇanā
“一切世间”这个说法,是导师住在祇园时,针对一位卖菜叶的近事男讲的。这件事在《一集》里已经详细说过。这里导师也是问他:“近事男,你怎么这么久才来?”卖菜叶的近事男回答:“尊者,我女儿总是满脸笑容,我考验了她之后,把她嫁给了一户好人家的年轻人。因为要在那边料理该做的事,一直没机会来见您。”于是导师对他说:“近事男,她不只是现在有德行,过去也有德行;你也不只是现在考验她,过去也考验过她。”应他的请求,导师讲了过去的事。巴利
Sabbo lokoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ paṇṇikaupāsakaṃ ārabbha kathesi. Vatthu ekakanipāte vitthāritameva. Idhāpi satthā taṃ ‘‘kiṃ, upāsaka, cirassaṃ āgatosī’’ti pucchi. Paṇṇikaupāsako ‘‘dhītā me, bhante, niccaṃ pahaṃsitamukhī, tamahaṃ vīmaṃsitvā ekassa kuladārakassa adāsiṃ, tattha itikattabbatāya tumhākaṃ dassanāya āgantuṃ okāsaṃ na labhi’’nti āha. Atha naṃ satthā ‘‘na kho, upāsaka, idānevesā sīlavatī, pubbepi sīlavatī, tvañca na idānevetaṃ vīmaṃsasi, pubbepi vīmaṃsiyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治的时候,菩萨是一位树神。那时,正是这位卖菜叶的近事男心想“我要考验一下女儿”,就把她带到森林里,像被烦恼驱使而起了欲念一样,抓住了她的手。于是,他对正在悲泣的女儿说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto rukkhadevatā ahosi. Tadā ayameva paṇṇikaupāsako ‘‘dhītaraṃ vīmaṃsissāmī’’ti araññaṃ netvā kilesavasena icchanto viya hatthe gaṇhi. Atha naṃ paridevamānaṃ paṭhamagāthāya ajjhabhāsi –
整个世界都满心欢喜,对村法不善巧的塞古;
少女啊,你今天这到底算什么样子?我在树林里拉住你,你为什么放声大哭?巴利
‘‘Sabbo loko attamano ahosi, akovidā gāmadhammassa seggu; Komāri ko nāma tavajja dhammo, yaṃ tvaṃ gahitā pavane parodasī’’ti.
在这里,“一切世间都满心欢喜”的意思是:母亲啊,整个有情世间都因为享受这种欲乐而欢喜起来。她对村法愚昧无知,所以名字叫“塞古”。因此,母亲,你这位塞古,对村法愚昧无知——这话说的就是:你对这种村法、贱民之法并不通晓。“少女啊,你今天这是什么法?”意思是:母亲,你这少女,今天到底是什么性情?“你被人抓住,在林中哭泣”:你在这树林里,被我以亲密之情抓住手,却哭泣、不肯接受。这算你什么性情?难道你还是个少女吗?他这样问。巴利
Tattha sabbo loko attamano ahosīti, amma, sakalopi sattaloko etissā kāmasevanāya attamano jāto. Akovidā gāmadhammassa seggūti seggūti tassā nāmaṃ. Tena tvaṃ pana, amma, seggu akovidā gāmadhammassa, imasmiṃ gāmadhamme vasaladhamme akusalāsīti vuttaṃ hoti. Komāri ko nāma tavajja dhammoti, amma, kumāri ko nāmesa tava ajja sabhāvo. Yaṃ tvaṃ gahitā pavane parodasīti tvaṃ mayā imasmiṃ pavane santhavavasena hatthe gahitā parodasi na sampaṭicchasi, ko esa tava sabhāvo, kiṃ kumārikāyeva tvanti pucchati.
少女听了这话,就说:“是的,父亲,我确实还是个少女,我根本不知道什么叫男女之事。”她一边哭诉,一边说出第二首偈颂——巴利
Taṃ sutvā kumārikā ‘‘āma, tāta, kumārikāyevāhaṃ, nāhaṃ methunadhammaṃ nāma jānāmī’’ti vatvā paridevamānā dutiyaṃ gāthamāha –
那个本该在我遭遇痛苦时给我庇护的人,我的父亲,却在林中对我行凶。
我在这密林深处为谁哭泣?那个本应救护我的人,竟以暴力相加。’巴利
‘‘Yo dukkhaphuṭṭhāya bhaveyya tāṇaṃ, so me pitā dubbhi vane karoti; Sā kassa kandāmi vanassa majjhe, yo tāyitā so sahasaṃ karotī’’ti.
此(偈颂的解释)在前面已经说过了。就这样,那个卖菜叶的商人当时考验了女儿,把她带回家,嫁给了良家子弟,然后便随业而去。巴利
Sā heṭṭhā kathitāyeva. Iti so paṇṇiko tadā dhītaraṃ vīmaṃsitvā gehaṃ netvā kuladārakassa datvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这个法义,阐明了四圣谛,然后把故事归结到本生。在讲四圣谛结束时,那位卖菜叶的近事男证得了入流果。“那时候的女儿就是现在的这个女儿,父亲就是她的父亲,而当时亲眼见证这件事的树神,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne paṇṇikaupāsako sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā dhītā dhītāyeva, pitā pitāyeva ahosi, tassa kāraṇassa paccakkhakārikā rukkhadevatā pana ahameva ahosi’’nti.
[218] 8. 奸商本生注释巴利
[218] 8. Kūṭavāṇijajātakavaṇṇanā
“奸诈者的奸诈”这件事,是导师住在祇园精舍时,针对一个奸商讲的。舍卫城里有两位商人,一个是奸商,一个是贤商,两人是朋友。他们装满了五百车货物,从东到西到处做生意,赚了很多钱后回到舍卫城。贤商对奸商说:“朋友,我们把货物分了吧。”奸商心想:“这人长期睡不好、吃不好,累得够呛,回到家里吃了各种美味饭菜,肯定会消化不良死掉,那这些货物就全归我了。”于是他就推托说:“星宿不吉利,日子不好,明天再说,后天再说。”就这样一直拖着。后来贤商逼着他把货物分了,然后拿着香和花鬘,来到导师那里,供养、礼拜导师后,坐在一边。导师问:“你什么时候回来的?”他回答:“尊者,我回来差不多半个月了。”导师又问:“那你为什么拖到现在才来见佛陀?”他就把事情的经过告诉了导师。导师说:“近事男,不只是现在,过去世他也是个奸商。”应他的请求,导师讲了过去的事。巴利
Saṭhassasāṭheyyamidanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kūṭavāṇijaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthivāsino hi kūṭavāṇijo ca paṇḍitavāṇijo ca dve vāṇijā mittikā hutvā pañca sakaṭasatāni bhaṇḍassa pūrāpetvā pubbantato aparantaṃ vicaramānā vohāraṃ katvā bahuṃ lābhaṃ labhitvā sāvatthiṃ paccāgamiṃsu. Paṇḍitavāṇijo kūṭavāṇijaṃ āha – ‘‘samma, bhaṇḍaṃ bhājemā’’ti. Kūṭavāṇijo ‘‘ayaṃ dīgharattaṃ dukkhaseyyāya dubbhojanena kilanto attano ghare nānaggarasaṃ bhattaṃ bhuñjitvā ajīrakena marissati, atha sabbampetaṃ bhaṇḍaṃ mayhameva bhavissatī’’ti cintetvā ‘‘nakkhattaṃ na manāpaṃ, divaso na manāpo, sve jānissāmi , punadivase jānissāmī’’ti kālaṃ khepeti. Atha naṃ paṇḍitavāṇijo nippīḷetvā bhājāpetvā gandhamālaṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā satthāraṃ pūjetvā vanditvā ekamantaṃ nisīdi. Satthā ‘‘kadā āgatosī’’ti pucchitvā ‘‘aḍḍhamāsamatto me, bhante, āgatassā’’ti vatvā ‘‘atha kasmā evaṃ papañcaṃ katvā buddhupaṭṭhānaṃ āgatosī’’ti puṭṭho taṃ pavattiṃ ārocesi. Satthā ‘‘na kho, upāsaka, idāneva, pubbepesa kūṭavāṇijoyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨出生在大臣家里,成年后做了国王的断案大臣。那时,有个乡下商人和一个城里商人,两人是朋友。乡下商人把五百张犁头存放在城里商人那里。城里商人把那些犁头卖掉,拿了本钱,却在原来放犁头的地方撒上老鼠粪,摆在那里。后来,乡下商人来了,说:“把我的犁头还给我。”那个奸商说:“你的犁头被老鼠吃掉了。”还拿老鼠粪给他看。乡下商人说:“吃掉就吃掉吧,被老鼠吃掉了,又能怎么办呢?”他借口要去洗澡,带着奸商的儿子走到一个朋友家里,交代说:“别让这孩子去别的地方。”让他坐在里屋,自己去洗了澡,然后来到奸商家里。奸商问:“我儿子在哪儿?”他说:“朋友,我把你儿子放在岸边,我沉到水里的时候,一只鹞子飞来,用爪子抓起你儿子就飞上天了。我拍手大喊,拼命想办法,也没能救下来。”奸商说:“你撒谎,鹞子根本不可能抓走小孩。”乡下商人说:“朋友,好吧,就算不合常理,我又能怎么办呢?你儿子确实是被鹞子抓走了。”奸商吓唬他说:“喂,你这恶贼、杀人犯!我现在就拉你去裁判所!”说完就往外走。乡下商人说:“你正做合我意之事。”于是两人一起去了裁判所。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto tassa vinicchayāmacco ahosi. Tadā gāmavāsī ca nagaravāsī ca dve vāṇijā mittā ahesuṃ. Gāmavāsī nagaravāsissa santike pañca phālasatāni ṭhapesi. So te phāle vikkiṇitvā mūlaṃ gahetvā phālānaṃ ṭhapitaṭṭhāne mūsikavaccaṃ ākiritvā ṭhapesi. Aparabhāge gāmavāsī āgantvā ‘‘phāle me dehī’’ti āha. Kūṭavāṇijo ‘‘phālā te mūsikāhi khāditā’’ti mūsikavaccaṃ dassesi. Itaro ‘‘khāditāva hontu, mūsikāhi khādite kiṃ sakkā kātu’’nti nhānatthāya tassa puttaṃ ādāya gacchanto ekassa sahāyakassa gehe ‘‘imassa katthaci gantuṃ mā adatthā’’ti vatvā antogabbhe nisīdāpetvā sayaṃ nhāyitvā kūṭavāṇijassa gehaṃ agamāsi. So ‘‘putto me kaha’’nti āha. ‘‘Samma, tava puttaṃ tīre ṭhapetvā mama udake nimuggakāle eko kulalo āgantvā tava puttaṃ nakhapañjarena gahetvā ākāsaṃ pakkhanto, ahaṃ pāṇiṃ paharitvā viravitvā vāyamantopi mocetuṃ nāsakkhi’’nti. ‘‘Tvaṃ musā bhaṇasi, kulalā dārake gahetvā gantuṃ samatthā nāma natthī’’ti. ‘‘Samma, hotu, ayuttepi honte ahaṃ kiṃ karomi, kulaleneva te putto nīto’’ti. So taṃ santajjetvā ‘‘are duṭṭhacora manussamāraka , idāni taṃ vinicchayaṃ gantvā kaḍḍhāpessāmī’’ti nikkhami. So ‘‘mama ruccanakameva karosī’’ti teneva saddhiṃ vinicchayaṭṭhānaṃ agamāsi.
奸商对菩萨说:主人,这个人带着我儿子去洗澡,我问他“我儿子在哪儿”,他说“被鹞叼走了”。请您为我裁决这个案子。菩萨问另一个人:你说实话。那人说:是的,主人,我确实带他去了,他被鹞抓走也是真的,主人。菩萨又问:可是世上鹞真的会叼走小孩吗?那人说:主人,我也想问您:鹞不能抓起小孩飞到空中,老鼠却能啃铁犁头吗?这怎么说呢?他说:主人,我在他家里放了五百张犁头,他却说“你的犁头被老鼠吃了”,还拿鼠粪给我看,说“这就是吃了你犁头的老鼠的粪”。主人,如果老鼠能啃犁头,那鹞也能叼走小孩;如果老鼠不能啃,那鹞也不会叼走他。可这个人却说“你的犁头被老鼠吃了”。请您判断犁头到底是被吃了还是没被吃,为我裁决这个案子。菩萨知道:他这是想“用狡诈回击狡诈者,我就能赢”。于是说:你想得好。然后说出了以下这些偈颂:巴利
Kūṭavāṇijo bodhisattaṃ āha – ‘‘ayaṃ, sāmi, mama puttaṃ gahetvā nhāyituṃ gato, ‘kahaṃ me putto’ti vutte ‘kulalena haṭo’ti āha, vinicchinatha me aḍḍa’’nti. Bodhisatto ‘‘saccaṃ bhaṇe’’ti itaraṃ pucchi. So āha – ‘‘āma, sāmi, ahaṃ taṃ ādāya gato, senena pahaṭabhāvo saccameva, sāmī’’ti. ‘‘Kiṃ pana loke kulalā nāma dārake harantī’’ti? ‘‘Sāmi, ahampi tumhe pucchāmi – ‘‘kulalā dārake gahetvā ākāse gantuṃ na sakkonti, mūsikā pana ayaphāle khādantī’’ti. ‘‘Idaṃ kiṃ nāmā’’ti? ‘‘Sāmi, mayā etassa ghare pañca phālasatāni ṭhapitāni, svāyaṃ ‘phālā te mūsikāhi khāditā’ti vatvā ‘idaṃ te phāle khāditamūsikānaṃ vacca’nti vaccaṃ dasseti, sāmi, mūsikā ce phāle khādanti, kulalāpi dārake harissanti. Sace na khādanti, senāpi taṃ na harissanti. Eso pana ‘phālā te mūsikāhi khāditā’ti vadati, tesaṃ khāditabhāvaṃ vā akhāditabhāvaṃ vā jānātha, aḍḍaṃ me vinicchinathā’’ti. Bodhisatto ‘‘saṭhassa paṭisāṭheyyaṃ katvā jinissāmīti iminā cintitaṃ bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘suṭṭhu te cintita’’nti vatvā imā gāthā avoca –
奸诈者的奸诈,此被精心设计;诡诈者的诡计,被反戈一击。
如果老鼠能啃得动犁头,陶工为什么不带走男孩呢?巴利
‘‘Saṭhassa sāṭheyyamiṃda sucintitaṃ, paccoḍḍitaṃ paṭikūṭassa kūṭaṃ; Phālaṃ ce khādeyyuṃ mūsikā, kasmā kumāraṃ kulalā na hareyyuṃ.
欺诈者确实有对付欺诈者的招数,耍诡计的人也自有诡计来应付。
丢了儿子的人啊,把犁头还给丢了犁头的人;别让丢了犁头的人把你的儿子带走。巴利
‘‘Kūṭassa hi santi kūṭakūṭā, bhavati cāpi nikatino nikatyā; Dehi puttanaṭṭha phālanaṭṭhassa phālaṃ, mā te puttamahāsi phālanaṭṭho’’ti.
这里说到“奸诈者”,是指以奸诈的习性、像骗子一样,心想“设一个圈套,把别人的东西吃掉也没什么不可以”,这就是奸诈者。所谓“这奸诈之计想得真妙”,意思是:你在盘算这套反骗之计时,确实想得很周到。所谓“以骗还骗,回掷得漂亮”,意思是:对那个骗子,你用反骗之计漂亮地回掷了过去,也就是以同样的骗术回敬他,这就是这句话的意思。所谓“如果老鼠啃吃犁头”,意思是:假如老鼠真会啃吃犁头。那为什么鹞不叼走男孩呢?意思是:如果老鼠能啃吃犁头,那鹞又有什么理由不叼走男孩呢?巴利
Tattha saṭhassāti saṭhabhāvena kerāṭikena ‘‘ekaṃ upāyaṃ katvā parasantakaṃ khādituṃ vaṭṭatī’’ti saṭhassa. Sāṭheyyamidaṃ sucintitanti idaṃ paṭisāṭheyyaṃ cintentena tayā suṭṭhu cintitaṃ. Paccoḍḍitaṃ paṭikūṭassa kūṭanti kūṭassa puggalassa tayā paṭikūṭaṃ suṭṭhu paccoḍḍitaṃ, paṭibhāgaṃ katvā oḍḍitasadisameva katanti attho. Phālaṃ ce khādeyyuṃ mūsikāti yadi mūsikā phālaṃ khādeyyuṃ. Kasmā kumāraṃ kulalā na hareyyunti mūsikāsu phāle khādantīsu kulalā kiṃ kāraṇā kumāraṃ no hareyyuṃ.
骗子自然有对付骗子的人。你以为只有自己才是那个让老鼠啃了犁头、拿去骗人的人吗?像你这样的骗子,这世上多的是。所谓“骗子的对骗子”,就是“反骗”的名字,意思是说,有骗子,就有专门对付骗子的人。而且,骗人的人总会碰上另一个骗人的人。一个惯行欺诈、专门骗人的家伙,必定会遇到另一个同样施展骗术、专门骗人的人。喂,你这个丢了儿子的家伙,把犁头还给那个丢了犁头的人!你要是敢不还他犁头,他就会把你的儿子带走。别让他带走你的儿子,快把犁头还给他!“主人,如果他把儿子还给我,我就给。”“主人,如果他把犁头还给我,我就给。”于是,丢儿子的人得回了儿子,丢犁头的人得回了犁头,两个人各自随自己的业报走了。巴利
Kūṭassahi santi kūṭakūṭāti tvaṃ ‘‘ahameva mūsikāhi phāle khādāpitapuriso kūṭo’’ti maññasi, tādisassa pana kūṭassa imasmiṃ loke bahū kūṭā santi, kūṭassa kūṭāti kūṭapaṭikūṭānaṃ etaṃ nāmaṃ, kūṭassa paṭikūṭā nāma santīti vuttaṃ hoti. Bhavati cāpi nikatino nikatyāti nikatino nekatikassa vañcanakapuggalassa nikatyā aparo nikatikārako vañcanakapuriso bhavatiyeva. Dehi puttanaṭṭha phālanaṭṭhassa phālanti ambho naṭṭhaputta purisa, etassa naṭṭhaphālassa phālaṃ dehi. Mā te puttamahāsi phālanaṭṭhoti sace hissa phālaṃ na dassasi, puttaṃ te harissati, taṃ te esa mā haratu, phālamassa dehīti. ‘‘Demi, sāmi, sace me puttaṃ detī’’ti. ‘‘Demi, sāmi, sace me phāle detī’’ti. Evaṃ naṭṭhaputto puttaṃ, naṭṭhaphālo ca phālaṃ paṭilabhitvā ubhopi yathākammaṃ gatā.
导师讲完这段法义开示后,把本生故事联系起来说:那时的奸商,就是现在的奸商;那时的聪明商人,就是现在的聪明商人;而当时那位裁判官,就是我。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kūṭavāṇijo idāni kūṭavāṇijova, paṇḍitavāṇijo paṇḍitavāṇijoyeva, vinicchayāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
第九 呵责本生注巴利
[219] 9. Garahitajātakavaṇṇanā
“我有金币,我有黄金”——这是导师住在祇园精舍时,针对一位因不满而心生厌倦的比丘讲的。这位比丘并没有固定的所缘;他住在不满的情绪里,比丘们便把他带到导师面前。导师问他:“比丘,听说你心生厌倦,是真的吗?”他回答:“是真的。”导师又问:“是什么原因?”他说:“因为烦恼。”于是导师说:“比丘,烦恼这东西,过去连畜生都呵责过。你在这样的教法中出家,为什么还因为连畜生都呵责的烦恼而心生厌倦呢?”说完,便引出了过去的故事。巴利
Hiraññaṃ me suvaṇṇaṃ meti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ anabhiratiyā ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Etassa hi paccekaṃ gahitaṃ ārammaṇaṃ nāma natthi, anabhirativāsaṃ vasantaṃ pana taṃ satthu santikaṃ ānesuṃ. So satthārā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ, bhikkhu, ukkaṇṭhitosī’’ti puṭṭho ‘‘sacca’’nti vatvā ‘‘kiṃkāraṇā’’ti vutte ‘‘kilesavasenā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘ayaṃ, bhikkhu, kileso nāma pubbe tiracchānehipi garahito, tvaṃ evarūpe sāsane pabbajito kasmā tiracchānehipi garahitakilesavasena ukkaṇṭhito’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王统治国家的时候,菩萨投生在雪山地区的一只母猴胎里。一个林中猎人捉住了它,带回来献给了国王。它在王宫里住了很久,行为举止都很得体,对人间大多数行事规矩也大致都懂了。国王对它的举止很满意,就把那个林中猎人叫来,命令说:把这只猴子放回当初捉住它的地方。那人就照办了。猴群知道菩萨回来了,为了见它,聚集在一块大石板上,和菩萨互相问候之后,问道:朋友,你这么久住在哪里?它说:在波罗奈的王宫里。又问:那你是怎么被放出来的?它说:国王把我当成一只玩赏的猴子,对我的举止很满意,就把我放了。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese vānarayoniyaṃ nibbatti. Tamenaṃ eko vanacarako gahetvā ānetvā rañño adāsi. So ciraṃ rājagehe vasamāno vattasampanno ahosi, manussaloke vattamānaṃ kiriyaṃ yebhuyyena aññāsi. Rājā tassa vatte pasīditvā vanacarakaṃ pakkosāpetvā ‘‘imaṃ vānaraṃ gahitaṭṭhāneyeva vissajjehī’’ti āṇāpesi , so tathā akāsi. Vānaragaṇo bodhisattassa āgatabhāvaṃ ñatvā tassa dassanatthāya mahante pāsāṇapiṭṭhe sannipatitvā bodhisattena saddhiṃ sammodanīyaṃ kathaṃ katvā ‘‘samma, kahaṃ ettakaṃ kālaṃ vutthosī’’ti āha. ‘‘Bārāṇasiyaṃ rājanivesane’’ti. ‘‘Atha kathaṃ muttosī’’ti? ‘‘Rājā maṃ keḷimakkaṭaṃ katvā mama vatte pasanno maṃ vissajjesī’’ti.
这时,那些猴子对他说:“人类世界里的种种行为,你应该知道吧。也给我们讲讲吧,我们很想听。”菩萨说:“别问我人类的行为。”它们又说:“请讲吧,我们很想听。”菩萨便说:“人类当中,不管是刹帝利还是婆罗门,都口口声声说‘我的、我的’,却不明白所谓无常,就是存在之后终归消失。现在你们就听听这些愚痴盲目之人的所作所为吧。”说完,便诵出下面这些偈颂:巴利
Atha naṃ te vānarā ‘‘manussaloke vattamānakiriyaṃ nāma tumhe jānissatha , amhākampi tāva kathetha, sotukāmamhā’’ti āhaṃsu. ‘‘Mā maṃ manussānaṃ kiriyaṃ pucchathā’’ti. ‘‘Kathetha sotukāmamhā’’ti. Bodhisattopi ‘‘manussā nāma khattiyāpi brāhmaṇāpi ‘mayhaṃ mayha’nti vadanti, hutvā abhāvaṭṭhena aniccataṃ na jānanti, suṇātha dāni tesaṃ andhabālānaṃ kāraṇa’’nti vatvā imā gāthā avoca –
“我的银子,我的金子”——这就是他们白天黑夜谈论的话题。
没有智慧的人,看不见圣者的法。巴利
‘‘Hiraññaṃ me suvaṇṇaṃ me, esā rattiṃ divā kathā; Dummedhānaṃ manussānaṃ, ariyadhammaṃ apassataṃ.
家中各有两位居士,其中一位没有胡须;
乳房下垂,头发结成辫子,耳朵还穿了孔。
他被重金买下,却反过来折磨众人。巴利
‘‘Dve dve gahapatayo gehe, eko tattha amassuko; Lambatthano veṇikato, atho aṅkitakaṇṇako; Kīto dhanena bahunā, so taṃ vitudate jana’’nti.
在这里,“这是我的金子,这是我的钱财”只是开示的要点而已。然而,通过这两个词,他说明了全部十种宝物,以及一切谷物、田地、宅地、两足和四足的众生,口中说着“这是我的,这是我的”。这就是日夜的谈论——这是人们日夜不停地谈论的话题。他们不知道别的,比如“五蕴是无常的”或“生起之后便不再存在”,就这样悲叹着四处游荡。“愚痴者”指智慧浅薄的人。“不见圣法”指不见佛陀等圣者的法,或者不见无过失的九种出世间法。对这些不见圣法的人来说,只有这种谈论。至于“无常”或“苦”之类的谈论,他们是没有的。巴利
Tattha hiraññaṃ me suvaṇṇaṃ meti desanāsīsamattametaṃ, iminā pana padadvayena dasavidhampi ratanaṃ sabbaṃ, pubbaṇṇāparaṇṇaṃ khettavatthuṃ dvipadacatuppadañca sabbaṃ dassento ‘‘idaṃ me idaṃ me’’ti āha. Esā rattiṃ divā kathāti esā manussānaṃ rattiñca divā ca niccakālaṃ kathā. Aññaṃ pana te ‘‘pañcakkhandhā aniccā’’ti vā ‘‘hutvā na bhavantī’’ti vā na jānanti, evameva paridevantā vicaranti. Dummedhānanti appapaññānaṃ. Ariyadhammaṃ apassatanti ariyānaṃ buddhādīnaṃ dhammaṃ, ariyaṃ vā niddosaṃ navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ apassantānaṃ esāva kathā. Aññā pana ‘‘aniccaṃ vā dukkhaṃ vā’’ti tesaṃ kathā nāma natthi.
“居士”是指在家中的主人。那里说的“其中一人”,是指这两位家主当中的那个女人。“扎着辫子”是说编了辫子,意思是用各种方式做成的发髻。“又穿耳孔”是说那只耳朵被穿了洞,这是就垂耳来说的。“用许多钱财买来”:这个没有胡子、乳房下垂、编着辫子、穿了耳孔的人,是父母花了很多钱买来的,然后给他打扮装饰,让他坐上车,带着一大群随从带回家里。“他折磨众人”:那个居士从进门开始,就在那户人家里用恶毒的话刺伤奴隶、仆役等各类人:“喂,坏奴隶、坏女仆!连这个都不做!”像主人一样对大家发号施令。就这样,他先指责人间说:“在人间,这实在太不像话了。”巴利
Gahapatayoti gehe adhipatibhūtā. Eko tatthāti tesu dvīsu gharasāmikesu ‘‘eko’’ti mātugāmaṃ sandhāya vadati. Tattha veṇikatoti kataveṇī, nānappakārena saṇṭhāpitakesakalāpoti attho. Atho aṅkitakaṇṇakoti atha sveva viddhakaṇṇo chiddakaṇṇoti lambakaṇṇataṃ sandhāyāha. Kīto dhanena bahunāti so panesa amassuko lambatthano veṇikato aṅkitakaṇṇo mātāpitūnaṃ bahuṃ dhanaṃ datvā kīto, maṇḍetvā pasādhetvā yānaṃ āropetvā mahantena parivārena gharaṃ ānīto. So taṃ vitudate jananti so gahapati āgatakālato paṭṭhāya tasmiṃ gehe dāsakammakarādibhedaṃ janaṃ ‘‘are duṭṭhadāsa duṭṭhadāsi, imaṃ na karosī’’ti mukhasattīhi vitudati, sāmiko viya hutvā mahājanaṃ vicāreti. Evaṃ tāva ‘‘manussaloke ativiya ayutta’’nti manussalokaṃ garahi.
那些猴子听到这话,全都说:“别说了,别说了!我们听到的是不该听的东西。”于是用两只手紧紧捂住耳朵。它们又责备那个地方说:“我们在这里听到了不该听的事。”然后就到别处去了。据说那块背岩石,从此就被叫作“遭责备的背岩石”。巴利
Taṃ sutvā sabbe vānarā ‘‘mā kathetha, mā kathetha, asotabbayuttakaṃ assumhā’’ti ubhohi hatthehi kaṇṇe daḷhaṃ pidahiṃsu. ‘‘Imasmiṃ ṭhāne amhehi idaṃ ayuttaṃ suta’’nti taṃ ṭhānampi garahitvā aññattha agamaṃsu. So piṭṭhipāsāṇo garahitapiṭṭhipāsāṇoyeva kira nāma jāto.
导师讲完这段法义,阐明了四圣谛,然后把本生故事联系起来。在讲说四圣谛结束时,那位比丘证得了入流果。“那时的猴群就是佛陀的随众,而猴王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne so bhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā vānaragaṇo buddhaparisā ahosi, vānarindo pana ahameva ahosi’’nti.
第十篇 法幢本生注巴利
[220] 10. Dhammadhajajātakavaṇṇanā
“过安乐生活的人”这句话,是导师住在竹林精舍时,因提婆达多图谋杀害他而说的。那时,导师说:“诸比丘,提婆达多不只是现在,过去也曾图谋杀害我,却连一点惊吓都制造不出来。”说完,便引出了过去世的故事。巴利
Sukhaṃ jīvitarūposīti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattassa vadhāya parisakkanaṃ ārabbha kathesi. Tadā hi satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto mayhaṃ vadhāya parisakkiyeva, santāsamattampi pana kātuṃ nāsakkhī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,有一位名叫耶沙巴尼的国王治理国家,他的将军名叫卡拉迦。那时,菩萨正是这位国王的国师,名叫法幢;而国王的理发师名叫持伞。国王依法治理国家,但那位将军审理案件时收受贿赂,靠吃别人的肉过日子,收了贿赂就把没有主人的人变成有主人的人。有一天,一个在判决中败诉的人举起双臂哭着从审判处走出来,看见正要前去侍奉国王的菩萨,就跪倒在菩萨脚下,说:“尊者,像您这样教导国王利益和正法的人还在,可卡拉迦将军却收受贿赂,把没有主人的人变成有主人的人。”他把自己败诉的事告诉了菩萨。菩萨生起悲悯,说:“来吧,我为你重新审这个案子。”就带着他去了审判处。大众聚集起来,菩萨重新审理了那个案子,让真正的主人仍然是主人。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ yasapāṇi nāma rājā rajjaṃ kāresi, kāḷako nāmassa senāpati ahosi. Tadā bodhisatto tasseva purohito ahosi nāmena dhammadhajo nāma, rañño pana sīsappasādhanakappako chattapāṇi nāma. Rājā dhammena rajjaṃ kāreti, senāpati panassa vinicchayaṃ karonto lañjaṃ khādati parapiṭṭhimaṃsiko, lañjaṃ gahetvā assāmike sāmike karoti. Athekadivasaṃ vinicchaye parājito manusso bāhā paggayha kandanto vinicchayā nikkhanto rājupaṭṭhānaṃ gacchantaṃ bodhisattaṃ disvā tassa pādesu patitvā ‘‘tumhādisesu nāma, sāmi, rañño atthañca dhammañca anusāsantesu kāḷakasenāpati lañjaṃ gahetvā assāmike sāmike karotī’’ti attano parājitabhāvaṃ bodhisattassa kathesi. Bodhisatto kāruññaṃ uppādetvā ‘‘ehi bhaṇe, aḍḍaṃ te vinicchinissāmī’’ti taṃ gahetvā vinicchayaṭṭhānaṃ agamāsi. Mahājano sannipati, bodhisatto taṃ aḍḍaṃ paṭivinicchinitvā sāmikaññeva sāmikaṃ akāsi.
大众爆发出热烈的喝彩声,那声音非常大。国王听到后,问道:“这是什么声音?”有人回答说:“陛下,法幢智者把误判的案件重新审对了,那就是喝彩的声音。”国王听了很高兴,把菩萨召来,问道:“老师,听说你审理了案件?”菩萨回答:“是的,大王,我把卡拉迦误判的案件重新审理了。”国王便说:“从今以后,就由你来审理案件吧。这样我听着也舒服,对世间也有好处。”菩萨虽然并不愿意,国王还是恳求他说:“请你出于对众生的怜悯,坐上审判席吧。”最终让他答应了。从那时起,菩萨就坐堂审案,让真正有权利的人得到应有的权利。巴利
Mahājano sādhukāraṃ adāsi, so saddo mahā ahosi. Rājā taṃ sutvā ‘‘kiṃ saddo nāmeso’’ti pucchi. ‘‘Deva, dhammadhajapaṇḍitena dubbinicchito aḍḍo suvinicchito, tatresa sādhukārasaddo’’ti. Rājā tuṭṭho bodhisattaṃ pakkosāpetvā ‘‘aḍḍo kira te ācariya vinicchito’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahārāja, kāḷakena dubbinicchitaṃ aḍḍaṃ vinicchini’’nti vutte ‘‘ito dāni paṭṭhāya tumheva aḍḍaṃ vinicchinatha, mayhañca kaṇṇasukhaṃ bhavissati lokassa ca vuḍḍhī’’ti vatvā anicchantampi taṃ ‘‘sattānuddayāya vinicchaye nisīdathā’’ti yācitvā sampaṭicchāpesi. Tato paṭṭhāya bodhisatto vinicchaye nisīdati, sāmikeyeva sāmike karoti.
从那时起,卡拉迦再也拿不到贿赂,供养也断了,于是对菩萨怀恨在心,在国王面前挑拨说:“大王,法幢智者想要谋夺您的王位。”国王不信,拒绝说:“别这样说。”后来他又对国王说:“如果您不信我,等他来的时候,您从窗户看看就知道了。那时您会看到整座城市都落在他手里。”国王看到他那大批随从,以为是菩萨的势力,心里起了猜疑,就问:“我们该怎么办,将军?”将军说:“陛下,应该杀掉他。”国王说:“又没看到他有什么明显的罪过,怎么能杀他?”将军说:“有个办法。”国王问:“什么办法?”将军说:“给他派一件他办不到的事,等他做不成,就以这个罪名杀掉他。”国王问:“什么事他办不到?”将军说:“大王,园林要种在肥沃的土地上,好好照料,三四年才能结果。您把他叫来,对他说:‘明天我们要去园林游玩,你替我造一座园林出来。’他肯定造不出来,到时我们就以这个罪名杀了他。”巴利
Kāḷako tato paṭṭhāya lañjaṃ alabhanto lābhato parihāyitvā bodhisattassa āghātaṃ bandhitvā ‘‘mahārāja, dhammadhajapaṇḍito tava rajjaṃ patthetī’’ti bodhisattaṃ rañño antare paribhindi. Rājā asaddahanto ‘‘mā evaṃ avacā’’ti paṭikkhipitvā puna tena ‘‘sace me na saddahatha, tassāgamanakāle vātapānena oloketha. Athānena sakalanagarassa attano hatthe katabhāvaṃ passissathā’’ti vutte rājā tassa aḍḍakārakaparisaṃ disvā ‘‘etasseva parisā’’ti saññāya bhijjitvā ‘‘kiṃ karoma senāpatī’’ti pucchi. ‘‘Deva, etaṃ māretuṃ vaṭṭatī’’ti . ‘‘Oḷārikadosaṃ apassantā kathaṃ māressāmā’’ti? ‘‘Attheko upāyo’’ti. ‘‘Katarūpāyo’’ti. ‘‘Asayhamassa kammaṃ āropetvā taṃ kātuṃ asakkontaṃ taṃ tena dosena māressāmā’’ti. ‘‘Kiṃ pana asayhakamma’’nti? ‘‘Mahārāja, uyyānaṃ nāma sārabhūmiyaṃ ropitaṃ paṭijaggiyamānaṃ tīhi catūhi saṃvaccharehi phalaṃ deti. Tumhe taṃ pakkosāpetvā ‘sve uyyānaṃ kīḷissāma, uyyānaṃ me māpehī’ti vadatha, so māpetuṃ na sakkhissati. Atha naṃ tasmiṃ dose māressāmā’’ti.
国王把菩萨叫来,说:“智者,我们在旧园林里玩了很久,现在想去新园林玩,明天就去。你给我们造一座园林。要是造不出来,你就没命了。”菩萨知道,这是卡拉迦拿不到贿赂,才在中间挑拨离间。他说:“大王,如果我能办到,我会去办。”说完就回家,吃了好饭,躺在床上琢磨这件事。这时,帝释天的宫殿热了起来。帝释天察觉到,知道了菩萨的心思,就赶紧过来,进了内宫,停在半空中问:“智者在想什么?”菩萨问:“你是谁?”答:“我是帝释天。”菩萨说:“国王让我造一座园林,我正在想这件事。”帝释天说:“智者,别发愁。我给你造一座像欢喜园、心蔓园那样的园林。造在什么地方?”菩萨说:“造在某某地方。”帝释天造好之后,就回天宫去了。巴利
Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘paṇḍita, mayhaṃ purāṇauyyāne ciraṃ kīḷimha, idāni navauyyāne kīḷitukāmamha, sve kīḷissāma, uyyānaṃ no māpehi, sace māpetuṃ na sakkhissasi, jīvitaṃ te natthī’’ti. Bodhisatto ‘‘kāḷakena lañjaṃ alabhamānena rājā antare paribhinno bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘sakkonto jānissāmi, mahārājā’’ti vatvā gehaṃ gantvā subhojanaṃ bhuñjitvā cintayamāno sayane nipajji, sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjento bodhisattassa cittaṃ ñatvā vegenāgantvā sirigabbhaṃ pavisitvā ākāse ṭhatvā ‘‘kiṃ cintesi paṇḍitā’’ti pucchi. ‘‘Kosi tva’’nti? ‘‘Sakkohamasmī’’ti. ‘‘Rājā maṃ ‘uyyānaṃ māpehī’ti āha, taṃ cintemī’’ti. ‘‘Paṇḍita, mā cintayi, ahaṃ te nandanavanacittalatāvanasadisaṃ uyyānaṃ māpessāmi, katarasmiṃ ṭhāne māpemī’’ti? ‘‘Asukaṭṭhāne māpehī’’ti. Sakko māpetvā devapurameva gato.
第二天,菩萨亲眼看到园林后,就去禀告国王:“大王,您的园林已经建好了,去游玩吧。”国王到了那里,看见园林被十八肘高、红砷色的围墙围着,有门楼,各种树木挂满花果,非常漂亮。国王就问卡拉迦:“智者已经照我们说的做了,现在该怎么办?”卡拉迦说:“大王,他能在一夜之间造出园林,夺取王位又有什么难的?”国王说:“那现在该怎么办?”卡拉迦说:“再让他做一件他做不到的事。”国王问:“什么事?”卡拉迦说:“让他造一个七宝池。”国王说:“好。”就对菩萨说:“老师,园林你已经造好了,现在再照它造一个相配的七宝池。要是造不出来,你就没命了。”菩萨说:“好的,大王,只要我能办到,就一定会造。”于是帝释天又为他造了一个池塘,极其美丽,有百处渡口、千道弯折,水面上铺满五色莲花,就像欢喜园里的池塘一样。巴利
Punadivase bodhisatto uyyānaṃ paccakkhato disvā gantvā rañño ārocesi – ‘‘niṭṭhitaṃ te, mahārāja, uyyānaṃ, kīḷassū’’ti. Rājā gantvā aṭṭhārasahatthena manosilāvaṇṇena pākārena parikkhittaṃ dvāraṭṭālakasampannaṃ pupphaphalabhārabharitanānārukkhapaṭimaṇḍitaṃ uyyānaṃ disvā kāḷakaṃ pucchi – ‘‘paṇḍitena amhākaṃ vacanaṃ kataṃ, idāni kiṃ karomā’’ti. ‘‘Mahārāja, ekarattena uyyānaṃ māpetuṃ sakkonto rajjaṃ gahetuṃ kiṃ na sakkotī’’ti? ‘‘Idāni kiṃ karomā’’ti? ‘‘Aparampi naṃ asayhakammaṃ kāremā’’ti. ‘‘Kiṃ kammaṃ nāmā’’ti? ‘‘Sattaratanamayaṃ pokkharaṇiṃ māpemā’’ti. Rājā ‘‘sādhū’’ti bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘ācariya, uyyānaṃ tāva te māpitaṃ , etassa pana anucchavikaṃ sattaratanamayaṃ pokkharaṇiṃ māpehi. Sace māpetuṃ na sakkhissasi, jīvitaṃ te natthī’’ti āha. Bodhisatto ‘‘sādhu, mahārāja, sakkonto māpessāmī’’ti āha. Athassa sakko pokkharaṇiṃ māpesi sobhaggappattaṃ satatitthaṃ sahassavaṅkaṃ pañcavaṇṇapadumasañchannaṃ nandanapokkharaṇisadisaṃ.
第二天,菩萨亲眼看到那个池塘建成后,便禀告国王:大王,池塘已经造好了。国王看了之后,问卡拉迦:现在我们该做什么?卡拉迦说:大王,请下令让他造一座与园林相配的房屋。国王便对菩萨说:老师,现在你要为这座园林和池塘造一座完全用象牙做成的房屋。如果造不出来,你就没命了。于是帝释天又为他造好了房屋。菩萨第二天亲眼看到那座房屋后,又禀告国王。国王看了之后,问卡拉迦:现在我们该做什么?卡拉迦说:大王,请下令让他造一颗与房屋相配的宝珠。国王便对菩萨说:智者,你为这座象牙屋造一颗相配的宝珠,我们要借着宝珠的光行走。如果你造不出来,你就没命了。于是帝释天又为他造出了宝珠。巴利
Punadivase bodhisatto tampi paccakkhaṃ katvā rañño ārocesi – ‘‘māpitā, deva, pokkharaṇī’’ti. Rājā tampi disvā ‘‘idāni kiṃ karomā’’ti kāḷakaṃ pucchi. ‘‘Uyyānassa anucchavikaṃ gehaṃ māpetuṃ āṇāpehi, devā’’ti. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘idāni, ācariya, imassa uyyānassa ceva pokkharaṇiyā ca anucchavikaṃ sabbadantamayaṃ gehaṃ māpehi, no ce māpessasi, jīvitaṃ te natthī’’ti āha. Athassa sakko gehampi māpesi. Bodhisatto punadivase tampi paccakkhaṃ katvā rañño ārocesi. Rājā tampi disvā ‘‘idāni kiṃ karomā’’ti kāḷakaṃ pucchi. ‘‘Gehassa anucchavikaṃ maṇiṃ māpetuṃ āṇāpehi, mahārājā’’ti āha. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘paṇḍita, imassa dantamayagehassa anucchavikaṃ maṇiṃ māpehi, maṇiālokena vicarissāma. Sace māpetuṃ na sakkosi, jīvitaṃ te natthī’’ti āha. Athassa sakko maṇimpi māpesi.
菩萨第二天亲眼看到那件事之后,就去禀告国王。国王看到后,问卡拉迦:“现在我们该怎么做?”卡拉迦说:“大王,我想那位法幢婆罗门一定有位有求必应的天神相助。现在您就命令他做一件连天神也变不出来的东西。所谓具备四种特质的人,连天神也变不出来。所以您对他说:‘给我变一个具备四种特质的守园人出来。’”国王把菩萨叫来,说:“老师,你为我们造了园林、莲池、象牙宫殿,还造了摩尼宝珠来照明。现在你再给我造一个具备四种特质的守园人来看守园林。要是你造不出来,你就没命了。”菩萨说:“好吧,能办到的话我就知道了。”他回到家,吃了美味的食物,躺下休息。天快亮时醒来,坐在床上思索:“帝释天王以自己所能变出来的,他都变出来了,可是具备四种特质的守园人,他变不出来。既然这样,与其死在别人手里,还不如独自在林中无人依靠地死去。”于是他没有告诉任何人,从宫殿下来,从正门出城,走进树林,在一棵树下坐下来,一心思索正法。巴利
Bodhisatto punadivase taṃ paccakkhaṃ katvā rañño ārocesi . Rājā tampi disvā ‘‘idāni kiṃ karissāmā’’ti kāḷakaṃ pucchi. ‘‘Mahārāja, dhammadhajabrāhmaṇassa icchiticchitadāyikā devatā atthi maññe, idāni yaṃ devatāpi māpetuṃ na sakkoti, taṃ āṇāpehi. Caturaṅgasamannāgataṃ nāma manussaṃ devatāpi māpetuṃ na sakkoti, tasmā ‘caturaṅgasamannāgataṃ me uyyānapālaṃ māpehī’ti taṃ vadāhī’’ti. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘ācariya, tayā amhākaṃ uyyānaṃ, pokkharaṇī, dantamayapāsādo, tassa ālokakaraṇatthāya maṇiratanañca māpitaṃ, idāni me uyyānarakkhakaṃ caturaṅgasamannāgataṃ uyyānapālaṃ māpehi, no ce māpessasi, jīvitaṃ te natthī’’ti āha. Bodhisatto ‘‘hotu, labhamāno jānissāmī’’ti gehaṃ gantvā subhojanaṃ bhuñjitvā nipanno paccūsakāle pabujjhitvā sayanapīṭhe nisinno cintesi – ‘‘sakko devarājā yaṃ attanā sakkā māpetuṃ, taṃ māpesi, caturaṅgasamannāgataṃ pana uyyānapālaṃ na sakkā māpetuṃ, evaṃ sante paresaṃ hatthe maraṇato araññe anāthamaraṇameva varatara’’nti. So kassaci anārocetvā pāsādā otaritvā aggadvāreneva nagarā nikkhamitvā araññaṃ pavisitvā aññatarasmiṃ rukkhamūle sataṃ dhammaṃ āvajjamāno nisīdi.
帝释天知道了这件事,就化作一个林中居民的模样,走到菩萨跟前,为了问明这个意思,说出第一首偈颂:“婆罗门,你这么柔弱,好像从来没受过苦似的,为什么走进这片树林,坐在这里做什么呢?”巴利
Sakko taṃ kāraṇaṃ ñatvā vanacarako viya hutvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘brāhmaṇa, tvaṃ sukhumālo, adiṭṭhapubbadukkharūpo viya imaṃ araññaṃ pavisitvā kiṃ karonto nisinnosī’’ti imamatthaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
你看起来是个生活安乐的人,却离开国土来到了这林野;
你独自坐在树根下,像个孤苦无依的人一样在沉思。巴利
‘‘Sukhaṃ jīvitarūposi, raṭṭhā vivanamāgato; So ekako rukkhamūle, kapaṇo viya jhāyasī’’ti.
这里,“你活得快乐安稳”是说:你看起来像个活得快乐的人,仿佛被快乐滋养着、被快乐照顾着。“离开人群”指远离人烟稠密的地方。“来到空旷处”指进入没有水的山林。“在树下”就是在树旁边。“像个可怜人那样沉思”是说:你像可怜人一样独自坐着,沉思、忧思——你到底在想什么呢?他这样问道。巴利
Tattha sukhaṃ jīvitarūposīti tvaṃ sukhena jīvitasadiso sukhedhito sukhaparihato viya. Raṭṭhāti ākiṇṇamanussaṭṭhānā. Vivanamāgatoti nirudakaṭṭhānaṃ araññaṃ paviṭṭho. Rukkhamūleti rukkhasamīpe. Kapaṇo viyajhāyasīti kapaṇo viya ekako nisinno jhāyasi pajjhāyasi, kiṃ nāmetaṃ cintesīti pucchi.
菩萨听完这话,就说了第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –
我原本过着安乐的生活,却从国土来到了林野。
我就一个人坐在树根下,像个孤苦无依的人一样修禅。
随念善士们的法。巴利
‘‘Sukhaṃ jīvitarūposmi, raṭṭhā vivanamāgato; So ekako rukkhamūle, kapaṇo viya jhāyāmi; Sataṃ dhammaṃ anussara’’nti.
善友,这是真的:我本来过的是安乐的日子,却从国土来到林中;如今我独自坐在这棵树下,像个可怜人一样沉思。你问“你在想什么”,我告诉你,是“诸善士之法”。因为我正是随念诸善士之法,才坐在这里。所谓“诸善士之法”,就是佛陀、独觉佛、佛陀的声闻弟子这些善士、正士、智者所行的法。得、失、誉、毁、称、讥、乐、苦,这八种世间法,善士们受到它们冲击时,不动摇、不颤栗,这就是这里所说的“不为所动的善士之法”。我正是随念这个,坐在这里。巴利
Tattha sataṃ dhammaṃ anussaranti, samma, saccametaṃ, ahaṃ sukhaṃ jīvitarūpo raṭṭhā ca vivanamāgato, sohaṃ ekakova imasmiṃ rukkhamūle nisīditvā kapaṇo viya jhāyāmi. Yaṃ pana vadesi ‘‘kiṃ nāmetaṃ cintesī’’ti, taṃ te pavedemi ‘‘sataṃ dhamma’’nti. Ahañhi sataṃ dhammaṃ anussaranto idha nisinno. Sataṃ dhammanti buddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ sataṃ sappurisānaṃ paṇḍitānaṃ dhammaṃ. Lābho alābho yaso ayaso nindā pasaṃsā sukhaṃ dukkhanti ayañhi aṭṭhavidho lokadhammo. Iminā pana abbhāhatā santo na kampanti na pavedhenti, ayamettha akampanasaṅkhāto sataṃ dhammo imaṃ anussaranto nisinnomhīti dīpeti.
这时,帝释天问他:“既然这样,婆罗门,你为什么坐在这里?”他回答:“国王要找一个具备四支的园林守护者,我找不到这样的人。我就想:‘何必死在别人手里呢?不如进森林里,无依无靠地死掉算了。’这么一想,我就来到这里坐下了。”帝释天说:“婆罗门,我是帝释天王。你那些园林什么的,都是我造出来的。但具备四支的园林守护者,我造不出来。你们国王有个理发师,名叫持伞者,他就是具备四支的人。如果需要具备四支的园林守护者,你就让那个理发师来当园林守护者吧。”帝释天这样给菩萨作了指点,又安慰他说“别害怕”,然后就回自己的天城去了。巴利
Atha naṃ sakko ‘‘evaṃ sante, brāhmaṇa, imasmiṃ ṭhāne kasmā nisinnosī’’ti. ‘‘Rājā caturaṅgasamannāgataṃ uyyānapālaṃ āharāpeti, tādisaṃ na sakkomi laddhuṃ, sohaṃ ‘kiṃ me parassa hatthe maraṇena, araññaṃ pavisitvā anāthamaraṇaṃ marissāmī’ti cintetvā idhāgantvā nisinno’’ti. ‘‘Brāhmaṇa, ahaṃ sakko devarājā, mayā te uyyānādīni māpitāni, caturaṅgasamannāgataṃ uyyānapālaṃ māpetuṃ na sakkā, tumhākaṃ rañño sīsappasādhanakappako chattapāṇi nāma, so caturaṅgasamannāgato, caturaṅgasamannāgatena uyyānapālena atthe sati etaṃ kappakaṃ uyyānapālaṃ kātuṃ vadehī’’ti. Iti sakko bodhisattassa ovādaṃ datvā ‘‘mā bhāyī’’ti samassāsetvā attano devapurameva gato.
菩萨回到家里,吃完早饭,就走到王宫门口。他在那里一看到持伞者,就拉住他的手,问:“朋友持伞者,听说你具备四种素质,是真的吗?”对方反问:“是谁告诉你我具备四种素质的?”菩萨说:“是天王帝释。”又问:“他为什么告诉你?”被这么一问,菩萨就把事情的原委全都说了出来:“是因为这样的缘故。”然后持伞者说:“是的,我确实具备四种素质。”于是菩萨就拉着他的手,直接来到国王面前,说:“大王,这位持伞者具备四种素质。如果大王需要一位具备四种素质的园林守护者,就请任命他做园林守护者。”国王便问持伞者:“听说你具备四种素质,是吗?”他答:“是的,大王。”国王问:“你是具备哪四种素质?”巴利
Bodhisatto gehaṃ gantvā bhuttapātarāso rājadvāraṃ gantvā chattapāṇimpi tattheva disvā hatthe gahetvā ‘‘tvaṃ kira, samma chattapāṇi, caturaṅgasamannāgatosī’’ti pucchitvā ‘‘ko te mayhaṃ caturaṅgasamannāgatabhāvaṃ ācikkhī’’ti vutte ‘‘sakko, devarājā’’ti vatvā ‘‘kiṃkāraṇā ācikkhī’’ti puṭṭho ‘‘iminā nāma kāraṇenā’’ti sabbaṃ ācikkhi. So ‘‘āma, ahaṃ caturaṅgasamannāgato’’ti āha. Atha naṃ bodhisatto hatthe gahetvāva rañño santikaṃ gantvā ‘‘ayaṃ, mahārāja, chattapāṇi, caturaṅgasamannāgato, caturaṅgasamannāgatena uyyānapālena atthe sati imaṃ uyyānapālaṃ karothā’’ti āha. Atha naṃ rājā ‘‘tvaṃ kira caturaṅgasamannāgatosī’’ti pucchi. ‘‘Āma, mahārājā’’ti. ‘‘Katamehi caturaṅgehi samannāgatosī’’ti?
大王,我不嫉妒,也不喝酒。
大王,我没有贪爱,安住在无嗔之中。巴利
‘‘Anusūyako ahaṃ deva, amajjapāyako ahaṃ; Nisnehako ahaṃ deva, akkodhanaṃ adhiṭṭhito’’ti.
大王,我确实没有嫉妒心,也从来没喝过酒,对别人也从没有过贪爱或嗔恨。我就是具备这四点。巴利
‘‘Mayhañhi, mahārāja, usūyā nāma natthi, majjaṃ me na pivitapubbaṃ, paresu me sneho vā kodho vā na bhūtapūbbo. Imehi catūhi aṅgehi samannāgatomhī’’ti.
这时,国王对他说:“持伞的贤者,你是说‘我不嫉妒’吗?”“是的,大王,我不嫉妒。”“你是看到了什么所缘,才成了不嫉妒的人呢?”“大王,请听。”他于是讲说自己不嫉妒的原因,说了这首偈颂——巴利
Atha naṃ rājā, bho chattapāṇi, ‘‘anusūyakosmī’’ti vadasīti. ‘‘Āma, deva, anusūyakomhī’’ti. ‘‘Kiṃ ārammaṇaṃ disvā anusūyako jātosī’’ti? ‘‘Suṇāhi devā’’ti attano anusūyakakāraṇaṃ kathento imaṃ gāthamāha –
大王,因为一个女人,我下令绑了国师;
他向我说明了其中的利益,所以我没有嫉妒。巴利
‘‘Itthiyā kāraṇā rāja, bandhāpesiṃ purohitaṃ; So maṃ atthe nivedesi, tasmāhaṃ anusūyako’’ti.
这句话的意思是:大王,过去就在这座波罗奈里,我也曾做过同样的国王,当时因为一个女人,下令把国师绑了起来。巴利
Tassattho – ahaṃ, deva, pubbe imasmiṃyeva bārāṇasinagare tādisova rājā hutvā itthiyā kāraṇā purohitaṃ bandhāpesiṃ.
愚人高谈阔论的地方,没被绑住的人反而被绑住了;
在那里,被束缚的人也能得到解脱——智者们在那个地方闪耀。巴利
‘‘Abaddhā tattha bajjhanti, yattha bālā pabhāsare; Baddhāpi tattha muccanti, yattha dhīrā pabhāsare’’ti. (jā. 1.1.120) –
在这个本生故事里,按照传下来的说法:有一次,这位持伞者身为国王,与六十四位近臣一起堕落,又被那位想除掉菩萨、因为菩萨不能满足她欲望的王后所离间,于是下令把菩萨绑起来。那时,菩萨被绑着押来,如实指出王后的过失,自己获释之后,又把国王下令绑起来的所有那些近臣都释放了,并劝诫说:“大王,请宽恕他们和王后的过失。”一切细节应当按下面所说的方式详细理解。针对这件事,才这样说——巴利
Imasmiñhi jātake āgatanayeneva ekasmiṃ kāle ayaṃ chattapāṇi rājā hutvā catusaṭṭhiyā pādamūlikehi saddhiṃ sampadussitvā bodhisattaṃ attano manorathaṃ apūrentaṃ nāsetukāmāya deviyā paribhinno bandhāpesi. Tadā naṃ bandhitvā ānīto bodhisatto yathābhūtaṃ deviyā dosaṃ āropetvā sayaṃ mutto raññā bandhāpite sabbepi te pādamūlike mocetvā ‘‘etesañca deviyā ca aparādhaṃ khamatha, mahārājā’’ti ovadi. Sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva vitthārato veditabbaṃ. Taṃ sandhāyāha –
大王,因为一个女人,我下令绑了国师。
他对我说明了其中的利益,因此我不再嫉妒。巴利
‘‘Itthiyā kāraṇā rāja, bandhāpesiṃ purohitaṃ; So maṃ atthe nivedesi, tasmāhaṃ anusūyako’’ti.
那时我心里想:我舍弃了一万六千个女人,却因为烦恼,单单抓住这一个,连让她满足都做不到。女人就是这样难以满足。对女人生气,就像衣服穿在身上弄脏了,却怪“为什么弄脏了”一样;又像吃下去的食物变成粪便了,却怪“为什么变成这样”一样。从今以后,直到我证得阿罗汉果,愿不要再因为烦恼而在我心中生起嫉妒。我这样下定决心。从那时起,我就成了不嫉妒的人。就是针对这件事,他说:因此我是无嫉妒者。巴利
Tadā pana sohaṃ cintesiṃ – ‘‘ahaṃ soḷasa sahassaitthiyo pahāya etaṃ ekameva kilesavasena saṅgaṇhantopi santappetuṃ nāsakkhiṃ, evaṃ duppūraṇīyānaṃ itthīnaṃ kujjhanaṃ nāma nivatthavatthe kilissante ‘kasmā kilissasī’ti kujjhanasadisaṃ hoti, bhuttabhatte gūthabhāvaṃ āpajjante ‘kasmā etaṃ sabhāvaṃ āpajjasī’ti kujjhanasadisaṃ hoti. ‘Ito dāni paṭṭhāya yāva arahattaṃ na pāpuṇāmi, tāva kilesaṃ nissāya mayi usūyā mā uppajjatū’’’ti adhiṭṭhahiṃ. Tato paṭṭhāya anusūyako jāto. Idaṃ sandhāya – ‘‘tasmāhaṃ anusūyako’’ti āha.
于是国王问他:朋友,持伞的人,你是看到了什么所缘,才成为不饮酒的人?他为了说明这个原因,说出这首偈颂:巴利
Atha naṃ rājā ‘‘samma chattapāṇi, kiṃ ārammaṇaṃ disvā amajjapo jātosī’’ti pucchi. So taṃ kāraṇaṃ ācikkhanto imaṃ gāthamāha –
大王,我醉了,吃了自己儿子的肉。
我被那悲伤击中,便戒掉了饮酒。巴利
‘‘Matto ahaṃ mahārāja, puttamaṃsāni khādayiṃ; Tassa sokenahaṃ phuṭṭho, majjapānaṃ vivajjayi’’nti.
大王,我过去世做波罗奈国王时也是那样,没有酒就活不下去,连没有肉的饭也吃不下。城里每逢布萨日就禁止杀生。厨师在半个月的第十三天先把肉取来放好,结果那肉没放好,被狗吃了。到了布萨日,厨师找不到肉,没法给国王做各种美味的饭菜端到宫殿上去,就走到王后跟前说:“王后,今天我没弄到肉,实在没法端上没有肉的饭菜上去,我该怎么办?”王后说:“孩子,我的儿子是国王疼爱喜欢的。国王一见到我儿子,就只顾着亲他抱他,连自身都忘了。我把儿子打扮好,让他坐在国王腿上,等国王跟儿子玩耍的时候,你就把饭菜端上去。”她说完就把自己的儿子戴上饰品打扮好,让他坐在国王腿上。国王正跟儿子玩耍时,厨师把饭菜端了上来。国王喝醉了酒,见钵里没有肉,就问:“肉呢?”听说“大王,今天是布萨日,因为禁止杀生,所以没弄到肉”,国王就说:“肉对我来说有什么难得到的!”说着就把坐在他腿上的爱子的脖子一拧,断了他的命,扔到厨师面前说:“赶紧做好端上来!”厨师照办了,国王就吃着亲生儿子的肉下饭。因为害怕国王,没有一个人能哭、能掉泪、能说话。巴利
Ahaṃ, mahārāja, pubbe tādiso bārāṇasirājā hutvā majjena vinā vattituṃ nāsakkhiṃ, amaṃsakabhattampi bhuñjituṃ nāsakkhiṃ. Nagare uposathadivasesu māghāto hoti, bhattakārako pakkhassa terasiyaññeva maṃsaṃ gahetvā ṭhapesi, taṃ dunnikkhittaṃ sunakhā khādiṃsu. Bhattakārako uposathadivase maṃsaṃ alabhitvā rañño nānaggarasabhojanaṃ pacitvā pāsādaṃ āropetvā upanāmetuṃ asakkonto deviṃ upasaṅkamitvā ‘‘devi, ajja me maṃsaṃ na laddhaṃ, amaṃsakabhojanaṃ nāma upanāmetuṃ na sakkomi, kinti karomī’’ti āha. ‘‘Tāta, mayhaṃ putto raññā piyo manāpo, puttaṃ me disvā rājā tameva cumbanto parissajanto attano atthibhāvampi na jānāti, ahaṃ puttaṃ maṇḍetvā rañño ūrumhi nisīdāpeyyaṃ, rañño puttena saddhiṃ kīḷanakāle tvaṃ bhattaṃ upaneyyāsī’’ti. Sā evaṃ vatvā attano puttaṃ alaṅkatābharaṇaṃ maṇḍetvā rañño ūrumhi nisīdāpesi. Rañño puttena saddhiṃ kīḷanakāle bhattakārako bhattaṃ upanāmesi. Rājā surāmadamatto pātiyaṃ maṃsaṃ adisvā ‘‘maṃsaṃ kaha’’nti pucchitvā ‘‘ajja, deva, uposathadivasaṃ māghātatāya maṃsaṃ na laddha’’nti vutte ‘‘mayhaṃ maṃsaṃ nāma dullabha’’nti vatvā ūrumhi nisinnassa piyaputtassa gīvaṃ vaṭṭetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā bhattakārakassa purato khipitvā ‘‘vegena sampādetvā āharā’’ti āha. Bhattakārako tathā akāsi, rājā puttamaṃsena bhattaṃ bhuñji. Rañño bhayena ekopi kandituṃ vā rodituṃ vā kathetuṃ vā samattho nāma nāhosi.
国王吃完饭,躺到床上睡着了,天亮时醒来,酒也醒了,就说:“把我儿子带来。”这时王后哭着扑倒在他脚边。国王问:“贤妻,怎么了?”王后说:“大王,昨天您杀了儿子,用儿子的肉做了饭吃了。”国王因为失去儿子而悲伤痛哭,心想:“我这份痛苦是喝酒引起的。”他看到饮酒的过患,就抓了一把土擦嘴,下定决心:“从今以后,直到证得阿罗汉果,我绝不喝这种会带来毁灭的酒。”从那时起,他就不再喝酒了。就是为了说明这件事,他才说了“我醉了,大王”这一偈。巴利
Rājā bhuñjitvā sayanapiṭṭhe niddaṃ upagantvā paccūsakāle pabujjhitvā vigatamado ‘‘puttaṃ me ānethā’’ti āha. Tasmiṃ kāle devī kandamānā pādamūle pati. ‘‘Kiṃ, bhadde’’ti ca vutte , ‘‘deva, hiyyo te puttaṃ māretvā puttamaṃsena bhattaṃ bhutta’’nti āha. Rājā puttasokena roditvā kanditvā ‘‘idaṃ me dukkhaṃ surāpānaṃ nissāya uppanna’’nti surāpāne dosaṃ disvā ‘‘ito paṭṭhāya yāva arahattaṃ na pāpuṇāmi, tāva evarūpaṃ vināsakārakaṃ suraṃ nāma na pivissāmī’’ti paṃsuṃ gahetvā mukhaṃ puñchitvā adhiṭṭhāsi. Tato paṭṭhāya majjaṃ nāma na piviṃ. Imamatthaṃ sandhāya – ‘‘matto ahaṃ, mahārājā’’ti imaṃ gāthamāha.
于是国王问他:“持伞的朋友,你见到了什么所缘,才变得没有爱著了呢?”他为了说明其中的缘由,便诵出这首偈颂——巴利
Atha naṃ rājā ‘‘kiṃ pana, samma chattapāṇi, ārammaṇaṃ disvā nisneho jātosī’’ti pucchi. So taṃ kāraṇaṃ ācikkhanto imaṃ gāthamāha –
大王,我名叫基塔瓦萨,我的儿子是辟支佛。
钵被打破后,他命终了;因为那个缘故,他没有贪爱。巴利
‘‘Kitavāso nāmahaṃ rāja, putto paccekabodhi me; Pattaṃ bhinditvā cavito, nisneho tassa kāraṇā’’ti.
大王,过去我在波罗奈时,是名叫赌徒王的国王。那时我生了一个儿子。看相的人见到他之后说:大王,这个王子会因为得不到水而死去。于是给他取名叫恶童子。他长大懂事以后,担任了副王。国王无论让王子走在前面还是后面,都带着他四处巡行。因为担心他得不到水会死,就让人在四座城门及城内各处都挖了池塘,又在十字路口等处建了凉亭,安放了水缸。有一天,他盛装打扮,清晨要去园林,在路上看见了一位独觉佛。大众见到独觉佛,也都向他礼拜、赞叹,向他合掌致敬。巴利
Mahārāja, pubbe ahaṃ bārāṇasiyaṃyeva kitavāso nāma rājā. Tassa me putto vijāyi. Lakkhaṇapāṭhakā taṃ disvā ‘‘mahārāja, ayaṃ kumāro pānīyaṃ alabhitvā marissatī’’ti āhaṃsu. ‘‘Duṭṭhakumāro’’tissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto oparajjaṃ kāresi, rājā kumāraṃ purato vā pacchato vā katvā vicari, pānīyaṃ alabhitvā maraṇabhayena cassa catūsu dvāresu antonagaresu ca tattha tattha pokkharaṇiyo kāresi, catukkādīsu maṇḍape kāretvā pānīyacāṭiyo ṭhapāpesi. So ekadivase alaṅkatapaṭiyatto pātova uyyānaṃ gacchanto antarāmagge paccekabuddhaṃ passi. Mahājanopi paccekabuddhaṃ disvā tameva vandati pasaṃsati, añjaliñcassa paggaṇhāti.
王子心想:“跟我一起走的人,却去礼拜、称赞这个剃头的,还向他合掌!”他气坏了,从象背上下来,走到独觉佛跟前,说:“沙门,你拿到饭食了吗?”独觉佛回答:“是的,王子。”他就从独觉佛手里夺过钵,摔到地上,连饭一起踩踏,又用脚踢得粉碎。独觉佛心想:“这个众生真是完了。”就看了看他的脸。王子说:“沙门,我是赌徒王的儿子,名叫恶童子。你生着气睁大眼睛瞪我,能把我怎么样?”巴利
Kumāro cintesi – ‘‘mādisena saddhiṃ gacchantā imaṃ muṇḍakaṃ vandanti pasaṃsanti, añjaliñcassa paggaṇhantī’’ti. So kupito hatthikkhandhato oruyha paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā ‘‘laddhaṃ te, samaṇa, bhatta’’nti vatvā ‘‘āma, kumārā’’ti vutte tassa hatthato pattaṃ gahetvā bhūmiyaṃ pātetvā saddhiṃ bhattena madditvā pādappahārena cuṇṇavicuṇṇaṃ akāsi. Paccekabuddho ‘‘naṭṭho vatāyaṃ satto’’ti tassa mukhaṃ olokesi. Kumāro ‘‘ahaṃ, samaṇa, kitavāsarañño putto, nāmena duṭṭhakumāro nāma, tvaṃ me kuddho akkhīni ummīletvā olokento kiṃ karissasī’’ti āha.
辟支佛被断了饭食,就腾空飞起,直接往北边雪山里的欢喜园根山寺去了。就在那一刻,王子的恶业也成熟了。他全身像被火烧一样,喊着“烧起来了!烧起来了!”当场就倒了下去。他所到之处,所有的水都断了流,沟渠全都干涸。他就在那里命终,投生到了无间地狱。国王听到这个消息,被丧子之痛压垮了,他心里想:“我这份悲伤,是因为所爱的东西才生起的。如果我没有爱著,悲伤就不会生起。从今往后,无论是有生命的还是没生命的东西,我都不要再对任何东西生起爱著了。”他这样下定决心之后,从此就真的没有了爱著。就是针对这件事,诵出了“我名叫赌徒王……”这首偈颂。巴利
Paccekabuddho chinnabhatto hutvā vehāsaṃ abbhuggantvā uttarahimavante nandanamūlapabbhārameva gato. Kumārassāpi taṅkhaṇaññeva pāpakammaṃ paripacci. So ‘‘ḍayhāmi ḍayhāmī’’ti samuggatasarīraḍāho tattheva pati. Tattha tattheva yattakaṃ pānīyaṃ, tattakaṃ pānīyaṃ sabbaṃ chijji, mātikā sussiṃsu, tattheva jīvitakkhayaṃ patvā avīcimhi nibbatti. Rājā taṃ pavattiṃ sutvā puttasokena abhibhūto cintesi – ‘‘ayaṃ me soko piyavatthuto uppajji, sace me sneho nābhavissa, soko na uppajjissa, ito dāni me paṭṭhāya saviññāṇake vā aviññāṇake vā kismiñci vatthusmiṃ sneho nāma mā uppajjatū’’ti adhiṭṭhāsi, tato paṭṭhāya sneho nāma natthi. Taṃ sandhāya ‘‘kitavāso nāmāha’’nti gāthamāha.
这里,“我的儿子是辟支菩提”以及“他打破钵后死去”,意思是:我的儿子打破了辟支菩提的钵后死去。“因为那个缘故他没有爱著”,意思是:因为当时生起爱著的那个对象,我变得没有爱著了。巴利
Tattha putto paccekabodhi me. Pattaṃ bhinditvā cavitoti mama putto paccekabodhipattaṃ bhinditvā cavitoti attho. Nisneho tassa kāraṇāti tadā uppannasnehavatthussa kāraṇā ahaṃ nisneho jātoti attho.
于是国王问他:“朋友,你是看到了什么所缘,才变得没有嗔恨的呢?”他为了说明这件事,说出了这首偈颂:巴利
Atha naṃ rājā ‘‘kiṃ pana, samma, ārammaṇaṃ disvā nikkodho jātosī’’ti pucchi. So taṃ kāraṇaṃ ācikkhanto imaṃ gāthamāha –
我曾经是阿拉卡,培育了七年的慈心;
我在梵天界活了七劫,因此成了不嗔怒的人。巴利
‘‘Arako hutvā mettacittaṃ, satta vassāni bhāvayiṃ; Satta kappe brahmaloke, tasmā akkodhano aha’’nti.
这句话的意思是:大王,我曾是名叫阿拉卡的苦行者,修了七年的慈心,之后在七个世界坏灭又生成的劫里,一直住在梵天界。正因为我在长时间里反复修习慈心、不断练习、完全熟练,所以我成了不嗔怒的人。巴利
Tassattho – ahaṃ, mahārāja, arako nāma tāpaso hutvā satta vassāni mettacittaṃ bhāvetvā satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappe brahmaloke vasiṃ, tasmā ahaṃ dīgharattaṃ mettābhāvanāya āciṇṇapariciṇṇattā akkodhano jātoti.
持伞人这样讲完自己的四种情况后,国王向大众递了个眼色。就在那一瞬间,大臣、婆罗门、居士等人纷纷站起来,说道:“喂,你这个收受贿赂的恶贼、坏透了的盗贼!你没拿到贿赂,就诽谤那位智者,还想害死他!”他们抓住黑将军的手和脚,把他从王宫里拖下来,随手用石块和铁锤砸碎了他的脑袋,结果了他的性命,然后抓着他的脚拖走,扔到了垃圾堆里。从那时起,国王依法治理国家,后来也随自己的业力而去。巴利
Evaṃ chattapāṇinā attano catūsu aṅgesu kathitesu rājā parisāya iṅgitasaññaṃ adāsi. Taṅkhaṇaññeva amaccā ca brāhmaṇagahapatikādayo ca uṭṭhahitvā ‘‘are lañjakhādaka duṭṭhacora, tvaṃ lañjaṃ alabhitvā paṇḍitaṃ upavaditvā māretukāmo jāto’’ti kāḷakaṃ senāpatiṃ hatthapādesu gahetvā rājanivesanā otāretvā gahitagahiteheva pāsāṇamuggarehi sīsaṃ bhinditvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā pādesu gahetvā kaḍḍhantā saṅkāraṭṭhāne chaḍḍesuṃ. Tato paṭṭhāya rājā dhammena rajjaṃ kārento yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候的黑将军是提婆达多,持伞的理发师是舍利弗,帝释天是阿那律,而法幢就是我自己。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kāḷakasenāpati devadatto ahosi, chattapāṇikappako sāriputto, sakko anuruddho, dhammadhajo pana ahameva ahosi’’nti.
还有《索玛达塔本生》《残食本生》,以及《俱卢本生》《满河本生》;
《龟本生》《鱼本生》和《塞古本生》,还有《奸商被斥责本生》;
法幢——这十则。巴利
Somadattañca ucchiṭṭhaṃ, kuru puṇṇanadīpi ca; Kacchapamacchaseggu ca, kūṭavāṇijagarahi; Dhammadhajanti te dasa.
221. 袈裟本生注巴利
[221] 1. Kāsāvajātakavaṇṇanā
“未除垢染而披袈裟”这段教示,是导师住在祇园精舍时,因提婆达多而说的。不过,事情的起因发生在王舍城。有一次,法将舍利弗和五百位比丘一起住在竹林精舍。提婆达多也带着一群与他相投的破戒徒众,住在象头山。那时,王舍城的居民们随喜集资,筹办了一场布施。正好有一位来做生意的商人,放下自己带来的布料,捐出一件价值高昂的香袈裟,并说:“请也让我成为施主吧。”城中居民举行了大布施,把所有随喜筹来的物品都折成钱币,用来购置供养所需,最后那件袈裟多出来了。众人聚在一起商量:“这件香袈裟多出来了。我们该给谁呢?给舍利弗长老,还是给提婆达多?”巴利
Anikkasāvokāsāvanti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Vatthu pana rājagahe samuṭṭhitaṃ. Ekasmiṃ samaye dhammasenāpati pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ veḷuvane viharati. Devadattopi attano anurūpāya dussīlaparisāya parivuto gayāsīse viharati. Tasmiṃ samaye rājagahavāsino chandakaṃ saṅgharitvā dānaṃ sajjayiṃsu. Atheko vohāratthāya āgatavāṇijo imaṃ sāṭakaṃ vissajjetvā ‘‘mampi pattikaṃ karothā’’ti mahagghaṃ gandhakāsāvaṃ adāsi. Nāgarā mahādānaṃ pavattayiṃsu, sabbaṃ chandakena saṅkaḍḍhitaṃ kahāpaṇeheva niṭṭhāsi. So sāṭako atireko ahosi. Mahājano sannipatitvā ‘‘ayaṃ gandhakāsāvasāṭako atireko. Kassa naṃ dema, kiṃ sāriputtattherassa, udāhu devadattassā’’ti mantayiṃsu.
这时,有些人说:“给舍利弗长老。”另一些人说:“舍利弗长老住几天就会随自己心意离开,而提婆达多长老却一直依止我们的城镇住着,不管遇到吉利还是不吉利的事,他才是我们的依靠,就给提婆达多吧。”在表决的时候,说“给提婆达多”的人占了多数,于是就把那件袈裟给了提婆达多。提婆达多拿到后,叫人剪掉它的边须,缝上镶边,重新染色,弄成黄金条带一样的颜色,然后披在身上。那时,大约三十位比丘从王舍城出发,到了舍卫城,礼拜世尊,互相问候之后,把这件事禀告世尊:“尊者,提婆达多就是这样披上了与自己完全不相应的阿拉汉幢相之衣。”世尊说:“诸位比丘,提婆达多不是现在才披上与自己不相称的阿拉汉幢相之衣,过去世他也曾经披过。”于是,世尊讲起了过去世的事。巴利
Tattheke ‘‘sāriputtattherassā’’ti āhaṃsu. Apare ‘‘sāriputtatthero katipāhaṃ vasitvā yathāruci pakkamissati , devadattatthero pana nibaddhaṃ amhākaṃ nagarameva upanissāya viharati, maṅgalāmaṅgalesu ayameva amhākaṃ avassayo, devadattassa dassāmā’’ti āhaṃsu. Sambahulikaṃ karontesupi ‘‘devadattassa dassāmā’’ti vattāro bahutarā ahesuṃ, atha naṃ devadattassa adaṃsu. Devadatto tassa dasā chindāpetvā ovaṭṭikaṃ sibbāpetvā rajāpetvā suvaṇṇapaṭṭavaṇṇaṃ katvā pārupi. Tasmiṃ kāle tiṃsamattā bhikkhū rājagahā nikkhamitvā sāvatthiṃ gantvā satthāraṃ vanditvā katapaṭisanthārā taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘evaṃ, bhante, attano ananucchavikaṃ arahaddhajaṃ pārupī’’ti ārocesuṃ. Satthā ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva attano ananurūpaṃ arahaddhajaṃ paridahati, pubbepi paridahiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生在雪山地区的一个象族里,长大后成了象群首领,身边围着大约八万头大象,住在森林深处。那时,波罗奈里有个穷困的人,他在象牙匠街上看见象牙匠们制作象牙手环等物品,就问他们:如果我弄到象牙,你们会收吗?他们说:会,我们会收。于是这人带上武器,穿上一件像袈裟的衣服,装扮成独觉佛的样子,戴上面罩,站在象道旁,用武器杀死大象,取了象牙,拿到波罗奈去卖,靠这个过日子。后来,他又开始去杀菩萨象群中走在最后的那头大象。大象一天天减少,大家便向菩萨报告:象群不断减少,到底是什么原因呢?巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese hatthikule nibbattitvā vayappatto asītisahassamattavāraṇaparivāro yūthapati hutvā araññāyatane vasati. Atheko duggatamanusso bārāṇasiyaṃ viharanto dantakāravīthiyaṃ dantakāre dantavalayādīni karonte disvā ‘‘hatthidante labhitvā gaṇhissathā’’ti pucchi. Te ‘‘āma gaṇhissāmā’’ti āhaṃsu. So āvudhaṃ ādāya kāsāvavatthavasano paccekabuddhavesaṃ gaṇhitvā paṭisīsakaṃ paṭimuñcitvā hatthivīthiyaṃ ṭhatvā āvudhena hatthiṃ māretvā dante ādāya bārāṇasiyaṃ vikkiṇanto jīvikaṃ kappesi. So aparabhāge bodhisattassa parivārahatthīnaṃ sabbapacchimaṃ hatthiṃ māretuṃ ārabhi. Hatthino devasikaṃ hatthīsu parihāyantesu ‘‘kena nu kho kāraṇena hatthino parihāyantī’’ti bodhisattassa ārocesuṃ.
菩萨观察时心想:有个人扮成独觉佛的样子,站在象道边上,会不会就是他杀的?我得查清楚。有一天,菩萨让象群走在前面,自己走在最后。那人看见菩萨,就拿起武器冲了过来。菩萨转过身站定,心想:我要把他摔在地上打死。他伸出象鼻时,看到那人身上披着袈裟,又想:这袈裟是阿拉汉的旗帜,我应当尊重。于是收回象鼻,说道:喂,男子,这阿拉汉的旗帜跟你根本不相应,你为什么要披着它?接着说了这些偈颂——巴利
Bodhisatto pariggaṇhanto ‘‘paccekabuddhavesaṃ gahetvā hatthivīthipariyante eko puriso tiṭṭhati, kacci nu kho so māreti, pariggaṇhissāmi na’’nti ekadivasaṃ hatthī purato katvā sayaṃ pacchato ahosi. So bodhisattaṃ disvā āvudhaṃ ādāya pakkhandi. Bodhisatto nivattitvā ṭhito ‘‘bhūmiyaṃ pothetvā māressāmi na’’nti soṇḍaṃ pasāretvā tena paridahitāni kāsāvāni disvā ‘‘imaṃ arahaddhajaṃ mayā garuṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti soṇḍaṃ paṭisaṃharitvā ‘‘ambho purisa, nanu esa arahaddhajo ananucchaviko tuyhaṃ, kasmā etaṃ paridahasī’’ti imā gāthā avoca –
内心还有烦恼染污的人,如果穿上袈裟衣,
远离了调御与真实,那个人就不配穿袈裟。巴利
‘‘Anikkasāvo kāsāvaṃ, yo vatthaṃ paridahissati; Apeto damasaccena, na so kāsāvamarahati.
如果有人已经吐掉了内心的污垢,又在戒律上好好安住;
具足了调伏与真实,他才真正配得上穿袈裟。巴利
‘‘Yo ca vantakasāvassa, sīlesu susamāhito; Upeto damasaccena, sa ve kāsāvamarahatī’’ti.
在这里,“未离垢者”是指:垢,说的就是贪、嗔、痴、抹恩、攀比、嫉、悭、诳、谄、固执、暴躁、慢、过慢、放逸、懈怠,以及一切不善法、一切恶行、一切导向再生的业,还有一千五百种烦恼——这些就叫作垢。如果某个人心中的这些垢还没有被断除,没有从心相续中脱离,没有出去,这个人就叫作“未离垢者”。“袈裟”是指染成黄褐色、作为阿拉汉旗帜的布。“有人将穿衣”是说:有人成了这个样子之后,会穿上、穿上并披裹这样的衣服。“远离调御与真实”:远离了称为调御诸根的“调御”,以及称为涅槃的“究竟真实”。或者,这是依“从格”义而说的“具格”表达,意思是:从这调御与真实而远离。“真实”在这里,既可以指言语真实,也可以指四谛。所谓“他不值得袈裟”,是说:那个人由于未离垢的缘故,不值得作为阿拉汉旗帜的袈裟,对此是不相应的。巴利
Tattha anikkasāvoti kasāvo vuccati rāgo doso moho makkho paḷāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe akusalā dhammā sabbe duccaritā sabbaṃ bhavagāmikammaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ, eso kasāvo nāma. So yassa puggalassa appahīno santānato anissaṭṭho anikkhanto, so anikkasāvo nāma. Kāsāvanti kasāyarasapītaṃ arahaddhajabhūtaṃ. Yo vatthaṃ paridahissatīti yo evarūpo hutvā evarūpaṃ vatthaṃ paridahissati nivāseti ceva pārupati ca. Apeto damasaccenāti indriyadamasaṅkhātena damena ca nibbānasaṅkhātena ca paramatthasaccena apeto parivajjito. Nissakkatthe vā karaṇavacanaṃ, etasmā damasaccā apetoti attho. ‘‘Sacca’’nti cettha vacīsaccaṃ catusaccampi vaṭṭatiyeva. Na so kāsāvamarahatīti so puggalo anikkasāvattā arahaddhajaṃ kāsāvaṃ na arahati ananucchaviko etassa.
再说“已吐弃垢者”:如果一个人已经像上面说的那样,把垢彻底吐弃了,那他就是已吐弃垢者。“于戒善住”:是指在道戒和果戒中都真正安住,就像被带来安置好一样,稳稳地立足于这些戒中;这也是具足这些戒的人的另一种说法。“具足”:就是具备、拥有。“调御与真实”:就是前面说的那种调御和真实。“他确实配得上袈裟”:像这样的人,才真正配得上这件作为阿拉汉旗帜的袈裟。巴利
Yo ca vantakasāvassāti yo pana puggalo yathāvuttasseva kasāvassa vantattā vantakasāvo assa. Sīlesu susamāhitoti maggasīlesu ceva phalasīlesu ca sammā āhito, ānetvā ṭhapito viya tesu patiṭṭhito. Tehi sīlehi samaṅgībhūtassetaṃ adhivacanaṃ. Upetoti samannāgato. Damasaccenāti vuttappakārena damena ca saccena ca. Sa ve kāsāvamarahatīti so evarūpo puggalo imaṃ arahaddhajaṃ kāsāvaṃ arahati.
菩萨就这样把其中的缘由告诉那个人,吓唬他说:“从今以后别再到这里来了。你要是再来,就没命了。”说完就把他赶走了。巴利
Evaṃ bodhisatto tassa purisassa imaṃ kāraṇaṃ kathetvā ‘‘ito paṭṭhāya mā idha āgami, āgacchasi ce, jīvitaṃ te natthī’’’ti tajjetvā palāpesi.
导师讲完这段法义开示后,把本生故事总结起来说:“那时候,那个杀象的人是提婆达多;而象群首领就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā hatthimārakapuriso devadatto ahosi, yūthapati pana ahameva ahosi’’nti.
小难提本生注疏巴利
[222] 2. Cūḷanandiyajātakavaṇṇanā
“这是当时那位导师说的话”:这句话是世尊住在竹林精舍时,围绕提婆达多而说的。有一天,比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,那个叫提婆达多的人,性情粗暴,言语粗恶,胆大妄为。他谋害正自觉者,推石头砸下去,又放出那罗祇梨象。他对如来一点忍辱、慈爱和悲悯都没有。”世尊走过来,问道:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”大家回答说:“就是在谈这件事。”世尊便说:“比丘们,不只是现在,过去提婆达多也一样粗暴、言语粗恶、毫无怜悯。”说完,他就讲起了过去的事。巴利
Idaṃtadācariyavacoti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Ekadivasañhi bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, devadatto nāma kakkhaḷo pharuso sāhasiko sammāsambuddhe abhimāre payojesi, silaṃ pavijjhi, nāḷāgiriṃ payojesi, khantimettānuddayamattampissa tathāgate natthī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi devadatto kakkhaḷo pharuso nikkāruṇikoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治国的时候,菩萨投生在雪山一带,是一只名叫大难提的猴子,他有个弟弟叫小难提。兄弟俩带着八万只猴子随从,住在雪山地区,照料瞎眼的母亲。他们把母亲安顿在睡觉的树丛里,然后进入森林,把甜美的果实送到母亲那里。可是负责运送的猴子们不给母亲吃,母亲被饥饿折磨,瘦得只剩皮包骨头。于是菩萨对她说:母亲,我们把甜美的果实送给您,您为什么变得这么消瘦呢?母亲说:孩子,我拿不到啊。菩萨心想:我统领着猴群,母亲却要饿死了,我要放下猴群,专门照料母亲。他把小难提叫来,说:弟弟,你来统领猴群,我来照料母亲。小难提也对他说:哥哥,统领猴群对我来说不算什么,我也要照料母亲。就这样,兄弟俩心意一致,放下猴群,带着母亲从雪山下来,在边境的一棵榕树下住了下来,一起照料母亲。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese mahānandiyo nāma vānaro ahosi, kaniṭṭhabhātiko panassa cūḷanandiyo nāma. Te ubhopi asītisahassavānaraparivārā himavantapadese andhamātaraṃ paṭijaggantā vāsaṃ kappesuṃ. Te mātaraṃ sayanagumbe ṭhapetvā araññaṃ pavisitvā madhurāni phalāphalāni mātuyā pesenti. Āharaṇakavānarā tassā na denti, sā khudāpīḷitā aṭṭhicammāvasesā kisā ahosi. Atha naṃ bodhisatto āha – ‘‘mayaṃ, amma, tumhākaṃ madhuraphalāphalāni pesema, tumhe kasmā milāyathā’’ti. ‘‘Tāta, nāhaṃ labhāmī’’ti. Bodhisatto cintesi – ‘‘mayi yūthaṃ pariharante mātā me nassissati, yūthaṃ pahāya mātaraṃyeva paṭijaggissāmī’’ti. So cūḷanandiyaṃ pakkositvā ‘‘tāta, tvaṃ yūthaṃ parihara, ahaṃ mātaraṃ paṭijaggissāmī’’ti āha. Sopi naṃ ‘‘bhātika, mayhaṃ yūthapariharaṇena kammaṃ natthi, ahampi mātarameva paṭijaggissāmī’’ti āha. Iti te ubhopi ekacchandā hutvā yūthaṃ pahāya mātaraṃ gahetvā himavantā oruyha paccante nigrodharukkhe vāsaṃ kappetvā mātaraṃ paṭijaggiṃsu.
当时,波罗奈城有个婆罗门青年,在叉始罗一位声名远播的导师门下学成了一切技艺,就对导师说:“我要走了。”导师凭相术看出他性情粗暴、言语粗恶、行事鲁莽,便劝诫他说:“孩子,你性情粗暴、言语粗恶、行事鲁莽。像你这样的人,不可能任何时候都事事顺遂,你会遭遇大毁灭、大痛苦。你别这么粗暴,别做日后会让你追悔的事。”劝诫完就让他走了。他礼敬导师后,回到波罗奈,成了家。可他没法靠别的技艺谋生,心想:“我就靠弓箭过日子吧,做猎人谋生。”于是他离开波罗奈,住在一个边远小村里,背上弓箭袋,进入森林,猎杀各种野兽,靠卖肉过活。有一天,他在森林里什么也没猎到,往回走时,看见村边空地上有一棵榕树,心想:“说不定那上面有什么东西。”便朝那棵榕树走去。巴利
Atheko bārāṇasivāsī brāhmaṇamāṇavo takkasilāyaṃ disāpāmokkhassa ācariyassa santike sabbasippāni uggaṇhitvā ‘‘gamissāmī’’ti ācariyaṃ āpucchi. Ācariyo aṅgavijjānubhāvena tassa kakkhaḷapharusasāhasikabhāvaṃ ñatvā ‘‘tāta, tvaṃ kakkhaḷo pharuso sāhasiko, evarūpānaṃ na sabbakālaṃ ekasadisameva ijjhati, mahāvināsaṃ mahādukkhaṃ pāpuṇissasi, mā tvaṃ kakkhaḷo hohi, pacchānutāpanakāraṇaṃ kammaṃ mā karī’’ti ovaditvā uyyojesi. So ācariyaṃ vanditvā bārāṇasiṃ gantvā gharāvāsaṃ gahetvā aññehi sippehi jīvikaṃ kappetuṃ asakkonto ‘‘dhanukoṭiṃ nissāya jīvissāmi, luddakammaṃ katvā jīvikaṃ kappessāmī’’ti bārāṇasito nikkhamitvā paccantagāmake vasanto dhanukalāpasannaddho araññaṃ pavisitvā nānāmige māretvā maṃsavikkayena jīvikaṃ kappesi. So ekadivasaṃ araññe kiñci alabhitvā āgacchanto aṅgaṇapariyante ṭhitaṃ nigrodharukkhaṃ disvā ‘‘api nāmettha kiñci bhaveyyā’’ti nigrodharukkhābhimukho pāyāsi.
那时,兄弟俩给母亲喂了果子,把母亲安置在前面,自己坐在枝叶间。他们看见那人走来,心想:“他会对我们母亲做什么?”就藏到别的枝叶里去了。那个胆大妄为的男人来到树根下,看见他们的母亲年老体弱、双目失明,便想:“我空手回去有什么用?不如射死这只母猴,带走吧。”于是他拿起弓,准备射她。菩萨看见后,对弟弟小难提说:“弟弟,这人想射死我们母亲。我要把命让给她,我死后,你要照顾母亲。”说完就从枝叶间出来,说:“喂,先生,别射我母亲。她又瞎又老又弱,我把命让给她,你别杀她,杀我吧。”得到那人答应后,菩萨就坐在箭能射到的地方。那个毫无怜悯心的人射倒了菩萨,又想再射他们的母亲,重新拉开了弓。小难提看见后,心想:“这人想射死我母亲。母亲哪怕多活一天,也算是保住了命。我也把命让给她吧。”于是他从枝叶间出来,说:“喂,先生,别射我母亲。我把命让给她,你射死我吧,把我们兄弟俩都带走,放我们母亲一条生路。”得到那人答应后,他就坐在箭能射到的地方。那人又把小难提射倒,心想:“这只母猴可以带回家给孩子们。”接着又把他们的母亲也射倒,把三只猴子用扁担挑着,朝家的方向走去。巴利
Tasmiṃ khaṇe ubhopi te bhātaro mātaraṃ phalāni khādāpetvā purato katvā viṭapabbhantare nisinnā taṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘kiṃ no mātaraṃ karissatī’’ti sākhantare nilīyiṃsu. Sopi kho sāhasikapuriso rukkhamūlaṃ āgantvā taṃ tesaṃ mātaraṃ jarādubbalaṃ andhaṃ disvā cintesi – ‘‘kiṃ me tucchahatthagamanena imaṃ makkaṭiṃ vijjhitvā gahetvā gamissāmī’’ti. So tassā vijjhanatthāya dhanuṃ gaṇhi. Taṃ disvā bodhisatto ‘‘tāta cūḷanandiya, eso me puriso mātaraṃ vijjhitukāmo, ahamassā jīvitadānaṃ dassāmi, tvaṃ mamaccayena mātaraṃ paṭijaggeyyāsī’’ti vatvā sākhantarā nikkhamitvā ‘‘bho purisa, mā me mātaraṃ vijjhi, esā andhā jarādubbalā, ahamassā jīvitadānaṃ demi, tvaṃ etaṃ amāretvā maṃ mārehī’’ti tassa paṭiññaṃ gahetvā sarassa āsannaṭṭhāne nisīdi. So nikkaruṇo bodhisattaṃ vijjhitvā pātetvā mātarampissa vijjhituṃ puna dhanuṃ sannayhi. Taṃ disvā cūḷanandiyo ‘‘ayaṃ me mātaraṃ vijjhitukāmo, ekadivasampi kho me mātā jīvamānā laddhajīvitāyeva nāma hoti, jīvitadānamassā dassāmī’’ti sākhantarā nikkhamitvā ‘‘bho purisa, mā me mātaraṃ vijjhi, ahamassā jīvitadānaṃ dammi, tvaṃ maṃ vijjhitvā amhe dve bhātike gahetvā amhākaṃ mātu jīvitadānaṃ dehī’’ti tassa paṭiññaṃ gahetvā sarassa āsannaṭṭhāne nisīdi. So tampi vijjhitvā pātetvā ‘‘ayaṃ makkaṭī ghare dārakānaṃ bhavissatī’’ti mātarampi tesaṃ vijjhitvā pātetvā tayopi kājenādāya gehābhimukho pāyāsi.
那时,一道雷劈中这个恶人的家,把他的妻子和两个孩子连同房子一起烧成了灰,只剩下一根屋脊柱子。正好有个人在村口看见他,就把这件事告诉了他。他被失去妻儿的悲痛压垮,当场把肉担子和弓一扔,衣服也脱掉,光着身子举起双臂,一边哭号一边跑回家去。就在这时,那根柱子断裂倒下,砸在他头上,把头砸裂了;大地裂开一个口子,无间地狱的火焰从中窜出。他正被大地吞没的时候,想起了老师的告诫,悲叹道:“正是亲眼看到这件事,那位婆罗门老师才给了我那样的告诫啊。”于是说出了下面这两首偈颂:巴利
Athassa pāpapurisassa gehe asani patitvā bhariyañca dve dārake ca geheneva saddhiṃ jhāpesi, piṭṭhivaṃsathūṇamattaṃ avasissi. Athassa naṃ gāmadvāreyeva eko puriso disvā taṃ pavattiṃ ārocesi. So puttadārasokena abhibhūto tasmiṃyeva ṭhāne maṃsakājañja dhanuñca chaḍḍetvā vatthaṃ pahāya naggo bāhā paggayha paridevamāno gantvā gharaṃ pāvisi. Athassa sā thūṇā bhijjitvā sīse patitvā sīsaṃ bhindi, pathavī vivaraṃ adāsi, avīcito jālā uṭṭhahi. So pathaviyā giliyamāno ācariyassa ovādaṃ saritvā ‘‘imaṃ vata kāraṇaṃ disvā pārāsariyabrāhmaṇo mayhaṃ ovādamadāsī’’ti paridevamāno imaṃ gāthādvayamāha –
这正是那位老师当时说的话,也就是波拉沙利耶所说的。
别作恶,免得以后为你做过的事受苦。巴利
‘‘Idaṃ tadācariyavaco, pārāsariyo yadabravi; Māsu tvaṃ akari pāpaṃ, yaṃ tvaṃ pacchā kataṃ tape.
一个人做了什么,就会在自身中看到什么;
行善者得善,作恶者得恶。
种下什么样的种子,就得到什么样的果实。巴利
‘‘Yāni karoti puriso, tāni attani passati; Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpakaṃ; Yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phala’’nti.
这段话的意思是:那位婆罗门老师帕罗萨利耶曾这样说:“你不要作恶,作了之后,将来只会让你自己受苦。”这就是那位老师说的话。一个人通过身、语、意三门所造的各种业,当他领受这些业的果报时,他看到的正是那些业落在自己身上。行善的人享受善果,作恶的人则只领受恶的、低劣的、糟糕的、不可意的果报。世间也确实如此:播下什么样的种子,就收获什么样的果实,也就是说,收获、取得、体验到的果报,总是与种子相应、与种子相称。他就这样悲叹着,沉入大地,投生到无间大地狱中。巴利
Tassattho – yaṃ pārāsariyo brāhmaṇo abravi – ‘‘māsu tvaṃ pāpaṃ akarī, yaṃ kataṃ pacchā tvaññeva tapeyyā’’ti, idaṃ taṃ ācariyassa vacanaṃ. Yāni kāyavacīmanodvārehi kammāni puriso karoti, tesaṃ vipākaṃ paṭilabhanto tāniyeva attani passati. Kalyāṇakammakārī kalyāṇaṃ phalamanubhoti, pāpakārī ca pāpakameva hīnaṃ lāmakaṃ aniṭṭhaphalaṃ anubhoti. Lokasmimpi hi yādisaṃ vapate bījaṃ, tādisaṃ harate phalaṃ, bījānurūpaṃ bījānucchavikameva phalaṃ harati gaṇhāti anubhavatīti. Iti so paridevanto pathaviṃ pavisitvā avīcimahāniraye nibbatti.
导师说:“比丘们,提婆达多不是现在才这样,过去他也是粗暴、凶狠、毫无怜悯心的。”说完这番话,便讲了这部法的开示,然后把本生故事连接起来:“那时候,那个猎人是提婆达多,四方闻名的老师是舍利弗,小难提是阿难,母亲是大爱道,而大难提就是我。”巴利
Satthā ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva, pubbepi kakkhaḷo pharuso nikkāruṇikoyevā’’ti vatvā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā luddakapuriso devadatto ahosi, disāpāmokkho ācariyo sāriputto, cūḷanandiyo ānando, mātā mahāpajāpatigotamī, mahānandiyo pana ahameva ahosi’’nti.
3. 饭包本生注释巴利
[223] 3. Puṭabhattajātakavaṇṇanā
“应当亲近值得亲近的人。”这是导师住在祇园时,因一位居士而说的。据说,舍卫城里有一位居士,和另一位乡下居士有生意往来。他带着妻子,去到那个欠债人那里。欠债人说“我还不了”,就什么都没给。这人一气之下,连饭也没吃就走了。后来,路上有人见他饿得难受,就给了他一包饭,说:“也分给妻子吃吧。”他接过饭包后,不想分给她,就说:“贤妻,这里是盗贼出没的地方,你先往前走。”把她支开后,他独自把饭全吃光了,然后拿空包给她看,说:“贤妻,他们什么都没给,只给了个空包。”她明白是他一个人吃了,心里很难过。他们两人从祇园精舍后面经过,想喝水,就走进了祇园。巴利
Namenamantassa bhaje bhajantanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthinagaravāsī kireko kuṭumbiko ekena janapadakuṭumbikena saddhiṃ vohāraṃ akāsi. So attano bhariyaṃ ādāya tassa dhāraṇakassa santikaṃ agamāsi. Dhāraṇako ‘‘dātuṃ na sakkomī’’ti na kiñci adāsi, itaro kujjhitvā bhattaṃ abhuñjitvāva nikkhami. Atha naṃ antarāmagge chātajjhattaṃ disvā maggapaṭipannā purisā ‘‘bhariyāyapi datvā bhuñjāhī’’ti bhattapuṭaṃ adaṃsu. So taṃ gahetvā tassā adātukāmo hutvā ‘‘bhadde, idaṃ corānaṃ tiṭṭhanaṭṭhānaṃ, tvaṃ purato yāhī’’ti uyyojetvā sabbaṃ bhattaṃ bhuñjitvā tucchapuṭaṃ dassetvā ‘‘bhadde, abhattakaṃ tucchapuṭameva adaṃsū’’ti āha. Sā tena ekakeneva bhuttabhāvaṃ ñatvā domanassappattā ahosi. Te ubhopi jetavanapiṭṭhivihārena gacchantā ‘‘pānīyaṃ pivissāmā’’ti jetavanaṃ pavisiṃsu.
导师也看着他们走来,就像猎人站到路上守着一样,坐在香室的阴影里。他们见到导师,就走上前去,行礼之后坐下。导师和他们寒暄过后,问道:“近事女,你这位丈夫对你有善意、有疼爱吗?”“尊者,我对他有疼爱,他对我却没有。别的日子就不说了,今天他在路上得到一包饭,不给我吃,自己一个人吃光了。”“近事女,你一直对他有善意、有疼爱,他却毫无疼爱。不过,等他依靠智者认识到你的德行时,就会把一切都交给你。”说完这话,应她的请求,导师讲起了过去的事。巴利
Satthāpi tesaññeva āgamanaṃ olokento maggaṃ gahetvā ṭhitaluddako viya gandhakuṭichāyāya nisīdi, te satthāraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā nisīdiṃsu. Satthā tehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘kiṃ, upāsike, ayaṃ te bhattā hitakāmo sasneho’’ti pucchi. ‘‘Bhante, ahaṃ etassa sasnehā, ayaṃ pana mayhaṃ nisneho, tiṭṭhantu aññepi divasā, ajjevesa antarāmagge puṭabhattaṃ labhitvā mayhaṃ adatvā attanāva bhuñjī’’ti. ‘‘Upāsike, niccakālampi tvaṃ etassa hitakāmā sasnehā, ayaṃ pana nisnehova. Yadā pana paṇḍite nissāya tava guṇe jānāti, tadā te sabbissariyaṃ niyyādetī’’ti vatvā tāya yācito atītaṃ āhari.
过去,波罗奈城由梵授王统治时,菩萨出生在一个大臣家里,成年后成了国王的国事与法义顾问。后来,国王怀疑自己的儿子“说不定会背叛我”,就把他赶走了。他带着妻子离开都城,住在一个迦尸国的村庄里。后来,他听说父亲已经去世,心想“我要取回属于家族的王国”,便返回波罗奈。途中,他得到一包食物,虽然想过“也给妻子分一份再吃”,却终究没有给她,自己一个人吃光了。她心想“这个男人真粗暴”,心里很不是滋味。他取得波罗奈的王位后,把她立为首席王后,却只想着“对她这样也就够了”,此后不再给她任何恭敬和尊重,也不问她“过得怎么样”。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto amaccakule nibbattitvā vayappatto tassa atthadhammānusāsako ahosi. Atha rājā ‘‘padubbheyyāpi me aya’’nti attano puttaṃ āsaṅkanto nīhari. So attano bhariyaṃ gahetvā nagarā nikkhamma ekasmiṃ kāsikagāmake vāsaṃ kappesi. So aparabhāge pitu kālakatabhāvaṃ sutvā ‘‘kulasantakaṃ rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti bārāṇasiṃ paccāgacchanto antarāmagge ‘‘bhariyāyapi datvā bhuñjāhī’’ti bhattapuṭaṃ labhitvā tassā adatvā sayameva taṃ bhuñji. Sā ‘‘kakkhaḷo vatāyaṃ puriso’’ti domanassappattā ahosi. So bārāṇasiyaṃ rajjaṃ gahetvā taṃ aggamahesiṭṭhāne ṭhapetvā ‘‘ettakameva etissā ala’’nti na aññaṃ sakkāraṃ vā sammānaṃ vā karoti, ‘‘kathaṃ yāpesī’’tipi naṃ na pucchati.
菩萨心想:这位王后对国王有大恩,又对他有感情,可国王却一点也不把她放在心上。我应该让她得到恭敬和尊重。于是他走到王后面前,礼貌地问候,站在一旁。王后问:“孩子,有什么事吗?”菩萨说:“王后,我们侍奉您该如何是好呢?难道给年长的父辈一块布或一团饭都不合适吗?”王后说:“孩子,我自己什么都得不到,我能给你什么呢?难道在我能得到的时候我没给过吗?可现在国王什么都不给我。布施的事先放一边吧,他当初来夺取王位时,在途中得到一包饭,连一口饭都没给我,就自己吃了。”菩萨问:“母亲,您能在国王面前这样说吗?”王后说:“我能,孩子。”菩萨说:“那么,就在今天,当我站在国王面前发问时,您就这样说。今天我要让国王知道您的功德。”说完,菩萨先走了,站在国王面前。王后也走过去,站在国王身边。巴利
Bodhisatto cintesi – ‘‘ayaṃ devī rañño bahūpakārā sasnehā, rājā panetaṃ kismiñci na maññati, sakkārasammānamassā kāressāmī’’ti taṃ upasaṅkamitvā upacāraṃ katvā ekamantaṃ ṭhatvā ‘‘kiṃ, tātā’’ti vutte ‘‘kathaṃ samuṭṭhāpetuṃ mayaṃ, devi, tumhe upaṭṭhahāma, kiṃ nāma mahallakānaṃ pitūnaṃ vatthakhaṇḍaṃ vā bhattapiṇḍaṃ vā dātuṃ na vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Tāta, ahaṃ attanāva kiñci na labhāmi, tumhākaṃ kiṃ dassāmi, nanu labhanakāle adāsiṃ, idāni pana me rājā na kiñci deti. Tiṭṭhatu aññaṃ dānaṃ, rajjaṃ gaṇhituṃ āgacchanto antarāmagge bhattapuṭaṃ labhitvā bhattamattampi me adatvā attanāva bhuñjī’’ti. ‘‘Kiṃ pana, amma, rañño santike evaṃ kathetuṃ sakkhissathā’’ti? ‘‘Sakkhissāmi, tātā’’ti. ‘‘Tena hi ajjeva mama rañño santike ṭhitakāle mayi pucchante evaṃ kathetha ajjeva vo guṇaṃ jānāpessāmī’’ti evaṃ vatvā bodhisatto purimataraṃ gantvā rañño santike aṭṭhāsi. Sāpi gantvā rañño samīpe aṭṭhāsi.
这时,菩萨对她说:“母亲,您也太狠心了,难道连给父亲们一块布或一团饭都不行吗?”她回答:“孩子,我自己从国王那里什么都得不到,能给你们什么呢?”菩萨问:“您不是已经得到首席王后的地位了吗?”她说:“孩子,如果没有一点尊重,首席王后的地位又有什么用?现在你们的国王会给我什么?他在路上得到饭团,一点都不分给我,自己一个人吃了。”菩萨问:“真是这样吗,大王?”国王默认了。菩萨知道国王默认后,就说:“那么,母亲,既然国王已经不再喜欢您,您还住在这里做什么?在这世上,和不喜欢的人在一起就是苦。您要是继续住在这里,国王对您的不喜欢就会成为您的苦。这些众生,别人亲近他们,他们才亲近别人;一旦明白对方不再亲近自己,就该去别的地方。世界大得很,到处都可以住人。”说完,他说了这些偈颂:巴利
Atha naṃ bodhisatto ‘‘amma, tumhe ativiya kakkhaḷā, kiṃ nāma pitūnaṃ vatthakhaṇḍaṃ vā bhattapiṇḍamattaṃ vā dātuṃ na vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Tāta, ahameva rañño santikā kiñci na labhāmi, tumhākaṃ kiṃ dassāmī’’ti? ‘‘Nanu aggamahesiṭṭhānaṃ te laddha’’nti? ‘‘Tāta, kismiñci sammāne asati aggamahesiṭṭhānaṃ kiṃ karissati, idāni me tumhākaṃ rājā kiṃ dassati, so antarāmagge bhattapuṭaṃ labhitvā tato kiñci adatvā sayameva bhuñjī’’ti. Bodhisatto ‘‘evaṃ kira, mahārājā’’ti pucchi. Rājā adhivāsesi. Bodhisatto tassa adhivāsanaṃ viditvā ‘‘tena hi, amma, rañño appiyakālato paṭṭhāya kiṃ tumhākaṃ idha vāsena. Lokasmiñhi appiyasampayogo ca dukkho, tumhākaṃ idha vāse sati rañño appiyasampayogova dukkhaṃ bhavissati, ime sattā nāma bhajante bhajanti, abhajanabhāvaṃ ñatvā aññattha gantabbaṃ, mahanto lokasannivāso’’ti vatvā imā gāthā avoca –
要亲近亲近自己的人,要结交结交自己的人;要为顺从自己的人做事,要履行应尽之责。
对欲求损害的人,不该为他谋求利益;对不亲近自己的人,也不该去亲近他。巴利
‘‘Name namantassa bhaje bhajantaṃ, kiccānukubbassa kareyya kiccaṃ; Nānatthakāmassa kareyya atthaṃ, asambhajantampi na sambhajeyya.
要舍弃那正在舍离的人,不要对他生起贪著;不要和已经无心的人来往。
鸟知道那棵树的果子已经吃完了,就会再去找另一棵树;因为世间确实很大。巴利
‘‘Caje cajantaṃ vanathaṃ na kayirā, apetacittena na sambhajeyya; Dijo dumaṃ khīṇaphalanti ñatvā, aññaṃ samekkheyya mahā hi loko’’ti.
在这其中,对礼敬自己的人,就回报以礼敬:谁礼敬自己,就对他回报礼敬。谁亲近自己,就亲近他。“对随顺做事的人,应做他应做之事”:对随顺自己、正在做应做之事的人,也应替他完成他应做的事。“舍离那舍离者,不要制造渴爱之林”:应当舍离那个正在舍离自己的人,对他不要生起那叫作渴爱的丛林。“以远离之心”:以已经离去、颠倒的心。“不应亲近”:不应与那样的人交往。“如鸟对树”:就像一只鸟,对一棵先前结果的树,在果实耗尽后,知道“这棵树果已尽”,便舍弃它,另看别的树、另找别的树;同样,应当另看别人。因为世间确实广大,你们将会找到一位有亲爱的人。巴利
Tattha name namantassa bhaje bhajantanti yo attano namati, tasseva paṭinameyya. Yo ca bhajati, tameva bhajeyya. Kiccānukubbassa kareyya kiccanti attano uppannakiccaṃ anukubbantasseva tassapi uppannakiccaṃ paṭikareyya. Caje cajantaṃ vanathaṃ na kayirāti attānaṃ jahantaṃ jaheyyeva, tasmiṃ taṇhāsaṅkhātaṃ vanathaṃ na kareyya. Apetacittenāti vigatacittena vipallatthacittena. Na sambhajeyyāti tathārūpena saddhiṃ na samāgaccheyya. Dijo dumanti yathā sakuṇo pubbe phalitampi rukkhaṃ phale khīṇe ‘‘khīṇaphalo aya’’nti ñatvā taṃ chaḍḍetvā aññaṃ samekkhati pariyesati, evaṃ aññaṃ samekkheyya. Mahā hi esa loko, atha tumhe sasnehaṃ ekaṃ purisaṃ labhissathāti.
国王听了这话,就把整个王国的一切统治权都交给了王后。从那时起,他们和和睦睦、欢欢喜喜地一起生活。巴利
Taṃ sutvā bārāṇasirājā deviyā sabbissariyaṃ adāsi. Tato paṭṭhāya samaggā sammodamānā vasiṃsu.
导师讲完这段法教,阐明了四圣谛,然后把本生故事联系起来。圣谛讲说完毕时,那对夫妻证得了入流果。“当时的那对夫妻就是现在的这对夫妻,而那位贤明的大臣就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne dve jayampatikā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. ‘‘Tadā jayampatikā ime dve jayampatikā ahesuṃ, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
四、鳄鱼本生注释巴利
[224] 4. Kumbhilajātakavaṇṇanā
“具足这四法”这句话,是导师住在竹林精舍时,针对提婆达多而说的。巴利
Yassetecaturo dhammāti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi.
‘‘Yassete caturo dhammā, vānarinda yathā tava;
真实、法、坚定、舍离,他超越了所见。巴利
Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṃ so ativattati.
‘‘Yassa cete na vijjanti, guṇā paramabhaddakā;
真实、法、坚定和舍离,他不超越所见。巴利
Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṃ so nātivattatī’’ti.
在这里,所谓“最胜功德”,意思是:如果有人不具备这四种最胜功德——也就是从积聚义和集合义上说的功德,他就无法战胜敌人。这里其余的内容,都和上文《鳄鱼本生》里所说的方式一样,连同其组合方式一起理解。巴利
Tattha guṇā paramabhaddakāti yassa ete paramabhaddakā cattāro rāsaṭṭhena piṇḍaṭṭhena guṇā na vijjanti, so paccāmittaṃ atikkamituṃ na sakkotīti. Sesamettha sabbaṃ heṭṭhā kumbhilajātake vuttanayameva saddhiṃ samodhānenāti.
[225] 5. 《忍辱功德本生经》注释巴利
[225] 5. Khantivaṇṇajātakavaṇṇanā
“我有一位男子,大王”这句话,是导师住在祇园时,针对憍萨罗国王说的。据说,国王有一位曾帮过他很多忙的大臣,在后宫犯了过失。国王虽然知道“他对我有恩”,还是忍了下来,并把这件事禀告了导师。导师说:“大王,古代的国王们也是这样忍下来的。”应国王的请求,导师便讲了过去的事。巴利
Atthi me puriso, devāti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṃ ārabbha kathesi. Tassa kireko bahūpakāro amacco antepure padussi. Rājā ‘‘upakārako me’’ti ñatvāpi adhivāsetvā satthu ārocesi. Satthā ‘‘porāṇakarājānopi, mahārāja, evaṃ adhivāsesuṃyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,梵授王治理国家的时候,有一位大臣在王宫里犯了过失,而那位大臣的一个仆人也在他家里犯了过失。那位大臣无法忍受这个仆人的过错,就把他带到国王那里,问道:“大王,我有一个侍从,什么事都替我办,他却在我家里犯了过失,该怎么处置他才好?”于是他先说了第一首偈颂。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente eko amacco tassa antepure padussi, amaccassāpi sevako tassa gehe padussi. So tassa aparādhaṃ adhivāsetuṃ asakkonto taṃ ādāya rañño santikaṃ gantvā ‘‘deva, eko me upaṭṭhāko sabbakiccakārako , so mayhaṃ gehe padussi, tassa kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
大王,我有一个仆人,什么事都替我办。
他犯了一个过错。这件事你怎么看?巴利
‘‘Atthi me puriso deva, sabbakiccesu byāvaṭo; Tassa cekoparādhatthi, tattha tvaṃ kinti maññasī’’ti.
在这里,那个人确实有一项过失,意思是:这个男子有一项过错。对于这件事,你认为怎么样,意思是:对于这个男子的这项过失,你心里想“该怎么处理”,就按照你心中生起的想法,给他相应的惩罚。这是在说明这个意思。巴利
Tattha tassa cekoparādhatthīti tassa ca purisassa eko aparādho atthi. Tattha tvaṃ kinti maññasīti tattha tassa purisassa aparādhe tvaṃ ‘‘kiṃ kātabba’’nti maññasi, yathā te cittaṃ uppajjati, tadanurūpamassa daṇḍaṃ paṇehīti dīpeti.
国王听了之后,说出第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā rājā dutiyaṃ gāthamāha –
我们这里也有这样的人,像这样的男子在这里确实存在。
具足支分者极难得,我们喜欢的是安忍。巴利
‘‘Amhākampatthi puriso, ediso idha vijjati; Dullabho aṅgasampanno, khantirasmāka ruccatī’’ti.
它的意思是:我们这些国王也有这样一位虽然在家里干坏事、却帮过我们大忙的人。他就在这里,现在也还在这里。我们虽然身为国王,但念在他帮过大忙的份上,还是忍了。可你并非国王,反倒要承担起忍耐的重担。所谓具足支分,就是具备一切功德的人,这样的人实在难得。正因为如此,在这种情况下,我们还是觉得安忍才是可取的。巴利
Tassattho – amhākampi rājūnaṃ sataṃ ediso bahūpakāro agāre dussanakapuriso atthi, so ca kho idha vijjati, idānipi idheva saṃvijjati, mayaṃ rājānopi samānā tassa bahūpakārataṃ sandhāya adhivāsema, tuyhaṃ pana araññopi sato adhivāsanabhāro jāto. Aṅgasampanno hi sabbehi guṇakoṭṭhāsehi samannāgato puriso nāma dullabho, tena kāraṇena asmākaṃ evarūpesu ṭhānesu adhivāsanakhantiyeva ruccatīti.
大臣意识到国王那番话是针对自己说的,从此再不敢在后宫胡作非为;他的那个仆从得知国王已经知道了这件事,从此也不敢再干那种事。巴利
Amacco attānaṃ sandhāya rañño vuttabhāvaṃ ñatvā tato paṭṭhāya antepure padussituṃ na visahi, sopissa sevako rañño ārocitabhāvaṃ ñatvā tato paṭṭhāya taṃ kammaṃ kātuṃ na visahi.
导师讲完这段法义后,把本生故事归结起来说:“那时,我就是波罗奈国王。”那位大臣也知道这是导师对国王说的,从那时起就再也没法做那种事了。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā ahameva bārāṇasirājā ahosi’’nti. Sopi amacco rañño satthu kathitabhāvaṃ ñatvā tato paṭṭhāya taṃ kammaṃ kātuṃ nāsakkhīti.
第六 鸮本生注巴利
[226] 6. Kosiyajātakavaṇṇanā
“适时出离是为善”——这是导师住在祇园精舍时,针对憍萨罗国王所说的。憍萨罗国王为了平定边境,在不适当的时候出了城。这件事的经过正如前面所说的那样。巴利
Kālenikkhamanā sādhūti idaṃ satthā jetavane viharanto kosalarājānaṃ ārabbha kathesi. Kosalarājā paccantavūpasamanatthāya akāle nikkhami. Vatthu heṭṭhā vuttanayameva.
导师又引用过去的事,说道:“大王,过去波罗奈的国王在不合适的时候出城,在园林里扎下营帐。那时候,有一只猫头鹰飞进竹丛里躲了起来。一群乌鸦飞过来,心想‘等它一出来,我们就抓住它’,于是把它团团围住。那只猫头鹰没有看太阳是否已经落山,就在不恰当的时候跑出来,开始逃跑。于是乌鸦们围住它,用嘴啄它,把它打落在地。国王问菩萨:‘智者,这些乌鸦为什么把猫头鹰打落下来?’菩萨阐明这个道理:‘大王,凡是在不该出去的时候离开自己住处的人,都会遭受这样的苦。所以,不该在不恰当的时候离开自己的住处。’说了下面这两首偈颂:巴利
Satthā pana atītaṃ āharitvā āha – ‘‘mahārāja, atīte bārāṇasirājā akāle nikkhamitvā uyyāne khandhāvāraṃ nivesayi. Tasmiṃ kāle eko ulūkasakuṇo veḷugumbaṃ pavisitvā nilīyi. Kākasenā āgantvā ‘nikkhantameva taṃ gaṇhissāmā’’’ti parivāresi. So sūriyatthaṅgamanaṃ anoloketvā akāleyeva nikkhamitvā palāyituṃ ārabhi. Atha naṃ kākā parivāretvā tuṇḍehi koṭṭentā paripātesuṃ. Rājā bodhisattaṃ āmantetvā ‘‘kiṃ nu kho, paṇḍita, ime kākā kosiyaṃ paripātentī’’ti pucchi. Bodhisatto ‘‘akāle, mahārāja, attano vasanaṭṭhānā nikkhamantā evarūpaṃ dukkhaṃ paṭilabhantiyeva, tasmā akāle attano vasanaṭṭhānā nikkhamituṃ na vaṭṭatī’’ti imamatthaṃ pakāsento imaṃ gāthādvayamāha –
在合适的时候出离,是好的;在不合适的时候出离,就不好。
确实,不在合适的时候出击,即使只有一个人,众人也会伤害他;
它不能说明任何意义,就像一群乌鸦围攻一只枭鸟一样。巴利
‘‘Kāle nikkhamanā sādhu, nākāle sādhu nikkhamo; Akālena hi nikkhamma, ekakampi bahujjano; Na kiñci atthaṃ joteti, dhaṅkasenāva kosiyaṃ.
智者明辨种种方法与规则,也能看穿他人的缺失。
把一切敌人都制伏之后,他就能像猫头鹰一样安乐。巴利
‘‘Dhīro ca vidhividhānaññū, paresaṃ vivarānugū; Sabbāmitte vasīkatvā, kosiyova sukhī siyā’’ti.
在这里,“应时出离为善”的意思是:大王,所谓出离,就是离开或出征,在适当的时机这样做才是好的。“非时出离不善”则是说:在不适当的时机,从自己的住处离开到别处去,这种离开或出征并不好。在“因非时……”等四句里,把第一句和第三句配合起来,第二句和第四句配合起来,应当这样理解其含义:有人在不适当的时机从自己的住处离开或出征,他什么利益也成就不了,连自己一点点进步都生不起来;反而,哪怕他孤身一人,也会有许多人、许多敌人把他这个在不当时机离开或出征的独行者团团围住,使他遭到极大的毁灭。这里的譬喻是:就像乌鸦群对付枭一样,正如这群乌鸦用嘴啄那只在不当时机离开和出征的枭,使它遭到极大的毁灭;同样,因此,从畜生道众生开始算起,任何人都不该在不适当的时机从自己的住处离开或出征。巴利
Tattha kāle nikkhamanā sādhūti, mahārāja, nikkhamanā nāma nikkhamanaṃ vā parakkamanaṃ vā yuttapayuttakāle sādhu. Nākāle sādhu nikkhamoti akāle pana attano vasanaṭṭhānato aññattha gantuṃ nikkhamo nāma nikkhamanaṃ vā parakkamanaṃ vā na sādhu. ‘‘Akālena hī’’tiādīsu catūsu padesu paṭhamena saddhiṃ tatiyaṃ, dutiyena catutthaṃ yojetvā evaṃ attho veditabbo. Attano vasanaṭṭhānato hi koci puriso akālena nikkhamitvā vā parakkamitvā vā na kiñciatthaṃ joteti, attano appamattakampi vuḍḍhiṃ uppādetuṃ na sakkoti, atha kho ekakampi bahujjano bahupi so paccatthikajano etaṃ akāle nikkhamantaṃ vā parakkamantaṃ vā ekakaṃ parivāretvā mahāvināsaṃ pāpeti. Tatrāyaṃ upamā – dhaṅkasenāva kosiyaṃ, yathā ayaṃ dhaṅkasenā imaṃ akāle nikkhamantañca parakkamantañca kosiyaṃ tuṇḍehi vitudanti mahāvināsaṃ pāpenti, tathā tasmā tiracchānagate ādiṃ katvā kenaci akāle attano vasanaṭṭhānato na nikkhamitabbaṃ na parakkamitabbanti.
第二首偈颂里说的“智者”,就是有智慧的人。“规则”,是古代智者立下的传统。“安排”,是指分类,或者是指筹划。“了知疏漏”,就是顺着漏洞去觉察、了知。“一切敌人”,就是所有的怨敌。“降伏”,就是使它们服从自己。“犹如枭”,是说不同于那只愚痴的枭,而是像另一只有智慧的枭。这段话的意思是:一位有智慧的人,知道“这个时候该出发、该努力,那个时候不该出发、不该努力”;他通晓古代智者立下的、名为传统的规则,也通晓属于这规则的分类安排,或者通晓对这规则的筹划与实行。他成为通达规则与安排的人,看清了自己那些敌人、对手的薄弱之处。然后,就像那只有智慧的枭,在名为夜晚、属于自己的时机里出动发力,把各处躺卧的乌鸦一一斩去头颅,降伏一切敌人之后获得安乐;同样,这位智者也应在恰当的时机出发、努力,降伏自己的敌人,从而成为安乐无苦的人。国王听完菩萨的话,便返回了。巴利
Dutiyagāthāya dhīroti paṇḍito. Vidhīti porāṇakapaṇḍitehi ṭhapitapaveṇī. Vidhānanti koṭṭhāso vā saṃvidahanaṃ vā. Vivarānugūti vivaraṃ anugacchanto jānanto. Sabbāmitteti sabbe amitte. Vasīkatvāti attano vase katvā. Kosiyovāti imamhā bālakosiyā añño paṇḍitakosiyo viya. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo ca kho paṇḍito ‘‘imasmiṃ kāle nikkhamitabbaṃ parakkamitabbaṃ, imasmiṃ na nikkhamitabbaṃ na parakkamitabba’’nti porāṇakapaṇḍitehi ṭhapitassa paveṇisaṅkhātassa vidhino koṭṭhāsasaṅkhātaṃ vidhānaṃ vā tassa vā vidhino vidhānaṃ saṃvidahanaṃ anuṭṭhānaṃ jānāti, so vidhividhānaññū paresaṃ attano paccāmittānaṃ vivaraṃ ñatvā yathā nāma paṇḍito kosiyo rattisaṅkhāte attano kāle nikkhamitvā ca parakkamitvā ca tattha tattha sayitānaññeva kākānaṃ sīsāni chindamāno te sabbe amitte vasīkatvā sukhī siyā, evaṃ dhīropi kāle nikkhamitvā parakkamitvā attano paccāmitte vasīkatvā sukhī niddukkho bhaveyyāti. Rājā bodhisattassa vacanaṃ sutvā nivatti.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时的国王就是阿难,而那位贤明的大臣正是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā ānando ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
第七 粪虫本生注巴利
[227] 7. Gūthapāṇajātakavaṇṇanā
“勇士与勇士相遇”——这是导师住在祇园时,因一位比丘而说的。据说那时,离祇园大约三牛吼半由旬的地方有一个村镇,那里有许多筹食和定期食。村里住着一个爱提问的粗人孔达。每当年轻比丘和沙弥为了筹食和定期食而来,他就问:“谁在吃?谁在喝?谁在受用食物?”让他们答不上来,使他们难堪。他们因为怕他,就不再去那个村子领取筹食和定期食了。有一天,一位比丘去领筹签时问:“尊者,某某村有筹食或定期食吗?”有人告诉他:“有的,贤友,不过那里有个叫孔达的人会提问,谁答不上来,他就辱骂、嘲讽。因为怕他,没人敢去。”那位比丘说:“尊者,请把那里的饭食让给我。我去调伏他,让他不再害人。从今以后,我要让他一见到你们就逃跑。”比丘们说“好”,就把那里的饭食让给了他。巴利
Sūro sūrena saṅgammāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tasmiṃ kira kāle jetavanato tigāvutaḍḍhayojanamatte eko nigamagāmo, tattha bahūni salākabhattapakkhiyabhattāni atthi. Tatreko pañhapucchako koṇḍo vasati. So salākabhattapakkhiyabhattānaṃ atthāya āgate dahare ca sāmaṇere ca ‘‘ke khādanti, ke pivanti, ke bhuñjantī’’ti pañhaṃ pucchitvā kathetuṃ asakkonte lajjāpesi. Te tassa bhayena salākabhattapakkhiyabhattatthāya taṃ gāmaṃ na gacchanti. Athekadivasaṃ eko bhikkhu salākaggaṃ gantvā ‘‘bhante, asukagāme salākabhattaṃ vā pakkhiyabhattaṃ vā atthī’’ti pucchitvā ‘‘atthāvuso, tattha paneko koṇḍo pañhaṃ pucchati, taṃ kathetuṃ asakkonte akkosati paribhāsati, tassa bhayena koci gantuṃ na sakkotī’’ti vutte ‘‘bhante, tattha bhattāni mayhaṃ pāpetha, ahaṃ taṃ dametvā nibbisevanaṃ katvā tato paṭṭhāya tumhe disvā palāyanakaṃ karissāmī’’ti āha. Bhikkhū ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā tassa tattha bhattāni pāpesuṃ.
他到了那里,在村口把袈裟披好。孔达一看见他,就像一头暴怒的公羊一样猛冲过去,说道:“沙门,回答我的问题!”比丘说:“近事男,你先让我到村里走一趟,取了粥回来,让我先到集会堂去。”当比丘取了粥来到集会堂时,孔达又对他说了同样的话。那位比丘又对他说:“你先让我把粥喝了,让我把集会堂打扫好,让我把筹食取来。”等孔达把筹食取来,比丘让他拿着钵,带他到村外,把袈裟收拢搭在肩上,从他手里接过钵,站在那里。孔达到了那里还是说:“沙门,回答我的问题!”于是比丘说:“我来回答你的问题。”说着一下子把他打倒在地,像要把骨头碾碎一样痛打他,又把粪塞进他嘴里,威胁说:“从今以后,只要有比丘来到这个村子,谁要是敢问问题,我就让你知道厉害!”说完就走了。从那以后,孔达一见到比丘就逃跑。后来,这位比丘的所作所为在比丘僧团中传开了。有一天,比丘们在法堂里议论说:“贤友们,听说某某比丘把粪塞进了孔达的嘴里。”世尊来了,问道:“比丘们,你们现在聚在这里谈论什么?”他们回答说是在谈这件事。世尊说:“比丘们,这位比丘不是现在才用粪来羞辱他,过去也曾经羞辱过他。”于是便讲起了过去的事。巴利
So tattha gantvā gāmadvāre cīvaraṃ pārupi. Taṃ disvā koṇḍo caṇḍameṇḍako viya vegena upagantvā ‘‘pañhaṃ me, samaṇa, kathehī’’ti āha. ‘‘Upāsaka, gāme caritvā yāguṃ ādāya āsanasālaṃ tāva me āgantuṃ dehī’’ti. So yāguṃ ādāya āsanasālaṃ āgatepi tasmiṃ tatheva āha. Sopi naṃ bhikkhu ‘‘yāguṃ tāva me pātuṃ dehi, āsanasālaṃ tāva sammajjituṃ dehi, salākabhattaṃ tāva me āharituṃ dehī’’ti vatvā salākabhattaṃ āharitvā tameva pattaṃ gāhāpetvā ‘‘ehi, pañhaṃ te kathessāmī’’ti bahigāmaṃ netvā cīvaraṃ saṃharitvā aṃse ṭhapetvā tassa hatthato pattaṃ gahetvā aṭṭhāsi. Tatrāpi naṃ so ‘‘samaṇa, pañhaṃ me kathehī’’ti āha. Atha naṃ ‘‘kathemi te pañha’’nti ekappahāreneva pātetvā aṭṭhīni saṃcuṇṇento viya pothetvā gūthaṃ mukhe pakkhipitvā ‘‘ito dāni paṭṭhāya imaṃ gāmaṃ āgataṃ kañci bhikkhuṃ pañhaṃ pucchitakāle jānissāmī’’ti santajjetvā pakkāmi. So tato paṭṭhāya bhikkhū disvāva palāyati. Aparabhāge tassa bhikkhuno sā kiriyā bhikkhusaṅghe pākaṭā jātā. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asukabhikkhu kira koṇḍassa mukhe gūthaṃ pakkhipitvā gato’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, so bhikkhu idāneva taṃ mīḷhena āsādeti, pubbepi āsādesiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,住在鸯伽和摩揭陀两地的人互相到对方的国土去。有一天,他们走到两国交界处,靠着一个小湖住下,喝了酒,吃了鱼肉,第二天清早就套好车出发了。他们走后,一只吃粪的小虫闻着粪味过来,看见他们喝酒的地方倒掉的酒,因为口渴就喝了,醉醺醺地爬上一堆粪。湿粪被它一爬,稍微陷下去了一点。它就嚷道:“大地都撑不住我了!”就在那时,一头醉象来到那个地方,闻到粪味,觉得恶心,就转身退回去了。那只虫看见后,以为“它是怕我才逃跑的”,心想“我应该跟它打一仗”,于是向那头象叫阵,说出了第一首偈:巴利
Atīte aṅgamagadhavāsino aññamaññassa raṭṭhaṃ gacchantā ekadivasaṃ dvinnaṃ raṭṭhānaṃ sīmantare ekaṃ saraṃ nissāya vasitvā suraṃ pivitvā macchamaṃsaṃ khāditvā pātova yānāni yojetvā pakkamiṃsu. Tesaṃ gatakāle eko gūthakhādako pāṇako gūthagandhena āgantvā tesaṃ pītaṭṭhāne chaḍḍitaṃ suraṃ disvā pipāsāya pivitvā matto hutvā gūthapuñjaṃ abhiruhi, allagūthaṃ tasmiṃ āruḷhe thokaṃ onami. So ‘‘pathavī maṃ dhāretuṃ na sakkotī’’ti viravi. Tasmiññeva khaṇe eko mattavaravāraṇo taṃ padesaṃ patvā gūthagandhaṃ ghāyitvā jigucchanto paṭikkami. So taṃ disvā ‘‘esa mama bhayena palāyatī’’ti saññī hutvā ‘‘iminā me saddhiṃ saṅgāmaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti taṃ avhayanto paṭhamaṃ gāthamāha –
勇士和勇士撞到一起,跟勇猛善战、能打能拼的人交手;
来吧,龙!转回来,你到底怕什么才逃跑?
让鸯伽人和摩揭陀人看看,我的勇猛和你的勇猛。巴利
‘‘Sūro sūrena saṅgamma, vikkantena pahārinā; Ehi nāga nivattassu, kiṃ nu bhīto palāyasi; Passantu aṅgamagadhā, mama tuyhañca vikkama’’nti.
它的意思是:你这勇士和我这勇士碰上了,你凭精进和勇力显出英勇,又有能力出手打击,算得上是个能打的人,那为什么还没交战就要走呢?难道不该至少打一下吗?所以来吧,象啊,转回来!你难道只是被这么一点死亡的恐惧吓住,就怕得逃跑了吗?让这些把这块地当作边界住着的鸯伽人和摩揭陀人看看,看看你我的英勇,看看我们双方的奋力吧。巴利
Tassattho – tvaṃ sūro mayā sūrena saddhiṃ samāgantvā vīriyavikkamena vikkantena pahāradānasamatthatāya pahārinā kiṃkāraṇā asaṅgāmetvāva gacchasi, nanu nāma ekasampahāropi dātabbo siyā, tasmā ehi nāga nivattassu, ettakeneva maraṇabhayatajjito hutvā kiṃ nu bhīto palāyasi, ime imaṃ sīmaṃ antaraṃ katvā vasantā passantu, aṅgamagadhā mama tuyhañca vikkamaṃ ubhinnampi amhākaṃ parakkamaṃ passantūti.
那头象竖起耳朵,听完他的话,就转过身,走到他跟前,责备他说了第二首偈:巴利
So hatthī kaṇṇaṃ datvā tassa vacanaṃ sutvā nivattitvā tassa santikaṃ gantvā taṃ apasādento dutiyaṃ gāthamāha –
我不会用脚踩死你,不会用牙,也不会用鼻子。
我要用粪便杀了你,让这个臭东西被臭东西弄死。巴利
‘‘Na taṃ pādā vadhissāmi, na dantehi na soṇḍiyā; Mīḷhena taṃ vadhissāmi, pūti haññatu pūtinā’’ti.
这句话的意思是:我不会用脚之类的肢体去杀你,而是要用跟你相配的粪便来杀你。巴利
Tassattho – na taṃ pādādīhi vadhissāmi, tuyhaṃ pana anucchavikena mīḷhena taṃ vadhissāmīti.
他这样说完“让这只臭粪虫被臭东西打死吧!”之后,就把一大块粪块扔到它头上,撒尿,让它当场丧命,然后发出鹭鸣般的叫声,径直走进森林里去了。巴利
Evañca pana vatvā ‘‘pūtigūthapāṇako pūtināva haññatū’’ti tassa matthake mahantaṃ laṇḍaṃ pātetvā udakaṃ vissajjetvā tattheva taṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā koñcanādaṃ nadanto araññameva pāvisi.
导师讲完这段法之后,把本生故事总结起来说:“那时候,那只粪虫就是昆陀,那头象就是那位比丘。亲眼看到这件事之后,住在那片丛林里的天神就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā gūthapāṇako koṇḍo ahosi, vāraṇo so bhikkhu, taṃ kāraṇaṃ paccakkhato disvā tasmiṃ vanasaṇḍe nivutthadevatā pana ahameva ahosi’’nti.
第八、《贪欲引导本生注》巴利
[228] 8. Kāmanītajātakavaṇṇanā
导师住在祇园时,为了一个叫迦玛尼塔的婆罗门而说了这段话,讲的是“三座山”的事。当前发生的事和过去发生的事,会在十二集本生中的《爱欲本生》(《本生经》1.12.37等)里详细说明。那两位王子当中,兄长回到波罗奈当了国王,弟弟做了副王。这两人里,国王对事欲和烦恼欲都不满足,贪求财富。那时,菩萨是帝释天王,他观察赡部洲,知道那位国王对两种欲都不满足,心想:“我要惩治这位国王,让他感到羞耻。”于是就以青年婆罗门的形象前来拜见国王。国王问他:“青年,你为什么事而来?”他说:“大王,我看见三座城,它们安稳、食物丰足,拥有很多象、马、车、步兵,又充满金银装饰品,而且只需少量兵力就能夺取。我能为你夺取它们献给你,所以才来的。”国王问:“我们什么时候出发,青年?”回答:“明天,大王。”国王说:“那么,你去吧,明天一早就要来啊。”青年说:“好的,大王,请迅速集结军队。”说完后,帝释便回到自己的住处去了。巴利
Tayogirinti idaṃ satthā jetavane viharanto kāmanītabrāhmaṇaṃ nāma ārabbha kathesi. Vatthu paccuppannañca atītañca dvādasakanipāte kāmajātake (jā. 1.12.37 ādayo) āvibhavissati. Tesu pana dvīsu rājaputtesu jeṭṭhako āgantvā bārāṇasiyaṃ rājā ahosi, kaniṭṭho uparājā. Tesu rājā vatthukāmakilesakāmesu atitto dhanalolo ahosi. Tadā bodhisatto sakko devarājā hutvā jambudīpaṃ olokento tassa rañño dvīsupi kāmesu atittabhāvaṃ ñatvā ‘‘imaṃ rājānaṃ niggaṇhitvā lajjāpessāmī’’ti brāhmaṇamāṇavavaṇṇena āgantvā rājānaṃ passi, raññā ca ‘‘kenatthena āgatosi māṇavā’’ti vutte ‘‘ahaṃ, mahārāja, tīṇi nagarāni passāmi khemāni subhikkhāni pahūtahatthiassarathapattīni hiraññasuvaṇṇālaṅkārabharitāni, sakkā ca pana tāni appakeneva balena gaṇhituṃ, ahaṃ te tāni gahetvā dātuṃ āgato’’ti āha. ‘‘Kadā gacchāma, māṇavā’’ti vutte ‘‘sve mahārājā’’ti. ‘‘Tena hi gaccha, pātova āgaccheyyāsī’’ti. ‘‘Sādhu, mahārāja, vegena balaṃ sajjehī’’ti vatvā sakko sakaṭṭhānameva gato.
国王第二天让人击鼓巡城,集结好军队,把大臣们召来,说:昨天有个年轻的婆罗门说,我要把北般遮罗、因陀罗城、盖迦这三座城的王权夺过来献给您。我们要带上那个年轻人,去夺取那三座城的王权,赶快把他召来。大臣们问:大王,有没有让人给他安排住处?国王说:我没有让人给他安排住处。又问:那有没有给他住处所需的物品?国王说:也没有给。大臣们就说:那我们到哪里去找他呢?国王说:你们到城里各条街道上去找找看。他们四处寻找,没有看见,就回禀说:大王,我们找不到。国王见不到那个年轻人,心里想:我竟然丢掉了这么大的权势。于是生起了极大的忧愁。他心口发热,体内的血液紊乱,得了痢疾,御医们都治不好。巴利
Rājā punadivase bheriṃ carāpetvā balasajjaṃ kāretvā amacce pakkosāpetvā hiyyo eko brāhmaṇamāṇavo ‘‘uttarapañcāle indapatte kekaketi imesu tīsu nagaresu rajjaṃ gahetvā dassāmī’’ti āha, taṃ māṇavaṃ ādāya tīsu nagaresu rajjaṃ gaṇhissāma, vegena naṃ pakkosathāti. ‘‘Katthassa, deva, nivāso dāpito’’ti? ‘‘Na me tassa nivāsagehaṃ dāpita’’nti. ‘‘Nivāsaparibbayo pana dinno’’ti? ‘‘Sopi na dinno’’ti. Atha ‘‘kahaṃ naṃ passissāmā’’ti? ‘‘Nagaravīthīsu olokethā’’ti. Te olokentā adisvā ‘‘na passāma, mahārājā’’ti āhaṃsu. Rañño māṇavaṃ apassantassa ‘‘evaṃ mahantā nāma issariyā parihīnomhī’’ti mahāsoko udapādi, hadayavatthu uṇhaṃ ahosi, vatthulohitaṃ kuppi, lohitapakkhandikā udapādi, vejjā tikicchituṃ nāsakkhiṃsu.
此后过了三四天,帝释天观察时知道了国王这场病,心想“我要给他治病”,就以婆罗门的模样来到门前,站在门口,让人通报说:“有一位婆罗门医生来给你们治病。”国王听了之后说:“那些了不起的御医都治不好我,给他一些报酬,打发他走吧。”帝释天听了之后说:“我不需要住宿费用,也不收医酬。我要给他治病,请让国王再见到我。”国王听了之后说:“那就让他进来吧。”帝释天进去,向国王祝颂胜利后,站在一旁。国王说:“你能治我的病吗?”答:“是的,陛下。”国王说:“那就治吧。”帝释天说:“好的,大王。请告诉我这病的特征:是什么原因引起的?是吃了什么、喝了什么,还是见了什么、听到了什么?”国王说:“贤者,我的病是由听到什么引起的。”问:“你听到了什么?”国王说:“贤者,有一个青年来对我说:‘我把三座城的王权夺来送给你。’我没有给他安排住处,也没有给住处所需的报酬。他一定生我的气,投靠别的国王去了。我于是心想:‘我竟然失掉了这么巨大的王权。’这样想着,这病就生起来了。如果你能治我这由欲念之心生起的病,那就请你治吧。”为了说明这个意思,说了第一首偈颂——巴利
Tato tīhacatūhaccayena sakko āvajjamāno tassa taṃ ābādhaṃ ñatvā ‘‘tikicchissāmi na’’nti brāhmaṇavaṇṇena āgantvā dvāre ṭhatvā ‘‘vejjabrāhmaṇo tumhākaṃ tikicchanatthāya āgato’’ti ārocāpesi. Rājā taṃ sutvā ‘‘mahantamahantā rājavejjā maṃ tikicchituṃ nāsakkhiṃsu, paribbayamassa dāpetvā uyyojethā’’ti āha. Sakko taṃ sutvā ‘‘mayhaṃ neva nivāsaparibbayena attho, vejjalābhampi na gaṇhissāmi, tikicchissāmi naṃ, puna rājā maṃ passatū’’ti āha. Rājā taṃ sutvā ‘‘tena hi āgacchatū’’ti āha. Sakko pavisitvā jayāpetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi, rājā ‘‘tvaṃ maṃ tikicchasī’’ti āha. ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Tena hi tikicchassū’’ti. ‘‘Sādhu, mahārāja, byādhino me lakkhaṇaṃ kathetha, kena kāraṇena uppanno, kiṃ khāditaṃ vā pītaṃ vā nissāya, udāhu diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti? ‘‘Tāta, mayhaṃ byādhi sutaṃ nissāya uppanno’’ti. ‘‘Kiṃ te suta’’nti. ‘‘Tāta eko māṇavo āgantvā mayhaṃ ‘tīsu nagaresu rajjaṃ gaṇhitvā dassāmī’ti āha, ahaṃ tassa nivāsaṭṭhānaṃ vā nivāsaparibbayaṃ vā na dāpesiṃ, so mayhaṃ kujjhitvā aññassa rañño santikaṃ gato bhavissati. Atha me ‘evaṃ mahantā nāma issariyā parihīnomhī’ti cintentassa ayaṃ byādhi uppanno. Sace sakkosi tvaṃ me kāmacittaṃ nissāya uppannaṃ byādhiṃ tikicchituṃ, tikicchāhī’’ti etamatthaṃ pakāsento paṭhamaṃ gāthamāha –
我想要三座山之间的地方:般遮罗、俱卢和盖迦。
婆罗门啊,我还想要比那更高的,我被欲望牵着走,婆罗门,请你治好我吧。巴利
‘‘Tayo giriṃ antaraṃ kāmayāmi, pañcālā kuruyo kekake ca; Tatuttariṃ brāhmaṇa kāmayāmi, tikiccha maṃ brāhmaṇa kāmanīta’’nti.
在这里,“三座山”就是指三座山,这也是另一种读法。比如在“善见山的城门由此显现”这句话里,善见天城因为难以执取、难以动摇,所以被称为“善见山”;同样地,这里也是用“三座山”来指代三座城池。因此,这里的意思是:我渴望得到那三座城池,以及它们之间那三种国土。“般遮罗、俱卢、盖迦”就是这些国土的名字。其中,“般遮罗”指北般遮罗,那里有座城叫迦毗罗;“俱卢”指俱卢国,那里有座城叫因陀钵底;“盖迦”用的是业格形式,由此指盖迦国,那里的都城本身就是那座城。“比那更殊胜的”意思是:我已经由此获得了波罗奈的王权,如今我还想要比这更高一等、涵盖三种国土的王权。婆罗门,请治好我这个被欲望牵着走的人——我被这些感官欲望和烦恼欲望牵引、击垮、摧毁,如果你有办法,就请治好我吧,婆罗门。巴利
Tattha tayo girinti tayo girī, ayameva vā pāṭho. Yathā ‘‘sudassanassa girino, dvārañhetaṃ pakāsatī’’ti ettha sudassanaṃ devanagaraṃ yujjhitvā duggaṇhatāya duccalanatāya ‘‘sudassanagirī’’ti vuttaṃ, evamidhāpi tīṇi nagarāni ‘‘tayo giri’’nti adhippetāni. Tasmā ayamettha attho – tīṇi ca nagarāni tesañca antaraṃ tividhampi raṭṭhaṃ kāmayāmi. ‘‘Pañcālā kuruyo kekake cā’’ti imāni tesaṃ raṭṭhānaṃ nāmāni. Tesu pañcālāti uttarapañcālā, tattha kapilaṃ nāma nagaraṃ. Kuruyoti kururaṭṭhaṃ, tattha indapattaṃ nāma nagaraṃ. Kekake cāti paccatte upayogavacanaṃ, tena kekakaraṭṭhaṃ dasseti. Tattha kekakarājadhānīyeva nagaraṃ. Tatuttarinti taṃ ahaṃ ito paṭiladdhā bārāṇasirajjā tatuttariṃ tividhaṃ rajjaṃ kāmayāmi. Tikiccha maṃ, brāhmaṇa, kāmanītanti imehi vatthukāmehi ca kilesakāmehi ca nītaṃ hataṃ pahataṃ sace sakkosi, tikiccha maṃ brāhmaṇāti.
这时,帝释天对那位国王说:“大王,你靠根茎之类的药物是治不好的,只有用智慧之药才能治好。”说完,便诵出第二首偈颂——巴利
Atha naṃ sakko ‘‘mahārāja, tvaṃ mūlosadhādīhi atekiccho. Ñāṇosadheneva tikicchitabbo’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
有些医生为被黑蛇咬伤的人治疗,智者们为被非人附体的人治疗;
没有人能为被欲望牵着走的人治疗,因为对一个已经越出善法界限的人,哪里还有什么治疗可言呢?巴利
‘‘Kaṇhāhidaṭṭhassa karonti heke, amanussapaviṭṭhassa karonti paṇḍitā; Na kāmanītassa karoti koci, okkantasukkassa hi kā tikicchā’’ti.
在这件事上,“有人能为被黑蛇咬伤的人治疗”:确实,有些医师会用咒语和药物,为被剧毒黑蛇咬伤的人治疗。“智者能为被非人附体的人治疗”:另一些智者、鬼病医,会用祭祀、护咒、药物调治等方法,为被鬼、夜叉等非人附体、压制、抓住的人治疗。“却没有人能为被欲所牵引的人治疗”:然而,对于被欲所牵引、被欲控制的人,除了智者以外,没有其他任何人能为他治疗,即使有人想治,也根本没有能力治。为什么呢?因为“对于已经越过善法界限的人,哪里还有什么治疗可言?”也就是说,对于一个已经越过善法界限、安住在不善法中的人,咒语和药物之类的治疗又算得了什么治疗呢?根本不可能靠药物治好。巴利
Tattha kaṇhāhidaṭṭhassa karonti heketi ekacce hi tikicchakā ghoravisena kāḷasappena daṭṭhassa mantehi ceva osadhehi ca tikicchaṃ karonti. Amanussapaviṭṭhassa karonti paṇḍitāti apare paṇḍitā bhūtavejjā bhūtayakkhādīhi amanussehi paviṭṭhassa abhibhūtassa gahitassa balikammaparittakaraṇaosadhaparibhāvitādīhi tikicchaṃ karonti. Na kāmanītassa karoti kocīti kāmehi pana nītassa kāmavasikassa puggalassa aññatra paṇḍitehi añño koci tikicchaṃ na karoti, karontopi kātuṃ samattho nāma natthi. Kiṃkāraṇā? Okkantasukkassa hi kā tikicchāti, okkantasukkassa avakkantassa kusaladhammamariyādaṃ atikkantassa akusaladhamme patiṭṭhitassa puggalassa mantosadhādīhi kā nāma tikicchā, na sakkā osadhehi tikicchitunti.
大士这样把这番道理讲清楚之后,又进一步说道:“大王,就算你能得到那三个王国,难道你在治理这四座城的时候,能一下子同时穿上四套衣服、用四只金钵吃饭、躺在四张床上吗?大王,被渴爱控制是不应该的,这渴爱确实是衰败的根源。它不断增长,就会把助长它的人扔进八大地狱、十六增地狱,以及其余种种不同的恶趣里去。”大士就这样用地狱等恐怖来警诫国王,然后为他说法。国王听完法后,忧愁消除,病当下就痊愈了。帝释天给他教导,让他安立在戒律中,就回到天界去了。国王从那时起,做布施等种种福德善行,之后随业力而去。巴利
Itissa mahāsatto imaṃ kāraṇaṃ dassetvā uttari evamāha – ‘‘mahārāja, sace tvaṃ tāni tīṇi rajjāni lacchasi, api nu kho imesu catūsu nagaresu rajjaṃ karonto ekappahāreneva cattāri sāṭakayugāni paridaheyyāsi, catūsu vā suvaṇṇapātīsu bhuñjeyyāsi, catūsu vā sayanesu sayeyyāsi, mahārāja, taṇhāvasikena nāma bhavituṃ na vaṭṭati, taṇhā hi nāmesā vipattimūlā. Sā vaḍḍhamānā yo taṃ vaḍḍheti, taṃ puggalaṃ aṭṭhasu mahānirayesu soḷasasu ussadanirayesu nānappakārabhedesu ca avasesesu apāyesu khipatī’’ti. Evaṃ rājānaṃ nirayādibhayena tajjetvā mahāsatto dhammaṃ desesi. Rājāpissa dhammaṃ sutvā vigatasoko hutvā tāvadeva nibyādhitaṃ pāpuṇi . Sakkopissa ovādaṃ datvā sīlesu patiṭṭhāpetvā devalokameva gato. Sopi tato paṭṭhāya dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法义,开示了四圣谛之后,把本生故事联系起来说:“那时的国王就是迦玛尼塔婆罗门,而帝释天就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājā kāmanītabrāhmaṇo ahosi, sakko pana ahameva ahosi’’nti.
九、逃走本生注释巴利
[229] 9. Palāyitajātakavaṇṇanā
“以象群、云群……”这段话,是导师住在祇园时,因一个逃跑的游方者而说的。据说,那个人为了辩论,走遍了整个赡部洲,找不到一个能反驳他的人,就一路来到舍卫城,问人们:“有没有谁能跟我辩论?”人们就讲起佛陀的功德:“就算像你这样的人来一千个,那位一切知者、两足中最尊贵的大乔达摩也能跟他们辩论。他是法主,能粉碎别人的论点。整个赡部洲出现的反对意见,没有一个能超过那位世尊。就像海浪碰到岸边就碎成粉末一样,所有的论点一到他脚下就粉碎了。”游方者问:“那他现在在哪里?”听说“在祇园”,就说:“我现在就去跟他辩论。”于是被一大群人围着往祇园走。他看见祇陀王子花了九千万钱财建成的祇园门楼,就问:“这是沙门乔达摩住的地方吗?”听说是“门楼”,就说:“门楼都这样了,住的地方会是什么样啊!”有人告诉他:“那叫香室,大得没法想象。”他就说:“跟这样的沙门辩论,谁辩得过啊!”当场就逃走了。人们大声喧哗着走进祇园。世尊问他们:“你们怎么不是时候就来了?”他们就把这件事告诉了世尊。世尊说:“居士们,不只是现在,过去这个人看见我住处的门楼,也是照样逃跑的。”说完,应他们的请求,讲了过去的事。巴利
Gajaggameghehīti idaṃ satthā jetavane viharanto palāyitaparibbājakaṃ ārabbha kathesi. So kira vādatthāya sakalajambudīpaṃ vicaritvā kañci paṭivādiṃ alabhitvā anupubbena sāvatthiṃ gantvā ‘‘atthi nu kho koci mayā saddhiṃ vādaṃ kātuṃ samattho’’ti manusse pucchi. Manussā ‘‘tādisānaṃ sahassenapi saddhiṃ vādaṃ kātuṃ samattho sabbaññū dvipadānaṃ aggo mahāgotamo dhammissaro parappavādamaddano, sakalepi jambudīpe uppanno parappavādo taṃ bhagavantaṃ atikkamituṃ samattho nāma natthi. Velantaṃ patvā samuddaūmiyo viya hi sabbavādā tassa pādamūlaṃ patvā cuṇṇavicuṇṇā hontī’’ti buddhaguṇe kathesuṃ. Paribbājako ‘‘kahaṃ pana so etarahī’’ti pucchitvā ‘‘jetavane’’ti sutvā ‘‘idānissa vādaṃ āropessāmī’’ti mahājanaparivuto jetavanaṃ gacchanto jetena rājakumārena navakoṭidhanaṃ vissajjetvā kāritaṃ jetavanadvārakoṭṭhakaṃ disvā ‘‘ayaṃ samaṇassa gotamassa vasanapāsādo’’ti pucchitvā ‘‘dvārakoṭṭhako aya’’nti sutvā ‘‘dvārakoṭṭhako tāva evarūpo, vasanagehaṃ kīdisaṃ bhavissatī’’ti vatvā ‘‘gandhakuṭi nāma appameyyā’’ti vutte ‘‘evarūpena samaṇena saddhiṃ ko vādaṃ karissatī’’ti tatova palāyi. Manussā unnādino hutvā jetavanaṃ pavisitvā satthārā ‘‘kiṃ akāle āgatatthā’’ti vuttā taṃ pavattiṃ kathayiṃsu. Satthā ‘‘na kho upāsakā idāneva, pubbepesa mama vasanaṭṭhānassa dvārakoṭṭhakaṃ disvā palāyatevā’’ti vatvā tehi yācito atītaṃ āhari.
过去,在犍陀罗国的塔克西拉城,菩萨是那里的国王;波罗奈则由梵授王统治。梵授王心想:“我要攻下塔克西拉。”于是率领大军前去,驻扎在离城不远的地方,部署军队说:“按这个阵势派象兵,按这个派马兵,按这个派车兵,按这个派步兵;这样冲锋,用武器攻击;像浓密的雨云一样,射出箭雨。”他这样部署着,说了下面两首偈颂:巴利
Atīte gandhāraraṭṭhe takkasilāyaṃ bodhisatto rajjaṃ kāresi, bārāṇasiyaṃ brahmadatto. So ‘‘takkasilaṃ gaṇhissāmī’’ti mahantena balakāyena gantvā nagarato avidūre ṭhatvā ‘‘iminā niyāmena hatthī pesetha, iminā asse, iminā rathe, iminā pattī, evaṃ dhāvitvā āvudhehi paharatha, evaṃ ghanavassavalāhakā viya saravassaṃ vassathā’’ti tenaṃ vicārento imaṃ gāthādvayamāha –
象军如云,马军如环,战车波涛,箭矢如雨。
手持利剑、回旋猛击的武士们,从四面八方把塔迦尸喇团团围住。巴利
‘‘Gajaggameghehi hayaggamālibhi, rathūmijātehi sarābhivassebhi; Tharuggahāvaṭṭadaḷhappahāribhi, parivāritā takkasilā samantato.
你们冲过去、奔过去,发出各种声音,一边喊叫着。
现在正响起轰隆隆的巨响,就像乌云咆哮时闪电迸发一样。巴利
‘‘Abhidhāvatha cūpadhāvatha ca, vividhā vināditā vadantibhi; Vattatajja tumulo ghoso yathā, vijjulatā jaladharassa gajjato’’ti.
其中,“象首之云”是指先锋象群形成的云团,也就是那些发出鸣叫、如同乌云般的最上等吉祥象群。“马首之鬘”是指先锋马队形成的花鬘,也就是那些如同乌云般的优良信德马队伍。“生起车乘之波涛”是指像大海涌起波涛那样涌现的车乘波浪,也就是车乘部队。“箭雨降下”是指由那些车乘部队像浓密的雨云一样降下箭雨。“执利剑猛力回旋打击者”是指手持利剑、回旋猛击的人,也就是拿着宝剑和盾牌,四处回旋、转身猛力打击的步兵战士。“从四面八方包围塔迦尸喇”的意思是:要像现在这样迅速包围这座塔迦尸喇城。巴利
Tattha gajaggameghehīti aggagajameghehi, koñcanādaṃ gajjantehi mattavaravāraṇavalāhakehīti attho. Hayaggamālibhīti aggahayamālīhi, varasindhavavalāhakakulehi assānīkehīti attho. Rathūmijātehīti sañjātaūmivegehi sāgarasalilehi viya sañjātarathūmīhi, rathānīkehīti attho. Sarābhivassebhīti tehiyeva rathānīkehi ghanavassamegho viya saravassaṃ vassantehi . Tharuggahāvaṭṭadaḷhappahāribhīti tharuggahehi āvaṭṭadaḷhappahārīhi, ito cito ca āvattitvā parivattitvā daḷhaṃ paharantehi gahitakhaggaratanatharudaṇḍehi pattiyodhehi cāti attho. Parivāritā takkasilā samantatoti yathā ayaṃ takkasilā parivāritā hoti, sīghaṃ tathā karothāti attho.
冲啊,追上去!意思是:要以迅猛的速度冲过去,再追上去。与最上等的象一起发出各种吼叫,意思是:要发出各种不同的吼声,像雷鸣般的象吼等各种各样不同的叫声。今天要响起震天动地的巨响,意思是:今天要发出震耳欲聋、如同雷鸣般巨大的声响。就像闪电从正在打雷的雨云中迸发出来一样,你们也要这样四处游走,把整座城包围起来,夺取王位。他这样说道。巴利
Abhidhāvathacūpadhāvatha cāti vegena dhāvatha ceva upadhāvatha ca. Vividhā vināditā vadantibhīti varavāraṇehi saddhiṃ vividhā vinaditā bhavatha, selitagajjitavāditehi nānāviravā hothāti attho. Vattatajja tumulo ghosoti vattatu ajja tumulo mahanto asanisaddasadiso ghoso. Yathā vijjulatā jaladharassa gajjatoti yathā gajjantassa jaladharassa mukhato niggatā vijjulatā caranti, evaṃ vicarantā nagaraṃ parivāretvā rajjaṃ gaṇhathāti vadati.
那位国王这样吼叫一番,指挥军队行进,来到城门附近,看见门楼,就问:这是国王住的地方吗?有人告诉他:这是城门楼。他说:光是城门楼就已经这样了,那国王的住处该是什么样子?听说像帝释天的最胜殿一样,他就说:跟这么有威势的国王打仗,我们是不可能赢的。他一看见门楼,就转身逃跑,跑回波罗奈去了。巴利
Iti so rājā gajjitvā senaṃ vicāretvā nagaradvārasamīpaṃ gantvā dvārakoṭṭhakaṃ disvā ‘‘idaṃ rañño vasanageha’’nti pucchitvā ‘‘ayaṃ nagaradvārakoṭṭhako’’ti vutte ‘‘nagaradvārakoṭṭhako tāva evarūpo, rañño nivesanaṃ kīdisaṃ bhavissatī’’ti vatvā ‘‘vejayantapāsādasadisa’’nti sutvā ‘‘evaṃ yasasampannena raññā saddhiṃ yujjhituṃ na sakkhissāmā’’ti dvārakoṭṭhakaṃ disvāva nivattitvā palāyitvā bārāṇasimeva agamāsi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候的波罗奈国王,就是那个逃跑的游方者;而塔迦尸罗国王,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bārāṇasirājā palāyitaparibbājako ahosi, takkasilarājā pana ahameva ahosi’’nti.
第十篇 第二逃走本生注释巴利
[230] 10. Dutiyapalāyitajātakavaṇṇanā
“旗帜无量”这个题目,是导师住在祇园时,针对一个逃跑的游方者而说的。在这个故事里,那个游方者走进了祇园。当时,导师被大众围绕,坐在装饰好的法座上,在赭石平台上像幼狮发出狮子吼一样,正在说法。游方者看到十力导师那类似梵天身形的相貌、如满月般庄严的脸、像金片一样的额头,心想:“谁能胜过这样一位人中至尊?”就转身挤进人群里逃走了。大众追了一阵,又返回来,把这件事禀告导师。导师说:“这个游方者不是现在才这样,过去他见到我的金色面容时,也照样逃跑了。”于是讲起了过去的事。巴利
Dhajamaparimitanti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ palāyitaparibbājakameva ārabbha kathesi. Imasmiṃ pana vatthusmiṃ so paribbājako jetavanaṃ pāvisi. Tasmiṃ khaṇe satthā mahājanaparivuto alaṅkatadhammāsane nisinno manosilātale sīhanādaṃ nadanto sīhapotako viya dhammaṃ deseti. Paribbājako dasabalassa brahmasarīrapaṭibhāgaṃ rūpaṃ puṇṇacandasassirikaṃ mukhaṃ suvaṇṇapaṭṭasadisaṃ nalāṭañca disvā ‘‘ko evarūpaṃ purisuttamaṃ jinituṃ sakkhissatī’’ti nivattitvā parisantaraṃ pavisitvā palāyi. Mahājano taṃ anubandhitvā nivattitvā satthussa taṃ pavattiṃ ārocesi. Satthā ‘‘na so paribbājako idāneva, pubbepi mama suvaṇṇavaṇṇaṃ mukhaṃ disvā palātoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去世,菩萨在波罗奈城做国王。那时在塔克西拉有一位犍陀罗王。他想:“我要夺取波罗奈!”便率领四支军队前来,把城团团围住,站在城门前,看了看自己强大的军队,心想:“谁能打败这么庞大的军队?”于是夸赞自己的军队,说出第一首偈颂:巴利
Atīte bodhisatto bārāṇasiyaṃ rajjaṃ kāresi, takkasilāyaṃ eko gandhārarājā. So ‘‘bārāṇasiṃ gahessāmī’’ti caturaṅginiyā senāya āgantvā nagaraṃ parivāretvā nagaradvāre ṭhito attano balavāhanaṃ oloketvā ‘‘ko ettakaṃ balavāhanaṃ jinituṃ sakkhissatī’’ti attano senaṃ saṃvaṇṇetvā paṭhamaṃ gāthamāha –
就像旗帜无量无边,像大海一样没有尽头,难以被乌鸦战胜;
就像高山不会被风吹动一样,难以撼动;今天我拥有这样的大军,也同样难以被征服。巴利
‘‘Dhajamaparimitaṃ anantapāraṃ, duppasahaṃ dhaṅkehi sāgaraṃva; Girimiva anilena duppasayho, duppasaho ahamajja tādisenā’’ti.
这里说的“我的旗帜无量”,是指我在战车上插上孔雀尾羽后竖起的旗帜,确实多得数不清,有几百面之多。“无边无际”是说我的兵力也是如此——“这么多象、这么多马、这么多车、这么多步兵”——数量根本算不过来,所以叫无边无际。“难以抵挡”是说敌人没办法战胜、压服它。打个比方呢?就像乌鸦对大海一样。大海不管有多少乌鸦扑过来冲击,或者想飞越过去,都奈何不了它,所以大海难以被乌鸦抵挡;同样地,这支军队也难以被抵挡。又像山不被风吹动一样难以撼动——我的这支军队就像大山不会被风吹动那样,别的军队也撼动不了它。“今日拥有如此大军的我难以被征服”:这是说,我具备这样的兵力,今天像这样的对手根本征服不了我——这话是针对站在塔楼上的菩萨说的。巴利
Tattha dhajamaparimitanti idaṃ tāva me rathesu morachade ṭhapetvā ussāpitadhajameva aparimitaṃ bahuṃ anekasatasaṅkhyaṃ. Anantapāranti balavāhanampi me ‘‘ettakā hatthī ettakā assā ettakā rathā ettakā pattī’’ti gaṇanaparicchedarahitaṃ anantapāraṃ. Duppasahanti na sakkā paṭisattūhi sahituṃ abhibhavituṃ . Yathā kiṃ? Dhaṅkehi sāgaraṃva, yathā sāgaro bahūhi kākehi vegavikkhambhanavasena vā atikkamanavasena vā duppasaho, evaṃ duppasahaṃ. Girimiva anilena duppasayhoti apica me ayaṃ balakāyo yathā pabbato vātena akampanīyato duppasaho, tathā aññena balakāyena duppasaho. Duppasaho ahamajja tādisenāti svāhaṃ iminā balena samannāgato ajja tādisena duppasahoti aṭṭālake ṭhitaṃ bodhisattaṃ sandhāya vadati.
这时,他把自己那张像满月一样光彩的脸展示给菩萨看,威胁道:“愚人,别再胡说八道了!现在我就把你的军队粉碎,就像醉象冲毁芦苇丛一样。”说完,他说出了第二首偈颂:巴利
Athassa so puṇṇacandasassirikaṃ attano mukhaṃ dassetvā ‘‘bāla, mā vippalapasi, idāni te balavāhanaṃ mattavāraṇo viya naḷavanaṃ viddhaṃsessāmī’’ti santajjetvā dutiyaṃ gāthamāha –
别像傻子一样哭喊了,这并不合适;你并没有被烧着,也找不到能阻止的人。
你靠近一头独来独往的大象,他会用脚把你踩碎,就像踩碎一根芦苇。巴利
‘‘Mā bāliyaṃ vilapi na hissa tādisaṃ, viḍayhase na hi labhase nisedhakaṃ; Āsajjasi gajamiva ekacārinaṃ, yo taṃ padā naḷamiva pothayissatī’’ti.
在这里,“不要像愚人般哀叹”意思是:不要哀叹你自己的愚蠢。“因为对他来说并没有那样的人”,意思是:对他来说,那样的人确实不存在;或者也可以这样读。所谓“那样的人”,是指心里盘算着“我的军队和车乘无穷无尽”,而且有能力夺取王位的那种人,但对他来说,这样的人根本不存在,这就是这句话的意思。“你竟鲁莽靠近”:你走上前来、靠近。“你被烧灼”:你这蠢人,只不过是被贪、嗔、痴、慢的热恼烧灼着罢了。“你确实找不到能阻止你的人”:你还没能找到一个像我这样以强力压制、制伏后能阻止你的人,今天我就让你沿着来路逃走。“你竟冒犯”:你走上前去。“如独行象”:如同独行的发情强象。“凡将以脚如踏芦苇般踏碎你者”:如同发情强象用脚踩踏芦苇、将其粉碎那样,凡将如此踏碎你者,你竟去冒犯他——这是针对自己而说的。巴利
Tattha mā bāliyaṃ vilapīti mā attano bālabhāvaṃ vippalapasi. Na hissa tādisanti na hi assa tādiso, ayameva vā pāṭho. Tādiso ‘‘anantapāraṃ me balavāhana’’nti evarūpaṃ takkento rajjañca gahetuṃ samattho nāma na hi assa, na hotīti attho. Viḍayhaseti tvaṃ bāla, kevalaṃ rāgadosamohamānapariḷāhena viḍayhasiyeva. Na hi labhase nisedhakanti mādisaṃ pana pasayha abhibhavitvā nisedhakaṃ na tāva labhasi, ajja taṃ āgatamaggeneva palāpessāmi. Āsajjasīti upagacchasi. Gajamiva ekacārinanti ekacārinaṃ mattavaravāraṇaṃ viya. Yo taṃ padā naḷamiva pothayissatīti yo taṃ yathā nāma mattavaravāraṇo pādā naḷaṃ potheti saṃcuṇṇeti, evaṃ pothayissati, taṃ tvaṃ āsajjasīti attānaṃ sandhāyāha.
犍陀罗王听了菩萨这样吓唬他的话,抬头看见那像金板一样的大额头,害怕自己会被抓住,就转身逃走,跑回了自己的城里。巴利
Evaṃ tajjentassa panassa kathaṃ sutvā gandhārarājā ullokento kañcanapaṭṭasadisaṃ mahānalāṭaṃ disvā attano gahaṇabhīto nivattitvā palāyanto sakanagarameva agamāsi.
导师讲完这段法义后,把本生故事总结起来说:“那时候的犍陀罗王,就是那个逃跑的游方者;而波罗奈的国王,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā gandhārarājā palāyitaparibbājako ahosi, bārāṇasirājā pana ahameva ahosi’’nti.
袈裟、小难提、饭包、鳄鱼,
能忍辱的人、枭鸟、粪虫、被欲望牵着走的人,
还有两种逃跑。巴利
Kāsāvaṃ cūḷanandiyaṃ, puṭabhattañca kumbhilaṃ; Khantivaṇṇaṃ kosiyañca, gūthapāṇaṃ kāmanītaṃ; Palāyitadvayampi ca.
第231节 1. 凉鞋本生经的注释巴利
[231] 1. Upāhanajātakavaṇṇanā
就像那双被买来的凉鞋一样——这是导师住在祇园精舍时,针对提婆达多讲的一段话。当时比丘们在法堂里议论起来:“贤友啊,提婆达多背弃了师长,成了如来的对头和仇敌,结果遭到了大毁灭。”导师走过来问:“比丘们,你们现在聚在一起议论什么?”比丘们回答:“我们在议论这件事。”导师说:“比丘们,提婆达多并非现在才背弃师长、成了我的对头而遭到大毁灭的,过去他也一样遭到过。”说完,就讲起了过去的事。巴利
Yathāpikītāti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Dhammasabhāyañhi bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, devadatto ācariyaṃ paccakkhāya tathāgatassa paṭipakkho paṭisattu hutvā mahāvināsaṃ pāpuṇī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva ācariyaṃ paccakkhāya mama paṭipakkho hutvā mahāvināsaṃ patto, pubbepi pattoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治国的时候,菩萨出生在一个象师家族,成年后精通了调象的技艺。那时,有个迦尸村的年轻人前来,在他门下学习技艺。像菩萨这样的老师教技艺时从不留一手,而是按照自己所知道的,毫无保留地全部教给学生。因此,那个年轻人完整地学会了菩萨所掌握的全部技艺后,就对菩萨说:“老师,我想去侍奉国王。”菩萨说:“好啊,孩子。”于是就去禀告国王:“大王,我的学生想侍奉您。”“好,让他来侍奉吧。”“那么,请大王定一下他的酬劳是多少。”“你的学生不能和你拿一样的酬劳。你拿一百的时候,他拿五十;你拿二的时候,他拿一。”菩萨回到家,把这件事告诉了学生。学生说:“老师,我懂的技艺和您一样。如果能拿到和您同等的酬劳,我就去侍奉;如果不能,我就不去。”菩萨把这话禀告了国王。国王说:“如果他和你技艺相当,能当众展示出和你一样的本事,就可以拿同等的酬劳。”菩萨把这话告诉学生,学生说:“好,我愿意展示。”菩萨又禀告了国王。国王说:“那就明天展示技艺吧。”“好的,我们愿意展示。请在全城击鼓通告吧。”国王便击鼓通告:“明天老师和学生两人将展示调象技艺,想看的民众请到王宫广场集合观看。”巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto hatthācariyakule nibbattitvā vayappatto hatthisippe nipphattiṃ pāpuṇi. Atheko kāsigāmako māṇavako āgantvā tassa santike sippaṃ uggaṇhi. Bodhisattā nāma sippaṃ vācentā ācariyamuṭṭhiṃ na karonti, attano jānananiyāmena niravasesaṃ sikkhāpenti. Tasmā so māṇavo bodhisattassa jānanasippaṃ niravasesamuggaṇhitvā bodhisattaṃ āha – ‘‘ācariya , ahaṃ rājānaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti. Bodhisatto ‘‘sādhu, tātā’’ti gantvā rañño ārocesi – ‘‘mahārāja, mama antevāsiko tumhe upaṭṭhātuṃ icchatī’’ti. ‘‘Sādhu, upaṭṭhātū’’ti. ‘‘Tena hissa paribbayaṃ jānāthā’’ti? ‘‘Tumhākaṃ antevāsiko tumhehi samakaṃ na lacchati, tumhesu sataṃ labhantesu paṇṇāsaṃ lacchati, dve labhantesu ekaṃ lacchatī’’ti. So gehaṃ gantvā taṃ pavattiṃ antevāsikassa ārocesi. Antevāsiko ‘‘ahaṃ, ācariya, tumhehi samaṃ sippaṃ jānāmi. Sace samakaññeva paribbayaṃ labhissāmi, upaṭṭhahissāmi. No ce, na upaṭṭhahissāmī’’ti āha. Bodhisatto taṃ pavattiṃ rañño ārocesi. Rājā ‘‘sace so tumhehi samappakāro, tumhehi samakaññeva sippaṃ dassetuṃ sakkonto samakaṃ labhissatī’’ti āha. Bodhisatto taṃ pavattiṃ tassa ārocetvā tena ‘‘sādhu dassessāmī’’ti vutte rañño ārocesi. Rājā ‘‘tena hi sve sippaṃ dassethā’’ti. ‘‘Sādhu, dassessāma, nagare bheriṃ carāpethā’’ti. Rājā ‘‘sve kira ācariyo ca antevāsiko ca ubho hatthisippaṃ dassessanti, rājaṅgaṇe sannipatitvā daṭṭhukāmā passantū’’ti bheriṃ carāpesi.
老师心想:“我的这个学生还不懂善巧方便。”于是牵来一头象,只用一夜就把它训练成反着听指令行事。他让这头象:听到“走”就退后,听到“退”就往前走;听到“站住”就趴下,听到“趴下”就站起来;听到“拿”就放下,听到“放下”就拿起来。第二天,他骑上这头象来到王宫广场。学生也骑上一头讨人喜欢的象。大众聚集过来。两人展示了不相上下的技艺。接着,菩萨让自己的象做出反向动作:喊“走”,它就退后;喊“退”,它反而往前跑;喊“站住”,它就趴下;喊“趴下”,它却站起来;喊“拿”,它就放下;喊“放下”,它反而拿起来。众人大喊:“喂,你这个坏学生,竟敢跟老师对着干!不知道自己几斤几两,还以为‘我跟老师懂得一样多’!”于是众人用土块、棍棒等打他,当场就把他打死了。巴利
Ācariyo ‘‘na me antevāsiko upāyakosallaṃ jānātī’’ti ekaṃ hatthiṃ gahetvā ekaratteneva vilomaṃ sikkhāpesi. So taṃ ‘‘gacchā’’ti vutte osakkituṃ, ‘‘osakkā’’ti vutte gantuṃ, ‘‘tiṭṭhā’’ti vutte nipajjituṃ, ‘‘nipajjā’’ti vutte ṭhātuṃ, ‘‘gaṇhā’’ti vutte ṭhapetuṃ, ‘‘ṭhapehī’’ti vutte gaṇhituṃ sikkhāpetvā punadivase taṃ hatthiṃ abhiruhitvā rājaṅgaṇaṃ agamāsi. Antevāsikopi ekaṃ manāpaṃ hatthiṃ abhiruhi. Mahājano sannipati. Ubhopi samakaṃ sippaṃ dassesuṃ. Puna bodhisatto attano hatthiṃ vilomaṃ kāresi, so ‘‘gacchā’’ti vutte osakki, ‘‘osakkā’’ti vutte purato dhāvi, ‘‘tiṭṭhā’’ti vutte nipajji, ‘‘nipajjā’’ti vutte aṭṭhāsi, ‘‘gaṇhā’’ti vutte nikkhipi, ‘‘nikkhipā’’ti vutte gaṇhi. Mahājano ‘‘are duṭṭhaantevāsika, tvaṃ ācariyena saddhiṃ sārambhaṃ karosi, attano pamāṇaṃ na jānāsi, ‘ācariyena samakaṃ jānāmī’ti evaṃsaññī hosī’’ti leḍḍudaṇḍādīhi paharitvā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpesi.
菩萨从象背上下来,走到国王面前,说:“大王,人们学技艺,本来是为了让自己过得好,可有些人学会的技艺,却像一双劣质的凉鞋,只会把他彻底毁掉。”说完,就讲了下面这两首偈颂:巴利
Bodhisatto hatthimhā oruyha rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mahārāja, sippaṃ nāma attano sukhatthāya gaṇhanti, ekaccassa pana gahitasippaṃ dukkaṭaupāhanā viya vināsameva āvahatī’’ti vatvā idaṃ gāthādvayamāha –
就像有人为了舒服买来鞋子,却因此承受了痛苦;
被暑热烤炙,被脚底压迫,这凉鞋咬的正是那人自己的脚。巴利
‘‘Yathāpi kītā purisassupāhanā, sukhassa atthāya dukhaṃ udabbahe; Ghammābhitattā talasā papīḷitā, tasseva pāde purisassa khādare.
同样地,一个出身卑劣、不是圣者的人,学走了你们的明和闻;
他就在那里用听来的东西咬一口,这种不是圣者的人,就被称为像烂鞋一样。巴利
‘‘Evameva yo dukkulīno anariyo, tammāka vijjañca sutañca ādiya; Tameva so tattha sutena khādati, anariyo vuccati pānadūpamo’’ti.
在这里,“udabbahe”的意思是“可能会引发”。“被暑热烤炙,又被脚底压迫”:就是被暑热烤炙,又被脚底压迫。“正是他的”:那人为了舒服而买来穿在脚上的劣质鞋子,正是他自己的。“反噬”:就是造成伤口,啃咬双脚。巴利
Tattha udabbaheti udabbaheyya. Ghammābhitattā talasā papīḷitāti ghammena abhitattā pādatalena ca pīḷitā. Tassevāti yena tā sukhatthāya kiṇitvā pādesu paṭimukkā dukkaṭūpāhanā, tasseva. Khādareti vaṇaṃ karontā pāde khādanti.
出身低贱的人,就是出身不好、不是良家子弟的人。不是圣者的人,就是抛弃了惭与愧的恶人。“Tammāka vijjañca sutañca ādiya”这句话里,本来该说“tammo”,意思是“他反复思量种种”,而“tammāka”的意思是“他反复练习、运用种种技艺”,这是那位老师的名字。所以原本是“tammākā”,只是为了偈颂念起来顺口,才把长音缩短了。“明”,指十八种明处中的任何一种。“闻”,指任何一种闻法所得的教理。“Ādiya”就是“取受之后”。“Tameva so tattha sutena khādatīti”里的“tameva”,就是他自己;“so”指那位出身低劣的非圣者——他从老师那里掌握了明与闻。所谓“tattha sutena khādatī”,意思是他以在那里听闻的教法反噬了自身。义注中还有“teneva so tattha sutena khādatī”这样的读法。照那种读法,意思也仍然是他以在那里听闻的教法反噬了自身。非圣者被称为鞋喻者,就是说非圣者被喻为劣质便鞋。正如劣质便鞋会咬人,此人以闻法反噬自己,正是以自身吞噬自身。或者,“pānāya duto”即“pānadu”,这是被鞋所伤、脚被鞋咬者的名称。因此,那以闻法吞噬自身的人,因为被那闻法所吞噬,所以被称为“非圣者”,被喻为便鞋,被说成像被鞋所伤之脚者。这就是这里的义理。国王心生欢喜,赐予菩萨极大的显贵与荣耀。巴利
Dukkulīnoti dujjātiko akulaputto. Anariyoti hirottappavajjito asappuriso. Tammāka vijjañca sutañca ādiyāti ettha taṃ taṃ manatīti ‘‘tammo’’ti vattabbe tammāko, taṃ taṃ sippaṃ āsevati parivattetīti attho, ācariyassetaṃ nāmaṃ. Tasmā tammākā, gāthābandhasukhatthaṃ panassa rassabhāvo kato. Vijjanti aṭṭhārasasu vijjāṭṭhānesu yaṃkiñci. Sutanti yaṃkiñci sutapariyatti. Ādiyātiādiyitvā. Tameva so tattha sutena khādatīti tamevāti attānameva. Soti yo dukkulīno anariyo ācariyamhā vijjañca sutañca ādiyati, so. Tattha sutena khādatīti tassa santike sutena so attānameva khādatīti attho. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘teneva so tattha sutena khādatī’’tipi pāṭho. Tassāpi so tena tattha sutena attānameva khādatīti ayameva attho. Anariyo vuccati pānadūpamoti iti anariyo dupāhanūpamo dukkaṭūpāhanūpamo vuccati. Yathā hi dukkaṭūpāhanā purisaṃ khādanti, evamesa sutena khādanto attanāva attānaṃ khādati. Atha vā pānāya dutoti pānadu, upāhanūpatāpitassa upāhanāya khāditapādassetaṃ nāmaṃ. Tasmā yo so attānaṃ sutena khādati, so tena sutena khāditattā ‘‘anariyo’’ti vuccati pānadūpamo, upāhanūpatāpitapādasadisoti vuccatīti ayamettha attho. Rājā tuṭṭho bodhisattassa mahantaṃ yasaṃ adāsi.
导师讲完这段法教后,把本生故事联系起来说:“那时,弟子是提婆达多,而老师正是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā antevāsiko devadatto ahosi, ācariyo pana ahameva ahosi’’nti.
[232] 2.《琴柱本生》的注释巴利
[232] 2. Vīṇāthūṇajātakavaṇṇanā
“这是她自己想出来的事情。”这是导师住在祇园精舍时,因为一位少女而说的。据说,她是舍卫城一位商主的女儿。她在自己家里看见人们对一头牛王恭敬供养,就问乳母:“妈妈,这个叫什么?为什么它能得到这样的恭敬?”乳母说:“小姐,这叫牛王。”后来有一天,她站在高楼上眺望街道,看见一个驼背的人,心里想:“牛群中领头的牛,背上长着肉峰;人里面领头的,应该也有这个特征。这个人就是人中的牛王吧,我应该做他的婢女去服侍他。”于是她派了一个婢女去告诉那个驼背的人:“商主的女儿想和你一起走,你到某某地方等着。”然后她带上细软财物,换上不显眼的衣服,从高楼上下来,和他一起私奔了。后来,这件事在城里和比丘僧团中都传开了。比丘们在法堂里议论说:“诸位贤友,听说某位商主的女儿和一个驼背的人私奔了。”导师走过来,问道:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”他们回答说是在谈这件事。导师便说:“比丘们,这个女人不是现在才爱恋驼背的人,过去世她也曾爱恋过。”于是,导师讲述了过去的事情。巴利
Ekacintitoyamatthoti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ kumārikaṃ ārabbha kathesi. Sā kirekā sāvatthiyaṃ seṭṭhidhītā attano gehe usabharājassa sakkāraṃ kayiramānaṃ disvā dhātiṃ pucchi – ‘‘amma, ko nāmesa evaṃ sakkāraṃ labhatī’’ti. ‘‘Usabharājā nāma, ammā’’ti. Puna sā ekadivasaṃ pāsāde ṭhatvā antaravīthiṃ olokentī ekaṃ khujjaṃ disvā cintesi – ‘‘gunnaṃ antare jeṭṭhakassa piṭṭhiyaṃ kakudhaṃ hoti, manussajeṭṭhakassapi tena bhavitabbaṃ, ayaṃ manussesu purisūsabho bhavissati, etassa mayā pādaparicārikāya bhavituṃ vaṭṭatī’’ti. Sā dāsiṃ pesetvā ‘‘seṭṭhidhītā tayā saddhiṃ gantukāmā, asukaṭṭhānaṃ kira gantvā tiṭṭhā’’ti tassa ārocetvā sārabhaṇḍakaṃ ādāya aññātakavesena pāsādā otaritvā tena saddhiṃ palāyi. Aparabhāge taṃ kammaṃ nagare ca bhikkhusaṅghe ca pākaṭaṃ jātaṃ. Dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asukā kira seṭṭhidhītā khujjena saddhiṃ palātā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte satthā ‘‘na, bhikkhave, idānevesā khujjaṃ kāmeti, pubbepi kāmesiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城梵授王统治的时候,菩萨投生在一个乡镇的商主家里。他长大成人后,过着在家生活,儿女渐渐多了起来。他为自己的儿子定下了波罗奈商主的女儿,并选定了婚期。那位商主的女儿在自己家里看到人们恭敬供养一头公牛,就问乳母:“这叫什么?”听说叫“牛王”后,她又看见一个驼背的人从街上走过,心想:“这个人应该就是人中的牛王吧。”于是她带上细软财物,和那个驼背的人一起私奔了。菩萨这边也想着:“我要把商主的女儿娶回家。”便带着庞大的随从队伍前往波罗奈,正好走上了同一条路。他们两人整夜都在赶路。那个驼背的人整夜受冻,天亮时身体里的风界失调,生起了剧烈的痛苦。他离开道路,痛苦不堪,像琴颈一样蜷缩着倒在地上,商主的女儿就坐在他脚边。菩萨看见商主的女儿坐在驼背者的脚旁,认出了她,便走上前去,和商主的女儿交谈,说出了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto ekasmiṃ nigamagāme seṭṭhikule nibbattitvā vayappatto gharāvāsaṃ vasanto puttadhītāhi vaḍḍhamāno attano puttassa bārāṇasīseṭṭhissa dhītaraṃ vāretvā divasaṃ ṭhapesi. Seṭṭhidhītā attano gehe usabhassa sakkārasammānaṃ disvā ‘‘ko nāmeso’’ti dhātiṃ pucchitvā ‘‘usabho’’ti sutvā antaravīthiyā gacchantaṃ ekaṃ khujjaṃ disvā ‘‘ayaṃ purisūsabho bhavissatī’’ti sārabhaṇḍakaṃ gahetvā tena saddhiṃ palāyi. Bodhisattopi kho ‘‘seṭṭhidhītaraṃ gehaṃ ānessāmī’’ti mahantena parivārena bārāṇasiṃ gacchanto tameva maggaṃ paṭipajji. Te ubhopi sabbarattiṃ maggaṃ agamaṃsu. Atha khujjassa sabbarattiṃ sītāsihatassa aruṇodaye sarīre vāto kuppi, mahantā vedanā vattanti. So maggā okkamma vedanāppatto hutvā vīṇādaṇḍako viya saṃkuṭito nipajji, seṭṭhidhītāpissa pādamūle nisīdi. Bodhisatto seṭṭhidhītaraṃ khujjassa pādamūle nisinnaṃ disvā sañjānitvā upasaṅkamitvā seṭṭhidhītāya saddhiṃ sallapanto paṭhamaṃ gāthamāha –
愚人没有引导者,事情就只能靠自己一个人琢磨。
女士,你确实不该和这个驼背的弯身人同行。巴利
‘‘Ekacintitoyamattho , bālo apariṇāyako; Na hi khujjena vāmena, bhoti saṅgantumarahasī’’ti.
姑娘,你盘算好这件事,然后跟这个驼背一起逃跑,这件事肯定是你一个人想出来的。这个驼背是个蠢人,因为智慧低劣,就算年纪大了也还是个蠢人;没人带着他走的时候,他自己走不了,所以叫没有引导者。女士,你出身高贵家族,容貌美丽动人,实在不该跟这个驼背、这个弯曲的人结伴同行。巴利
Tattha ekacintitoyamatthoti amma, yaṃ tvaṃ atthaṃ cintetvā iminā khujjena saddhiṃ palātā, ayaṃ tayā ekikāya eva cintito bhavissati. Bālo apariṇāyakoti ayaṃ khujjo bālo, duppaññabhāvena mahallakopi bālova, aññasmiṃ gahetvā gacchante asati gantuṃ asamatthatāya apariṇāyako. Na hi khujjena vāmena, bhoti saṅgantumarahasīti iminā hi khujjena vāmanattā vāmena bhoti tvaṃ mahākule jātā abhirūpā dassanīyā saṅgantuṃ saha gantuṃ nārahasīti.
她听了这话以后,商主的女儿说出第二首偈颂:巴利
Athassa taṃ vacanaṃ sutvā seṭṭhidhītā dutiyaṃ gāthamāha –
我以为他是人中之牛王,就爱上了这个驼背。
他就这样蜷缩着躺在那里,像一把断了弦的琴柱。巴利
‘‘Purisūsabhaṃ maññamānā, ahaṃ khujjamakāmayiṃ; Soyaṃ saṃkuṭito seti, chinnatanti yathā thuṇā’’ti.
它的意思是:尊者,我看见一头公牛,心想:“牛群首领的背上有隆峰,这个人背上也有隆峰,那他一定也是人中的公牛。”我就这样把这个驼背误当成人中的公牛,爱上了他。而如今,他就像一把断了弦、带着琴身的琴柱一样,蜷缩着躺在那里。巴利
Tassattho – ahaṃ, ayya, ekaṃ usabhaṃ disvā ‘‘gunnaṃ jeṭṭhakassa piṭṭhiyaṃ kakudhaṃ hoti, imassapi taṃ atthi, imināpi purisūsabhena bhavitabba’’nti evamahaṃ khujjaṃ purisūsabhaṃ maññamānā akāmayiṃ. Soyaṃ yathā nāma chinnatanti sadoṇiko vīṇādaṇḍako, evaṃ saṃkuṭito setīti.
菩萨知道她是以陌生人的装扮离家出走的,就让人给她沐浴、打扮,扶她上车,然后径直回到了自己家里。巴利
Bodhisatto tassā aññātakavesena nikkhantabhāvameva ñatvā taṃ nhāpetvā alaṅkaritvā rathaṃ āropetvā gehameva agamāsi.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候,这位就是商主之女,而波罗奈的商主就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā ayameva seṭṭhidhītā ahosi, bārāṇasīseṭṭhi pana ahameva ahosi’’nti.
第三篇 倒钩本生注巴利
[233] 3. Vikaṇṇakajātakavaṇṇanā
随你所愿,想去哪里就去哪里。——这是导师住在祇园时,针对一位心生厌离的比丘而说的。那位比丘被带到法堂,导师问他:“比丘,听说你心生厌离,是真的吗?”他回答:“是真的。”导师又问:“你为什么心生厌离?”他答:“因为五欲。”于是导师对他说:“比丘,这些五欲如同倒钩箭,一旦在心中确立立足,就会像倒钩箭之于被射中的鳄鱼一样,只会导致死亡。”接着便引出了过去世的故事。巴利
Kāmaṃyahiṃ icchasi tena gacchāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ ukkaṇṭhitabhikkhuṃ ārabbha kathesi. So hi dhammasabhaṃ ānīto ‘‘saccaṃ kira, tvaṃ bhikkhu, ukkaṇṭhito’’ti satthārā puṭṭho ‘‘sacca’’nti vatvā ‘‘kasmā ukkaṇṭhitosī’’ti vutte ‘‘kāmaguṇakāraṇā’’ti āha. Atha naṃ satthā ‘‘kāmaguṇā nāmete bhikkhu vikaṇṇakasallasadisā, sakiṃ hadaye patiṭṭhaṃ labhamānā vikaṇṇakaṃ viya viddhaṃ suṃsumāraṃ maraṇameva pāpentī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去世时,菩萨在波罗奈如法治理国家。有一天,他去了园林,来到一个莲花池边。擅长歌舞的人献上歌舞表演。池里的鱼和龟被歌声吸引,心神摇动,纷纷聚拢过来,跟着国王一起游动。国王看见鱼群密密麻麻,像棕榈树干那么粗大,就问大臣:“这些鱼为什么一直跟着我走?”大臣回答说:“大王,它们是在侍奉您。”国王心想:“原来这些鱼是在侍奉我啊。”他很高兴,就为它们安排了每日固定的饭食,每天煮米饭。到了吃饭的时候,有些鱼来了,有些鱼没来,饭食就白白浪费了。有人把这件事报告给国王。国王说:“从今天起,到了第七个时辰就敲鼓,以鼓声为信号,等鱼都聚齐了再给它们食物。”从那以后,负责喂食的人就让人敲鼓,然后给聚集来的鱼施食。那些鱼听到鼓声,也都会聚过来吃食。巴利
Atīte bodhisatto bārāṇasiyaṃ dhammena rajjaṃ kārento ekadivasaṃ uyyānaṃ gantvā pokkharaṇītīraṃ sampāpuṇi. Naccagītāsu kusalā naccagītāni payojesuṃ, pokkharaṇiyaṃ macchakacchapā gītasaddalolatāya sannipatitvā raññāva saddhiṃ gacchanti. Rājā tālakkhandhappamāṇaṃ macchaghaṭaṃ disvā ‘‘kiṃ nu kho ime macchā mayā saddhiṃyeva carantī’’ti amacce pucchi. Amaccā ‘‘ete, deva, upaṭṭhahantī’’ti āhaṃsu. Rājā ‘‘ete kira maṃ upaṭṭhahantī’’ti tussitvā tesaṃ niccabhattaṃ paṭṭhapesi. Devasikaṃ taṇḍulambaṇaṃ pācesi. Macchā bhattavelāya ekacce āgacchanti, ekacce nāgacchanti, bhattaṃ nassati. Rañño tamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā ‘‘ito paṭṭhāya sattavelāya bheriṃ paharitvā bherisaññāya macchesu sannipatitesu bhattaṃ dethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya bhattakammiko bheriṃ paharāpetvā sannipatitānaṃ macchānaṃ bhattaṃ deti. Tepi bherisaññāya sannipatitvā bhuñjanti.
它们这样聚在一起吃东西的时候,一条鳄鱼过来把鱼吃了。负责供食的人禀报了国王。国王听了以后说:“鳄鱼来吃鱼的时候,你用倒钩箭射它,把它抓住。”那人答应说“好”,就乘船守在那里,等鳄鱼来吃鱼时,用倒钩箭射了过去,箭穿进了它的背脊。鳄鱼疼痛难忍,带着箭就逃跑了。负责供食的人知道它中了箭,便对它喊话,说出第一首偈颂:巴利
Tesu evaṃ sannipatitvā bhuñjantesu eko suṃsumāro āgantvā macche khādi. Bhattakammiko rañño ārocesi. Rājā taṃ sutvā ‘‘suṃsumāraṃ macchānaṃ khādanakāle vikaṇṇakena vijjhitvā gaṇhā’’ti āha . So ‘‘sādhū’’ti gantvā nāvāya ṭhatvā macche khādituṃ āgataṃ suṃsumāraṃ vikaṇṇakena pahari, taṃ tassa antopiṭṭhiṃ pāvisi. So vedanāppatto hutvā taṃ gahetvāva palāyi. Bhattakammiko tassa viddhabhāvaṃ ñatvā taṃ ālapanto paṭhamaṃ gāthamāha –
随你的心意,想去哪儿就去哪儿吧,你已经被那支倒钩箭射中了要害。
你被那善说的食物害死了,还贪心地追着鱼跑。巴利
‘‘Kāmaṃ yahiṃ icchasi tena gaccha, viddhosi mammamhi vikaṇṇakena; Hatosi bhattena suvāditena, lolo ca macche anubandhamāno’’ti.
这里,“kāmaṃ”是确定无疑的意思。“你想去哪里,就去那里”,意思是:你心里想去哪个地方,就去那个地方。“mammamhi”指要害部位。“vikaṇṇakena”指带倒钩的箭。“你已被那伴着鼓乐声的食物所杀,还贪心地追着鱼跑”,意思是:当食物伴着鼓声的暗示被投下时,你起了贪心,为了吃而追逐鱼群,结果就死在那伴着鼓乐声的食物上;也就是说,不管你逃到哪里,都活不成了。它回到自己的住处后,就命终了。巴利
Tattha kāmanti ekaṃsena. Yahiṃ icchasi tena gacchāti yasmiṃ icchasi, tasmiṃ gaccha. Mammamhīti mammaṭṭhāne. Vikaṇṇakenāti vikaṇṇakasallena. Hatosi bhattena suvāditena, lolo ca macche anubandhamānoti tvaṃ bherivāditasaññāya bhatte dīyamāne lolo hutvā khādanatthāya macche anubandhamāno tena savāditena bhattena hato, gataṭṭhānepi te jīvitaṃ natthīti attho. So attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā jīvitakkhayaṃ patto.
导师指出这件事之后,作为已经彻底觉悟的人,说出了第二首偈颂:巴利
Satthā imaṃ kāraṇaṃ dassetvā abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –
就这样,贪求世间利养的人,被心牵着走,饱受折磨。
他在亲友中间被毁掉,就像一条跟着鱼群的鳄鱼。巴利
‘‘Evampi lokāmisaṃ opatanto, vihaññatī cittavasānuvattī; So haññatī ñātisakhāna majjhe, macchānugo soriva suṃsumāro’’ti.
这里,“世间欲乐”指五种欲乐。因为世间把这些看成可爱、可喜、合意的,所以称为“世间欲乐”。“贪着”是指:追逐这世间欲乐的人,被烦恼牵着走、随着心念转,因此受苦、疲惫。所谓“他遭毁灭”,是说这样的人在亲戚朋友当中,就像追随鱼群的鳄鱼被带倒刺的箭射中一样,执取五种欲乐为可爱之物,因此遭到毁灭、受苦,最终走向大灭亡。巴利
Tattha lokāmisanti pañca kāmaguṇā. Te hi loko iṭṭhato kantato manāpato gaṇhāti, tasmā ‘‘lokāmisa’’nti vuccati. Opatantoti taṃ lokāmisaṃ anupatanto kilesavasena cittavasānuvattī puggalo vihaññati kilamati, so haññatīti so evarūpo puggalo ñātīnañca sakhānañca majjhe so vikaṇṇakena viddho macchānugo suṃsumāro viya pañca kāmaguṇe manāpāti gahetvā haññati kilamati mahāvināsaṃ pāpuṇātiyevāti.
导师这样把这套法的开示引出来,讲明了四圣谛,然后把本生故事接合起来。在讲完四圣谛的时候,那位心生厌离的比丘证得了入流果。“那时候,鳄鱼是提婆达多,那些鱼是佛陀的弟子众,而波罗奈的国王就是我。”巴利
Evaṃ satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne ukkaṇṭhitabhikkhu sotāpattiphale patiṭṭhahi. ‘‘Tadā suṃsumāro devadatto, macchā buddhaparisā, bārāṇasirājā pana ahameva ahosi’’nti.
4. 阿西塔布本生经注巴利
[234] 4. Asitābhūjātakavaṇṇanā
“如今你反倒独自去做了”——这是导师住在祇园时,围绕一位少女而说的。据说在舍卫城,有一户人家护持着两位上首弟子,家中有个少女,容貌端正,到了出嫁的年纪,便嫁到门当户对的人家。丈夫对她并不在意,心思总在别处游走。她并不把丈夫对自己的冷淡放在心上,邀请两位上首弟子来,供养布施,听闻正法,证得了入流果。从那以后,她安住在道果之乐中,心想:“丈夫既然不爱我,居家生活对我也没什么意义,我要出家。”于是她告诉父母,出家之后证得了阿拉汉果。她这件事在比丘们中间传开了。后来有一天,比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,某家的女儿真是个寻求真正利益的人。她明白丈夫不爱自己,听了上首弟子的法,证得入流果,又辞别父母出家,证得了阿拉汉果。贤友们,这位少女就是这样寻求真正利益的人。”导师来了之后,问:“比丘们,你们现在聚在这里谈什么?”比丘们说了之后,导师说:“比丘们,这位族姓女不只是现在寻求真正利益,过去世她也一样寻求真正利益。”于是导师讲起了过去世的事。巴利
Tvamevadānimakarāti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ kumārikaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthiyaṃ kirekasmiṃ dvinnaṃ aggasāvakānaṃ upaṭṭhākakule ekā kumārikā abhirūpā sobhaggappattā, sā vayappattā samānajātikaṃ kulaṃ agamāsi. Sāmiko taṃ kismiñci amaññamāno aññattha cittavasena carati. Sā tassa taṃ attani anādarataṃ agaṇetvā dve aggasāvake nimantetvā dānaṃ datvā dhammaṃ suṇantī sotāpattiphale patiṭṭhahi. Sā tato paṭṭhāya maggaphalasukhena vītināmayamānā ‘‘sāmikopi maṃ na icchati, gharāvāsena me kammaṃ natthi, pabbajissāmī’’ti cintetvā mātāpitūnaṃ ācikkhitvā pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇi. Tassā sā kiriyā bhikkhūsu pākaṭā jātā. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asukakulassa dhītā atthagavesikā sāmikassa anicchabhāvaṃ ñatvā aggasāvakānaṃ dhammaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhāya puna mātāpitaro āpucchitvā pabbajitvā arahattaṃ pattā, evaṃ atthagavesikā, āvuso sā kumārikā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idānevesā kuladhītā atthagavesikā, pubbepi atthagavesikāyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城梵授王统治的时候,菩萨出家修仙人道,证得了神通和等至,住在雪山一带。那时,波罗奈国王看到自己的儿子梵授王子随从众多,心生猜忌,就把儿子流放出境。王子带着名叫阿西塔布的王妃进了雪山,靠吃鱼肉和各种果实过活,住在树叶搭的茅屋里。后来他看到一位紧那罗女,心生爱恋,想:“我要让她做我的妻子。”于是不管阿西塔布,紧跟着那紧那罗女追去。阿西塔布见他追着那紧那罗女跑,心想:“他不管我,只顾追那紧那罗女,这种人对我还有什么用?”于是心灰意冷,走到菩萨那里,顶礼之后,请菩萨教她遍业处。她修习遍相,证得了神通和等至,礼敬菩萨后,回到自己的茅屋,站在门口。梵授王子追着紧那罗女四处游荡,找不到她的去向,心灰意冷,便朝茅屋这边走回来。阿西塔布见他走来,便升上空中,站在宝石般璀璨的天际,说道:“王子啊,正是依靠你,我才得到了这份禅悦之乐。”说完,她诵出这首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto isipabbajjaṃ pabbajitvā abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā himavantapadese vāsaṃ kappesi. Tadā bārāṇasirājā attano puttassa brahmadattakumārassa parivārasampattiṃ disvā uppannāsaṅko puttaṃ raṭṭhā pabbājesi. So asitābhuṃ nāma attano deviṃ ādāya himavantaṃ pavisitvā macchamaṃsaphalāphalāni khādanto paṇṇasālāya nivāsaṃ kappesi. So ekaṃ kinnariṃ disvā paṭibaddhacitto ‘‘imaṃ pajāpatiṃ karissāmī’’ti asitābhuṃ agaṇetvā tassā anupadaṃ agamāsi. Sā taṃ kinnariṃ anubandhamānaṃ disvā ‘‘ayaṃ maṃ agaṇetvā kinnariṃ anubandhati, kiṃ me iminā’’ti virattacittā hutvā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā vanditvā attano kasiṇaparikammaṃ kathāpetvā kasiṇaṃ olokentī abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā bodhisattaṃ vanditvā āgantvā attano paṇṇasālāya dvāre aṭṭhāsi. Brahmadattopi kinnariṃ anubandhanto vicaritvā tassā gatamaggampi adisvā chinnāso hutvā paṇṇasālābhimukhova āgato. Asitābhū taṃ āgacchantaṃ disvā vehāsaṃ abbhuggantvā maṇivaṇṇe gaganatale ṭhitā ‘‘ayyaputta, taṃ nissāya mayā idaṃ jhānasukhaṃ laddha’’nti vatvā imaṃ gāthamāha –
你现在自己做了那个,欲望已经离你而去了。
这欲爱已不可再接续,就像被利锯截断的象牙一样。巴利
‘‘Tvameva dānimakara, yaṃ kāmo byagamā tayi; Soyaṃ appaṭisandhiko, kharachinnaṃva renuka’’nti.
这时她说:“如今你自己干出这种事来了。”意思是:王子啊,你抛弃了我,却去追那个紧那罗女,现在这一切都是你自己做的。“我对你的欲爱已经消失”,是说我对你的欲爱已经消失,通过镇伏断而断尽了;正因为断尽了它,我才达到这种殊胜的境界——这句话就是在说明这一点。“那个欲爱已经不再相续”,是说那个欲爱现在已经不再相续了,不可能再连接起来。“像被锯截断的象牙一样”,“锯”指的是锯子,“象牙”指的是象齿。就像被锯子截断的象牙无法再接合,不能再像以前那样粘连在一起,同样,今后我的心和你再也不可能接合在一起了。她这样说完之后,就在他眼前腾空而起,去了别的地方。巴利
Tattha tvameva dānimakarāti, ayyaputta, maṃ pahāya kinnariṃ anubandhanto tvaññeva idāni idaṃ akara. Yaṃ kāmo byagamā tayīti yaṃ mama tayi kāmo vigato vikkhambhanappahānena pahīno, yassa pahīnattā ahaṃ imaṃ visesaṃ pattāti dīpeti. Soyaṃ appaṭisandhikoti so pana kāmo idāni appaṭisandhiko jāto, na sakkā paṭisandhituṃ. Kharachinnaṃva renukanti kharo vuccati kakaco, renukaṃ vuccati hatthidanto. Yathā kakacena chinno hatthidanto appaṭisandhiko hoti, na puna purimanayena allīyati, evaṃ puna mayhaṃ tayā saddhiṃ cittassa ghaṭanaṃ nāma natthīti vatvā tassa passantasseva uppatitvā aññattha agamāsi.
他就在她离开的时候,一边悲叹一边说出第二首偈颂:巴利
So tassā gatakāle paridevamāno dutiyaṃ gāthamāha –
因为过度的贪欲和贪欲带来的骄慢,而有过度的渴求;
他就这样从利益中衰败,就像我从阿私陀跋胡女中衰败一样。巴利
‘‘Atricchaṃ atilobhena , atilobhamadena ca; Evaṃ hāyati atthamhā, ahaṃva asitābhuyā’’ti.
在这里,“过度贪求”是指对这里那里都贪求,也就是没有边际的渴爱;“过度贪欲”是指越过了限度而不断生起的贪。而“过度贪欲的骄慢”,是因为能让人生起男子式的骄慢,所以生起名为过度贪欲的骄慢。这段话的意思是:一个因为过度贪求而贪求的人,由于过度贪欲和过度贪欲的骄慢,就会像我因为阿私陀跋胡公主而失去一切那样,从利益中衰败下去。巴利
Tattha atricchaṃ atilobhenāti atricchā vuccati atra atra icchāsaṅkhātā apariyantataṇhā, atilobho vuccati atikkamitvā pavattalobho. Atilobhamadena cāti purisamadaṃ uppādanato atilobhamado nāma jāyati. Idaṃ vuttaṃ hoti – atricchāvasena atricchamāno puggalo atilobhena ca atilobhamadena ca yathā ahaṃ asitābhuyā rājadhītāya parihīno, evaṃ atthā hāyatīti.
他这样用偈颂悲叹之后,就独自一人住在森林里。父亲去世后,他才回去继承了王位。巴利
Iti so imāya gāthāya paridevitvā araññe ekakova vasitvā pitu accayena gantvā rajjaṃ gaṇhi.
导师讲完这段法教后,把它和本生故事联系起来:“那时候的王子与公主,就是现在这两个人;那位苦行者则是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā rājaputto ca rājadhītā ca ime dve janā ahesuṃ, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
[235] 5. 瓦恰纳卡本生注释巴利
[235] 5. Vacchanakhajātakavaṇṇanā
“有快乐之家、指甲盖”这个题目,是导师住在祇园精舍时,因为罗迦摩罗而说的。据说他是阿难尊者在家时的朋友。有一天,他为了请阿难尊者来,派人送信给长老。长老向导师请示之后,就去了。他用各种上等美味的食物供养长老,然后坐在一边,和长老互相问候交谈,接着用在家人享受的五种欲乐来邀请长老,说:“尊者阿难,我家里有很多有知觉和没有知觉的财宝,我把这些从中间分一半给你,来吧,我们两个人一起过在家生活。”长老对他讲了五欲的过患,就从座位上起身,回到精舍。导师问阿难尊者:“阿难,你见到罗迦了吗?”尊者说:“是的,导师。”导师又问:“你对他说了什么?”尊者说:“导师,罗迦用在家生活来邀请我,我就对他讲了在家生活和五欲的过患。”导师说:“阿难,罗迦摩罗不是现在才用在家生活来邀请出家人,过去他也曾邀请过。”于是,应阿难尊者的请求,导师讲了过去的事。巴利
Sukhāgharā vacchanakhāti idaṃ satthā jetavane viharanto rojamallaṃ ārabbha kathesi. So kirāyasmato ānandassa gihisahāyo. So ekadivasaṃ āgamanatthāya therassa sāsanaṃ pāhesi, thero satthāraṃ āpucchitvā agamāsi. So theraṃ nānaggarasabhojanaṃ bhojetvā ekamantaṃ nisinno therena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā theraṃ gihibhogehi pañcahi kāmaguṇehi nimantento ‘‘bhante ānanda, mama gehe pahūtaṃ saviññāṇakaaviññāṇakaratanaṃ, idaṃ majjhe bhinditvā tuyhaṃ dammi, ehi ubho agāraṃ ajjhāvasāmā’’ti. Thero tassa kāmaguṇesu ādīnavaṃ kathetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gantvā ‘‘diṭṭho te, ānanda, rojo’’ti satthārā pucchito ‘‘āma, bhante’’ti vatvā ‘‘kimassa kathesī’’ti vutte ‘‘bhante, maṃ rojo gharāvāsena nimantesi, athassāhaṃ gharāvāse ceva kāmaguṇesu ca ādīnavaṃ kathesi’’nti. Satthā ‘‘na kho, ānanda, rojo mallo idāneva pabbajite gharāvāsena nimantesi, pubbepi nimantesiyevā’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王治理国政的时候,菩萨出生在某个村镇的一户婆罗门家庭。他长大成年后,出家做了仙人,在雪山一带住了很久。后来,为了吃咸酸味的食物,他来到波罗奈,住在王家园林里。第二天,他进了波罗奈。那时,波罗奈的首富见他举止安详、住处清净,生起了信心,就把他请到家里,供养饭食,并请他答应住在园林里。首富细心照料他,让他住在园中。两人之间生起了彼此亲近的感情。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto aññatarasmiṃ nigamagāme brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapadese ciraṃ vasitvā loṇambilasevanatthāya bārāṇasiṃ patvā rājuyyāne vasitvā punadivase bārāṇasiṃ pāvisi. Athassa bārāṇasiseṭṭhi ācāravihāre pasīditvā gehaṃ netvā bhojetvā uyyāne vasanatthāya paṭiññaṃ gahetvā taṃ paṭijagganto uyyāne vasāpesi. Te aññamaññaṃ uppannasinehā ahesuṃ.
有一天,波罗奈的长者因为对菩萨怀着亲爱与信任,这样想道:“出家生活确实是苦的。我要让我的朋友瓦洽纳卡游方者还俗,把全部财产从中间分成两份,给他一份,我们两人就和合地一起生活。”于是有一天,吃完饭以后,他亲切地和菩萨交谈,说道:“瓦洽纳卡尊者,出家生活确实是苦的,在家生活才快乐。来吧,我们两人和合地享受欲乐,一起生活吧。”说完,便诵出了第一首偈颂:巴利
Athekadivasaṃ bārāṇasiseṭṭhi bodhisatte pemavissāsavasena evaṃ cintesi – ‘‘pabbajjā nāma dukkhā, mama sahāyaṃ vacchanakhaparibbājakaṃ uppabbājetvā sabbaṃ vibhavaṃ majjhe bhinditvā tassa datvā dvepi samaggavāsaṃ vasissāmā’’ti. So ekadivasaṃ bhattakiccapariyosāne tena saddhiṃ madhurapaṭisanthāraṃ katvā ‘‘bhante vacchanakha, pabbajjā nāma dukkhā, sukho gharāvāso, ehi ubho samaggā kāme paribhuñjantā vasāmā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
瓦恰纳卡啊,有金钱、有饭吃的家是快乐的。
在那里,吃喝之后,你就可以无忧无虑地躺下休息。巴利
‘‘Sukhā gharā vacchanakha, sahiraññā sabhojanā; Yattha bhutvā pivitvā ca, sayeyyātha anussuko’’ti.
其中,有金钱是指具足七宝。有食物是指有很多嚼食和啖食。在那里吃喝了之后是指:在那些有金钱和食物的家里,享用各种美味的饮食,饮用各种饮品之后。可以无忧地躺卧是指:在那些装饰华丽的卧榻上,无忧无虑地躺下休息。那样的家,实在是非常快乐的。巴利
Tattha sahiraññāti sattaratanasampannā. Sabhojanāti bahukhādanīyabhojanīyā. Yattha bhutvā pivitvā cāti yesu sahiraññabhojanesu gharesu nānaggarasāni bhojanāni paribhuñjitvā nānāpānāni ca pivitvā. Sayeyyātha anussukoti yesu alaṅkatasirisayanapiṭṭhe anussuko hutvā sayeyyāsi, te gharā nāma ativiya sukhāti.
菩萨听完他的话,说道:“大富翁,你因为无知而沉迷欲乐,讲了在家生活的功德和出家的过患。现在我来给你讲在家生活的过患,你且听着。”说完,诵出第二首偈颂:巴利
Athassa taṃ sutvā bodhisatto ‘‘mahāseṭṭhi, tvaṃ aññāṇatāya kāmagiddho hutvā gharāvāsassa guṇaṃ, pabbajjāya ca aguṇaṃ kathesi, gharāvāsassa te aguṇaṃ kathessāmi, suṇāhi dānī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
对不贪求的人来说,无家;对不说妄语的人来说,无家。
对于不持杖、不伤害他人者,没有家。
这样的居家生活有漏洞、极难成办,谁还会去经营它呢?巴利
‘‘Gharā nānīhamānassa, gharā nābhaṇato musā; Gharā nādinnadaṇḍassa, paresaṃ anikubbato; Evaṃ chiddaṃ durabhisambhavaṃ, ko gharaṃ paṭipajjatī’’ti.
在这里,对于不操劳的人而言,家并不存在:一个人如果日日夜夜都不为耕种、牧牛之类的事情操劳、不为此奔波,对他来说就没有所谓的家,也就是说,在家生活根本立不住脚。即使不说妄语,家也不存在:就算是为了田地、宅地、钱财、黄金等等而不说假话,也仍然没有所谓的家。对于不拿起棍杖、不伤害他人的人来说:不拿棍杖,就是没有拿起棍杖、已经放下棍杖,也不去伤害他人,这样的人也没有所谓的家。但如果有人拿起了棍杖,当仆人、佣工等人犯了这样那样的过错时,就按照过错的程度,用杀害、捆绑、砍截、鞭打等方式去惩罚他们,只有这种人的在家生活才站得住脚。这就是其中的意思。这样一来,在家生活既有漏洞,又极难成办。如果不做这些操劳之类的事,就会因为这样那样的损失而出现漏洞;如果去做,又因为必须永远不停地做下去,所以极难成办、极难满足;就算一直不停地做,也还是极难成办、永远填不满。那么,谁还会去追求这样的在家生活,想着“我要无忧无虑地住下去”呢?巴利
Tattha gharā nānīhamānassāti niccakālaṃ kasigorakkhādikaraṇena anīhamānassa avāyamantassa gharā nāma natthi, gharāvāso na patiṭṭhātīti attho. Gharā nābhaṇato musāti khettavatthuhiraññasuvaṇṇādīnaṃ atthāya amusābhaṇatopi gharā nāma natthi. Gharā nādinnadaṇḍassa, paresaṃ anikubbatoti nādinnadaṇḍassāti aggahitadaṇḍassa, nikkhittadaṇḍassa paresaṃ anikubbato gharā nāma natthi. Yo pana ādinnadaṇḍo hutvā paresaṃ dāsakammakarādīnaṃ tasmiṃ tasmiṃ aparādhe aparādhānurūpaṃ vadhabandhanachedanatāḷanādivasena karoti, tasseva gharāvāso saṇṭhahatīti attho. Evaṃ chiddaṃ durabhisambhavaṃ, ko gharaṃ paṭipajjatīti taṃ dāni evaṃ etesaṃ īhanādīnaṃ akaraṇe sati tāya tāya parihāniyā chiddaṃ karaṇepi sati niccameva kātabbato durabhisambhavaṃ durārādhanīyaṃ, niccaṃ karontassapi vā durabhisambhavameva duppūraṃ gharāvāsaṃ ‘‘ahaṃ nipparitasso hutvā ajjhāvasissāmī’’ti ko paṭipajjatīti.
大士这样讲说了在家生活的过失之后,就径直去了园林。巴利
Evaṃ mahāsatto gharāvāsassa dosaṃ kathetvā uyyānameva agamāsi.
导师讲完这段法义后,把故事和本生联系起来说:“那时候波罗奈的富商是罗迦末罗,而游方行者瓦查纳卡就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bārāṇasiseṭṭhi rojo mallo ahosi, vacchanakhaparibbājako pana ahameva ahosi’’nti.
第六 白鹭本生注巴利
[236] 6. Bakajātakavaṇṇanā
“这只鸟真是绝妙啊”这段话,是导师住在祇园精舍时,因为一个爱耍花招的比丘而说的。导师把他叫来,看了他表现出来的样子之后,说:“诸比丘,不只是现在,过去他也是个爱耍花招的家伙。”然后就讲起了过去的事。巴利
Bhaddakovatayaṃ pakkhīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuhakabhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tañhi satthā ānetvā dassitaṃ disvā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa kuhakoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王统治时,菩萨在雪山地区的一个湖里投生为鱼,拥有庞大的鱼群眷属,住在那里。那时,有一只苍鹭心想:“我要吃鱼。”就来到湖边近处,把头垂下去,张开翅膀,慢慢地、慢慢地盯着鱼群,等着它们疏忽大意。就在那一刻,菩萨被鱼群围绕着觅食,来到了那个地方。鱼群看见那只苍鹭,便说出第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto himavantapadese ekasmiṃ sare maccho hutvā mahāparivāro vasi. Atheko bako ‘‘macche khādissāmī’’ti sarassa āsannaṭṭhāne sīsaṃ pātetvā pakkhe pasāretvā mandamando macche olokento aṭṭhāsi tesaṃ pamādaṃ āgamayamāno. Tasmiṃ khaṇe bodhisatto macchagaṇaparivuto gocaraṃ gaṇhanto taṃ ṭhānaṃ pāpuṇi. Macchagaṇo taṃ bakaṃ passitvā paṭhamaṃ gāthamāha –
这只鸟真吉祥,像白睡莲一样,是二生的鸟。
翅膀平静下来后,它才极其缓慢地入定。巴利
‘‘Bhaddako vatayaṃ pakkhī, dijo kumudasannibho; Vūpasantehi pakkhehi, mandamandova jhāyatī’’ti.
在这里,所谓“像极其缓慢地禅思”,即变得像极其虚弱无力那样,仿佛什么都不知道,独自一个地禅思。巴利
Tattha mandamandova jhāyatīti abalabalo viya hutvā kiñci ajānanto viya ekakova jhāyatīti.
这时,菩萨看着它,说出第二首偈颂:巴利
Atha naṃ bodhisatto oloketvā dutiyaṃ gāthamāha –
你们并不了解他的戒行,还没弄清楚就加以称赞;
我们不保护这只鸟,所以它才一动不动。巴利
‘‘Nāssa sīlaṃ vijānātha, anaññāya pasaṃsatha; Amhe dijo na pāleti, tena pakkhī na phandatī’’ti.
其中,“不了知”就是不知道。所谓“这只鸟不保护我们”,意思是这只鸟不守护我们、不照看我们,它心里盘算着:“这些鱼里,我到底该抓哪一条呢?”所谓“因此这飞禽不动”,意思是因此这只鸟不扑腾、不动弹。这话一说,鱼群就把水搅浑,把苍鹭赶跑了。巴利
Tattha anaññāyāti ajānitvā. Amhe dijo na pāletīti esa dijo amhe na rakkhati na gopāyati, ‘‘kataraṃ nu kho etesu kabaḷaṃ karissāmī’’ti upadhāreti. Tena pakkhī na phandatīti tenāyaṃ sakuṇo na phandati na calatīti. Evaṃ vutte macchagaṇo udakaṃ khobhetvā bakaṃ palāpesi.
导师讲完这段法教后,把本生故事总结起来说:“那时候的那只狡诈苍鹭,就是那个欺诳比丘;而鱼王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bako kuhako bhikkhu ahosi, maccharājā pana ahameva ahosi’’nti.
第七篇 沙祇本生注巴利
[237] 7. Sāketajātakavaṇṇanā
“世尊,是什么原因呢?”——这是导师住在沙祇城时,针对沙祇婆罗门所说的。不过,这件事无论是过去还是现在,都已经在前面《一集》里讲过了。当比丘们来到如来的住处时,他们问:“尊者,这种爱著到底是怎么建立起来的?”问完之后,他们先说了第一首偈颂:巴利
Konu kho bhagavā hetūti idaṃ satthā sāketaṃ upanissāya viharanto sāketaṃ brāhmaṇaṃ ārabbha kathesi. Vatthu panettha atītampi paccuppannampi heṭṭhā ekakanipāte (jā. aṭṭha. 1.1.sāketajātakavaṇṇanā) kathitameva. Tathāgatassa pana vihāraṃ gatakāle bhikkhū ‘‘sineho nāmesa, bhante, kathaṃ patiṭṭhātī’’ti pucchantā paṭhamaṃ gāthamāhaṃsu –
世尊,到底是什么原因,让这里的某些人……
心极其清凉,心也清净。巴利
‘‘Ko nu kho bhagavā hetu, ekacce idha puggale; Atīva hadayaṃ nibbāti, cittañcāpi pasīdatī’’ti.
它的意思是:到底是什么原因,使得这里有些人刚一看见,心就极其清凉,就像被一千壶熏香过的凉水浇洒过一样,变得清凉;而有些人却不会清凉。有些人刚一看见,心就生起净信,变得柔软,因为爱意而依恋不舍;而有些人却不会依恋不舍。巴利
Tassattho – ko nu kho hetu, yena idhekacce puggale diṭṭhamatteyeva hadayaṃ ativiya nibbāti, suvāsitassa sītassa udakassa ghaṭasahassena parisittaṃ viya sītalaṃ hoti, ekacce na nibbāti. Ekacce diṭṭhamatteyeva cittaṃ pasīdati, mudu hoti, pemavasena allīyati, ekacce na allīyatīti.
这时,导师为了向他们说明爱产生的原因,说出了第二首偈颂:巴利
Atha nesaṃ satthā pemakāraṇaṃ dassento dutiyaṃ gāthamāha –
要么是因为过去世曾一起生活过,要么是因为今生的利益关系;
爱就是这样生起的,就像水中的青莲花一样。巴利
‘‘Pubbeva sannivāsena, paccuppannahitena vā; Evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, uppalaṃva yathodake’’ti.
这段话的意思是:比丘们,所谓“爱”,是由两种原因产生的。在过去世中,曾经做过母亲、父亲、儿子、女儿、兄弟、姊妹、丈夫、妻子、同伴或朋友,谁和谁曾经一起住在同一个地方,因为过去这种共同生活的因缘,那份情爱到了另一世也还会跟着不断,不会消失。或者因为今生对他做了利益的事,依靠现在这种利益,爱就这样生起。爱就是由这两种原因产生的。就像什么呢?就像水中的青莲花一样。“va”这个字被缩略了元音。这里它表示“集合”的意思,所以不只是青莲花,也包括其余水生花。正如这些花依靠水和淤泥两种原因而在水中生长,同样,爱也是依靠这两种原因而生起。这里应当这样理解其含义。巴利
Tassattho – bhikkhave, pemaṃ nāmetaṃ dvīhi kāraṇehi jāyati, purimabhave mātā vā pitā vā putto vā dhītā vā bhātā vā bhaginī vā pati vā bhariyā vā sahāyo vā mitto vā hutvā yo yena saddhiṃ ekaṭṭhāne vutthapubbo, tassa iminā pubbeva sannivāsena bhavantarepi anubandhanto so sineho na vijahati. Imasmiṃ attabhāve katena paccuppannahitena vā evaṃ taṃ jāyate pemaṃ, imehi dvīhi kāraṇehi pemaṃ nāma jāyati. Yathā kiṃ? Uppalaṃva yathodaketi. Vā-kārassa rassattaṃ kataṃ. Samuccayatthe cesa vutto, tasmā uppalañca sesaṃ jalajapupphañca yathā udake jāyamānaṃ dve kāraṇāni nissāya jāyati udakañceva kalalañca, tathā etehi dvīhi kāraṇehi pemaṃ jāyatīti evamettha attho daṭṭhabbo.
导师讲完这段法义开示后,把本生故事总结起来说:“那时候的婆罗门和婆罗门女,就是现在这两个人;而那个儿子,正是我自己。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā brāhmaṇo ca brāhmaṇī ca ime dve janā ahesuṃ, putto pana ahameva ahosi’’nti.
第八 一偈本生注巴利
[238] 8. Ekapadajātakavaṇṇanā
“来吧,孩子,给我讲一个词”——这是导师住在祇园精舍时,因为一位家长而说的。据说这位家长是舍卫城人,有一天他儿子坐在他膝上,问了他一个叫“义之门”的问题。他想:“这个问题属于佛陀的境界,别人讲不了。”于是带着儿子去祇园精舍,礼敬导师后说:“尊者,我这孩子坐在我膝上,问了一个叫‘义之门’的问题,我不懂,所以来这里。尊者,请您给他讲这个问题吧。”导师说:“近事男,这孩子不是现在才寻求义理,过去他也曾寻求义理,向智者问过这个问题,古代的智者也给他讲过。只是因为生死轮回的遮蔽,他自己没有觉察到罢了。”说完,应他的请求,导师讲了过去的事。巴利
Iṅghaekapadaṃ, tātāti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuṭumbikaṃ ārabbha kathesi. Sāvatthivāsī kiresa kuṭumbiko, athassa ekadivasaṃ aṅke nisinno putto atthassa dvāraṃ nāma pañhaṃ pucchi. So ‘‘buddhavisayo esa pañho, na taṃ añño kathetuṃ sakkhissatī’’ti puttaṃ gahetvā jetavanaṃ gantvā satthāraṃ vanditvā ‘‘bhante, ayaṃ me dārako ūrumhi nisinno atthassa dvāraṃ nāma pañhaṃ pucchi, ahaṃ taṃ ajānanto idhāgato, kathetha, bhante, imaṃ pañha’’nti. Satthā ‘‘na kho, upāsaka, ayaṃ dārako idāneva atthagavesako, pubbepi atthagavesakova hutvā imaṃ pañhaṃ paṇḍite pucchi, porāṇakapaṇḍitāpissa kathesuṃ, bhavasaṅkhepagatattā pana na sallakkhesī’’ti vatvā tena yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王治理国家的时候,菩萨出生在一个富豪家庭,成年后,在父亲去世时继承了长者的地位。那时,他年幼的儿子坐在他的膝上,问道:“父亲,请告诉我一个词,它依托于多种意义,一个道理。”接着便说出第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto seṭṭhikule nibbattitvā vayappatto pitu accayena seṭṭhiṭṭhānaṃ labhi. Athassa putto daharo kumāro ūrumhi nisīditvā ‘‘tāta, mayhaṃ ekapadaṃ anekatthanissitaṃ ekaṃ kāraṇaṃ kathethā’’ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
来吧,父亲,请说一个词,这个词能承载多种含义;
你说一句能总摄的话,让我们借此达成目的。巴利
‘‘Iṅgha ekapadaṃ tāta, anekatthapadassitaṃ; Kiñci saṅgāhikaṃ brūsi, yenatthe sādhayemase’’ti.
在这里,“iṅgha”是一个不变词,表示请求或催促的意思。“ekapadaṃ”(一个词)是指一个理由性的词,或者指一个与理由相关的词句。“anekatthapadassitaṃ”(依于多种义句)是指它依赖于多种义句、多种理由句。“kiñci saṅgāhikaṃ brūsi”(请说某种能总摄的)意思是:请说某一个能总摄众多词的词;这也是经文的一种读法。“yenatthe sādhayemase”(我们借此成就诸义)意思是:通过这一个与多种义相关的词,我们能成就自己的增长,请你为我说这个词。他就是这么问的。巴利
Tattha iṅghāti yācanatthe codanatthe vā nipāto. Ekapadanti ekaṃ kāraṇapadaṃ, ekaṃ kāraṇūpasañhitaṃ vā byañjanapadaṃ. Anekatthapadassitanti anekāni atthapadāni kāraṇapadāni nissitaṃ. Kiñci saṅgāhikaṃ brūsīti kiñci ekapadaṃ bahūnaṃ padānaṃ saṅgāhikaṃ brūhi, ayameva vā pāṭho. Yenatthe sādhayemaseti yena ekena padena anekatthanissitena mayaṃ attano vuḍḍhiṃ sādheyyāma, taṃ me kathehīti pucchi.
于是他的父亲对他解说,说出第二首偈颂:巴利
Athassa pitā kathento dutiyaṃ gāthamāha –
亲爱的孩子,应当了知的这“一句”,是依止于多义之句的。
它和戒行结合在一起,由忍耐而得以成就;
足以让朋友欢喜,也能让敌人痛苦。巴利
‘‘Dakkheyyekapadaṃ tāta, anekatthapadassitaṃ; Tañca sīlena saññuttaṃ, khantiyā upapāditaṃ; Alaṃ mitte sukhāpetuṃ, amittānaṃ dukhāya cā’’ti.
这里,“dakkheyyekapadaṃ”就是“dakkheyyaṃ ekapadaṃ”。“应善巧”指的是能生利益者的、善巧者的、善者的与智相应的精进。“依多种义句”是说:如上所说的这种精进,依止于许多义句。依止于哪些呢?依止于戒等。因此就说“它和戒结合”等等。它的意思是:这种精进与行为之戒相结合,具备安忍忍耐,足以让朋友快乐,也足以让敌人痛苦。因为,一个具备能带来利益的、善巧的、善的、与智相应的精进,又具备行为和安忍的人,怎么可能不能让朋友快乐,或者不能让敌人痛苦呢?巴利
Tattha dakkheyyekapadanti dakkheyyaṃ ekapadaṃ. Dakkheyyaṃ nāma lābhuppādakassa chekassa kusalassa ñāṇasampayuttaṃ vīriyaṃ. Anekatthapadassitanti evaṃ vuttappakāraṃ vīriyaṃ anekehi atthapadehi nissitaṃ. Katarehīti? Sīlādīhi. Teneva ‘‘tañca sīlena saññutta’’ntiādimāha. Tassattho – tañca panetaṃ vīriyaṃ ācārasīlasampayuttaṃ adhivāsanakhantiyā upetaṃ mitte sukhāpetuṃ amittānañca dukkhāya alaṃ samatthaṃ. Ko hi nāma lābhuppādakañāṇasampayuttakusalavīriyasamannāgato ācārakhantisampanno mitte sukhāpetuṃ, amitte vā dukkhāpetuṃ na sakkotīti.
菩萨就这样为儿子解答了问题。儿子也按照父亲所教的方法,达成了自己的目标,随后就随业而去了。巴利
Evaṃ bodhisatto puttassa pañhaṃ kathesi. Sopi pitu kathitanayeneva attano atthaṃ sādhetvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法义,开示了四圣谛,然后把本生故事连接起来。说法结束时,父子二人都证得了入流果。导师说:“那时的儿子就是现在的这个儿子,而波罗奈的长者就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi, saccapariyosāne pitāputtā sotāpattiphale patiṭṭhitā. ‘‘Tadā putto ayameva putto ahosi, bārāṇasiseṭṭhi pana ahameva ahosi’’nti.
[239] 9. 《绿蛙本生》注释巴利
[239] 9. Haritamaṇḍūkajātakavaṇṇanā
“有毒的蛇也一样,是平静的。”这是导师住在竹林精舍时,因阿阇世而说的。
据说,高沙罗王的父亲大高沙罗王,把女儿嫁给频婆娑罗王时,把女儿沐浴用的一个叫迦尸村的聚落作为陪嫁给了她。阿阇世犯下杀父之罪后,那位王后因为对国王的深情,不久就去世了。阿阇世在母亲去世后,仍然享用那个村庄的收益。高沙罗王说:“我不会把我家族所属的村庄交给那个杀父的盗贼。”于是就和阿阇世交战。有时是舅父赢,有时是外甥赢。每当阿阇世获胜时,他就满心欢喜,在战车上竖起旗帜,大张声势地进城。每当战败时,他就满心忧愁,谁也不通知,悄悄进城。
有一天,比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,阿阇世战胜舅舅就欢喜,战败就忧愁。”导师走来,问道:“诸比丘,你们现在聚在一起谈论什么?”他们回答说:“是这件事。”导师说:“诸比丘,不只是现在,过去他战胜时也一样欢喜,战败时也一样忧愁。”于是便引出了过去的故事。巴利
Āsīvisampimaṃ santanti idaṃ satthā veḷuvane viharanto ajātasattuṃ ārabbha kathesi. Kosalarājassa hi pitā mahākosalo bimbisārarañño dhītaraṃ dadamāno dhītu nhānamūlaṃ kāsigāmakaṃ nāma adāsi. Sā ajātasattunā pitughātakakamme kate rañño sinehena nacirasseva kālamakāsi. Ajātasattu mātari kālakatāyapi taṃ gāmaṃ bhuñjateva. Kosalarājā ‘‘pitughātakassa corassa mama kulasantakaṃ gāmaṃ na dassāmī’’ti tena saddhiṃ yujjhati. Kadāci mātulassa jayo hoti, kadāci bhāgineyyassa. Yadā pana ajātasattu jināti, tadā somanassappatto rathe dhajaṃ ussāpetvā mahantena yasena nagaraṃ pavisati. Yadā pana parājayati, tadā domanassappatto kañci ajānāpetvāva pavisati. Athekadivasaṃ dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, ajātasattu mātulaṃ jinitvā tussati, parājito domanassappatto hotī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepesa jinitvā tussati, parājito domanassappatto hotī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈,梵授王治理国家的时候,菩萨投生为一只绿蛙。那时,人们为了捕鱼,在河流、山涧等各处安放了鱼笼。许多鱼游进了一个鱼笼里。这时,一条水蛇一边吞吃鱼,一边也钻进了那个鱼笼。许多鱼聚在一起咬它,把它咬得浑身是血。它找不到藏身之处,被死亡的恐惧所逼迫,从鱼笼口挣扎着逃出来,痛苦不堪地倒在岸边。就在那时,那只绿蛙也跳了上去,趴在鱼笼顶端的柱子上。水蛇找不到可以评理的地方,看见趴在那里的绿蛙,便问道:“喂,绿蛙,这些鱼干的事,你觉得满意吗?”说着,诵出了第一首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto nīlamaṇḍūkayoniyaṃ nibbatti. Tadā manussā nadīkandarādīsu tattha tattha macche gahaṇatthāya kumīnāni oḍḍesuṃ. Ekasmiṃ kumīne bahū macchā pavisiṃsu. Atheko udakāsīviso macche khādanto taṃ kumīnaṃ pāvisi, bahū macchā ekato hutvā taṃ khādantā ekalohitaṃ akaṃsu. So paṭisaraṇaṃ apassanto maraṇabhayatajjito kumīnamukhena nikkhamitvā vedanāppatto udakapariyante nipajji. Nīlamaṇḍūkopi tasmiṃ khaṇe uppatitvā kumīnasūlamatthake nipanno hoti. Āsīviso vinicchayaṭṭhānaṃ alabhanto tattha nipannaṃ taṃ disvā ‘‘samma nīlamaṇḍūka, imesaṃ macchānaṃ kiriyā ruccati tuyha’’nti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
我虽然是条毒蛇,却已经钻进了鱼笼的口子里。
绿蛙妈妈,鱼儿们这样咬我,你开心吗?巴利
‘‘Āsīvisampi maṃ santaṃ, paviṭṭhaṃ kumināmukhaṃ; Ruccate haritāmātā, yaṃ maṃ khādanti macchakā’’ti.
在这里,“我是毒蛇”是指我身上带着毒。绿蛙之子,鱼在咬我,你觉得开心吗?——它这样说,是在对绿蛙之子说:你喜欢这样吗?巴利
Tattha āsīvisampi maṃ santanti maṃ āgatavisaṃ samānaṃ. Ruccate haritāmātā, yaṃ maṃ khādanti macchakāti etaṃ tava ruccati haritamaṇḍūkaputtāti vadati.
这时,绿蛙对它说:“是的,朋友,我喜欢。”水蛇问:“为什么呢?”绿蛙说:“如果你吃掉游进你地盘的鱼,鱼也会吃掉游进它们地盘的你。只要待在自己的地盘、自己的活动范围内,就没有谁是弱小的。”说完,它诵出第二首偈颂:巴利
Atha naṃ haritamaṇḍūko ‘‘āma, samma, ruccatī’’ti. ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Sace tvampi tava padesaṃ āgate macche khādasi, macchāpi attano padesaṃ āgataṃ taṃ khādanti, attano visaye padese gocarabhūmiyaṃ abalavā nāma natthī’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
只要人还能用得上,就会去掠夺。
当别人来抢他时,那个被抢的人反过来也会去抢。巴利
‘‘Vilumpateva puriso, yāvassa upakappati; Yadā caññe vilumpanti, so vilutto vilumpatī’’ti.
在这件事上,只要一个人还能抢,他就会一直抢别人。也就是说,只要这个人的权势还能起作用、还能得逞、还能维持下去,他就会不停地掠夺他人。也有版本写成“只要他还能抢”,意思是这个人还能抢多久。“当别人也来抢的时候”,是说当其他有势力的人也来抢夺的时候。“被抢的人反过来抢”,是说这时那个掠夺者又被别人抢了。也有写成“被抢”的版本,意思一样。还有人读作“抢夺”,但那个意思对不上。菩萨在裁决了诉讼时,知道水蛇已经虚弱无力,鱼群便想着“我们要抓住仇敌”,从鱼笼口冲出来,就在那里把它弄死,然后离开了。巴利
Tattha vilumpateva puriso, yāvassa upakappatīti yāva assa purisassa issariyaṃ upakappati ijjhati pavattati, tāva so aññaṃ vilumpatiyeva. ‘‘Yāva so upakappatī’’tipi pāṭho , yattakaṃ kālaṃ so puriso sakkoti vilumpitunti attho. Yadā caññe vilumpantīti yadā ca aññe issarā hutvā vilumpanti. So vilutto vilumpatīti atha so vilumpako aññehi vilumpati. ‘‘Vilumpate’’tipi pāṭho, ayamevattho. ‘‘Vilumpana’’ntipi paṭhanti, tassattho na sameti. Evaṃ ‘‘vilumpako puna vilumpaṃ pāpuṇātī’’ti bodhisattena aḍḍe vinicchite udakāsīvisassa dubbalabhāvaṃ ñatvā ‘‘paccāmittaṃ gaṇhissāmā’’ti macchagaṇā kumīnamukhā nikkhamitvā tattheva naṃ jīvitakkhayaṃ pāpetvā pakkamuṃ.
导师讲完这个法门后,把这件事和本生故事联系起来说:“那时候,那条水蛇就是阿阇世,而那只蓝色青蛙就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā udakāsīviso ajātasattu ahosi, nīlamaṇḍūko pana ahameva ahosi’’nti.
[240] 第十、大宾伽罗本生注巴利
[240] 10. Mahāpiṅgalajātakavaṇṇanā
一切人众这个故事,是导师住在祇园精舍时,因为提婆达多而说的。提婆达多对导师生起嗔恨,九个月后,在祇园精舍的大门口陷入大地。祇园精舍的住众和全国的人民都欢喜满足,说道:“与佛陀为敌的提婆达多被大地吞没了,如今正自觉者已经摧伏了怨敌。”他们听了这些话,又辗转相传,整个赡部洲的居民以及夜叉、鬼神众也都欢喜满足。有一天,比丘们在法堂里谈起这件事:“贤友啊,提婆达多陷入大地时,大众都满心欢喜,说‘与佛陀为敌的提婆达多被大地吞没了’。”导师走来问:“比丘们,你们现在聚在这里谈论什么?”他们回答:“就是这件事。”导师说:“比丘们,不只是现在提婆达多死了大众才欢喜、才笑,过去也一样欢喜、一样笑。”于是导师引出了过去的故事。巴利
Sabbo janoti idaṃ satthā jetavane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Devadatte satthari āghātaṃ bandhitvā navamāsaccayena jetavanadvārakoṭṭhake pathaviyaṃ nimugge jetavanavāsino ca sakalaraṭṭhavāsino ca ‘‘buddhapaṭikaṇṭako devadatto pathaviyā gilito, nihatapaccāmitto dāni sammāsambuddho jāto’’ti tuṭṭhahaṭṭhā ahesuṃ. Tesaṃ kathaṃ sutvā paramparaghosena sakalajambudīpavāsino yakkhabhūtadevagaṇā ca tuṭṭhahaṭṭhā eva ahesuṃ. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, devadatte pathaviyaṃ nimugge ‘buddhapaṭikaṇṭako devadatto pathaviyā gilito’ti mahājano attamano jāto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva devadatte mate mahājano tussati ceva hasati ca, pubbepi tussi ceva hasi cā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城,有一位名叫大品嘎拉的国王,他以非法、不公正的方式统治国家,随着自己的欲望和偏好做种种恶事。他通过罚金、劳役、腿税、金币等名目搜刮钱财,像榨蔗机榨甘蔗一样压榨百姓。他冷酷、粗暴、凶残,对别人连一点点怜悯都没有。在家里,无论是妇女、儿女,还是大臣、婆罗门、居士等人,都不喜欢他、不待见他,他就像掉进眼里的灰尘,像饭里的砂砾,像扎进脚跟的刺。那时,菩萨投生为大品嘎拉王的儿子。大品嘎拉王统治了很长时间后去世了。他死的时候,整个波罗奈的居民都欢喜满足,放声大笑。他们用一千车木柴火化了大品嘎拉王,又用成千上万罐水浇灭了葬火,然后为菩萨灌顶加冕,说:“我们得到了一位如法的国王。”他们欢喜满足,在城中击响节庆之鼓,竖起旗帜和彩幡,装饰城市,在每一处门口搭起凉亭,坐在撒满炒米和鲜花、装饰华丽的凉亭里,又吃又喝。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ mahāpiṅgalo nāma rājā adhammena visamena rajjaṃ kāresi, chandādivasena pāpakammāni karonto daṇḍabalijaṅghakahāpaṇādiggahaṇena ucchuyante ucchuṃ viya mahājanaṃ pīḷesi kakkhaḷo pharuso sāhasiko, paresu anuddayāmattampi nāmassa natthi, gehe itthīnampi puttadhītānampi amaccabrāhmaṇagahapatikādīnampi appiyo amanāpo, akkhimhi patitarajaṃ viya, bhattapiṇḍe sakkharā viya, paṇhiṃ vijjhitvā paviṭṭhakaṇṭako viya ca ahosi . Tadā bodhisatto mahāpiṅgalassa putto hutvā nibbatti. Mahāpiṅgalo dīgharattaṃ rajjaṃ kāretvā kālamakāsi. Tasmiṃ kālakate sakalabārāṇasivāsino haṭṭhatuṭṭhā mahāhasitaṃ hasitvā dārūnaṃ sakaṭasahassena mahāpiṅgalaṃ jhāpetvā anekehi ghaṭasahassehi āḷāhanaṃ nibbāpetvā bodhisattaṃ rajje abhisiñcitvā ‘‘dhammiko no rājā laddho’’ti haṭṭhatuṭṭhā nagare ussavabheriṃ carāpetvā samussitadhajapaṭākaṃ nagaraṃ alaṅkaritvā dvāre dvāre maṇḍapaṃ kāretvā vippakiṇṇalājakusumamaṇḍitatalesu alaṅkatamaṇḍapesu nisīditvā khādiṃsu ceva piviṃsu ca.
菩萨也坐在装饰华丽的大平台上,坐在已升起白伞的殊胜结跏趺座中央,享受着广大的荣耀。大臣、婆罗门、居士、国民和守门人等围绕国王站立。这时,一个守门人站在不远处,一边叹气一边哭泣。菩萨看见他,问道:“守门人,我父王去世后,所有人都欢欢喜喜、庆祝游乐,你却站在那里哭泣。难道我父王单单是你所喜爱、令你悦意的人吗?”为了问清这件事,菩萨说出第一偈——巴利
Bodhisattopi alaṅkate mahātale samussitasetacchattassa pallaṅkavarassa majjhe mahāyasaṃ anubhavanto nisīdi. Amaccā ca brāhmaṇagahapatiraṭṭhikadovārikādayo ca rājānaṃ parivāretvā aṭṭhaṃsu. Atheko dovāriko nātidūre ṭhatvā assasanto passasanto parodi. Bodhisatto taṃ disvā ‘‘samma dovārika, mama pitari kālakate sabbe tuṭṭhapahaṭṭhā ussavaṃ kīḷantā vicaranti, tvaṃ pana rodamāno ṭhito , kiṃ nu kho mama pitā taveva piyo ahosi manāpo’’ti pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
所有人都被品嘎拉伤害过,他死了以后,大家才因此感到安心。
那位黄褐眼的人,难道曾经是你的所爱吗?守门人,你到底为什么哭呢?巴利
‘‘Sabbo jano hiṃsito piṅgalena, tasmiṃ mate paccayā vedayanti; Piyo nu te āsi akaṇhanetto, kasmā nu tvaṃ rodasi dvārapālā’’ti.
这里,“被折磨”是指被棍棒、征收赋税等各种方式所压迫。“以黄褐眼者”就是指黄褐色眼睛的人。据说他的两只眼睛都是穿孔般的黄褐色,颜色像猫眼一样,因此人们给他取名叫“黄褐”。“以因缘表达感受”是说表达心中的喜悦。“非黑眼者”就是指黄褐眼者。“你为何”是问:你到底是什么缘故而哭泣?不过在义注中,这里读作“kasmā tuvaṃ”。巴利
Tattha hiṃsitoti nānappakārehi daṇḍabaliādīhi pīḷito. Piṅgalenāti piṅgalakkhena. Tassa kira dvepi akkhīni nibbiddhapiṅgalāni biḷārakkhivaṇṇāni ahesuṃ, tenevassa ‘‘piṅgalo’’ti nāmaṃ akaṃsu. Paccayā vedayantīti pītiyo pavedayanti. Akaṇhanettoti piṅgalanetto. Kasmā nu tvanti kena nu kāraṇena tvaṃ rodasi. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kasmā tuva’’nti pāṭho.
他听了那番话之后,说:“大王,我不是因为‘黄褐王死了’而悲伤哭泣。我的头反而觉得舒服了。因为黄褐王每次从高楼下来或上去时,都像用铁匠的锤子敲打一样,在我头上一下一下地敲出八个、八个肿块。他到了他世之后,恐怕也会像在这里一样,对地狱的狱卒和阎王,在他们头上照样敲出肿块。那时他们就会说:‘这家伙实在太让我们受不了了’,又把他送回这里来。到那时,他又会在我的头上敲出肿块。我是因为害怕这件事才哭的。”为了说明这个意思,他说了第二首偈颂:巴利
So tassa vacanaṃ sutvā ‘‘nāhaṃ, mahārāja, ‘mahāpiṅgalo mato’ti sokena rodāmi, sīsassa me sukhaṃ jātaṃ. Piṅgalarājā hi pāsādā otaranto ca ārohanto ca kammāramuṭṭhikāya paharanto viya mayhaṃ sīse aṭṭhaṭṭha khaṭake deti, so paralokaṃ gantvāpi mama sīse dadamāno viya nirayapālānampi yamassapi sīle khaṭake dassati, atha naṃ te ‘ativiya ayaṃ amhe bādhatī’ti puna idheva ānetvā vissajjeyyuṃ, atha me so punapi sīse khaṭake dadeyyāti bhayenāhaṃ rodāmī’’ti imamatthaṃ pakāsento dutiyaṃ gāthamāha –
清眼者从来就不是我所爱的人,我害怕的是他再回来。
从这里离去后,他会去伤害死神;那被伤害的死神会再把他带到这里。巴利
‘‘Na me piyo āsi akaṇhanetto, bhāyāmi paccāgamanāya tassa; Ito gato hiṃseyya maccurājaṃ, so hiṃsito āneyya puna idhā’’ti.
这时,菩萨安慰他说:“那位国王被一千车柴薪烧了,又被一百罐水浇过,他的火葬场四周也都挖开了;而且按常理,转生到他世的人,既然已经去了别处,就不会再以同一个身体回到这里。你别害怕。”菩萨这样安慰他之后,说了这首偈颂:巴利
Atha naṃ bodhisatto ‘‘so rājā dārūnaṃ vāhasahassena daḍḍho udakaghaṭasatehi sitto, sāpissa āḷāhanabhūmi samantato khatā, pakatiyāpi ca paralokaṃ gatā nāma aññattha gativasā puna teneva sarīrena nāgacchanti, mā tvaṃ bhāyī’’ti taṃ samassāsento imaṃ gāthamāha –
他被一千车柴火焚烧,又被一百罐水浇淋;
那块地已经挖开了,别怕,他不会来。巴利
‘‘Daḍḍho vāhasahassehi, sitto ghaṭasatehi so; Parikkhatā ca sā bhūmi, mā bhāyi nāgamissatī’’ti.
从那时起,守门人得到了安慰。菩萨如法治理王国,做了布施等福德善行之后,就随业而去。巴利
Tato paṭṭhāya dovāriko assāsaṃ paṭilabhi. Bodhisatto dhammena rajjaṃ kāretvā dānādīni puññāni katvā yathākammaṃ gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候的大黄褐就是提婆达多,而那个儿子就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mahāpiṅgalo devadatto ahosi, putto pana ahameva ahosi’’nti.
鞋子、琴柱、耳侧饰、阿西塔布;
瓦恰纳卡、跋迦,还有娑竭陀,一步。
绿母与宾伽罗。巴利
Upāhanaṃ vīṇāthūṇaṃ, vikaṇṇakaṃ asitābhu; Vacchanakhaṃ bakañceva, sāketañca ekapadaṃ; Haritamātu piṅgalaṃ.
10. 豺狼品巴利
10. Siṅgālavaggo
一切牙本生注巴利
[241] 1. Sabbadāṭhajātakavaṇṇanā
“豺毛僵直”这件事,是导师住在竹林精舍时,因提婆达多而说的。提婆达多让阿阇世生起信心后,所得到的利养恭敬没能长久维持。自从那罗祇梨象那件事中显现神通的那一刻起,他的那些利养恭敬就消失了。有一天,比丘们在法堂里议论:“贤友,提婆达多生起了利养恭敬,却没能让它长久维持啊。”导师过来后问:“比丘们,你们现在聚在这里谈什么?”他们回答:“谈的就是这件事。”导师便说:“比丘们,提婆达多不只是现在才让自己生起的利养恭敬消失,过去他也曾让它消失过。”说完,就讲起了过去的事。巴利
Siṅgālomānatthaddhoti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Devadatto ajātasattuṃ pasādetvā uppāditaṃ lābhasakkāraṃ ciraṭṭhitikaṃ kātuṃ nāsakkhi, nāḷāgiripayojane pāṭihāriyassa diṭṭhakālato paṭṭhāya tassa so lābhasakkāro antaradhāyi. Athekadivasaṃ bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, devadatto lābhasakkāraṃ uppādetvā ciraṭṭhitikaṃ kātuṃ nāsakkhī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva attano uppannaṃ lābhasakkāraṃ antaradhāpeti, pubbepi antaradhāpesiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨是他的国师,通达三部吠陀和十八种技艺。他懂得一种叫“大地胜利咒”的咒语,这咒语也叫“支配咒”。有一天,菩萨心想:“我要诵习这个咒语。”就走到一处庭院里,坐在一块大石板上开始诵习。据说这个咒语不能在心思散乱、定力不足的时候让人听到,所以他特意选在这样的地方诵习。就在他诵习的时候,一只豺躺在洞里听到了这个咒语,当下就记熟了。据说这只豺在前一世曾是个精通大地胜利咒的婆罗门。菩萨诵完起身,说道:“我已经把这个咒语背熟了。”豺从洞里出来,说:“喂,婆罗门!这个咒语我比你背得还熟。”说完就跑了。菩萨心想:“这只豺要造下大不善业了。”便喊着“抓住它!抓住它!”追了一小段路。豺逃脱后,跑进了森林。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa purohito ahosi tiṇṇaṃ vedānaṃ aṭṭhārasannañca sippānaṃ pāraṃ gato. So pathavījayamantaṃ nāma jānāti. Pathavījayamantoti āvaṭṭanamanto vuccati. Athekadivasaṃ bodhisatto ‘‘taṃ mantaṃ sajjhāyissāmī’’ti ekasmiṃ aṅgaṇaṭṭhāne piṭṭhipāsāṇe nisīditvā sajjhāyamakāsi. Taṃ kira mantaṃ aññavihitaṃ dhitivirahitaṃ sāvetuṃ na sakkā, tasmā naṃ so tathārūpe ṭhāne sajjhāyati. Athassa sajjhāyanakāle eko siṅgālo ekasmiṃ bile nipanno taṃ mantaṃ sutvāva paguṇamakāsi. So kira anantarātīte attabhāve paguṇapathavījayamanto eko brāhmaṇo ahosi. Bodhisatto sajjhāyaṃ katvā uṭṭhāya ‘‘paguṇo vata me ayaṃ manto’’ti āha. Siṅgālo bilā nikkhamitvā ‘‘ambho brāhmaṇa, ayaṃ manto tayāpi mameva paguṇataro’’ti vatvā palāyi. Bodhisatto ‘‘ayaṃ siṅgālo mahantaṃ akusalaṃ karissatī’’ti ‘‘gaṇhatha gaṇhathā’’ti thokaṃ anubandhi. Siṅgālo palāyitvā araññaṃ pāvisi.
它去了以后,轻轻咬了一只母豺的身体。母豺问“怎么了,主人?”它就问:“你认不认识我?”母豺回答:“是的,我认识。”就顺从了它。它转动大地胜利咒,号令了好几百只豺,把象、马、狮子、老虎、猪、鹿等所有四足动物都叫到自己跟前。然后,它成了名叫“一切牙”的国王,立那只母豺为第一王后。两头大象的背上站着一头狮子,狮子背上,一切牙豺王和第一王后母豺坐在一起,名声大得不得了。它被这巨大的名声冲昏了头,生起了傲慢,心想:“我要夺取波罗奈城的王位。”于是,它被所有四足动物簇拥着,来到了离波罗奈不远的地方,随行的队伍有十二由旬那么长。它停在近处,派人给国王传话:“要么把王位交出来,要么就开战。”波罗奈的居民又怕又慌,关上城门,严阵以待。巴利
So gantvā ekaṃ siṅgāliṃ thokaṃ sarīre ḍaṃsi, ‘‘kiṃ, sāmī’’ti ca vutte ‘‘mayhaṃ jānāsi na jānāsī’’ti āha. Sā ‘‘āma, jānāmī’’ti sampaṭicchi. So pathavījayamantaṃ parivattetvā anekāni siṅgālasatāni āṇāpetvā sabbepi hatthiassasīhabyagghasūkaramigādayo catuppade attano santike akāsi. Katvā ca pana sabbadāṭho nāma rājā hutvā ekaṃ siṅgāliṃ aggamahesiṃ akāsi. Dvinnaṃ hatthīnaṃ piṭṭhe sīho tiṭṭhati, sīhapiṭṭhe sabbadāṭho siṅgālo rājā siṅgāliyā aggamahesiyā saddhiṃ nisīdati, mahanto yaso ahosi. So yasamahantena pamajjitvā mānaṃ uppādetvā ‘‘bārāṇasirajjaṃ gaṇhissāmī’’ti sabbacatuppadaparivuto bārāṇasiyā avidūraṭṭhānaṃ sampāpuṇi, parisā dvādasayojanā ahosi. So avidūre ṭhitoyeva ‘‘rajjaṃ vā detu, yuddhaṃ vā’’ti rañño sāsanaṃ pesesi. Bārāṇasivāsino bhītatasitā nagaradvārāni pidahitvā aṭṭhaṃsu.
菩萨走到国王面前,说:“大王,别害怕。跟一切牙豺打仗的事由我来担,除了我,没人能跟他交手。”这样安抚了国王和城中百姓之后,他心里想:“我倒要先问问,一切牙打算怎么夺取王位。”于是他登上城门楼,问道:“喂,一切牙,你打算怎么拿下这个王位?”他回答:“我要让狮子发出狮子吼,用吼声把大众吓住,这样来夺取。”菩萨知道他的底细后,从门楼上下来,命人击鼓巡城宣告:“波罗奈方圆十二由旬内的居民,全都用绿豆粉塞住自己的耳孔。”大众听到鼓令后,连猫在内的所有四足动物,以及人们自己,都用绿豆粉把耳孔塞得严严实实,让外面的声音一点也听不进去。巴利
Bodhisatto rājānaṃ upasaṅkamitvā ‘‘mā bhāyi, mahārāja, sabbadāṭhasiṅgālena saddhiṃ yuddhaṃ mama bhāro, ṭhapetvā maṃ añño tena saddhiṃ yujjhituṃ samattho nāma natthī’’ti rājānañca nāgare ca samassāsetvā ‘‘kinti katvā nu kho sabbadāṭho rajjaṃ gahessati, pucchissāmi tāva na’’nti dvāraṭṭālakaṃ abhiruhitvā ‘‘samma sabbadāṭha, kinti katvā imaṃ rajjaṃ gaṇhissasī’’ti pucchi. ‘‘Sīhanādaṃ nadāpetvā mahājanaṃ saddena santāsetvā gaṇhissāmī’’ti. Bodhisatto ‘‘attheta’’nti ñatvā aṭṭālakā oruyha ‘‘sakaladvādasayojanikabārāṇasinagaravāsino kaṇṇacchiddāni māsapiṭṭhena lañjantū’’ti bheriṃ carāpesi. Mahājano bheriyā āṇaṃ sutvā antamaso biḷāle upādāya sabbacatuppadānañceva attano ca kaṇṇacchiddāni yathā parassa saddaṃ sotuṃ na sakkā, evaṃ māsapiṭṭhena lañji.
这时,菩萨又登上高台,说道:“一切牙!”(豺问:)“什么事,婆罗门?”“你打算怎么夺取这个王位?”“我要让狮子发出狮子吼,吓住人们,让他们丧命,然后夺取王位。”“你没法让狮子发出狮子吼。那些出身高贵、手脚红润、长着鬃毛的狮子王,是不会听从你这样的老豺的命令的。”豺被傲慢冲昏了头,说:“别的狮子先放一边,我骑着的这头,我一定能让它吼。”菩萨说:“那你就让它吼吧,要是你做得到的话。”豺便用脚对自己骑着的那头狮子示意:“吼!”那头狮子把脸紧贴在象的额头上,发出了三遍不可退转的狮子吼。大象们极度恐惧,把豺摔到脚边,用脚踩碎了他的头,碾成粉末,一切牙就当场丧了命。那些大象听到狮子吼后,被死亡的恐惧所震慑,互相冲撞,也当场死去。除了狮子以外,其余的鹿、猪等,直到兔子和猫为止,所有四足动物全都当场丧命。狮子们则逃进了森林。方圆十二由旬内堆满了肉。菩萨从高台上下来,命人打开城门,在城中击鼓宣告:“大家把耳朵里的绿豆粉都取出来吧,想要肉的就去拿肉。”人们吃了新鲜的肉,剩下的晒干做成了肉干。据说,肉干这种做法就是那时候开始有的。巴利
Atha bodhisatto puna aṭṭālakaṃ abhiruhitvā ‘‘sabbadāṭhā’’ti āha. ‘‘Kiṃ, brāhmaṇā’’ti? ‘‘Imaṃ rajjaṃ kinti katvā gaṇhissasī’’ti? ‘‘Sīhanādaṃ nadāpetvā manusse tāsetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā gaṇhissāmī’’ti. ‘‘Sīhanādaṃ nadāpetuṃ na sakkhissasi. Jātisampannā hi surattahatthapādā kesarasīharājāno tādisassa jarasiṅgālassa āṇaṃ na karissantī’’ti. Siṅgālo mānatthaddho hutvā ‘‘aññe tāva sīhā tiṭṭhantu, yassāhaṃ piṭṭhe nisinno, taññeva nadāpessāmī’’ti āha. ‘‘Tena hi nadāpehi, yadi sakkosī’’ti. So yasmiṃ sīhe nisinno, tassa ‘‘nadāhī’’ti pādena saññaṃ adāsi. Sīho hatthikumbhe mukhaṃ uppīḷetvā tikkhattuṃ appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadi. Hatthī santāsappattā hutvā siṅgālaṃ pādamūle pātetvā pādenassa sīsaṃ akkamitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ akaṃsu, sabbadāṭho tattheva jīvitakkhayaṃ patto. Tepi hatthī sīhanādaṃ sutvā maraṇabhayatajjitā aññamaññaṃ ovijjhitvā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇiṃsu, ṭhapetvā sīhe sesāpi migasūkarādayo sasabiḷārapariyosānā sabbe catuppādā tattheva jīvitakkhayaṃ pāpuṇiṃsu. Sīhā palāyitvā araññaṃ pavisiṃsu, dvādasayojaniko maṃsarāsi ahosi. Bodhisatto aṭṭālakā otaritvā nagaradvārāni vivarāpetvā ‘‘sabbe attano kaṇṇesu māsapiṭṭhaṃ apanetvā maṃsatthikā maṃsaṃ āharantū’’ti nagare bheriṃ carāpesi. Manussā allamaṃsaṃ khāditvā sesaṃ sukkhāpetvā vallūramakaṃsu. Tasmiṃ kira kāle vallūrakaraṇaṃ udapādīti vadanti.
导师讲完这段法教后,说了这些自觉的偈颂,然后把本生故事连接起来:巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā imā abhisambuddhagāthā vatvā jātakaṃ samodhānesi –
那只豺骄慢又贪婪,还想要有一群眷属跟着。
他到达了广阔的大地,成为一切有牙者之王。巴利
‘‘Siṅgālo mānatthaddho ca, parivārena atthiko; Pāpuṇi mahatiṃ bhūmiṃ, rājāsi sabbadāṭhinaṃ.
同样地,在人当中,谁拥有众多眷属,
因为在那里,他确实算是个大人物,就像那只有獠牙的豺一样。巴利
‘‘Evameva manussesu, yo hoti parivāravā; So hi tattha mahā hoti, siṅgālo viya dāṭhina’’nti.
这里,“因慢而僵”是指依靠眷属而生起的慢,因此变得僵硬。“需要眷属”是指还想要更多的眷属。“广大之地”是指广大的成就。“为一切有牙者之王”是说它是一切有牙众生之王。他确实在那里成为大人物,意思是这个拥有眷属的人,在那些眷属当中被称为大人物。像豺一样有牙,是说正如那只豺在有牙众生中成了大人物,他也同样成了大人物;但后来他就像那只豺一样,陷入放逸,依靠那些眷属,最终走向毁灭。巴利
Tattha mānatthaddhoti parivāraṃ nissāya uppannena mānena thaddho. Parivārena atthikoti uttarimpi parivārena atthiko hutvā. Mahatiṃ bhūminti mahantaṃ sampattiṃ. Rājāsi sabbadāṭhinanti sabbesaṃ dāṭhīnaṃ rājā āsi. So hi tattha mahā hotīti so parivārasampanno puriso tesu parivāresu mahā nāma hoti. Siṅgālo viya dāṭhinanti yathā siṅgālo dāṭhīnaṃ mahā ahosi, evaṃ mahā hoti, atha so siṅgālo viya pamādaṃ āpajjitvā taṃ parivāraṃ nissāya vināsaṃ pāpuṇātīti.
那时,豺是提婆达多,国王是舍利弗,而国师就是我。巴利
‘‘Tadā siṅgālo devadatto ahosi, rājā sāriputto, purohito pana ahameva ahosi’’nti.
《狗本生》注释 第二巴利
[242] 2. Sunakhajātakavaṇṇanā
“这狗真蠢!”——这是导师住在祇园精舍时,在芒果厅的斋堂里,因一只吃斋饭的狗而说的话。据说,那只狗从刚出生起,就被运水的人们抱来放在那里养着。后来它在那里吃斋饭,长得身体肥壮。有一天,一个村民来到那个地方,看见那只狗,就给运水的人们一件上衣和一枚迦哈巴那币,用绳子把狗拴住,带着它走了。那狗被牵着走的时候并不吠叫,只是一路吃着给它的食物,跟在后面走。那人想:“这狗现在喜欢上我了。”就把绳子解开了。狗一被放开,就一口气径直跑回了斋堂。比丘们看见它,知道了它离开的原因,傍晚时分在法堂里议论起来:“贤友们,斋堂那只狗真会挣脱束缚,一被放开就又跑回来了。”导师走来,问道:“比丘们,你们现在聚在这里议论什么?”比丘们说:“是这件事。”导师说:“比丘们,那只狗不只是现在会挣脱束缚,过去世也一样擅长。”于是,导师讲起了过去世的事。巴利
Bālo vatāyaṃ sunakhoti idaṃ satthā jetavane viharanto ambaṇakoṭṭhake āsanasālāya bhattabhuñjanasunakhaṃ ārabbha kathesi. Taṃ kira jātakālato paṭṭhāya pānīyahārakā gahetvā tattha posesuṃ. So aparabhāge tattha bhattaṃ bhuñjanto thūlasarīro ahosi. Athekadivasaṃ eko gāmavāsī puriso taṃ ṭhānaṃ patto sunakhaṃ disvā pānīyahārakānaṃ uttarisāṭakañca kahāpaṇañca datvā gaddūlena bandhitvā taṃ ādāya pakkāmi. So gahetvā nīyamāno na vassi, dinnaṃ dinnaṃ khādanto pacchato pacchato agamāsi. Atha so puriso ‘‘ayaṃ idāni maṃ piyāyatī’’ti gaddūlaṃ mocesi, so vissaṭṭhamatto ekavegena āsanasālameva gato. Bhikkhū taṃ disvā tena gatakāraṇaṃ jānitvā sāyanhasamaye dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, āsanasālāya sunakho bandhanamokkhakusalo vissaṭṭhamattova puna āgato’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, so sunakho idāneva bandhanamokkhakusalo, pubbepi kusaloyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生在迦尸国一个非常富有的家族里,长大成年后便过起了在家生活。那时,波罗奈里有个人的一条狗,因为总能讨到饭团吃,长得膘肥体壮。有一天,一个村民来到波罗奈,看见那条狗,就给了狗主人一件上衣和一些钱,把狗买了下来,用皮绳拴住,牵着绳头往回走。走到森林入口,他进了一间厅堂,把狗拴好,自己躺在木板上睡着了。就在那时,菩萨因为某件事进入森林,看见那条狗被皮绳拴着站在那里,便说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe ekasmiṃ mahābhogakule nibbattitvā vayappatto gharāvāsaṃ aggahesi. Tadā bārāṇasiyaṃ ekassa manussassa sunakho ahosi, so piṇḍibhattaṃ labhanto thūlasarīro jāto. Atheko gāmavāsī bārāṇasiṃ āgato taṃ sunakhaṃ disvā tassa manussassa uttarisāṭakañca kahāpaṇañca datvā sunakhaṃ gahetvā cammayottena bandhitvā yottakoṭiyaṃ gahetvā gacchanto aṭavimukhe ekaṃ sālaṃ pavisitvā sunakhaṃ bandhitvā phalake nipajjitvā niddaṃ okkami. Tasmiṃ kāle bodhisatto kenacideva karaṇīyena aṭaviṃ paṭipanno taṃ sunakhaṃ yottena bandhitvā ṭhapitaṃ disvā paṭhamaṃ gāthamāha –
这只狗真是愚痴,竟然不去咬断那根皮绳。
应当从束缚中解脱出来,吃饱了,然后回家去。巴利
‘‘Bālo vatāyaṃ sunakho, yo varattaṃ na khādati; Bandhanā ca pamuñceyya, asito ca gharaṃ vaje’’ti.
在这里,“应解脱”就是应当脱开,也可以按这个读法来理解。“吃饱了便回家”是说,吃饱满足之后,回到自己住的地方。巴利
Tattha pamuñceyyāti pamoceyya, ayameva vā pāṭho. Asito ca gharaṃ vajeti asito suhito hutvā attano vasanaṭṭhānaṃ gaccheyya.
狗听完之后,说出第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā sunakho dutiyaṃ gāthamāha –
我把它放在心里,也记在了心上;
我在等一个合适的时机,等到大家都睡着。巴利
‘‘Aṭṭhitaṃ me manasmiṃ me, atho me hadaye kataṃ; Kālañca paṭikaṅkhāmi, yāva passupatū jano’’ti.
在那里,你们说“我已下定决心在心中”,其实那是我已经下定决心的事,它就在我心里。还有“它已经放在我心上”,意思是说,你们的话也确实被我记在了心里。“我等待时机”,就是我在等候合适的时候。“直到人们都睡着”,是说等到大众都睡下、进入梦乡,在这之前我一直等着。不然的话,就会有人喊“那条狗跑了”,所以我要等到夜里所有人都睡熟的时候,咬断皮绳逃走。他这样说完之后,等大众都睡着了,就咬断绳子,心满意足地逃回自己主人的家里。巴利
Tattha aṭṭhitaṃ me manasmiṃ meti yaṃ tumhe kathetha, taṃ mayā adhiṭṭhitameva, manasmiṃyeva me etaṃ. Atho me hadaye katanti atha ca pana me tumhākaṃ vacanaṃ hadaye katameva. Kālañca paṭikaṅkhāmīti kālaṃ paṭimānemi. Yāva passupatū janoti yāvāyaṃ mahājano pasupatu niddaṃ okkamatu, tāvāhaṃ kālaṃ paṭimānemi . Itarathā hi ‘‘ayaṃ sunakho palāyatī’’ti ravo uppajjeyya, tasmā rattibhāge sabbesaṃ suttakāle cammayottaṃ khāditvā palāyissāmīti. So evaṃ vatvā mahājane niddaṃ okkante yottaṃ khāditvā suhito hutvā palāyitvā attano sāmikānaṃ gharameva gato.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候的那只狗,就是现在的这只狗;而那位有智慧的人,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā sunakhova etarahi sunakho, paṇḍitapuriso pana ahameva ahosi’’nti.
古提罗本生注释巴利
[243] 3. Guttilajātakavaṇṇanā
“七弦琴音极甜美”这句话,是导师住在竹林精舍时,因提婆达多而说的。那时,比丘们对提婆达多说:“贤友提婆达多,正自觉者是您的老师,您依止正自觉者学了三藏,生起了四禅。对老师不该成为怨敌。”提婆达多说:“贤友们,沙门乔达摩怎么是我的老师?我难道不是凭自己的力量学了三藏、生起了四禅吗?”他就这样否认了老师。比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,提婆达多否认了老师,成了正自觉者的怨敌,遭到了大毁灭。”导师走来问:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”他们回答“在谈这件事”。导师说:“比丘们,提婆达多不是现在才否认老师、成为我的怨敌而遭毁灭的,过去他也曾遭过。”于是导师讲说了过去的事。巴利
Sattatantiṃ sumadhuranti idaṃ satthā veḷuvane viharanto devadattaṃ ārabbha kathesi. Tasmiñhi kāle bhikkhū devadattaṃ āhaṃsu – ‘‘āvuso devadatta, sammāsambuddho tuyhaṃ ācariyo, tvaṃ sammāsambuddhaṃ nissāya tīṇi piṭakāni uggaṇhi, cattāri jhānāni uppādesi, ācariyassa nāma paṭisattunā bhavituṃ na yutta’’nti. Devadatto ‘‘kiṃ pana me, āvuso, samaṇo gotamo ācariyo, nanu mayā attano baleneva tīṇi piṭakāni uggahitāni, cattāri jhānāni uppāditānī’’ti ācariyaṃ paccakkhāsi. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ ‘‘āvuso, devadatto ācariyaṃ paccakkhāya sammāsambuddhassa paṭisattu hutvā mahāvināsaṃ patto’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, devadatto idāneva ācariyaṃ paccakkhāya mama paṭisattu hutvā vināsaṃ pāpuṇāti, pubbepi pattoyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈城由梵授王统治时,菩萨出生在一个乾闼婆家族,大家给他取名叫“古帝喇童子”。他长大后,在乾闼婆技艺上达到了圆满,被称为古帝喇乾闼婆,成了整个赡部洲最出色的乾闼婆。他没有娶妻成家,而是赡养双目失明的父母。那时,波罗奈的商人们为了做生意前往优禅尼城,正赶上节日庆典,大家凑集了资金,带来许多花、香、涂香以及各种嚼食、啖食,聚在游乐的地方,说道:“我们出酬金,请一位乾闼婆来吧。”当时优禅尼城有一位年长的乾闼婆,名叫木西罗,他们便把他请来,让他为自己演奏乾闼婆乐。巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto gandhabbakule nibbatti, ‘‘guttilakumāro’’tissa nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto gandhabbasippe nipphattiṃ patvā guttilagandhabbo nāma sakalajambudīpe aggagandhabbo ahosi. So dārābharaṇaṃ akatvā andhe mātāpitaro posesi. Tadā bārāṇasivāsino vāṇijā vaṇijjāya ujjeninagaraṃ gantvā ussave ghuṭṭhe chandakaṃ saṃharitvā bahuṃ mālāgandhavilepanañca khajjabhojjādīni ca ādāya kīḷanaṭṭhāne sannipatitvā ‘‘vetanaṃ datvā ekaṃ gandhabbaṃ ānethā’’ti āhaṃsu. Tena ca samayena ujjeniyaṃ mūsilo nāma jeṭṭhagandhabbo hoti, te taṃ pakkosāpetvā attano gandhabbaṃ kāresuṃ.
木西罗弹着维那琴,先用最高的音调调好弦来弹。那些早已熟悉古帝喇乾闼婆音乐的人听了,只觉得那琴声像用席子挠痒一样,没有一个人露出欢喜的样子。木西罗见他们不表示满意,心想:“大概是我弹得太尖太急了。”于是用中等音调调好弦,用中等的声音来弹,他们还是没什么反应。接着他又想:“这些人大概什么都不懂吧。”于是自己也装成不懂的样子,把琴弦放松了弹,他们仍然一句话也没说。于是木西罗对他们说:“喂,商人们,我弹琴的时候,你们为什么不喜欢呢?”他们说:“你哪里是在弹琴?我们还以为你是在调弦呢。”木西罗说:“那你们是认识比我更高明的老师,还是因为你们自己不懂才不满意?”商人们说:“我们在波罗奈城听过古帝喇乾闼婆的琴声,你弹出来的声音就像女人哄小孩的声音。”木西罗说:“那好吧,你们把给我的酬金拿回去,我不需要这个。不过,你们要是去波罗奈,请带上我一起走。”他们答应说“好”,出发的时候就带着他一起去了波罗奈,告诉他“这就是古帝喇住的地方”,然后各自回了自己的住处。巴利
Mūsilo vīṇaṃ vādanto vīṇaṃ uttamamucchanāya mucchitvā vādesi. Tesaṃ guttilagandhabbassa gandhabbe jātaparicayānaṃ tassa gandhabbaṃ kilañjakaṇḍūvanaṃ viya hutvā upaṭṭhāsi, ekopi pahaṭṭhākāraṃ na dassesi. Mūsilo tesu tuṭṭhākāraṃ adassentesu ‘‘atikharaṃ katvā vādemi maññe’’ti majjhimamucchanāya mucchitvā majjhimasarena vādesi, te tatthapi majjhattāva ahesuṃ. Atha so ‘‘ime na kiñci jānanti maññe’’ti sayampi ajānanako viya hutvā tantiyo sithile vādesi, te tatthapi na kiñci āhaṃsu. Atha ne mūsilo ‘‘ambho vāṇijā, kiṃ nu kho mayi vīṇaṃ vādente tumhe na tussathā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tvaṃ vīṇaṃ vādesi, mayañhi ‘ayaṃ vīṇaṃ mucchetī’ti saññaṃ akarimhā’’ti. ‘‘Kiṃ pana tumhe mayā uttaritaraṃ ācariyaṃ jānātha, udāhu attano ajānanabhāvena na tussathā’’ti. Vāṇijā ‘‘bārāṇasiyaṃ guttilagandhabbassa vīṇāsaddaṃ sutapubbānaṃ tava vīṇāsaddo itthīnaṃ dārake tosāpanasaddo viya hotī’’ti āhaṃsu. ‘‘Tena hi, handa, tumhehi dinnaparibbayaṃ paṭiggaṇhatha, na mayhaṃ etenattho, apica kho pana bārāṇasiṃ gacchantā maṃ gaṇhitvā gaccheyyāthā’’ti. Te ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā gamanakāle taṃ ādāya bārāṇasiṃ gantvā tassa ‘‘etaṃ guttilassa vasanaṭṭhāna’’nti ācikkhitvā sakasakanivesanaṃ agamiṃsu.
木西罗走进菩萨的家,看见菩萨那张家传的维那琴挂在那里,就取下来弹了起来。当时菩萨的父母因为双目失明,看不见他,以为是老鼠在啃琴,便发出“嘘嘘”的声音。木西罗放下琴,向菩萨的父母行礼。他们问他“你从哪里来”,他回答说:“我从优禅尼来,想在老师身边学技艺。”他们说了声“好”,他又问:“老师在哪里?”听说“孩子,他出门去了,今天会回来”,他就坐在那里等着。见到菩萨回来,他和菩萨互相问候,然后说明了自己的来意。菩萨精通相术,看出这人不是善类,就说:“去吧,孩子,你学不了这门技艺。”木西罗却抱住菩萨父母的脚,讨好他们,求他们帮忙说:“请让我学到技艺吧。”菩萨被父母一再劝说,没法推脱,只好把技艺教给了他。后来,他跟着菩萨一起去国王的住处。国王看见他,问:“老师,这是谁?”菩萨回答:“大王,这是我的弟子。”他渐渐得到了国王的信任。菩萨没有留一手,按照自己所知的次第把全部技艺都教给了他,然后说:“孩子,你的技艺已经学完了。”巴利
Mūsilo bodhisattassa gehaṃ pavisitvā laggetvā ṭhapitaṃ bodhisattassa jātivīṇaṃ disvā gahetvā vādesi, atha bodhisattassa mātāpitaro andhabhāvena taṃ apassantā ‘‘mūsikā maññe vīṇaṃ khādantī’’ti saññāya ‘‘susū’’ti āhaṃsu. Tasmiṃ kāle mūsilo vīṇaṃ ṭhapetvā bodhisattassa mātāpitaro vanditvā ‘‘kuto āgatosī’’ti vutte ‘‘ācariyassa santike sippaṃ uggaṇhituṃ ujjenito āgatomhī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti vutte ‘‘kahaṃ ācariyo’’ti pucchitvā ‘‘vippavuttho, tāta, ajja āgamissatī’’ti sutvā tattheva nisīditvā bodhisattaṃ āgataṃ disvā tena katapaṭisanthāro attano āgatakāraṇaṃ ārocesi. Bodhisatto aṅgavijjāpāṭhako, so tassa asappurisabhāvaṃ ñatvā ‘‘gaccha tāta, natthi tava sippa’’nti paṭikkhipi. So bodhisattassa mātāpitūnaṃ pāde gahetvā upakāraṃ karonto te ārādhetvā ‘‘sippaṃ me dāpethā’’ti yāci. Bodhisatto mātāpitūhi punappunaṃ vuccamāno te atikkamituṃ asakkonto sippaṃ adāsi. So bodhisatteneva saddhiṃ rājanivesanaṃ gacchati. Rājā taṃ disvā ‘‘ko esa, ācariyā’’ti pucchi. ‘‘Mayhaṃ antevāsiko, mahārājā’’ti. So anukkamena rañño vissāsiko ahosi. Bodhisatto ācariyamuṭṭhiṃ akatvā attano jānananiyāmena sabbaṃ sippaṃ sikkhāpetvā ‘‘niṭṭhitaṃ te, tāta, sippa’’nti āha.
他心想:“我的技艺已经纯熟,而这波罗奈是整个赡部洲最上等的城市,老师又已经年迈,我正应该就住在这里。”于是他对老师说:“老师,我想去侍奉国王。”老师说:“好的,孩子,我去禀告国王。”老师便去对国王说:“我们的弟子想侍奉大王,请大王定下该给他的供养。”国王说:“从你们应得的供养中分一半给他。”老师把这件事告诉了木西罗。木西罗说:“我能得到和你们一样多的份额,就侍奉;得不到,就不侍奉。”老师问:“为什么?”木西罗说:“难道我不是完全掌握了你们所知的全部技艺吗?”老师说:“是的,你掌握了。”木西罗说:“既然这样,为什么只给我一半?”菩萨把这事禀告了国王。国王说:“如果这样,只要他能展示出与你们同等的技艺,就能得到同等的份额。”菩萨把国王的话转告给他,他说:“好,我会展示。”菩萨又把这事禀告国王,国王说:“好,让他展示吧,定在哪一天比试?”菩萨说:“从今天起第七天,大王。”巴利
So cintesi – ‘‘mayhaṃ sippaṃ paguṇaṃ, idañca bārāṇasinagaraṃ sakalajambudīpe agganagaraṃ, ācariyopi mahallako, idheva mayā vasituṃ vaṭṭatī’’ti. So ācariyaṃ āha – ‘‘ācariya ahaṃ rājānaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti. Ācariyo ‘‘sādhu, tāta, rañño ārocessāmī’’ti gantvā ‘‘amhākaṃ antevāsiko devaṃ upaṭṭhātuṃ icchati, deyyadhammamassa jānāthā’’ti rañño ārocetvā raññā ‘‘tumhākaṃ deyyadhammato upaḍḍhaṃ labhissatī’’ti vutte taṃ pavattiṃ mūsilassa ārocesi. Mūsilo ‘‘ahaṃ tumhehi samakaññeva labhanto upaṭṭhahissāmi, na alabhanto’’ti āha . ‘‘Kiṃkāraṇā’’ti? ‘‘Nanu ahaṃ tumhākaṃ jānanasippaṃ sabbaṃ jānāmī’’ti? ‘‘Āma, jānāsī’’ti. ‘‘Evaṃ sante kasmā mayhaṃ upaḍḍhaṃ detī’’ti? Bodhisatto rañño ārocesi. Rājā ‘‘yadi evaṃ tumhehi samakaṃ sippaṃ dassetuṃ sakkonto samakaṃ labhissatī’’ti āha. Bodhisatto rañño vacanaṃ tassa ārocetvā tena ‘‘sādhu dassessāmī’’ti vutte rañño taṃ pavattiṃ ārocetvā ‘‘sādhu dassetu, kataradivasaṃ sākacchā hotū’’ti vutte ‘‘ito sattame divase hotu, mahārājā’’ti āha.
国王把木西罗叫来,问他说:“听说你真的要跟老师进行辩论?”木西罗回答:“确实如此,大王。”国王劝他说:“跟老师争论是不合适的,别这么做。”但木西罗还是说:“大王,不必多说了,第七天我一定要跟老师辩论,到时候就知道我们俩谁的本事不行了。”国王说“好吧”,同意之后,就让人击鼓宣告:“从今天算起第七天,古帝喇老师和弟子木西罗将在王宫门前互相辩论、展示技艺。请市民们都聚集来观看技艺。”巴利
Rājā mūsilaṃ pakkosāpetvā ‘‘saccaṃ kira tvaṃ ācariyena saddhiṃ sākacchaṃ karissasī’’ti pucchitvā ‘‘saccaṃ, devā’’ti vutte ‘‘ācariyena saddhiṃ viggaho nāma na vaṭṭati, mā karī’’ti vāriyamānopi ‘‘alaṃ, mahārāja, hotuyeva me ācariyena saddhiṃ sattame divase sākacchā, katarassa jānibhāvaṃ jānissāmā’’ti āha. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā ‘‘ito kira sattame divase ācariyaguttilo ca antevāsikamūsilo ca rājadvāre aññamaññaṃ sākacchaṃ katvā sippaṃ dassessanti, nāgarā sannipatitvā sippaṃ passantū’’ti bheriṃ carāpesi.
菩萨心想:“这个木西罗年轻力壮,我已经老了,体力衰退。老年人做事,终究是比不过的。弟子输了倒还没什么,可要是弟子赢了,我这张老脸往哪儿搁?与其这样,不如躲进山林里死了算了。”于是他走进山林,可又怕死,退了回来;想到丢脸,又往前走。就这样来来回回,过了六天,脚下的草都踩死了,踩出了一条小路。就在那时,帝释天的宫殿发热了。帝释天一观察,知道了这件事:“古帝喇乾闼婆因为怕弟子,在山林里受着大苦,我应该去给他做依靠。”他赶紧过去,站在菩萨面前,问:“老师,你为什么进了山林?”菩萨问:“你是谁?”帝释天说:“我是帝释天。”于是菩萨对他说:“天帝,我是因为怕输给弟子,才进了山林。”接着说了第一首偈颂——巴利
Bodhisatto cintesi – ‘‘ayaṃ mūsilo daharo taruṇo, ahaṃ mahallako parihīnathāmo, mahallakassa kiriyā nāma na sampajjati. Antevāsike nāma parājitepi viseso natthi, antevāsikassa pana jaye sati pattabbalajjato araññaṃ pavisitvā maraṇaṃ varatara’’nti. So araññaṃ pavisitvā maraṇabhayena nivattati, lajjābhayena gacchati. Evamassa gamanāgamanaṃ karontasseva cha divasā atikkantā, tiṇāni matāni, jaṅghamaggo nibbatti. Tasmiṃ khaṇe sakkassa bhavanaṃ uṇhākāraṃ dassesi. Sakko āvajjamāno taṃ kāraṇaṃ ñatvā ‘‘guttilagandhabbo antevāsikassa bhayena araññe mahādukkhaṃ anubhoti , etassa mayā avassayena bhavituṃ vaṭṭatī’’ti vegena gantvā bodhisattassa purato ṭhatvā ‘‘ācariya, kasmā araññaṃ paviṭṭhosī’’ti pucchitvā ‘‘kosi tva’’nti vutte ‘‘sakkohamasmī’’ti āha. Atha naṃ bodhisatto ‘‘ahaṃ kho, devarāja, antevāsikato parājayabhayena araññaṃ paviṭṭho’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
我曾演奏一把七弦琴,极其甜美,令人心生欢喜;
他竟在竞技场上召唤我,请你做我的皈依处吧,枭氏族人。巴利
‘‘Sattatantiṃ sumadhuraṃ, rāmaṇeyyaṃ avācayiṃ; So maṃ raṅgamhi avheti, saraṇaṃ me hoti kosiyā’’ti.
这句话的意思是:天王啊,我曾按自己所知的教法,教导过一个叫木西罗的弟子弹奏七弦琴,那琴有七根弦,声音极为甜美悦耳。如今他却在竞技场上召唤我,㤭尸迦啊,请你做我的皈依处。巴利
Tassattho – ahaṃ, devarāja, mūsilaṃ nāma antevāsikaṃ sattatantiṃ sumadhuraṃ rāmaṇeyyaṃ vīṇaṃ attano jānananiyāmena sikkhāpesiṃ, so maṃ idāni raṅgamaṇḍale pakkosati, tassa me tvaṃ, kosiyagotta, saraṇaṃ hohīti.
帝释天听完他的话,说道:“别害怕,我是你的庇护和归依。”接着说了第二首偈颂——巴利
Sakko tassa vacanaṃ sutvā ‘‘mā bhāyi, ahaṃ te tāṇañca leṇañcā’’ti vatvā dutiyaṃ gāthamāha –
我是你的皈依处,善友,我是尊师的供养者;
学生不会战胜你,老师,你会战胜学生。巴利
‘‘Ahaṃ taṃ saraṇaṃ samma, ahamācariyapūjako; Na taṃ jayissati sisso, sissamācariya jessasī’’ti.
在这里,所谓“我是你的皈依”,意思是:我成为你的皈依、依靠和依止处,以此来保护你。“善哉”这个说法,是一种亲切的称呼。所谓“老师,你将战胜学生”,意思是:老师啊,你弹奏维那琴的时候,将会战胜学生。而且,你弹琴时如果弄断了一根弦,就在剩下的六根弦上弹奏,你的维那琴仍然会发出原来的声音。穆西罗也会把弦弄断,但那时他的琴就不会有声音了。就在那一刻,他就会落败。知道他已经落败之后,你再第二次、第三次、第四次、第五次,乃至第七次把弦弄断,最后只用一根光秃秃的琴杆来弹奏;从断弦的末端发出的声音,会传遍方圆十二由旬的波罗奈,一直响彻不散。巴利
Tattha ahaṃ taṃ saraṇanti ahaṃ saraṇaṃ avassayo patiṭṭhā hutvā taṃ tāyissāmi. Sammāti piyavacanametaṃ. Sissamācariya, jessasīti, ācariya, tvaṃ vīṇaṃ vādayamāno sissaṃ jinissasi. Apica tvaṃ vīṇaṃ vādento ekaṃ tantiṃ chinditvā cha vādeyyāsi, vīṇāya te pakatisaddo bhavissati. Mūsilopi tantiṃ chindissati, athassa vīṇāya saddo na bhavissati. Tasmiṃ khaṇe so parājayaṃ pāpuṇissati. Athassa parājayabhāvaṃ ñatvā dutiyampi tatiyampi catutthampi pañcamampi sattamampi tantiṃ chinditvā suddhadaṇḍakameva vādeyyāsi, chinnatantikoṭīhi saro nikkhamitvā sakalaṃ dvādasayojanikaṃ bārāṇasinagaraṃ chādetvā ṭhassatīti.
帝释天说完这些话,交给菩萨三粒骰子,然后这样说道:“当琴声传遍整座城的时候,你就把一粒骰子抛向空中,这时会有三百天女落到你面前跳舞。在她们跳舞的时候,你再抛第二粒,这时又会有三百天女降下来,在你的琴颈上跳舞。接着你抛第三粒,这时又会有三百天女降下来,在舞台中央跳舞。我也会来到你身边。去吧,不要害怕。”他就这样安慰了菩萨。菩萨在上午回到家中。城里的人们在王宫门口附近搭好棚子,给国王铺好座位。国王从宫殿下来,坐在装饰华丽的棚子正中的狮子座上。一万两千名盛装女子,还有大臣、婆罗门、居士等人围绕在国王身边,所有市民都聚集过来,在王宫广场上搭起一层又一层的看台。巴利
Evaṃ vatvā sakko bodhisattassa tisso pāsakaghaṭikā datvā evamāha – ‘‘vīṇāsaddeneva pana sakalanagare chādite ito ekaṃ pāsakaghaṭikaṃ ākāse khipeyyāsi, atha te purato otaritvā tīṇi accharāsatāni naccissanti. Tāsaṃ naccanakāle ca dutiyaṃ khipeyyāsi, athāparānipi tīṇi satāni otaritvā tava vīṇādhure naccissanti. Tato tatiyaṃ khipeyyāsi, athāparāni tīṇi satāni otaritvā raṅgamaṇḍale naccissanti. Ahampi te santikaṃ āgamissāmi, gaccha mā bhāyī’’ti bodhisattaṃ assāsesi. Bodhisatto pubbaṇhasamaye gehaṃ agamāsi. Nāgarā rājadvārasamīpe maṇḍapaṃ katvā rañño āsanaṃ paññapesuṃ. Rājā pāsādā otaritvā alaṅkatamaṇḍape pallaṅkamajjhe nisīdi, dvādasasahassā alaṅkatitthiyo amaccabrāhmaṇagahapatikādayo ca rājānaṃ parivārayiṃsu, sabbe nāgarā sannipatiṃsu, rājaṅgaṇe cakkāticakke mañcātimañce bandhiṃsu.
菩萨也沐浴涂香,吃了各种上等美味的饭食,叫人拿来维那琴,坐在为自己铺好的座位上。帝释天以隐身之身前来,停在虚空中,只有菩萨能看见他。穆西喇也来了,坐在自己的座位上。大众围拢过来,一开始两人弹得不相上下。大众对两人的演奏都很满意,发出上千次欢呼。帝释天站在空中,只让菩萨听见,说道:“断一根弦。”菩萨断了一根弦,弦虽断了,断端仍发出声音,像天界的乾闼婆乐音一样。穆西喇也断了弦,从此却发不出声音。老师又断了第二根……乃至第七根。只凭琴身弹奏时,声音遍满全城,久久回荡。大众挥动上千件衣服,发出上千次欢呼。菩萨把一粒骰子抛向空中,三百天女降下来跳舞。抛第二粒、第三粒时也一样,各有三百天女降下,如前一样跳舞。巴利
Bodhisattopi nhātānulitto nānaggarasabhojanaṃ bhuñjitvā vīṇaṃ gāhāpetvā attano paññattāsane nisīdi. Sakko adissamānakāyena āgantvā ākāse aṭṭhāsi, bodhisattoyeva naṃ passati. Mūsilopi āgantvā attano āsane nisīdi. Mahājano parivāresi, āditova dvepi samasamaṃ vādayiṃsu. Mahājano dvinnampi vāditena tuṭṭho ukkuṭṭhisahassāni pavattesi. Sakko ākāse ṭhatvā bodhisattaññeva sāvento ‘‘ekaṃ tantiṃ chindā’’ti āha. Bodhisatto tantiṃ chindi, sā chinnāpi chinnakoṭiyā saraṃ muñcateva, devagandhabbaṃ viya vattati. Mūsilopi tantiṃ chindi, tato saddo na nikkhami. Ācariyo dutiyampi chindi …pe… sattamampi chindi. Suddhadaṇḍakaṃ vādentassa saddo nagaraṃ chādetvā aṭṭhāsi. Celukkhepasahassāni ceva ukkuṭṭhisahassāni ca pavattayiṃsu. Bodhisatto ekaṃ pāsakaṃ ākāse khipi, tīṇi accharāsatāni otaritvā nacciṃsu. Evaṃ dutiye ca tatiye ca khitte tīṇi tīṇi accharāsatāni otaritvā vuttanayeneva nacciṃsu.
那时,国王向大众使了个眼色,大众就站起来,呵斥穆西喇说:“你跟老师闹翻,还硬要逞能说‘我要跟你比个高下’,真是不知自己有几斤几两!”于是众人随手抓起石块、棍棒之类的东西,把穆西喇砸成粉末,结果了他的性命,然后抓住他的脚,扔到垃圾堆里。国王满心欢喜,像天降大雨一样,赐给菩萨大量财物,城里的人也纷纷供养。帝释天与菩萨亲切交谈后,说:“智者,我会让人为你备好一辆由千匹骏马拉的良种宝车,随后派马塔利去接你;你登上那辆千匹骏马拉的韦迦亚塔宝车,到天界来吧。”说完就离开了。巴利
Tasmiṃ khaṇe rājā mahājanassa iṅgitasaññaṃ adāsi, mahājano uṭṭhāya ‘‘tvaṃ ācariyena saddhiṃ virujjhitvā ‘samakāraṃ karomī’ti vāyamasi, attano pamāṇaṃ na jānāsī’’ti mūsilaṃ tajjetvā gahitagahiteheva pāsāṇadaṇḍādīhi saṃcuṇṇetvā jīvitakkhayaṃ pāpetvā pāde gahetvā saṅkāraṭṭhāne chaḍḍesi. Rājā tuṭṭhacitto ghanavassaṃ vassāpento viya bodhisattassa bahuṃ dhanaṃ adāsi, tathā nāgarā. Sakko bodhisattena saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ‘‘ahaṃ te, paṇḍita, sahassayuttaṃ ājaññarathaṃ gāhāpetvā pacchā mātaliṃ pesessāmi, tvaṃ sahassayuttaṃ vejayantarathavaraṃ abhiruyha devalokaṃ āgaccheyyāsī’’ti vatvā pakkāmi.
这时,天女们走到坐在红毯石上的帝释天身边,问他:“大王,您去哪儿了?”帝释天就把事情的原委详细讲给她们听,还称赞了菩萨的戒行和功德。天女们说:“大王,我们也想见见这位老师,请您把他带到这里来吧。”帝释天就叫来马塔利,吩咐道:“亲爱的,天女们想见古帝拉乾闼婆,你去让他坐上最胜车,把他带来。”马塔利答应一声“好”,就去了,把菩萨带了回来。帝释天和菩萨互相问候之后,说:“老师,听说这些天女想听您演奏乾闼婆音乐。”菩萨说:“大王,我们乾闼婆是靠技艺吃饭的,拿到报酬才演奏。”帝释天说:“你演奏吧,我给你报酬。”菩萨说:“我不需要别的报酬,只要这些天女各自讲讲自己做过的好事,我就演奏。”于是天女们对他说:“我们做过的好事,稍后再讲给您听,老师,您先演奏乾闼婆音乐吧。”菩萨就为天神们演奏了七天乾闼婆音乐,那乐声胜过了天乐,传扬开来。到了第七天,他从头开始,逐一询问天女们做过的好事。他问一位天女:“在迦叶正自觉佛住世时,你曾布施一位比丘一件上等衣服,因此命终后成为帝释天的侍女,拥有一千名天女随从——这位‘上等衣天女’,你前世做了什么业才投生到这里?”他提问的方式和对方的回答,在《天宫事》里已有记载。那里这样说——巴利
Atha naṃ gantvā paṇḍukambalasilāyaṃ nisinnaṃ ‘‘kahaṃ gatāttha, mahārājā’’ti devadhītaro pucchiṃsu. Sakko tāsaṃ taṃ kāraṇaṃ vitthārena kathetvā bodhisattassa sīlañca guṇañca vaṇṇesi. Devadhītaro ‘‘mahārāja, mayampi ācariyaṃ daṭṭhukāmā, idha naṃ ānehī’’ti āhaṃsu. Sakko mātaliṃ āmantetvā ‘‘tāta, devaccharā guttilagandhabbaṃ daṭṭhukāmā, gaccha naṃ vejayantarathe nisīdāpetvā ānehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti gantvā bodhisattaṃ ānesi. Sakko bodhisattena saddhiṃ sammoditvā ‘‘devakaññā kira te, ācariya, gandhabbaṃ sotukāmā’’ti āha. ‘‘Mayaṃ mahārāja, gandhabbā nāma sippaṃ nissāya jīvāma, mūlaṃ labhantā vādeyyāmā’’ti. ‘‘Vādehi, ahaṃ te mūlaṃ dassāmī’’ti. ‘‘Na mayhaṃ aññena mūlenattho, imā pana devadhītaro attano attano kalyāṇakammaṃ kathentu, evāhaṃ vādessāmī’’ti . Atha naṃ devadhītaro āhaṃsu – ‘‘amhehi kataṃ kalyāṇakammaṃ pacchā tumhākaṃ kathessāma, gandhabbaṃ karohi ācariyā’’ti. Bodhisatto sattāhaṃ devatānaṃ gandhabbaṃ akāsi, taṃ dibbagandhabbaṃ abhibhavitvā pavatti. Sattame divase ādito paṭṭhāya devadhītānaṃ kalyāṇakammaṃ pucchi. Ekaṃ kassapasammāsambuddhakāle ekassa bhikkhuno uttamavatthaṃ datvā sakkassa paricārikā hutvā nibbattaṃ accharāsahassaparivāraṃ uttamavatthadevakaññaṃ ‘‘tvaṃ purimabhave kiṃ kammaṃ katvā nibbattā’’ti pucchi. Tassa pucchanākāro ca vissajjanā ca vimānavatthumhi āgatameva. Vuttañhi tattha –
天女啊,你以如此殊胜的容色站立于此,
照亮了所有方向,就像星星一样。
你因何而有如此容色?你在此因何成就?
凡是心所喜爱的种种受用,皆会为你生起。
我问你,有大威力的天女:你生而为人时,做了什么福业?
你因何而有这般炽盛的威光,你的容色遍照一切方向?
把最上等的衣服布施出去的女人,在男人和女人当中都是最出色的。
她这样布施了可爱又让人欢喜的东西,命终之后就投生到天界,得到了天界的居所。
请看我的这座天宫,我是容貌迷人的天女。
我是成千奇迹中最出色的。请看这福业的果报。
因为那样,我才有这样的色相;因为那样,我在这里才被阻挡。
各种让我心里喜欢的受用,也都会为我生起。
正因为这样,我才有了这般炽盛威力的威力。
我的容色也能照亮一切方向。巴利
‘‘Abhikkantena vaṇṇena, yā tvaṃ tiṭṭhasi devate; Obhāsentī disā sabbā, osadhī viya tārakā. ‘‘Kena tetādiso vaṇṇo, kena te idha mijjhati; Uppajjanti ca te bhogā, ye keci manaso piyā. ‘‘Pucchāmi taṃ devi mahānubhāve, manussabhūtā kimakāsi puññaṃ; Kenāsi evaṃ jalitānubhāvā, vaṇṇo ca te sabbadisā pabhāsatī’’ti. ‘‘Vatthuttamadāyikā nārī, pavarā hoti naresu nārīsu; Evaṃ piyarūpadāyikā manāpaṃ, dibbaṃ sā labhate upecca ṭhānaṃ. ‘‘Tassā me passa vimānaṃ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmi; Accharāsahassassāhaṃ, pavarā passa puññānaṃ vipākaṃ. ‘‘Tena metādiso vaṇṇo, tena me idha mijjhati; Uppajjanti ca me bhogā, ye keci manaso piyā. ‘‘Tenamhi evaṃ jalitānubhāvā; Vaṇṇo ca me sabbadisā pabhāsatī’’ti. (vi. va. 329-331, 333-336);
又有另一位,在比丘托钵游行时,为了供养他而献上花;另一位说“请把五指涂香供养到塔庙去”,就供养了五指涂香;另一位供养了各种甘甜的水果;另一位供养了甘蔗汁;另一位在迦叶佛的塔庙供养了五指涂香;另一位在俗家住处,在行于道路并已到俗家投宿的比丘和比丘尼身边听闻了法;另一位在船快靠岸时,站在水里,把水供养给已经吃完饭的比丘;另一位在家生活时,不发怒,侍奉公婆;另一位连自己分到的那一份食物也先分给别人,然后自己才吃,并且持戒清净;另一位在别人家里做女奴,不生气,没有傲慢,把自己分到的那一份分给别人,后来转生成了那位天王的侍女。就这样,《古帝喇天宫事》里提到的三十六位天女,各自都是做了某种业之后才转生到那里的。菩萨一一问了她们。她们也都用偈颂向菩萨讲述了自己所造的业。菩萨听了之后说:“我真是获益了,真是幸运啊!我来到这里,听到了仅凭微小的善业就能获得天界福报的事。从今以后,我要回到人间,去做布施等善业。”说完,便说出了这个感叹——巴利
Aparā piṇḍāya caramānassa bhikkhuno pūjanatthāya pupphāni adāsi, aparā ‘‘cetiye gandhapañcaṅgulikaṃ dethā’’ti gandhe adāsi, aparā madhurāni phalāphalāni adāsi, aparā ucchurasaṃ adāsi, aparā kassapadasabalassa cetiye gandhapañcaṅgulikaṃ adāsi, aparā maggapaṭipannānaṃ bhikkhūnaṃ bhikkhunīnañca kulagehe vāsaṃ upagatānaṃ santike dhammaṃ assosi, aparā nāvāya upakaṭṭhāya velāya bhuttassa bhikkhuno udake ṭhatvā udakaṃ adāsi, aparā agāramajjhe vasamānā akkodhanā hutvā sassusasuravattaṃ akāsi, aparā attano laddhakoṭṭhāsatopi saṃvibhāgaṃ katvāva paribhuñji, sīlavatī ca ahosi, aparā paragehe dāsī hutvā nikkodhanā nimmānā attano laddhakoṭṭhāsato saṃvibhāgaṃ katvā devarañño paricārikā hutvā nibbattā (vi. va. aṭṭha. 328-336). Evaṃ sabbāpi guttilavimānavatthusmiṃ āgatā chattiṃsa devadhītā yaṃ yaṃ kammaṃ katvā tattha nibbattā, sabbaṃ bodhisatto pucchi. Tāpissa attano katakammaṃ gāthāhiyeva kathesuṃ. Taṃ sutvā bodhisatto ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, svāhaṃ idhāgantvā appamattakenapi kammena paṭiladdhadibbasampattiyo assosiṃ. Ito dāni paṭṭhāya manussalokaṃ gantvā dānādīni kusalakammāneva karissāmī’’ti vatvā imaṃ udānaṃ udānesi –
今天对我来说真是善来,真是美好的清晨,真是美好的起身。
我亲眼见到了那些容貌可爱、令人心生爱欲的天女。
我听了她们的法之后,会做很多善事。
通过布施、善行、自制和调伏。
我将去那里,到了那里就不会忧伤。巴利
‘‘Svāgataṃ vata me ajja, suppabhātaṃ suhuṭṭhitaṃ; Yaṃ addasāmi devatāyo, accharākāmavaṇṇiyo. ‘‘Imāsāhaṃ dhammaṃ sutvā, kāhāmi kusalaṃ bahuṃ; Dānena samacariyāya, saṃyamena damena ca; Svāhaṃ tattha gamissāmi, yattha gantvā na socare’’ti. (vi. va. 617-618);
七天后,天王吩咐车夫摩多利,让他扶那人上车坐好,直接送回波罗奈城。那人到了波罗奈后,就把自己在天界亲眼见到的事情告诉人们。从那时起,人们都积极踊跃,想要行善积福。巴利
Atha naṃ sattāhaccayena devarājā mātalisaṅgāhakaṃ āṇāpetvā rathe nisīdāpetvā bārāṇasimeva pesesi. So bārāṇasiṃ gantvā devaloke attanā diṭṭhakāraṇaṃ manussānaṃ ācikkhi. Tato paṭṭhāya manussā saussāhā puññāni kātuṃ maññiṃsu.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时候,牟西罗是提婆达多,帝释天是阿那律,国王是阿难,而乐师古帝喇乾闼婆就是我本人。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā mūsilo devadatto ahosi, sakko anuruddho, rājā ānando, guttilagandhabbo pana ahameva ahosi’’nti.
四、离欲求本生注巴利
[244] 4. Vigaticchajātakavaṇṇanā
“看见什么就不想要什么”——这句话是导师住在祇园精舍时,针对一个逃跑的游方者说的。据说,那个游方者在整个赡部洲都找不到能跟他辩论的人,他来到舍卫城,问:“有谁能跟我辩论?”听说“正自觉者”之后,他就被一大群人簇拥着去了祇园精舍,见到世尊正在四众弟子中间说法,便提出了问题。世尊回答了他的问题,然后反问他:“‘一’是什么意思?”他答不上来,就起身逃走了。在座的会众说:“尊者,这个游方者一句话就被折服了。”世尊说:“诸位近事男,我不只是现在才用一句话折服他,以前也照样折服过他。”说完,就讲起了过去的事。巴利
Yaṃpassati na taṃ icchatīti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ palāyikaṃ paribbājakaṃ ārabbha kathesi. So kira sakalajambudīpe paṭivādaṃ alabhitvā sāvatthiṃ āgantvā ‘‘ko mayā saddhiṃ vādaṃ kātuṃ samattho’’ti pucchitvā ‘‘sammāsambuddho’’ti sutvā mahājanaparivuto jetavanaṃ gantvā bhagavantaṃ catuparisamajjhe dhammaṃ desentaṃ pañhaṃ pucchi. Athassa satthā taṃ vissajjetvā ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti pañhaṃ pucchi, so taṃ kathetuṃ asakkonto uṭṭhāya palāyi. Nisinnaparisā ‘‘ekapadeneva vo, bhante, paribbājako niggahito’’ti āhaṃsu. Satthā ‘‘nāhaṃ, upāsakā, idānevetaṃ ekapadeneva niggaṇhāmi, pubbepi niggaṇhiṃyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治理国家的时候,菩萨出生在迦尸国的一个婆罗门家庭。长大成人后,他舍弃了对欲乐的贪求,出家做了隐士,长期住在雪山里。后来他下山,依傍一个小镇,在恒河转弯处的一间树叶棚里住了下来。那时,有一个游方者走遍了整个赡部洲都找不到对手辩论,他来到那个小镇,问:“有没有人能跟我辩论?”人们回答“有”,并告诉他菩萨的威德。于是他在大众簇拥下来到菩萨住的地方,互相问候之后坐了下来。菩萨问他:“您想喝这带着色泽和香气的恒河水吗?”游方者想用辩论压过对方,就说:“什么是恒河?沙是恒河,水是恒河,此岸是恒河,彼岸是恒河。”菩萨说:“那么,游方者,除了水、沙、此岸和彼岸,你到哪里去找恒河呢?”游方者答不上来,起身就逃走了。他逃走之后,菩萨为在座的众人说法,说了下面这些偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā dīgharattaṃ himavante vasi. So pabbatā oruyha ekaṃ nigamagāmaṃ nissāya gaṅgānivattane paṇṇasālāyaṃ vāsaṃ kappesi. Atheko paribbājako sakalajambudīpe paṭivādaṃ alabhitvā taṃ nigamaṃ patvā ‘‘atthi nu kho koci mayā saddhiṃ vādaṃ kātuṃ samattho’’ti pucchitvā ‘‘atthī’’ti bodhisattassa ānubhāvaṃ sutvā mahājanaparivuto tassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā nisīdi. Atha naṃ bodhisatto ‘‘vaṇṇagandhaparibhāvitaṃ gaṅgāpānīyaṃ pivissatī’’ti pucchi. Paribbājako vādena ottharanto ‘‘kā gaṅgā, vālukā gaṅgā, udakaṃ gaṅgā, orimatīraṃ gaṅgā, pārimatīraṃ gaṅgā’’ti āha. Bodhisatto ‘‘tvaṃ pana, paribbājaka, ṭhapetvā udakaṃ vālukaṃ orimatīraṃ pārimatīrañca kahaṃ gaṅgaṃ labhissasī’’ti āha. Paribbājako appaṭibhāno hutvā uṭṭhāya palāyi. Tasmiṃ palāte bodhisatto nisinnaparisāya dhammaṃ desento imā gāthā avoca –
他看见的,他并不想要;他没看见的,他却偏偏渴望。
我想,他会长久地流转下去,因为他得不到自己想要的。巴利
‘‘Yaṃ passati na taṃ icchati, yañca na passati taṃ kiricchati; Maññāmi ciraṃ carissati, na hi taṃ lacchati yaṃ sa icchati.
得到了却不满足,对渴望已久终于到手的东西又瞧不起;
欲望确实漫无边际,所以我们向已离欲者行礼致敬。巴利
‘‘Yaṃ labhati na tena tussati, yañca pattheti laddhaṃ hīḷeti; Icchā hi anantagocarā, vigaticchāna namo karomase’’ti.
在这里,他看见什么,就是指他看见水等东西,却不想要那就是恒河。他没有看见什么,就是指他没有看见那脱离水等特征的恒河,却偏偏想要它。我想他会走很久,意思是:我这样认为——这个游方者为了寻找那样的恒河,会走很久。或者,就像寻找那脱离水等特征的恒河一样,他也在寻找那脱离色等特征的“我”,因此会在轮回中走很久。因为他得不到它,意思是:即使走了很久,他想要的那种恒河或“我”,终究得不到。他所得到的,意思是:对于得到的水或色等东西,他并不因此满足。对所希求的所得却轻视,意思是:这样对所得不满足,他每求到一种成就,得到后就说“这有什么用”,轻视它、看不起它。欲望确实漫无边际,意思是:因为轻视已得的东西,又不断贪求别的所缘,这种叫“欲求”的渴爱,确实漫无边际。我们向离欲者致敬,意思是:因此,对那些像佛陀等已经远离欲求的圣者,我们向他们行礼致敬。巴利
Tattha yaṃ passatīti yaṃ udakādiṃ passati, taṃ gaṅgāti na icchati. Yañca na passatīti yañca udakādivinimuttaṃ gaṅgaṃ na passati, taṃ kiricchati. Maññāmi ciraṃ carissatīti ahaṃ evaṃ maññāmi – ayaṃ paribbājako evarūpaṃ gaṅgaṃ pariyesanto ciraṃ carissati. Yathā vā udakādivinimuttaṃ gaṅgaṃ, evaṃ rūpādivinimuttaṃ attānampi pariyesanto saṃsāre ciraṃ carissati. Na hi taṃ lacchatīti ciraṃ carantopi yaṃ taṃ evarūpaṃ gaṅgaṃ vā attānaṃ vā icchati, taṃ na lacchati. Yaṃ labhatīti yaṃ udakaṃ vā rūpādiṃ vā labhati, tena na tussati. Yañca pattheti laddhaṃ hīḷetīti evaṃ laddhena atussanto yaṃ yaṃ sampattiṃ pattheti, taṃ taṃ labhitvā ‘‘kiṃ etāyā’’ti hīḷeti avamaññati. Icchā hi anantagocarāti laddhaṃ hīḷetvā aññamaññaṃ ārammaṇaṃ icchanato ayaṃ icchā nāma taṇhā anantagocarā. Vigaticchāna namo karomaseti tasmā ye vigaticchā buddhādayo, tesaṃ mayaṃ namakkāraṃ karomāti.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:那时的游方者就是现在的这位游方者,而那位苦行者正是我自己。巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā paribbājako etarahi paribbājako ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
《根本法门本生注》巴利
[245] 5. Mūlapariyāyajātakavaṇṇanā
“时间吞噬众生”——这是导师住在炬立城附近的妙喜林时,以《根本法门经》为缘而说的。据说,那时有五百位婆罗门,通达三部吠陀,在教法中出家,学了三藏后,被慢与醉所支配,心想:“正自觉者也不过是知道三藏,我们也知道这些,既然如此,他和我们有什么差别?”于是他们不去拜见佛陀,抱着对立的心态生活。巴利
Kālo ghasati bhūtānīti idaṃ satthā ukkaṭṭhaṃ nissāya subhagavane viharanto mūlapariyāyasuttantaṃ ārabbha kathesi. Tadā kira pañcasatā brāhmaṇā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sāsane pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggaṇhitvā mānamadamattā hutvā ‘‘sammāsambuddhopi tīṇeva piṭakāni jānāti, mayampi tāni jānāma, evaṃ sante kiṃ tassa amhehi nānākaraṇa’’nti buddhupaṭṭhānaṃ na gacchanti, paṭipakkhā hutvā caranti.
有一天,导师来到他们那里,在他们坐到跟前时,用八种层面详细开示了《根本法门经》,但他们什么都没能领会。于是他们心里想:“我们以为没有和我们一样的智者,所以生起我慢;现在却什么都不知道。确实没有能和诸佛相比的智者,啊,佛陀的功德真是不可思议!”从那时起,他们断除了慢心,就像被拔掉毒牙的蛇一样,不再伤人。导师在优伽咤城随意住了一段时间后,前往毗舍离城,在乔达摩塔宣说了名为《乔达摩经》的经,一万个世界都震动了。那些比丘听了之后,证得了阿罗汉果。然而,当《根本法门经》讲完时,导师还住在优伽咤城,比丘们就在法堂里议论起来:“贤友们,佛陀的威神之力真是不可思议!那些婆罗门出家的比丘,那么贡高我慢,世尊只靠开示根本法门就让他们断除了慢心。”导师回来后问:“比丘们,你们现在聚在一起谈论什么?”他们回答说:“在谈这件事。”导师说:“比丘们,不只是现在,过去我也曾对那些被慢心冲昏头脑、昂首而行的人,断除他们的慢心。”于是讲起了过去的事。巴利
Athekadivasaṃ satthā tesu āgantvā attano santike nisinnesu aṭṭhahi bhūmīhi paṭimaṇḍetvā mūlapariyāyasuttantaṃ kathesi, te na kiñci sallakkhesuṃ. Atha nesaṃ etadahosi – ‘‘mayaṃ amhehi sadisā paṇḍitā natthī’ti mānaṃ karoma, idāni pana na kiñci jānāma, buddhehi sadiso paṇḍito nāma natthi, aho buddhaguṇā nāmā’’ti. Te tato paṭṭhāya nihatamānā hutvā uddhaṭadāṭhā viya sappā nibbisevanā jātā. Satthā ukkaṭṭhāyaṃ yathābhirantaṃ viharitvā vesāliṃ gantvā gotamakacetiye gotamakasuttantaṃ nāma kathesi, dasasahassilokadhātu kampi, taṃ sutvā te bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Mūlapariyāyasuttantapariyosāne pana satthari ukkaṭṭhāyaṃ viharanteyeva bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, aho buddhānaṃ ānubhāvo, te nāma brāhmaṇapabbajitā tathā mānamadamattā bhagavatā mūlapariyāyadesanāya nihatamānā katā’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepāhaṃ ime evaṃ mānapaggahitasire vicarante nihatamāne akāsiṃyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王统治的时候,菩萨出生在一个婆罗门家庭。他长大成人后,精通三部吠陀,成为名闻四方、受人敬仰的导师,教导五百名年轻学子学习经典。那五百人学成之后,专心于自己的学问,心想:“我们所懂的,老师也不过就懂这么多,没什么差别。”于是他们变得骄慢固执,不再去老师身边侍奉,也不履行应尽的义务。有一天,老师坐在枣树下,他们想羞辱老师,就用指甲敲着枣树说:“这棵树根本没有坚实的心材。”菩萨知道他们是在借机讽刺自己,便对学生们说:“我要问你们一个问题。”他们听了非常高兴,说:“请问吧,我们来回答!”老师为了提问,说出了第一首偈颂——巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū disāpāmokkho ācariyo hutvā pañca māṇavakasatāni mante vācesi. Te pañcasatāpi niṭṭhitasippā sippe anuyogaṃ datvā ‘‘yattakaṃ mayaṃ jānāma, ācariyopi tattakameva, viseso natthī’’ti mānatthaddhā hutvā ācariyassa santikaṃ na gacchanti, vattapaṭivattaṃ na karonti. Te ekadivasaṃ ācariye badarirukkhamūle nisinne taṃ vambhetukāmā badarirukkhaṃ nakhena ākoṭetvā ‘‘nissārovāyaṃ rukkho’’ti āhaṃsu. Bodhisatto attano vambhanabhāvaṃ ñatvā antevāsike ‘‘ekaṃ vo pañhaṃ pucchissāmī’’ti āha. Te haṭṭhatuṭṭhā ‘‘vadetha, kathessāmā’’ti. Ācariyo pañhaṃ pucchanto paṭhamaṃ gāthamāha –
时间吞噬一切众生,连同它自身;
而那位已经吞噬了时间的有情,则烹煮了那烹煮众生者。巴利
‘‘Kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā; Yo ca kālaghaso bhūto, sa bhūtapacaniṃ pacī’’ti.
这里,“时间”指饭前时分、饭后时分等等。“众生”是有情的别名。并不是说时间撕扯众生的皮肉来吃,而是说它耗尽众生的寿命、容貌和体力,摧折青春,毁坏健康,所以称为“吞食”“吞噬”。这样吞噬的时候,它什么都不放过,一切都吞。而且它不只吞噬众生,连自己也一并吞掉——饭前时分到不了饭后时分。饭后等时分也是同样的道理。“吞噬时间者”是对漏尽者的称呼。因为他以圣道把未来结生的时间灭尽、吞掉之后而安住,所以称为“吞噬时间者”。他烹煮了烹煮众生者:那在恶趣中烹煮众生的渴爱,他用智慧之火将其烹煮、烧毁,化为灰烬,因此说他“烹煮了烹煮众生者”。也有读作“pajani”的,意思是能生的、令出生的。巴利
Tattha kāloti purebhattakālopi pacchābhattakālopīti evamādi. Bhūtānīti sattādhivacanametaṃ, na kālo bhūtānaṃ cammamaṃsādīni luñcitvā khādati, apica kho nesaṃ āyuvaṇṇabalāni khepento yobbaññaṃ maddanto ārogyaṃ vināsento ghasati khādatīti vuccati. Evaṃ ghasanto ca na kiñci vajjeti, sabbāneva ghasati. Na kevalañca bhūtāneva, apica kho sahattanā attānampi ghasati, purebhattakālo pacchābhattakālaṃ na pāpuṇāti. Esa nayo pacchābhattakālādīsu. Yo ca kālaghaso bhūtoti khīṇāsavassetaṃ adhivacanaṃ . So hi ariyamaggena āyatiṃ paṭisandhikālaṃ khepetvā khāditvā ṭhitattā ‘‘kālaghaso bhūto’’ti vuccati . Sa bhūtapacaniṃ pacīti so yāyaṃ taṇhā apāyesu bhūte pacati, taṃ ñāṇagginā paci dahi bhasmamakāsi, tena ‘‘bhūtapacaniṃ pacī’’ti vuccati. ‘‘Pajani’’ntipi pāṭho, janikaṃ nibbattakinti attho.
听了这个问题以后,那些青年里连一个能弄懂的人都没有。于是菩萨对他们说:“你们别以为这个问题存在于三部吠陀里。你们自以为‘我知道的,就是全部都知道’,把我当成一棵枣树一样。你们不知道,我还有很多你们所不了解的智慧。去吧,我给你们七天时间,好好思考这个问题。”他们向菩萨行礼后,各自回到自己的住处,想了整整七天,还是看不到这个问题的尽头和边际。到了第七天,他们来到老师面前,行礼后坐下。老师问:“贤首们,问题弄明白了吗?”他们回答:“我们不明白。”于是菩萨责备他们,说出第二首偈颂:巴利
Imaṃ pañhaṃ sutvā māṇavesu ekopi jānituṃ samattho nāma nāhosi. Atha ne bodhisatto ‘‘mā kho tumhe ‘ayaṃ pañho tīsu vedesu atthī’ti saññaṃ akattha, tumhe ‘yamahaṃ jānāmi, taṃ sabbaṃ jānāmā’ti maññamānā maṃ badarirukkhasadisaṃ karotha, mama tumhehi aññātassa bahuno jānanabhāvaṃ na jānātha, gacchatha sattame divase kālaṃ dammi, ettakena kālena imaṃ pañhaṃ cintethā’’ti. Te bodhisattaṃ vanditvā attano attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā sattāhaṃ cintetvāpi pañhassa neva antaṃ, na koṭiṃ passiṃsu. Te sattamadivase ācariyassa santikaṃ gantvā vanditvā nisīditvā ‘‘kiṃ, bhadramukhā, jānittha pañha’’nti vutte ‘‘na jānāmā’’ti vadiṃsu. Atha bodhisatto te garahamāno dutiyaṃ gāthamāha –
许多人的头,毛发浓密,而且巨大;
它们挂在脖子上,这里头有一个是有耳朵的。巴利
‘‘Bahūni narasīsāni, lomasāni brahāni ca; Gīvāsu paṭimukkāni, kocidevettha kaṇṇavā’’ti.
这句话的意思是:人们能看见许多人的头,这些头全都长着头发,全都很大,而且都安在脖子上,不像棕榈果那样可以用手握住;在这些方面,它们之间没有任何差别。不过,这里有人说“有耳者”,是指他自己。“有耳者”就是有智慧的人,可是耳孔谁没有呢?于是他责备那些年轻人说:“你们这些愚人,只有耳孔,没有智慧。”然后回答了问题。那些年轻人听了之后,说:“啊,老师真是了不起!”于是请求原谅,放下了傲慢,开始侍奉菩萨。巴利
Tassattho – bahūni narānaṃ sīsāni dissanti, sabbāni ca tāni lomasāni, sabbāni mahantāni gīvāsuyeva ṭhapitāni, na tālaphalaṃ viya hatthena gahitāni, natthi tesaṃ imehi dhammehi nānākaraṇaṃ. Ettha pana kocideva kaṇṇavāti attānaṃ sandhāyāha. Kaṇṇavāti paññavā, kaṇṇachiddaṃ pana na kassaci natthi. Iti te māṇavake ‘‘kaṇṇachiddamattameva tumhākaṃ bālānaṃ atthi, na paññā’’ti garahitvā pañhaṃ vissajjesi. Te sutvā – ‘‘aho ācariyā nāma mahantā’’ti khamāpetvā nihatamānā bodhisattaṃ upaṭṭhahiṃsu.
导师讲完这段法义开示后,把本生故事联系起来,说道:“那时候的五百位年轻人,就是现在的这些比丘,而那位老师就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā pañcasatā māṇavakā ime bhikkhū ahesuṃ, ācariyo pana ahameva ahosi’’nti.
第246段 6.《愚者教诫本生》注释巴利
[246] 6. Bālovādajātakavaṇṇanā
“杀、砍、杀害”这句话,是导师住在毗舍离附近的尖顶阁讲堂时,以狮子将军为因缘而说的。狮子将军皈依了世尊,邀请世尊应供,第二天供养了带肉的饭食。尼干陀众听说后,又气又恼,想加害如来,就骂道:“沙门乔达摩明知是专门为他杀的肉,还照样吃。”比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,尼干陀若提子带着徒众到处辱骂,说‘沙门乔达摩明知是专门为他杀的肉,还照样吃’。”世尊听到这话后说:“比丘们,尼干陀若提子不是现在才因为我吃专为他杀的肉而指责我,过去也指责过。”说完,世尊便讲起了过去的事。巴利
Hantvāchetvā vadhitvā cāti idaṃ satthā vesāliṃ upanissāya kūṭāgārasālāyaṃ viharanto sīhasenāpatiṃ ārabbha kathesi. So hi bhagavantaṃ saraṇaṃ gantvā nimantetvā punadivase samaṃsakabhattaṃ adāsi. Nigaṇṭhā taṃ sutvā kupitā anattamanā tathāgataṃ viheṭhetukāmā ‘‘samaṇo gotamo jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ bhuñjatī’’ti akkosiṃsu. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, nigaṇṭho nāṭaputto ‘samaṇo gotamo jānaṃ uddissakataṃ maṃsaṃ bhuñjatī’ti saddhiṃ parisāya akkosanto āhiṇḍatī’’ti. Taṃ sutvā satthā ‘‘na, bhikkhave, nigaṇṭho nāṭaputto idāneva maṃ uddissakatamaṃsakhādanena garahati, pubbepi garahiyevā’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨出生在一个婆罗门家庭,长大成人后出家做了苦行者。为了食用咸酸之物,他从雪山来到波罗奈,第二天进城乞食。这时,有个居士心想:“我要让这个苦行者难堪。”就把他请进家里,让他坐在准备好的座位上,用鱼肉招待他。等他吃完饭,居士坐到一边说:“这肉是专门为您杀了众生做成的,这个不善业不要只算在我们头上,也该算在您头上。”说完,便说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto isipabbajjaṃ pabbajitvā loṇambilasevanatthāya himavantato bārāṇasiṃ gantvā punadivase nagaraṃ bhikkhāya pāvisi. Atheko kuṭumbiko ‘‘tāpasaṃ viheṭhessāmī’’ti gharaṃ pavesetvā paññattāsane nisīdāpetvā macchamaṃsena parivisitvā bhattakiccāvasāne ekamantaṃ nisīditvā ‘‘imaṃ maṃsaṃ tumheyeva uddissa pāṇe māretvā kataṃ, idaṃ akusalaṃ mā amhākameva, tumhākampi hotū’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
杀了、砍了、又打杀之后,毫无自制地拿东西去布施;
吃着这样的饭,他就会被恶业染污。巴利
‘‘Hantvā chetvā vadhitvā ca, deti dānaṃ asaññato; Edisaṃ bhattaṃ bhuñjamāno, sa pāpena upalippatī’’ti.
这里,“杀害”就是打;“切割”就是让人受苦;“杀死”就是夺命。“无调伏者行布施”,是说一个不自制、戒行败坏的人这样去布施。吃这样的饭,他就会被恶业染污——意思是,吃这种专门为某人杀生而准备的食物,即使是沙门,也会被恶业染污,必定和恶业绑在一起。巴利
Tattha hantvāti paharitvā. Chetvāti kilametvā. Vadhitvāti māretvā. Deti dānaṃ asaññatoti asaññato dussīlo evaṃ katvā dānaṃ deti. Edisaṃ bhattaṃ bhuñjamāno, sa pāpena upalippatīti edisaṃ uddissakatabhattaṃ bhuñjamāno so samaṇopi pāpena upalippati saṃyujjatiyevāti.
菩萨听完这话,就说了第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –
就算杀了儿女和妻子,未调伏者照样去布施;
有智慧的人即使正在吃,也不会被恶业染污。巴利
‘‘Puttadārampi ce hantvā, deti dānaṃ asaññato; Bhuñjamānopi sappañño, na pāpena upalippatī’’ti.
在这里,就算一个吃东西的人是有智慧的——别的肉先不说,就算是杀了儿女妻子之后,由破戒的人布施的肉,一个有智慧、具足忍辱和慈爱等功德的人吃了,也不会被恶业染污。菩萨这样为他说法之后,就从座位上起身离开了。巴利
Tattha bhuñjamānopi sappaññoti tiṭṭhatu aññaṃ maṃsaṃ, puttadāraṃ vadhitvāpi dussīlena dinnaṃ sappañño khantimettādiguṇasampanno taṃ bhuñjamānopi pāpena na upalippatīti. Evamassa bodhisatto dhammaṃ kathetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
导师讲完这段法义后,把本生故事连接起来说:“那时候的居士,就是尼干陀·若提子;而那位苦行者,就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā kuṭumbiko nigaṇṭho nāṭaputto ahosi, tāpaso pana ahameva ahosi’’nti.
第七篇 足合掌本生经注释巴利
[247] 7. Pādañjalijātakavaṇṇanā
“确实,合掌于一切……”这件事,是导师住在祇园精舍时,因拉鲁达伊长老而说的。有一天,两位上首弟子正在审断一个问题,比丘们听着审断,都称赞这两位长老。可拉鲁达伊长老坐在大众中间,心想:“他们跟我们一样,能知道什么?”于是撇了撇嘴。两位长老看见后,就起身离开了,大众也散了。在法堂里,比丘们议论起来:“拉鲁达伊贤友讥嫌两位上首弟子,还撇了撇嘴。”导师听说后,说:“比丘们,他不是现在才这样,过去的拉鲁达伊除了撇嘴,也不会别的了。”接着便讲了过去的事。巴利
Addhā pādañjalī sabbeti idaṃ satthā jetavane viharanto lāḷudāyītheraṃ ārabbha kathesi. Ekasmiñhi divase dve aggasāvakā pañhaṃ vinicchinanti, bhikkhū pañhaṃ suṇantā there pasaṃsanti. Lāḷudāyīthero pana parisantare nisinno ‘‘ete amhehi samaṃ kiṃ jānantī’’ti oṭṭhaṃ bhañji. Taṃ disvā therā uṭṭhāya pakkamiṃsu, parisā bhijji. Dhammasabhāyaṃ bhikkhū kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso lāḷudāyī, dve aggasāvake garahitvā oṭṭhaṃ bhañjī’’ti. Taṃ sutvā satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, pubbepi lāḷudāyī ṭhapetvā oṭṭhabhañjanaṃ tato uttari aññaṃ na jānātī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王治理国家的时候,菩萨是那位国王身边一位辅佐他、教导正法的大臣。国王有个儿子名叫足合掌,愚笨又迟钝。后来,国王去世了。大臣们办完国王的丧事后,商量说:“我们该给王子灌顶,让他继承王位。”于是他们对国王的儿子足合掌说了这件事。菩萨却说:“这位王子愚笨又迟钝,我们先考验考验他,再给他灌顶。”大臣们于是安排了一场审案,让王子坐在旁边,胡乱判案,没有公正裁决。他们把无主之物判为有主,然后问王子:“王子,我们判得怎么样?”王子只是抿了抿嘴唇。菩萨心想:“这位王子说不定真是个聪明人,看来他已经看出这是误判了。”于是诵出第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto tassa atthadhammānusāsako amacco ahosi. Rañño pādañjalī nāma putto lālo dandhaparisakkano ahosi. Aparabhāge rājā kālamakāsi. Amaccā rañño matakiccāni katvā ‘‘taṃ rajje abhisiñcissāmā’’ti mantayamānā rājaputtaṃ pādañjaliṃ āhaṃsu. Bodhisatto pana ‘‘ayaṃ kumāro lālo dandhaparisakkano, pariggahetvā naṃ abhisiñcissāmā’’ti āha. Amaccā vinicchayaṃ sajjetvā kumāraṃ samīpe nisīdāpetvā aḍḍaṃ vinicchinantā na sammā vinicchiniṃsu. Te assāmikaṃ sāmikaṃ katvā kumāraṃ pucchiṃsu – ‘‘kīdisaṃ, kumāra, suṭṭhu aḍḍaṃ vinicchinimhā’’ti. So oṭṭhaṃ bhañji. Bodhisatto ‘‘paṇḍito vata maññe kumāro, asammāvinicchitabhāvo tena ñāto bhavissatī’’ti maññamāno paṭhamaṃ gāthamāha –
确实,足合掌以智慧超越所有人;
他这样把嘴唇一撇,想必是看到了更殊胜的东西。巴利
‘‘Addhā pādañjalī sabbe, paññāya atirocati; Tathā hi oṭṭhaṃ bhañjati, uttariṃ nūna passatī’’ti.
这句话的意思是:足合掌王子单以智慧就超胜我们所有人。正因如此,他噘了噘嘴唇,想必是看到了其他更深的理由。巴利
Tassattho – ekaṃsena pādañjalikumāro sabbe amhe paññāya atirocati. Tathā hi oṭṭhaṃ bhañjati, nūna uttariṃ aññaṃ kāraṇaṃ passatīti.
第二天,他们又准备好审判,妥善地审完另一桩案子,然后问道:“大王,审得好不好?”那位王子还是只动了动嘴唇。菩萨看出他愚钝无知,就说出第二首偈颂——巴利
Te aparasmimpi divase vinicchayaṃ sajjetvā aññaṃ aḍḍaṃ suṭṭhu vinicchinitvā ‘‘kīdisaṃ, deva, suṭṭhu vinicchinita’’nti pucchiṃsu. So punapi oṭṭhameva bhañji. Athassa andhabālabhāvaṃ ñatvā bodhisatto dutiyaṃ gāthamāha –
他分不清什么是法、什么是非法,也看不清什么是义、什么是不义。
除了动动嘴唇,他什么都不知道。巴利
‘‘Nāyaṃ dhammaṃ adhammaṃ vā, atthānatthañca bujjhati; Aññatra oṭṭhanibbhogā, nāyaṃ jānāti kiñcana’’nti.
大臣们知道足合掌王子是个傻子,就给菩萨举行了灌顶礼,立他为王。巴利
Amaccā pādañjalikumārassa lālabhāvaṃ ñatvā bodhisattaṃ rajje abhisiñciṃsu.
导师讲完这段法后,把故事归结到本生,说道:“那时候的合掌王子就是拉鲁陀夷,而那位智慧大臣就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā pādañjalī lāḷudāyī ahosi, paṇḍitāmacco pana ahameva ahosi’’nti.
[248] 8.《紧叔迦树譬喻本生》的注释巴利
[248] 8. Kiṃsukopamajātakavaṇṇanā
“众人都见过紧叔迦树”这句话,是导师住在祇园精舍时,围绕《紧叔迦树譬喻经》讲的。当时有四位比丘来到如来跟前,请求教导修行法门,导师就为他们讲了修行法门。他们领受了修行法门后,各自回到自己白天和夜间安住的地方。四人当中,一人通过观察六触处证得了阿罗汉果,一人通过观察五蕴,一人通过观察四大种,一人通过观察十八界。他们各自把自己证得的殊胜成果禀告了导师。这时,另一位比丘心里生起一个念头:“他们修的修行法门各不相同,而涅槃只有一个,为什么他们都能证得阿罗汉果?”他就去问导师。导师说:“比丘,你在这里产生的疑惑,跟那些见过紧叔迦树的王子们有什么不同?”比丘们请求说:“尊者,请您为我们讲讲其中的缘由。”于是导师引出了一段过去的故事。巴利
Sabbehikiṃsuko diṭṭhoti idaṃ satthā jetavane viharanto kiṃsukopamasuttantaṃ ārabbha kathesi. Cattāro hi bhikkhū tathāgataṃ upasaṅkamitvā kammaṭṭhānaṃ yāciṃsu, satthā tesaṃ kammaṭṭhānaṃ kathesi. Te kammaṭṭhānaṃ gahetvā attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni agamiṃsu. Tesu eko cha phassāyatanāni pariggaṇhitvā arahattaṃ pāpuṇi, eko pañcakkhandhe, eko cattāro mahābhūte, eko aṭṭhārasa dhātuyo. Te attano attano adhigatavisesaṃ satthu ārocesuṃ. Athekassa bhikkhuno parivitakko udapādi – ‘‘imesaṃ kammaṭṭhānāni nānā, nibbānaṃ ekaṃ, kathaṃ sabbehi arahattaṃ patta’’nti. So satthāraṃ pucchi. Satthā ‘‘kiṃ te, bhikkhu, kiṃsukadiṭṭhabhātikehi nānatta’’nti vatvā ‘‘idaṃ no, bhante, kāraṇaṃ kathethā’’ti bhikkhūhi yācito atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈由梵授王治理国政的时候,他有四个儿子。有一天,他们叫来车夫,说:“朋友,我们想看金苏迦树,你带我们去看金苏迦树吧。”车夫说:“好的,我带你们去看。”但他没有让四个人一起去看,而是先让大王子坐上马车,带他到树林里,在金苏迦树还是枯桩的时候,指给他看:“这就是金苏迦树。”又对第二个王子,在枝叶茂盛的时候指给他看;对第三个王子,在开花的时候;对第四个王子,在结果的时候。后来,四兄弟坐在一起,谈论起来:“金苏迦树到底是什么样的?”于是其中一个说:“就像烧焦的木桩。”第二个说:“就像孟加拉榕树。”第三个说:“就像一块肉。”第四个说:“就像尸利莎树。”他们彼此不认同对方的话,就来到父亲那里,问道:“父王,金苏迦树到底是什么样的?”国王反问:“你们各自是怎么说的?”他们就把自己说的告诉了国王。国王说:“你们四个人都见到了金苏迦树,只是给你们看金苏迦树的车夫没有被你们问过‘在这个时节金苏迦树是这样的,在那个时节是那样的’而加以分别说明,所以你们才生起了疑惑。”说完,便说出第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente tassa cattāro puttā ahesuṃ. Te ekadivasaṃ sārathiṃ pakkosetvā ‘‘mayaṃ, samma, kiṃsukaṃ daṭṭhukāmā, kiṃsukarukkhaṃ no dassehī’’ti āhaṃsu. Sārathi ‘‘sādhu, dassessāmī’’ti vatvā catunnampi ekato adassetvā jeṭṭharājaputtaṃ tāva rathe nisīdāpetvā araññaṃ netvā ‘‘ayaṃ kiṃsuko’’ti khāṇukakāle kiṃsukaṃ dassesi. Aparassa bahalapalāsakāle, aparassa pupphitakāle, aparassa phalitakāle. Aparabhāge cattāropi bhātaro ekato nisinnā ‘‘kiṃsuko nāma kīdiso’’ti kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Tato eko ‘‘seyyāthāpi jhāmathūṇo’’ti āha. Dutiyo ‘‘seyyathāpi nigrodharukkho’’ti, tatiyo ‘‘seyyathāpi maṃsapesī’’ti, catuttho ‘‘seyyathāpi sirīso’’ti. Te aññamaññassa kathāya aparituṭṭhā pitu santikaṃ gantvā ‘‘deva, kiṃsuko nāma kīdiso’’ti pucchitvā ‘‘tumhehi kiṃ kathita’’nti vutte attanā kathitanīhāraṃ rañño kathesuṃ. Rājā ‘‘catūhipi tumhehi kiṃsuko diṭṭho, kevalaṃ vo kiṃsukassa dassento sārathi ‘imasmiṃ kāle kiṃsuko kīdiso , imasmiṃ kīdiso’ti vibhajitvā na pucchito, tena vo kaṅkhā uppannā’’ti vatvā paṭhamaṃ gāthamāha –
你们所有人都已经看见金苏迦树了,为什么还在这里犹豫怀疑?
因为那位御者并没有在所有情况下都被仔细问过。巴利
‘‘Sabbehi kiṃsuko diṭṭho, kiṃ nvettha vicikicchatha; Na hi sabbesu ṭhānesu, sārathī paripucchito’’ti.
在这里,确实不是在所有情况下都向御者问清楚了,所以你们大家都看见了金苏迦树,为什么还在这里疑惑呢?金苏迦树在所有情况下的样子都一样,但你们并没有在所有情况下都向御者问清楚,因此你们才生起了疑惑。巴利
Tattha na hi sabbesu ṭhānesu, sārathī paripucchitoti sabbehi vo kiṃsuko diṭṭho, kiṃ nu tumhe ettha vicikicchatha, sabbesu ṭhānesu kiṃsukoveso, tumhehi pana na hi sabbesu ṭhānesu sārathi paripucchito, tena vo kaṅkhā uppannāti.
导师说明这件事的缘由后,说道:“比丘,就像那四位兄弟作了划分后因为没有询问,才对金苏迦树生起疑惑一样,同样地你也对此法生起了疑惑。”说完之后,已经证得正等觉的导师诵出了第二首偈颂:巴利
Satthā imaṃ kāraṇaṃ dassetvā ‘‘yathā, bhikkhu, te cattāro bhātikā vibhāgaṃ katvā apucchitattā kiṃsuke kaṅkhaṃ uppādesuṃ, evaṃ tvampi imasmiṃ dhamme kaṅkhaṃ uppādesī’’ti vatvā abhisambuddho hutvā dutiyaṃ gāthamāha –
就像这样,凡是一切智都未了知诸法者;
他们对这些法心生疑惑,就像那几位兄弟对金苏迦树疑惑一样。巴利
‘‘Evaṃ sabbehi ñāṇehi, yesaṃ dhammā ajānitā; Te ve dhammesu kaṅkhanti, kiṃsukasmiṃva bhātaro’’ti.
它的意思是:就像那些兄弟因为从没见过金苏迦树的全貌,所以在各种情况下都心存疑惑;同样,有些人没有以一切观智了知依六触处、蕴、大种、界等分类的一切法,因为还没有证得入流道,所以未能通达,他们便对这些触处等法心生疑惑,就像那四位兄弟只对一棵金苏迦树生疑一样。巴利
Tassattho – yathā te bhātaro sabbesu ṭhānesu kiṃsukassa adiṭṭhattā kaṅkhiṃsu, evaṃ sabbehi vipassanāñāṇehi yesaṃ sabbe chaphassāyatanakhandhabhūtadhātubhedā dhammā ajānitā, sotāpattimaggassa anadhigatattā appaṭividdhā, te ve tesu phassāyatanādidhammesu kaṅkhanti yathā ekasmiṃyeva kiṃsukasmiṃ cattāro bhātaroti.
导师讲完这段法义后,把本生故事联系起来说:“那时的波罗奈国王就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā bārāṇasirājā ahameva ahosi’’nti.
[249] 9. 舍罗迦本生经注巴利
[249] 9. Sālakajātakavaṇṇanā
“你会是我的独子”这个故事,是导师住在祇园精舍时,因为一位大长老而说的。据说那位大长老让一个男孩出家后,却一直折磨他。沙弥受不了折磨,就还俗了。大长老跑去哄他说:“孩子,你的袈裟还是你的,钵也是你的,连我自己的钵和袈裟也都归你。来吧,出家吧。”那孩子说:“我不出家了。”可是被一遍又一遍地劝,最后还是又出了家。结果从出家那天起,大长老又开始折磨他。他受不了,再次还俗。后来不管怎么劝,他对那位大长老说:“你根本容不下我,你也离不开我。你走吧,我绝不出家了。”于是就没有再出家。比丘们在法堂里议论起来:“贤友们,那孩子真是心肠好,他看透了那位大长老的性子,就不出家了。”导师走过来问:“比丘们,你们现在聚在这里谈什么?”大家回答说:“在谈这件事。”导师说:“比丘们,这孩子不只是现在心肠好,过去生中也是心肠好。他有一次看清了那个人的毛病,就再也不靠近他了。”于是导师讲起了过去的事。巴利
Ekaputtako bhavissasīti idaṃ satthā jetavane viharanto aññataraṃ mahātheraṃ ārabbha kathesi. So kirekaṃ kumārakaṃ pabbājetvā pīḷento tattha viharati. Sāmaṇero pīḷaṃ sahituṃ asakkonto uppabbaji. Thero gantvā taṃ upalāpeti ‘‘kumāra, tava cīvaraṃ taveva bhavissati pattopi, mama santakaṃ pattacīvarampi taveva bhavissati, ehi pabbajāhī’’ti. So ‘‘nāhaṃ pabbajissāmī’’ti vatvāpi punappunaṃ vuccamāno pabbaji . Atha naṃ pabbajitadivasato paṭṭhāya puna thero viheṭhesi. So pīḷaṃ asahanto puna uppabbajitvā anekavāraṃ yācantepi tasmiṃ ‘‘tvaṃ neva maṃ sahasi, na vinā vattituṃ sakkosi, gaccha na pabbajissāmī’’ti na pabbaji. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, suhadayo vata so dārako mahātherassa āsayaṃ ñatvā na pabbajī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, idānevesa suhadayo, pubbepi suhadayova, ekavāraṃ etassa dosaṃ disvā na puna upagacchī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,波罗奈城由梵授王统治的时候,菩萨投生在一个居士家里,长大成人后,靠卖粮食过日子。那时还有一个耍蛇人,训练了一只猴子,教它去采药,然后靠让猴子和蛇玩耍来谋生。有一次,波罗奈宣布要举行节庆,耍蛇人想去参加节庆玩乐,就把这只猴子交到那个粮商手里,说:“别把它疏忽了。”自己去参加节庆,到第七天才回到粮商那里,问:“猴子在哪儿?”猴子一听到主人的声音,就飞快地从粮铺里跑了出来。耍蛇人就用竹片打它的背,然后带着它到园林里,把它拴在一边,自己躺下睡着了。猴子知道他睡着了,就解开自己的绑绳逃走,爬上一棵芒果树,吃熟芒果,还把果核扔到耍蛇人身上。耍蛇人醒来,抬头看见它,心想:“我要用甜言蜜语骗它,把它从树上哄下来,再抓住它。”于是他就哄骗那只猴子,说了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kuṭumbikakule nibbattitvā vayappatto dhaññavikkayena jīvikaṃ kappesi. Aññataropi ahituṇḍiko ekaṃ makkaṭaṃ sikkhāpetvā osadhaṃ gāhāpetvā tena sappaṃ kīḷāpento jīvikaṃ kappesi. So bārāṇasiyaṃ ussave ghuṭṭhe ussavaṃ kīḷitukāmo ‘‘imaṃ mā pamajjī’’ti taṃ makkaṭaṃ tassa dhaññavāṇijassa hatthe ṭhapetvā ussavaṃ kīḷitvā sattame divase tassa santikaṃ gantvā ‘‘kahaṃ makkaṭo’’ti pucchi. Makkaṭo sāmikassa saddaṃ sutvāva dhaññāpaṇato vegena nikkhami. Atha naṃ so veḷupesikāya piṭṭhiyaṃ pothetvā ādāya uyyānaṃ gantvā ekamante bandhitvā niddaṃ okkami. Makkaṭo tassa niddāyanabhāvaṃ ñatvā attano bandhanaṃ mocetvā palāyitvā ambarukkhaṃ āruyha ambapakkaṃ khāditvā aṭṭhiṃ ahituṇḍikassa sarīre pātesi. So pabujjhitvā ullokento taṃ disvā ‘‘madhuravacanena naṃ vañcetvā rukkhā otāretvā gaṇhissāmī’’ti taṃ upalāpento paṭhamaṃ gāthamāha –
你将成为我们家族的独生子,也将成为我们家族的主人。
下来吧,杜马,从舍罗树上下来,我们现在回家去。巴利
‘‘Ekaputtako bhavissasi, tvañca no hessasi issaro kule; Oroha dumasmā sālaka, ehi dāni gharakaṃ vajemase’’ti.
这句话的意思是:你会成为我唯一的儿子,也是我家里财富的主人。从那棵树上下来吧,来,我们回家去。他叫着名字喊他:“舍罗迦。”巴利
Tassattho – tvaṃ mayhaṃ ekaputtako bhavissasi, kule ca me bhogānaṃ issaro, etamhā rukkhā otara, ehi amhākaṃ gharaṃ gamissāma. Sālakāti nāmena ālapanto āha.
猴子听了之后,说出第二首偈颂:巴利
Taṃ sutvā makkaṭo dutiyaṃ gāthamāha –
你难道不觉得我是心地善良的吗?可你却拿竹棍打我。
我们在这片芒果熟了的林子里玩得开心,你爱回家就回家去吧。巴利
‘‘Nanu maṃ suhadayoti maññasi, yañca maṃ hanasi veḷuyaṭṭhiyā; Pakkambavane ramāmase, gaccha tvaṃ gharakaṃ yathāsukha’’nti.
这里,你难道不是把我想成“好心人”吗?意思就是:你难道不认为我是“好心人”?也就是你认为“这个人是好心人”。至于你还用竹竿打我——你既然这样看不起我,又用竹片打我,所以我不来了——这是他表达的意思。然后猴子对他说:“我们在这片果实成熟的芒果林里玩得开心,你随心所欲回家去吧!”说完就跳起来进了森林。捕蛇人也很不高兴,回自己家去了。巴利
Tattha nanu maṃ suhadayoti maññasīti nanu tvaṃ maṃ ‘‘suhadayo’’ti maññasi, ‘‘suhadayo aya’’nti maññasīti attho. Yañca maṃ hanasi veḷuyaṭṭhiyāti yaṃ maṃ evaṃ atimaññasi, yañca veḷupesikāya hanasi, tenāhaṃ nāgacchāmīti dīpeti. Atha naṃ ‘‘mayaṃ imasmiṃ pakkambavane ramāmase, gaccha tvaṃ gharakaṃ yathāsukha’’nti vatvā uppatitvā vanaṃ pāvisi. Ahituṇḍikopi anattamano attano gehaṃ agamāsi.
导师讲完这个法义后,把本生故事联系起来说:“那时候,猴子是沙弥,捕蛇人是大长老,而那个粮商就是我。”巴利
Satthā imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā jātakaṃ samodhānesi – ‘‘tadā makkaṭo sāmaṇero ahosi, ahituṇḍiko mahāthero, dhaññavāṇijo pana ahameva ahosi’’nti.
第十·猴子本生注巴利
[250] 10. Kapijātakavaṇṇanā
“这位仙人乐于寂止与调伏”——这是导师住在祇园时,针对一个狡诈的比丘讲的。那个比丘的狡诈行径在比丘们当中已经传开了。比丘们在法堂里议论说:“贤友,某某比丘在导向解脱的佛陀教法里出家,却干起了狡诈的勾当。”导师来了以后,问:“比丘们,你们现在聚在一起谈什么?”听说是这件事后,导师说:“比丘们,这个比丘不只是现在狡诈,过去也狡诈过。他曾经为了一点火,变成猴子耍了骗术。”于是讲起了过去的事。巴利
Ayaṃ isī upasamasaṃyame ratoti idaṃ satthā jetavane viharanto ekaṃ kuhakaṃ bhikkhuṃ ārabbha kathesi. Tassa hi kuhakabhāvo bhikkhūsu pākaṭo jāto. Bhikkhū dhammasabhāyaṃ kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ – ‘‘āvuso, asuko bhikkhu niyyānike buddhasāsane pabbajitvā kuhakavattaṃ pūretī’’ti. Satthā āgantvā ‘‘kāya nuttha, bhikkhave , etarahi kathāya sannisinnā’’ti pucchitvā ‘‘imāya nāmā’’ti vutte ‘‘na, bhikkhave, esa bhikkhu idāneva, pubbepi kuhakoyeva, aggimattassa kāraṇā makkaṭo hutvā kohaññamakāsī’’ti vatvā atītaṃ āhari.
过去,在波罗奈梵授王在位的时候,菩萨投生在迦尸国的一个婆罗门家庭。他长大成人后,正当他为了儿子跑前跑后、四处奔忙的时候,婆罗门妻子去世了。于是他把儿子抱在怀里,进入雪山出家修行,把儿子也收作苦行童子,一起住在茅草棚里。雨季时节,大雨连绵不断,一只猴子被冻得牙齿打颤、浑身发抖地走来走去。菩萨搬来大块木柴,生了火,躺在床榻上,他的儿子则坐在旁边给他揉脚。那只猴子穿上并披上一位死去苦行者的树皮衣,把羚羊皮搭在肩上,拿着三叉杖和水壶,装成苦行者的样子来到茅草棚门口,为了骗到火而站在那里。苦行童子看见后,向父亲恳求道:“父亲,有位苦行者冻得直发抖,正站在那儿,叫他过来烤烤火吧。”于是说出了第一首偈颂:巴利
Atīte bārāṇasiyaṃ brahmadatte rajjaṃ kārente bodhisatto kāsiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto puttassa ādhāvitvā paridhāvitvā vicaraṇakāle brāhmaṇiyā matāya puttaṃ aṅkenādāya himavantaṃ pavisitvā isipabbajjaṃ pabbajitvā tampi puttaṃ tāpasakumārakaṃ katvā paṇṇasālāya vāsaṃ kappesi. Vassārattasamaye acchinnadhāre deve vassante eko makkaṭo sītapīḷito dante khādanto kampanto vicarati. Bodhisatto mahante dārukkhandhe āharitvā aggiṃ katvā mañcake nipajji, puttakopissa pāde parimajjamāno nisīdi. So makkaṭo ekassa matatāpasassa santakāni vakkalāni nivāsetvā ca pārupitvā ca ajinacammaṃ aṃse katvā kājakamaṇḍaluṃ ādāya isivesenāgantvā paṇṇasāladvāre aggissa kāraṇā kuhakakammaṃ katvā aṭṭhāsi. Tāpasakumārako taṃ disvā ‘‘tāta, tāpaso eko sītapīḷito kampamāno tiṭṭhati, idha naṃ pakkosatha, visibbessatī’’ti pitaraṃ āyācanto paṭhamaṃ gāthamāha –
这位仙人乐于寂止与律仪,受寒冷的威胁所逼恼,就那样站着。
来吧,让他进这小屋,好驱除寒冷和疲惫,一丝不留。巴利
‘‘Ayaṃ isī upasamasaṃyame rato, sa tiṭṭhati sisirabhayena aṭṭito; Handa ayaṃ pavisatumaṃ agārakaṃ, vinetu sītaṃ darathañca kevala’’nti.
在这里,乐于寂止与调伏,是指乐于贪等烦恼的平息,也乐于戒律的守护。他站着,就是他还站在那里。因为怕冷,是指对风雨带来的寒冷感到害怕。被逼迫,就是被折磨。让他进来,就是让他进到这里来。全部,就是整个、一点不剩。巴利
Tattha upasamasaṃyame ratoti rāgādikilesaupasame ca sīlasaṃyame ca rato. Sa tiṭṭhatīti so tiṭṭhati. Sisirabhayenāti vātavuṭṭhijanitassa sisirassa bhayena. Aṭṭitoti pīḷito. Pavisatumanti pavisatu imaṃ. Kevalanti sakalaṃ anavasesaṃ.
菩萨听到儿子的话,起身一看,认出那是只猴子,就说出第二首偈颂:巴利
Bodhisatto puttassa vacanaṃ sutvā uṭṭhāya olokento makkaṭabhāvaṃ ñatvā dutiyaṃ gāthamāha –
这不是乐于寂止与调伏的仙人,这是一只猴子,在殊胜树枝间觅食。
那个人是破坏者,也是恼害者,而且出身卑贱;如果他走进来,也会把我的屋子毁掉。巴利
‘‘Nāyaṃ isī upasamasaṃyame rato, kapī ayaṃ dumavarasākhagocaro; So dūsako rosako cāpi jammo, sace vajemampi dūseyyagāra’’nti.
在这里,“以殊胜树枝为活动范围”就是指以殊胜树木的树枝为活动范围。至于“他既是破坏者、又是激怒者、还是卑劣之徒”:因为他走到哪里就破坏那里,所以是破坏者;因为他爱冲撞骚扰,所以是激怒者;因为他本性低劣,所以是卑劣之徒。如果他说“进去”,意思是:假如他进了这间叶屋,就会用大小便和放火把一切都毁掉。巴利
Tattha dumavarasākhagocaroti dumavarānaṃ sākhagocaro. So dūsako rosako cāpi jammoti so evaṃ gatagataṭṭhānassa dūsanato dūsako, ghaṭṭanatāya rosako, lāmakabhāvena jammo. Sace vajeti yadi imaṃ paṇṇasālaṃ vaje paviseyya, sabbaṃ uccārapassāvakaraṇena ca aggidānena ca dūseyyāti.
菩萨这样说完之后,就拿起火把,把那只猴子吓跑赶走了。猴子跳起来逃进森林,就这样逃走了,再也没有回到那个地方。菩萨修成了神通和等至,又给那位苦行者少年讲解了遍作处的方法,少年也生起了神通和等至。他们两人都禅那不退失,最终往生梵天。巴利
Evañca pana vatvā bodhisatto ummukaṃ gahetvā taṃ santāsetvā palāpesi. So uppatitvā vanaṃ pakkhanto tathā pakkhantova ahosi, na puna taṃ ṭhānaṃ agamāsi. Bodhisatto abhiññā ca samāpattiyo ca nibbattetvā tāpasakumārassa kasiṇaparikammaṃ ācikkhi, sopi abhiññā ca samāpattiyo ca uppādesi. Te ubhopi aparihīnajjhānā brahmalokaparāyaṇā ahesuṃ.
导师说:“比丘们,他不只是现在才是个骗子,从很久以前开始就一直是个骗子。”说完这个法教开示,揭示了诸谛,然后把本生故事连接起来。在揭示诸谛结束时,有些人成了入流者,有些人成了一来者,有些成了不来者,有些成了阿拉汉。“那时候的猴子就是那个骗人的比丘,儿子是罗睺罗,父亲就是我。”巴利
Satthā ‘‘na, bhikkhave, idāneva, porāṇato paṭṭhāyapesa kuhakoyevā’’ti imaṃ dhammadesanaṃ āharitvā saccāni pakāsetvā jātakaṃ samodhānesi. Saccapariyosāne keci sotāpannā, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino keci arahanto ahesuṃ. ‘‘Tadā makkaṭo kuhakabhikkhu ahosi, putto rāhulo, pitā pana ahameva ahosi’’nti.
一切有牙者、狗、古帝罗、离贪者,还有——
根本法门、对愚者的教诫、礼足合掌、何为善喻;
沙罗猴与这十则。巴利
Sabbadāṭhī ca sunakho, guttilo vigaticchā ca; Mūlapariyāyaṃ bālovādaṃ, pādañjali kiṃ sukopamaṃ; Sālakaṃ kapi te dasa.
接下来是各品的摄颂。巴利
Atha vagguddānaṃ –
还有坚固品和亲近,如同善法品般无双。
鲁哈卡、坚固品,以及毗罗那草柱和迦沙婆品。
乌帕哈那和辛伽罗,在双集中共有十品。巴利
Daḷhavaggo ca santhavo, kalyāṇadhammāsadiso; Rūhako daḷhavaggo ca, bīraṇathambhakāsāvo; Upāhano siṅgālo ca, dasavaggā duke siyuṃ.