优陀罗长老偈的注释巴利
1. Uttarattheragāthāvaṇṇanā
《双品》里“没有哪一种存在是常的”等偈颂,是具寿优陀罗长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老也曾在过去诸佛那里积下功德,在一次次投生中积累作为出离所依的善业。在善慧佛的时代,他生为持明仙人,能在虚空中飞行。那时,世尊为了帮助他,坐在树林中一棵树下,放出六色佛光。他正从空中飞过,看见世尊,心生净信,就从空中降下,用非常清净、广大的迦尼迦罗花供养世尊。这些花靠佛陀的威力,在世尊头顶上方像伞盖一样停住。他因此信心和喜悦更加增长,后来命终,投生到三十三天,享受殊胜的天界福报,在天上活满寿命;从那里死后,又辗转投生在人天之间。到今佛出世时,他生在王舍城一个婆罗门大族家里,名叫优陀罗。他成年后,通达婆罗门学问,因为出身、相貌、学识、年龄和戒行而受到世人敬重。摩揭陀国大臣雨行婆罗门看到他的这些成就,想把女儿嫁给他,就说明了自己的心意。他因为一心向往出离,拒绝了这件事。此后他时常亲近法军长老,在长老那里听闻佛法,生起信心,于是出家,具足行仪,侍奉长老。巴利
Dukanipāte natthi koci bhavo niccotiādikā āyasmato uttarattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto sumedhassa bhagavato kāle vijjādharo hutvā ākāsena vicarati. Tena ca samayena satthā tassa anuggaṇhanatthaṃ vanantare aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi chabbaṇṇabuddharaṃsiyo vissajjento. So antalikkhena gacchanto bhagavantaṃ disvā pasannacitto ākāsato oruyha suvisuddhehi vipulehi kaṇikārapupphehi bhagavantaṃ pūjesi, pupphāni buddhānubhāvena satthu upari chattākārena aṭṭhaṃsu, so tena bhiyyosomattāya pasannacitto hutvā aparabhāge kālaṃ katvā tāvatiṃse nibbattitvā uḷāraṃ dibbasampattiṃ anubhavanto yāvatāyukaṃ tattha ṭhatvā tato cuto devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇamahāsālaputto hutvā nibbatti, uttarotissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto brāhmaṇavijjāsu nipphattiṃ gantvā jātiyā rūpena vijjāya vayena sīlācārena ca lokassa sambhāvanīyo jāto. Tassa taṃ sampattiṃ disvā vassakāro magadhamahāmatto attano dhītaraṃ dātukāmo hutvā attano adhippāyaṃ pavedesi. So nissaraṇajjhāsayatāya taṃ paṭikkhipitvā kālena kālaṃ dhammasenāpatiṃ payirupāsanto tassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vattasampanno hutvā theraṃ upaṭṭhahati.
那时,长老得了一种病。优陀罗沙弥为了给他找药,清早拿着钵和袈裟,从寺院出发。走到半路,在一个湖岸边,他把钵放在地上,走到水边洗脸。这时,有个挖洞的盗贼被看守的人追赶,从正门逃出城来,逃跑时把偷到的宝物塞进了沙弥的钵里,然后逃走了。沙弥回到钵旁边。追赶盗贼的国王差役看见沙弥钵里有宝物,就说:“这就是贼,是他偷的东西。”于是把沙弥双手反绑,押到婆罗门雨行那里。雨行当时正负责国王的审判事务,掌管斩断、分裂等刑罚。他因为之前优陀罗不听他的话,反而在“清净外道众”中出家,心里怀恨,所以没有审理案件,就把他活活钉在尖桩上。巴利
Tena ca samayena therassa aññataro ābādho uppanno, tassa bhesajjatthāya uttaro sāmaṇero pātova pattacīvaramādāya vihārato nikkhanto antarāmagge taḷākassa tīre pattaṃ ṭhapetvā udakasamīpaṃ gantvā mukhaṃ dhovati. Atha aññataro umaṅgacoro ārakkhapurisehi anubaddho aggadvāreneva nagarato nikkhamitvā palāyanto attanā gahitaṃ ratanabhaṇḍikaṃ sāmaṇerassa patte pakkhipitvā palāyi. Sāmaṇero pattasamīpaṃ upagato. Coraṃ anubandhantā rājapurisā sāmaṇerassa patte bhaṇḍikaṃ disvā, ‘‘ayaṃ coro, iminā coriyaṃ kata’’nti sāmaṇeraṃ pacchābāhaṃ bandhitvā vassakārassa brāhmaṇassa dassesuṃ. Vassakāro ca tadā rañño vinicchaye niyutto hutvā chejjabhejjaṃ anusāsati. So ‘‘pubbe mama vacanaṃ nādiyi, suddhapāsaṇḍiyesu pabbajī’’ti ca baddhāghātattā kammaṃ asodhetvāva jīvantameva taṃ sūle uttāsesi.
那时,世尊看到他智慧已经成熟,就来到那个地方,把右手放在优陀罗的头上——那只手指尖的宝光迸发,与白毫的光明交相辉映,像朱砂和金液的溪流从指间流下,手指间有网纹,柔软、细嫩、纤长——说道:“优陀罗,这是你过去所造之业所生的果报,你应当以审察的力量来安忍承受。”然后随顺他的根性为他说法。优陀罗因为导师的手触碰,如同被甘露灌顶,生起净信与喜悦,获得广大的欢喜和快乐。他依照过去所修习的,登上观道;因为智慧已经成熟,又加上导师说法的善巧,就在当下依道次第断尽一切烦恼,成为具足六神通的阿拉汉。因此《譬喻经》中说:巴利
Athassa bhagavā ñāṇaparipākaṃ oloketvā taṃ ṭhānaṃ gantvā vipphurantahatthanakhamaṇimayūkhasambhinnasitābhatāya paggharantajātihiṅgulakasuvaṇṇarasadhāraṃ viya jālāguṇṭhitamudutalunadīghaṅgulihatthaṃ uttarassa sīse ṭhapetvā, ‘‘uttara, idaṃ te purimakammassa phalaṃ uppannaṃ, tattha tayā paccavekkhaṇabalena adhivāsanā kātabbā’’ti vatvā ajjhāsayānurūpaṃ dhammaṃ desesi. Uttaro amatābhisekasadisena satthu hatthasamphassena sañjātappasādasomanassatāya uḷāraṃ pītipāmojjaṃ paṭilabhitvā yathāparicitaṃ vipassanāmaggaṃ samārūḷho ñāṇassa paripākaṃ gatattā satthu ca desanāvilāsena tāvadeva maggapaṭipāṭiyā sabbakilese khepetvā chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.56.55-92) –
名为善慧的正自觉者,具足三十二殊胜相;
想要独处静修的世尊,来到了雪山。
进入雪山之后,无上的悲愍者、牟尼;
盘腿坐好,人中至尊就坐下了。
那时我是持明者,在虚空中行走。
那时我拿着优良的三叉戟,飞在虚空中。
“犹如山顶之火,犹如满月之月;
佛陀照亮了森林,就像盛开的婆罗树王。
从林梢现出后,佛光奔流四射;
见其身如芦苇火焰之色,我即生起净信。
我四处寻找时,看见了一朵花——那是一朵散发天香的翅子树花。
我采下三朵花,以此供养最胜佛陀。
靠着佛陀的威神力,那时我的三朵花,
花冠朝上,花瓣朝下,为导师造出一片荫凉。
以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃了人身之后,我投生到了三十三天。
在那里,我有一座善造的宫殿,名为迦尼迦罗。
高六十由旬,宽三十由旬。
有一千个部分、一百个尖顶,挂满幢幡,通体翠绿。
十万种征兆在我面前显现,尊者。
有黄金做的、宝石做的,还有红宝石做的;
还有水晶做的宝座,想坐哪个就坐哪个,想要什么样的就有什么样的。
还有价值昂贵的床,铺着棉褥和绣花罩单。
上竖毛且单面长毛的床榻覆盖物,还配着枕头坐垫。
从宫殿出来之后,在天界中游历;
我想怎么走,就有天众簇拥在前。
我站在花的下方,我的上方有覆盖物。
四面八方一百由旬之内,全都被迦尼迦罗花覆盖着。
六万件乐器,早晚都来侍奉。
它们日夜不停地围绕着我,从不疲倦。
在那里,伴随着舞蹈、歌唱、击节和奏乐;
我取乐于嬉戏的欢愉,我喜悦于爱欲的爱欲。
在那里,吃完喝完,我那时就在三十三天享乐;
我与天女众相伴,在最胜妙的宫殿中欢悦。
我曾五百次执掌天界王权。
我曾三百次为转轮王;
地方王权广大,其数不可计量;
在每一次轮回流转中,我都获得了巨大的财富;
我的财富从不缺少,这是我供养佛陀的果报。
我在两种存在中轮回:天道和人间。
“我不知有其他趣向,这便是供养佛陀的果报。”
我出生于两种家族:刹帝利与婆罗门。
我不知道有低贱的家族,这是供养佛陀的果报。
象车、马车、轿子、快马拉的车,
这一切我都得到了,这就是供养佛陀的果报。
成群的女婢、成群的男仆,还有打扮得漂漂亮亮的女子;
这一切我都得到了,这就是供养佛陀的果报。
还有丝织品和毛织品,以及亚麻布和棉布;
这一切我都得到了,这就是供养佛陀的果报。
新衣、新果,还有味道殊胜的新鲜食物;
我得到了这一切,这就是供养佛陀的果报。
吃这个,享用这个,睡在这张床上吧。
我得到了这一切,这就是供养佛陀的果报。
我在一切地方都受到尊敬,我的名声极其崇高;
我始终拥有庞大的追随群体,我的团体始终团结不分裂;
我在亲族中是最尊贵的,这就是供养佛陀的果报。
我不知道冷,也不知道热,根本没有闷热烦恼。
而且,我心中也不存在心所生的苦。
我成就了金色的身色,在一世又一世中不断轮回;
我不知道如何使人容貌变丑,这就是供养佛陀的果报。
从天界殁后,为善根所策励;
我生于舍卫城,大富豪家。
我舍弃了五种欲乐,出家成为无家者。
我七岁那年就证得了阿罗汉果。
具眼的佛陀了知我的功德后,便为我授具足戒。
我虽年轻,却堪受供养,这是供养佛陀的果报。
我的天眼通已经清净,我善于修定;
已至神通彼岸,此即供养佛陀的果报。
已经证得无碍解,并且精通四神足;
在诸法中已达究竟,这就是供养佛陀的果报。
在三万劫前,我供养了那位佛陀;
我不曾知道恶趣,这就是供养佛陀的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经修成了。巴利
‘‘Sumedho nāma sambuddho, bāttiṃsavaralakkhaṇo; Vivekakāmo bhagavā, himavantamupāgami. ‘‘Ajjhogāhetvā himavantaṃ, aggo kāruṇiko muni; Pallaṅkaṃ ābhujitvāna, nisīdi parisuttamo. ‘‘Vijjādharo tadā āsiṃ, antalikkhacaro ahaṃ; Tisūlaṃ sugataṃ gayha, gacchāmi ambare tadā. ‘‘Pabbatagge yathā aggi, puṇṇamāyeva candimā; Vanaṃ obhāsate buddho, sālarājāva phullito. ‘‘Vanaggā nikkhamitvāna, buddharaṃsībhidhāvare; Naḷaggivaṇṇasaṅkāsā, disvā cittaṃ pasādayiṃ. ‘‘Vicinaṃ addasaṃ pupphaṃ, kaṇikāraṃ devagandhikaṃ; Tīṇi pupphāni ādāya, buddhaseṭṭhamapūjayiṃ. ‘‘Buddhassa ānubhāvena, tīṇi pupphāni me tadā; Uddhaṃvaṇṭā adhopattā, chāyaṃ kubbanti satthuno. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Tattha me sukataṃ byamhaṃ, kaṇikārīti ñāyati; Saṭṭhiyojanamubbedhaṃ, tiṃsayojanavitthataṃ. ‘‘Sahassakaṇḍaṃ satabheṇḍu, dhajālu haritāmayaṃ; Satasahassaniyyūhā, byamhe pātubhaviṃsu me. ‘‘Soṇṇamayā maṇimayā, lohitaṅkamayāpi ca; Phalikāpi ca pallaṅkā, yenicchakā yadicchakā. ‘‘Mahārahañca sayanaṃ, tūlikā vikatīyutaṃ; Uddhalomiñca ekantaṃ, bimbohanasamāyutaṃ. ‘‘Bhavanā nikkhamitvāna, caranto devacārikaṃ; Yathā icchāmi gamanaṃ, devasaṅghapurakkhato. ‘‘Pupphassa heṭṭhā tiṭṭhāmi, uparicchadanaṃ mama; Samantā yojanasataṃ, kaṇikārehi chāditaṃ. ‘‘Saṭṭhitūriyasahassāni, sāyaṃ pātaṃ upaṭṭhahuṃ; Parivārenti maṃ niccaṃ, rattindivamatanditā. ‘‘Tattha naccehi gītehi, tāḷehi vāditehi ca; Ramāmi khiḍḍā ratiyā, modāmi kāmakāmahaṃ. ‘‘Tattha bhutvā pivitvā ca, modāmi tidase tadā; Nārīgaṇehi sahito, modāmi byamhamuttame. ‘‘Satānaṃ pañcakkhattuñca, devarajjamakārayiṃ; Satānaṃ tīṇikkhattuñca, cakkavattī ahosahaṃ; Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ. ‘‘Bhave bhave saṃsaranto, mahābhogaṃ labhāmahaṃ; Bhoge me ūnatā natthi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Duve bhave saṃsarāmi, devatte atha mānuse; Aññaṃ gatiṃ na jānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Duve kule pajāyāmi, khattiye cāpi brāhmaṇe; Nīce kule na jānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Hatthiyānaṃ assayānaṃ, sivikaṃ sandamānikaṃ; Labhāmi sabbamevetaṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Dāsīgaṇaṃ dāsagaṇaṃ, nāriyo samalaṅkatā; Labhāmi sabbamevetaṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Koseyyakambaliyāni , khomakappāsikāni ca; Labhāmi sabbamevetaṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Navavatthaṃ navaphalaṃ, navaggarasabhojanaṃ; Labhāmi sabbamevetaṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Imaṃ khāda imaṃ bhuñja, imamhi sayane saya; Labhāmi sabbamevetaṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Sabbattha pūjito homi, yaso accuggato mama; Mahāpakkho sadā homi, abhejjapariso sadā; Ñātīnaṃ uttamo homi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Sītaṃ uṇhaṃ na jānāmi, pariḷāho na vijjati; Atho cetasikaṃ dukkhaṃ, hadaye me na vijjati. ‘‘Suvaṇṇavaṇṇo hutvāna, saṃsarāmi bhavābhave; Vevaṇṇiyaṃ na jānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Devalokā cavitvāna, sukkamūlena codito; Sāvatthiyaṃ pure jāto, mahāsāle suaḍḍhake. ‘‘Pañca kāmaguṇe hitvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ; Jātiyā sattavassohaṃ, arahattamapāpuṇiṃ. ‘‘Upasampādayī buddho, guṇamaññāya cakkhumā; Taruṇo pūjanīyohaṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Dibbacakkhu visuddhaṃ me, samādhikusalo ahaṃ; Abhiññāpāramippatto, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Paṭisambhidā anuppatto, iddhipādesu kovido; Dhammesu pāramippatto, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Tiṃsakappasahassamhi, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得六神通后,从尖桩上起身,为了怜悯他人,站在虚空中显现神通。大众心中生起稀有惊叹。他的伤口当下就愈合了。比丘们问他:“贤友,你承受那样的剧痛,怎么能修观呢?”他开示道:“贤友,我早在轮回中就已看清过患,也已善见诸行的本质,所以即使承受那样的剧痛,我仍能增长观慧,证得殊胜。”巴利
Chaḷabhiñño puna hutvā sūlato uṭṭhahitvā parānuddayāya ākāse ṭhatvā pāṭihāriyaṃ dassesi. Mahājano acchariyabbhutacittajāto ahosi. Tāvadevassa vaṇo saṃrūḷhi, so bhikkhūhi, ‘‘āvuso, tādisaṃ dukkhaṃ anubhavanto kathaṃ tvaṃ vipassanaṃ anuyuñjituṃ asakkhī’’ti puṭṭho, ‘‘pageva me, āvuso, saṃsāre ādīnavo, saṅkhārānañca sabhāvo sudiṭṭho, evāhaṃ tādisaṃ dukkhaṃ anubhavantopi asakkhiṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā visesaṃ adhigantu’’nti dassento –
没有任何一种存在是恒常的,诸行也不是永住的;
那些蕴生起,又一批批地坏灭。巴利
‘‘Natthi koci bhavo nicco, saṅkhārā vāpi sassatā; Uppajjanti ca te khandhā, cavanti aparāparaṃ.
知道了这个过患之后,我对生存已经不再贪求;
出离一切欲乐,我已证得漏尽。巴利
‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, bhavenamhi anatthiko; Nissaṭo sabbakāmehi, patto me āsavakkhayo’’ti. –
他说了这两首偈颂。巴利
Imaṃ gāthādvayaṃ abhāsi.
在这里,不存在任何一种“有”是常的——不管是业有、生有、欲有、色有、无色有、想有、无想有、非想非非想有、一觉有、四觉有、五觉有,像这样分成各种类型;而且在这些当中,无论低劣的、中等的、殊胜的,长寿的、多乐的、苦乐混杂的,像这样种种差别,没有任何一种“有”是常的、稳固的、持久的、不会坏灭的,因为它都是依于各种因缘条件而生起的。正因为如此,所以说“诸行也不是永恒的”——应当这样连接理解。由于是被各种条件所造作的,所以得到了“行”这个名字;依止五蕴而假立“有”这个名称。这些行生起之后,又因老死而变易,所以是无常的,是变易之法。正因如此,它们被称为“行”。因此说:“那些蕴生起,又一次又一次地灭去。”那些以“有”和“行”这两种说法来表达的五蕴,随着各自的因缘一次又一次地生起,生起之后又被老所逼迫而灭去、崩坏——这就是这句话的意思。由此表明:被称为“有”和“行”的五蕴,其本性就是生起和坏灭。当人把三相加在诸行上加以观照时,那三种有就像着了火的房子一样,令人怖畏地显现出来;也就是说,先以观慧了知有为法中的过患和缺陷,然后在以无常相观见的诸行中,苦相和无我相就更加清晰地显现出来。因此世尊说:“凡是无常的,那就是苦;凡是苦的,那就是无我。”巴利
Tattha natthi koci bhavo niccoti kammabhavo upapattibhavo kāmabhavo rūpabhavo arūpabhavo saññībhavo asaññībhavo nevasaññīnāsaññībhavo ekavokārabhavo catuvokārabhavo pañcavokārabhavoti evaṃbhedo, tatthāpi hīno majjhimo ukkaṭṭho dīghāyuko sukhabahulo vomissasukhadukkhoti evaṃvibhāgo yokoci nicco dhuvo thiro apalokiyadhammo natthi taṃ taṃ kāraṇaṃ paṭicca samuppannattā. Yasmā ca etadevaṃ, tasmā saṅkhārā vāpi sassatā natthīti yojanā. Paccayehi saṅkhatattā ‘‘saṅkhārā’’ti laddhanāme hi pañcakkhandhe upādāya bhavasamaññāya saṅkhārāva hutvā sambhūtā jarāmaraṇena ca vipariṇamantīti asassatā vipariṇāmadhammā. Tathā hi te ‘‘saṅkhārā’’ti vuccanti. Tenāha uppajjanti ca te khandhā, cavanti aparāparanti. Te bhavapariyāyena saṅkhārapariyāyena ca vuttā pañcakkhandhā yathāpaccayaṃ aparāparaṃ uppajjanti, uppannā ca jarāya paripīḷitā hutvā cavanti paribhijjantīti attho. Etena ‘‘bhavo, saṅkhārā’’ti ca laddhavohārā pañcakkhandhā udayabbayasabhāvāti dasseti. Yasmā tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasantassa tayopi bhavā ādittaṃ viya saṅkhate ādīnavaṃ dosaṃ pageva vipassanāpaññāya jānitvā aniccalakkhaṇehi diṭṭhā saṅkhārā dukkhānattā vibhūtatarā upaṭṭhahanti, tenāha bhagavā – ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15).
因为,当人把三相(无常、苦、无我)加在诸行上、以观智反复观察诸行时,那三种有就会像着了火的房子一样,带着可怕的危险显现在他面前。所以他说:“我对有毫无兴趣。”而像这样彻底从一切有中退离的人,对诸欲连一丝一毫的顾念都不可能存在。因此他说:“我已出离一切欲。”这里要接上“我是”来理解,意思就是:我的心已经从人间和天界的诸欲中退转出来了。“我已证得漏尽”——因为这样把诸行彻底磨炼清净、对有透彻地见到过患、对诸欲心不执著的人,即使只是坐在柱顶上,我也已经证得了漏尽,也就是涅槃和阿罗汉果。而其他还没有证得此果的同梵行者,应当为证得它而努力——长老就这样对比丘们作了教诫。巴利
Yasmā tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasantassa tayopi bhavā ādittaṃ viya agāraṃ sappaṭibhayā upaṭṭhahanti, tasmā āha ‘‘bhavenamhi anatthiko’’ti. Evaṃ pana sabbaso bhavehi vinivattiyamānassa kāmesu apekkhāya lesopi na sambhavatiyeva, tenāha ‘‘nissaṭo sabbakāmehī’’ti, amhīti yojanā. Mānusehi viya dibbehipi kāmehi nivattitacittosmīti attho. Patto me āsavakkhayoti yasmā evaṃ suparimajjitasaṅkhāro bhavesu suparidiṭṭhādīnavo kāmesu ca anāsattamānaso tasmā sūlamatthake nisinnenāpi me mayā patto adhigato āsavakkhayo nibbānaṃ arahattañcāti. Aññehi ca sabrahmacārīhi appattamānasehi tadadhigamāya ussāho karaṇīyoti bhikkhūnaṃ ovādamadāsi.
2. 宾头卢婆罗堕阇长老偈的注释巴利
2. Piṇḍolabhāradvājattheragāthāvaṇṇanā
Nayidaṃ anayena…这些偈颂,是具寿宾头卢婆罗堕阇长老的偈颂。它的缘起是怎样的呢?据说,这位长老在莲华上佛的时代,投生为狮子,住在山窟里。世尊为了护念他,趁狮子外出觅食时,进入它住的洞窟,入灭尽定坐下。狮子觅食回来,走到洞口看见世尊,满心欢喜踊跃,用水中和陆上的花作供养,令心净信。为了守护世尊,它在林中驱赶猛兽,每天三个时段都发出狮子吼,以随念佛陀的心站立守护。就像第一天那样,它连续供养了七天。七天后,世尊从灭尽定中出来,心想“他将来会成就这样的善根潜能”,就在狮子眼前腾空而起,直接回到精舍。狮子像巴利雷亚象王一样,无法忍受与佛陀分离的痛苦,命终之后,投生到天鹅城一个富贵人家。长大后,他和城中居民一起去精舍,听了说法,然后举办七天大布施,一生修福。此后在天界和人间不断流转,到我们世尊的时代,投生在憍赏弥国优填王的国师家里,作为国师之子而生,名叫婆罗堕阇。他长大后,学通三部吠陀,教五百个青年念诵咒术。因为他食量极大,行为又不合礼仪,被那些人抛弃,便去了王舍城。他看到世尊和比丘僧团得到丰厚的利养恭敬,就在教法中出家。但他饮食不知节制,四处游走,后来世尊用善巧方便让他安立于知量而食。他依此发起观禅,不久就证得六神通。因此,在《譬喻经》中这样说:巴利
Nayidaṃanayenātiādikā āyasmato piṇḍolabhāradvājattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle sīhayoniyaṃ nibbattitvā pabbataguhāyaṃ viharati. Bhagavā tassa anuggahaṃ kātuṃ gocarāya pakkantakāle sayanaguhaṃ pavisitvā nirodhaṃ samāpajjitvā nisīdi. Sīho gocaraṃ gahetvā nivatto guhādvāre bhagavantaṃ disvā haṭṭhatuṭṭho jalajathalajapupphehi pūjaṃ katvā cittaṃ pasādento bhagavato ārakkhatthāya araññe vāḷamige apanetuṃ tīsu velāsu sīhanādaṃ nadanto buddhagatāya satiyā aṭṭhāsi. Yathā paṭhamadivasaṃ, evaṃ sattāhaṃ pūjesi. Bhagavā sattāhaccayena nirodhā vuṭṭhahitvā ‘‘vattissati imassa ettako upanissayo’’ti tassa passantasseva ākāsaṃ pakkhanditvā vihārameva gato. Sīho pālileyyakahatthī viya buddhaviyogadukkhaṃ adhivāsetuṃ asakkonto kālaṃ katvā haṃsavatīnagare mahābhogakule nibbattitvā vayappatto nagaravāsīhi saddhiṃ vihāraṃ gato dhammadesanaṃ sutvā sattāhaṃ mahādānaṃ pavattetvā yāvajīvaṃ puññāni katvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bhagavato kāle kosambiyaṃ rañño utenassa purohitaputto hutvā nibbatti bhāradvājo nāma nāmena. So vayappatto tayo vede uggahetvā pañca māṇavakasatāni mante vācento mahagghasabhāvena ananurūpācārattā tehi pariccajjanto rājagahaṃ gantvā bhagavato bhikkhusaṅghassa ca lābhasakkāraṃ disvā sāsane pabbajitvā bhojane amattaññū hutvā vicaranto satthārā upāyena mattaññutāya patiṭṭhāpito vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.50.104-109) –
我过去曾是猎鹿的人,那时在森林里到处游荡;
我看见了一位远离尘垢的佛陀,他已经彻底通达一切法,到达了彼岸。
我采下毗耶罗果,亲手供养给最胜的佛陀。
我满怀净信,亲手向这位功德田、这位勇者供养。
从那时起,三十一劫之后,我当时供养了那个果。
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
我的烦恼已经烧尽……(中略)……我已经完成了佛陀的教法。巴利
‘‘Migaluddo pure āsiṃ, vipine vicaraṃ tadā; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sabbadhammāna pāraguṃ. ‘‘Piyālaphalamādāya, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ; Puññakkhettassa vīrassa, pasanno sehi pāṇibhi. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得六神通之后,说:“在世尊面前,弟子们应当证得的,我都已经证得了。”又在比丘僧团中发出狮子吼:“谁对道或果还有疑惑,就来问我。”因此,世尊把他列为第一,说:“比丘们,在我的比丘弟子中,发出狮子吼的,宾头卢婆罗堕阇最为第一。”(《增支部》1.188, 195)
有一天,他出于悲悯,为一位来到他身边的婆罗门说法。这婆罗门在家时曾是他的朋友,既吝啬又持邪见。他先为婆罗门讲布施的道理。那婆罗门却心想:“这人想毁掉我的财产。”于是皱起眉头。当婆罗门说“我给你一餐饭”时,他回答说:“把那一餐供养僧团吧,不要给我。”就这样把那一餐转成了对僧团的供养。后来,婆罗门又心想:“这人想让我布施给很多人。”表现出不满。第二天,法将舍利弗通过说明供养僧团有大果报,让那婆罗门生起了净信。宾头卢婆罗堕阇心想:“这位婆罗门以为我是因为贪吃才劝他布施,却不知道我对饮食已经完全了知。来吧,我要让他明白。”巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā ‘‘bhagavato sammukhā yaṃ sāvakehi pattabbaṃ, taṃ mayā patta’’nti, bhikkhusaṅghe ca ‘‘yassa magge vā phale vā kaṅkhā atthi, so maṃ pucchatū’’ti sīhanādaṃ nadi. Tena taṃ bhagavā, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ sīhanādikānaṃ yadidaṃ piṇḍolabhāradvājo’’ti (a. ni. 1.188, 195) etadagge ṭhapesi. So ekadivasaṃ attano santikaṃ upagataṃ gihikāle sahāyabhūtaṃ macchariṃ micchādiṭṭhibrāhmaṇaṃ anukampamāno tassa dānakathaṃ kathetvā tena ca ‘‘ayaṃ mama dhanaṃ vināsetukāmo’’ti bhakuṭiṃ katvāpi ‘‘tuyhaṃ ekabhattaṃ demī’’ti vutte, ‘‘taṃ saṅghassa dehi mā mayha’’nti saṅghassa pariṇāmesi. Puna brāhmaṇena ‘‘ayaṃ maṃ bahūnaṃ dāpetukāmo’’ti appaccaye pakāsite dutiyadivasaṃ dhammasenāpatinā saṅghagatāya dakkhiṇāya mahapphalabhāvappakāsanena taṃ pasādetvā, ‘‘ayaṃ brāhmaṇo ‘āhāragedhena maṃ dāne nīyojesī’ti maññati, āhārassa pana mayā sabbaso pariññātabhāvaṃ na jānāti, handa naṃ jānāpemī’’ti –
这生命不是靠不正当的手段活下来的,食物也不是心的近处。
依靠食物维持的众生聚合体,看清这一点,我便去寻求(道法)。巴利
‘‘Nayidaṃ anayena jīvitaṃ, nāhāro hadayassa santiko; Āhāraṭṭhitiko samussayo, iti disvāna carāmi esanaṃ.
他们确实把在信众家里的礼敬和供养说成是泥沼。
恭敬就像一支细小的箭,很难拔出来,卑劣的人很难放得下。巴利
‘‘Paṅkoti hi naṃ avedayuṃ, yāyaṃ vandanapūjanā kulesu; Sukhumaṃ sallaṃ durubbahaṃ, sakkāro kāpurisena dujjaho’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
在这里,“我这条命不是靠邪命活下来的”意思是:我的生命不是靠送竹子、送花这类不如法的谋生手段来维持的,因为对活命的贪恋已经不存在了。“食物不是心的近处”意思是:受用食物时,它不像道果智那样能让心靠近、安住,而只是暂时压住饥饿而已,这就是要表达的意思。或者也可以这样理解:食物是味爱生起的地方,但它并不是我心所靠近、执取的对象,因为味爱本身已经不存在了。也有人读作“santike”(近处)。这里说的“食”,就是食物;“住”就是依止处、所依,所谓“依食住”就是指依食物而存续。“观见”就是了知身体依赖食物而延续,并把这种了知安立在智慧中。那些贪著食物、耽著利养恭敬而游行的人,食物才被称为心的近处,因为他经常作意于食物。然而,已遍知食物的人,于其中已舍断欲贪,食物就不被称为心的近处,因为他不作意“我怎样才能得到”等。如果对活命的贪恋和食物味爱都不存在,那么为什么还要托钵游行呢?针对这个问难,作意之后说“身体依食而住,如是观见之后,我游行乞食”。食物即饭食,是身体住立、存续的依止和缘,因此说“依食住”。观见、了知“身体是与食物相系而存续的”,把此义安立在智慧中,我游行乞食,即行乞求食,这就是意思。巴利
Tattha nayidaṃ anayena jīvitanti idaṃ mama jīvitaṃ anayena añāyena veḷudānapupphadānādianesanāya na hoti jīvitanikantiyā abhāvato. Nāhāro hadayassa santikoti āhāro ca āhariyamāno maggaphalañāṇaṃ viya hadayassa cittassa santikaro na hoti, kevalaṃ pana sajjukaṃ khudāpaṭighātamattaṃ karotīti adhippāyo. Atha vā nāhāro hadayassa santikoti āhāro rasataṇhāvatthu me hadayassa santiko āsatto na hoti rasataṇhāya eva abhāvato. ‘‘Santike’’tipi paṭhanti. Yo hi āhāragiddho lābhasakkārappasuto vicarati, tassa āhāro hadayassa santike nāma abhiṇhaṃ manasikātabbato. Yo pana pariññātāhāro, so tattha pahīnacchandarāgo, na tassāhāro hadayassa santike nāma – ‘‘kathaṃ nu kho labheyya’’ntiādimanasikaraṇasseva abhāvato. Yadi hi jīvitanikanti āhārarasataṇhā ca natthi, atha kasmā piṇḍāya carasīti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘āhāraṭṭhitiko samussayo, iti disvāna carāmi esana’’nti. Āhāro bhojanaṃ ṭhiti ṭhānaṃ paccayo etassāti āhāraṭṭhitiko. ‘‘Āhārapaṭibaddhavuttiko samussayo kāyo’’iti disvāna evaṃ ñatvā imamatthaṃ buddhiyaṃ ṭhapetvā carāmi esanaṃ, bhikkhāpariyesanaṃ karomīti attho.
为了说明“像我这样的人,为了资具而走近在家人时,会被那里的礼拜、供养和利养恭敬所束缚”这种想法是不应该生起的,世尊说了“泥沼”这首偈。它的意思是:那些为了资具而亲近在家人、住在俗家中的出家人,在在家众那里会得到对他们德行的尊重、恭敬和供养。因为这种恭敬供养会让未修习的人沉没下去,也会使心变得污浊,所以佛陀等圣者了知、证知并宣说了它就像泥沼、烂泥一样。因此,对善士来说,它不会成为束缚,因为他们早已断除了对恭敬供养的贪求。可是对非善人来说,对恭敬供养的贪求本性难知,会带来压迫,从内心刺痛人,又无法拔除,所以就像一支微细却极难拔出的箭。正因为这样,非善人很难舍弃、很难摆脱恭敬供养,因为他没有实践断除它的道路;只有断除了对恭敬供养的贪求,才算真正断除。那位婆罗门听了这番话后,对长老生起了很强的净信。巴利
Paccayanimittaṃ kulāni upasaṅkamanto tattha vandanapūjanāhi lābhasakkārehi ca bajjhatīti evaṃ mādisesu na cintetabbanti dassento ‘‘paṅko’’tigāthaṃ abhāsi. Tassattho – yā ayaṃ paccayanimittaṃ upagatānaṃ pabbajitānaṃ kulesu gehavāsīsu pavattissati guṇasambhāvanā pūjanā ca, yasmā taṃ abhāvitattānaṃ osīdāpanaṭṭhena malīnabhāvakaraṇena ca paṅko kaddamoti buddhādayo avedayuṃ abbhaññāsuṃ pavedesuṃ vā, tasmā sā sappurisānaṃ bandhāya na hoti sakkārāsāya pageva pahīnattā. Asappurisassa pana sakkārāsā duviññeyyasabhāvatāya pīḷājananato anto tudanato uddharituṃ asakkuṇeyyato ca sukhumaṃ sallaṃ durubbahaṃ. Tato eva tena sakkāro kāpurisena dujjaho durubbaheyyo tassa pahānapaṭipattiyā appaṭipajjanato, sakkārāsāpahānena pahīno hotīti. Taṃ sutvā brāhmaṇo there abhippasanno ahosi.
瓦利耶长老偈颂注巴利
3. Valliyattheragāthāvaṇṇanā
“如猴五门”等偈颂,是具寿瓦利耶长老所说的。它的由来是什么?这位长老也曾在过去诸佛那里积集过善行,在一次次投生中不断累积福德。从那时起,经过三十一劫,他出生在一户良家,长大后,有一天因为某件事走进山林,在那里看见一位名叫那罗陀的独觉佛坐在树下,心里生起清净的信心,就用芦苇搭了一间茅屋,用草盖上,供养给那位独觉佛。他又把经行的地方清扫干净,撒上沙子,一并供养。凭着这份善业,他在天界和人间之间流转受生。到了现在这位佛陀出世的时代,他出生在舍卫城一位大婆罗门富豪家中,取名瓦利耶。他渐渐长大,到了青年时期,起初放任诸根四处游荡,后来因为亲近善知识,来到世尊面前,听了正法,生起信心,出家修行,依止观用功,不久就证得了阿罗汉果。因此,《譬喻》中这样说:巴利
Makkaṭo pañcadvārāyantiādikā āyasmato valliyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito ekatiṃse kappe kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ kenacideva karaṇīyena araññaṃ gato tattha nāradaṃ nāma paccekasambuddhaṃ rukkhamūle vasantaṃ disvā pasannamānaso naḷehi sālaṃ katvā tiṇehi chādetvā adāsi. Caṅkamanaṭṭhānañcassa sodhetvā vālukā okiritvā adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇamahāsālassa putto hutvā nibbatti, valliyotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto yobbanamanuppatto indriyavasiko hutvā vicaranto kalyāṇamittasaṃsaggena bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.50.93-103) –
在雪山不远处,有一座名叫哈里多的山。
有位自悟的那罗陀,那时住在树根下。
我搭了一座芦苇棚,用草把它盖好。
我清扫好经行处,把它布施给了独觉佛。
以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃了人身之后,我投生到了三十三天。
在那里,我的善造宫殿,是化现出来的芦苇小屋。
高六十由旬,宽三十由旬。
我在十四劫中,在天界享受快乐;
我还曾七十一度让他人立我为天王。
我曾三十四次成为转轮王;
地方王权广大,其数不可计量;
登上正法的殿堂,具足一切殊胜的相好庄严;
在释迦子的教法里,我想怎么住就怎么住。
从现在算起的第三十一劫中,我当时造了什么业;
我不知恶趣,这就是那座茅草屋带来的果报。
我的烦恼已经烧尽……(中略)……佛陀的教法我已经践行完毕。巴利
‘‘Himavantassāvidūre, hārito nāma pabbato; Sayambhū nārado nāma, rukkhamūle vasī tadā. ‘‘Naḷāgāraṃ karitvāna, tiṇena chādayiṃ ahaṃ; Caṅkamaṃ sodhayitvāna, sayambhussa adāsahaṃ. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Tattha me sukataṃ byamhaṃ, naḷakuṭikanimmitaṃ; Saṭṭhiyojanamubbedhaṃ, tiṃsayojanavitthataṃ. ‘‘Catuddasesu kappesu, devaloke ramiṃ ahaṃ; Ekasattatikkhattuñca, devarajjamakārayiṃ. ‘‘Catuttiṃsatikkhattuñca, cakkavattī ahosahaṃ; Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ. ‘‘Dhammapāsādamāruyha, sabbākāravarūpamaṃ; Yadicchakāhaṃ vihare, sakyaputtassa sāsane. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, naḷakuṭiyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,为了说明自己在凡夫时期心会随着欲望在色等所缘上任意驰骋,而如今已被圣道制伏,他另外作了宣说——巴利
Arahattaṃ pana patvā puthujjanakāle attano cittassa rūpādiārammaṇesu yathākāmappavattiyā, idāni ariyamaggena niggahitabhāvassa ca vibhāvanena aññaṃ byākaronto –
猴子溜进了有五扇门的 hut(小屋)里,
它在门口来回游荡,一次又一次地撞击。巴利
‘‘Makkaṭo pañcadvārāyaṃ, kuṭikāyaṃ pasakkiya; Dvārena anupariyeti, ghaṭṭayanto muhuṃ muhuṃ.
站住,猴子,别跑!你以前可不是这样的。
你已经被智慧制伏了,走不了多远。他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Tiṭṭha makkaṭa mā dhāvi, na hi te taṃ yathā pure; Niggahītosi paññāya, neva dūraṃ gamissasī’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,“碰撞着”是指:就像一只猴子,因为自己贪玩好动的习性,放开树的一根树枝又抓住另一根,这样一次又一次地摇动那棵树,为的是吃到果子;心也是一样,通过眼等各个根门,在色等所缘对象上放下一个又抓住另一个,由于不能以收摄心相续的方式稳稳安住不动,就不断地碰撞、摇动,在同一堆色等所缘对象上跟着转来转去,随心所欲地游荡。这里因为接近正在发生的状态,所以用了现在时。这样到处游转的心啊,停下!猴子,你别跑。心猴啊,现在就停下,别跑了。从今以后,你再也跑不了了。因为那个叫作“自身”的家,以前你住的方式已经不存在了——它的门已经关上。而且,你已经被智慧制伏了。现在,那些叫作“烦恼造作”的脚,也已经被道智彻底砍断,你已经达到了彻底的降伏。因此,你走不远:从这一个自身出发,你不会再走到遥远的第二个、第三个自身去;直到最后的心识为止,这就是你唯一的行程。也有读作“neto dūraṃ”的,意思一样。巴利
Tattha ghaṭṭayantoti attano lolabhāvena rukkhassa aññaṃ sākhaṃ muñcitvā aññassa gahaṇena anekavāraṃ tattha rukkhaṃ cālento phalūpabhogamakkaṭo viya tena tena cakkhādidvārena rūpādiārammaṇesu aññaṃ muñcitvā aññaṃ gaṇhanto cittasantānassa samādānavasena niccalaṃ ṭhātuṃ appadānena abhikkhaṇaṃ ghaṭṭayanto cālento tasmiṃyeva rūpādiārammaṇe anuparivattati yathākāmaṃ vicarati. Vattamānasamīpatāya cettha vattamānavacanaṃ. Evaṃ anupariyanto ca tiṭṭha, makkaṭa, mā dhāvi tvaṃ, cittamakkaṭa, idāni tiṭṭha mā dhāvi, ito paṭṭhāya te dhāvituṃ na sakkā, tasmā na hi te taṃ yathā pūre yasmā taṃ attabhāvagehaṃ pubbe viya na te sevitaṃ pihitadvārabhāvato, kiñca niggahītosi paññāya sayañca idāni maggapaññāya kilesābhisaṅkhārasaṅkhātānaṃ pādānaṃ chedanena accantikaṃ niggahaṃ pattosi, tasmā neva dūraṃ gamissasi ito attabhāvato dūraṃ dutiyādiattabhāvaṃ neva gamissasi yāvacarimakacittaṃ eva te gamananti dasseti. ‘‘Neto dūra’’ntipi pāṭho, so evattho.
第4篇 恒河岸长老偈颂注疏巴利
4. Gaṅgātīriyattheragāthāvaṇṇanā
“我的三片棕榈叶”等偈颂,是尊者恒河岸长老说的。这件事是怎么发生的呢?据说,在莲华上世尊的时代,他出生在一个良家,长大后对教法生起净信,供养了饮用水给比丘僧团。他凭这个善业投生到天界,之后又不断做各种善事,在天界和人间轮回流转。到了现在这尊佛出世的时候,他在舍卫城一位居士家里出生,取名叫“达陀”。他长大后过着在家生活,不知道有些地方是不能去的,就犯了过失;后来知道那些地方不能去,心里生起强烈的警醒和不安,于是出家。他对那件事感到厌恶,远离粗行,拿粪扫衣和陶钵,在恒河岸边用三片棕榈叶搭了个小茅屋住下,因此大家就叫他“恒河岸”。他下定决心:“不证到阿罗汉果,我就不跟任何人说话。”第一年,他完全沉默,一句话都不说。第二年,在他托钵的村子里,有个女人想试探他是不是哑巴,就往他钵里倒牛奶;她做手势示意,甚至把牛奶弄洒了,他也只说了一句:“够了,姊妹!”到了第三年,还在雨安居期间,他精勤努力,终于证得了阿罗汉果。巴利
Tiṇṇaṃ me tālapattānantiādikā āyasmato gaṅgātīriyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto sāsane abhippasanno hutvā bhikkhusaṅghassa pānīyamadāsi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa gahapatissa putto hutvā nibbatti, ‘‘datto’’tissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto gharāvāsaṃ vasanto agamanīyaṭṭhānabhāvaṃ ajānitvā vītikkamaṃ katvā puna agamanīyaṭṭhānabhāvaṃ ñatvā saṃvegajāto pabbajitvā taṃ kammaṃ jigucchitvā lūkhapaṭipattiṃ anutiṭṭhanto paṃsukūlacīvaraṃ chavasittasadisaṃ mattikāpattañca gahetvā gaṅgātīre tīhi tālapattehi kuṭikaṃ katvā vihāsi, tenevassa gaṅgātīriyoti samaññā ahosi. So ‘‘arahattaṃ appatvā na kenaci sallapissāmī’’ti cittaṃ adhiṭṭhāya paṭhamaṃ saṃvaccharaṃ tuṇhībhūto vacībhedaṃ akarontova vihāsi. Dutiye saṃvacchare gocaragāme aññatarāya itthiyā ‘‘mūgo nu kho no’’ti vīmaṃsitukāmāya patte khīraṃ āsiñcantiyā hatthavihāre katepi okirite, ‘‘alaṃ, bhaginī’’ti vācaṃ nicchari. Tatiye pana saṃvacchare antaravasseva ghaṭayanto vāyamanto arahattaṃ pāpuṇi, tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.50.51-56) –
莲华上佛陀的,无与伦比的比丘僧团,
我以清净的信心和欢喜的心,盛满了那水瓮。
不管是在山顶上、树梢上,还是在空中、在地上,
每当我想喝水时,水就立刻为我出现。
在十万劫那么久远以前,那时我做的布施;
我不曾知晓恶趣,此是施水之果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经修完了。巴利
‘‘Padumuttarabuddhassa , bhikkhusaṅghe anuttare; Pasannacitto sumano, pānīghaṭamapūrayiṃ. ‘‘Pabbatagge dumagge vā, ākāse vātha bhūmiyaṃ; Yadā pānīyamicchāmi, khippaṃ nibbattate mama. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, dakadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉之后,他通过阐明自己此前的修行过程,来向别人说明自己所证得的境界——巴利
Arahā pana hutvā attano pubbabhāgapaṭipattiyā vibhāvanamukhena aññaṃ byākaronto –
我在恒河岸边,用三片棕榈叶搭了一间小屋;
我的钵就像运尸者的器具,我的衣是粪扫衣。巴利
‘‘Tiṇṇaṃ me tālapattānaṃ, gaṅgātīre kuṭī katā; Chavasittova me patto, paṃsukūlañca cīvaraṃ.
两个旱季期间,我只说过一句话;
在第三个雨安居时,黑暗的蕴聚被击破了,他说了这两首偈颂。巴利
‘‘Dvinnaṃ antaravassānaṃ, ekā vācā me bhāsitā; Tatiye antaravassamhi, tamokhandho padālito’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
这里说的是:“我用三片棕榈叶,在恒河岸边搭了一座小屋。”意思是从棕榈树上取来三片棕榈叶,为了让我度过雨季、遮风避雨,在恒河这条河的岸边搭了一座小屋。他借此表明自己对自己的住处感到知足。正如法将所说:巴利
Tattha tiṇṇaṃ me tālapattānaṃ, gaṅgātīre kuṭī katāti tālarukkhato pahitehi tīhi tālapaṇṇehi mayhaṃ vassanapariharaṇatthaṃ gaṅgāya nadiyā tīre kuṭikā katā. Tena attano senāsanasantosaṃ dasseti. Vuttañhi dhammasenāpatinā –
盘腿坐好之后,膝盖不会淋到雨。
对一心精进的比丘来说,这足以让他安住于安乐了。巴利
‘‘Pallaṅkena nisinnassa, jaṇṇuke nābhivassati; Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 985; mi. pa. 6.1.1);
也有版本写作“tālapattīnaṃ”,意思是一样的。“我的钵就像浇洒死者的器皿”,意思是:我的钵就像用来给死者浇洒牛奶的那种盆子一样。“而袈裟则是粪扫衣”,意思是:我的袈裟是用丢弃在路边、坟场等处的破布缝制成的粪扫衣。他用这两句话,表明了对资具的少欲知足。巴利
‘‘Tālapattīna’’ntipi pāṭho, so evattho. Chavasittova me pattoti mayhaṃ patto chavasittasadiso, matānaṃ khīrasecanakuṇḍasadisoti attho . Paṃsukūlañca cīvaranti cīvarañca me antaramaggasusānādīsu chaḍḍitanantakehi kataṃ paṃsukūlaṃ. Padadvayena parikkhārasantosaṃ dasseti.
“在两个间隔年之间”,是指在两个间隔年当中,也就是从出家后到证得阿拉汉果之前那些还没满的年头里。“我只说过一句话”,这“一句话”就是我只说过“够了,姊妹”这一句拒绝牛乳的话;在那段时间里,再没有别的言语表达。他以此说明自己的身业和语业约束已经达到了极致。“在第三个间隔年里”,是指在第三年的范围之内,也就是那一年还没有过完的时候。“黑暗之蕴被击破”,是指他以最高之道击破了黑暗之蕴,意思是无明随眠被彻底断除。这就说明,一切与无明同属一类的烦恼,也都毫无剩余地被彻底断除了。巴利
Dvinnaṃantaravassānanti dvīsu antaravassesu pabbajitato arahattamappattasaṃvaccharesu. Ekā vācā me bhāsitāti ekā, ‘‘alaṃ, bhaginī’’ti khīrapaṭikkhepavācā eva mayā vuttā, añño tattha vacībhedo nāhosi. Tena ukkaṃsagataṃ kāyavacīsaṃyamaṃ dasseti. Tatiye antaravassamhīti tatiyassa saṃvaccharassa abbhantare, tasmiṃ aparipuṇṇeyeva. Tamokhandho padālitoti aggamaggena tamokhandho bhinno, avijjānusayo samucchinnoti attho. Tena tadekaṭṭhatāya sabbakilesānaṃ anavasesappahānaṃ vadati.
5. 阿耆那长老偈颂的注释巴利
5. Ajinattheragāthāvaṇṇanā
“即使具足三明”等偈颂,是阿耆那长老所说的。这件事的由来是什么呢?这位长老在过去诸佛时代就曾积集善行,在一次次投生中不断积累福德。后来在没有佛出世的时代,他出生在一户良家,长大后因为某件事去了山林,在那里看见一位名叫善思惟的独觉佛正被病痛折磨、坐在那里。他便走上前去,顶礼之后,心中生起净信,为了治病而供养了乳酪。
他凭着这份福业投生到天界,之后又不断行善,一直在善趣中流转。到了现在这尊佛出世的时候,他在舍卫城一个贫穷的婆罗门家中投生。出生时,人们用羚羊皮接住他,因此给他取名叫“阿耆那”。他因为没有造过能带来财富的业,所以生在贫苦人家,成年后也缺衣少食。后来他四处游走,来到祇园分发食物的地方,亲眼见到佛陀的威神力,生起信心,于是出家,修习观禅,不久就证得了六神通。因此《譬喻经》中说:巴利
Api ce hoti tevijjotiādikā āyasmato ajinattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto buddhasuññe loke kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto kenacideva karaṇīyena araññaṃ gato tattha sucintitaṃ nāma paccekasambuddhaṃ ābādhena pīḷitaṃ nisinnaṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā bhesajjatthāya pasannamānaso ghatamaṇḍaṃ adāsi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ aññatarassa daliddabrāhmaṇassa gehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Taṃ vijāyanakāle ajinacammena sampaṭicchiṃsu. Tenassa ajinotveva nāmaṃ akaṃsu. So bhogasaṃvattaniyassa kammassa akatattā daliddakule nibbatto vayappattopi appannapānabhojano hutvā vicaranto jetavanapaṭiggahaṇe buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.43.78-87) –
善思惟世尊,世间最上者,人中之牛王。
坐于大林之中,为风病所逼恼。
见已心生净信,我奉上酥油丸;
由已作、已积集的缘故,这恒河是巴吉拉提河。
四大海洋,在我这里都变成了酥油。
这片大地可怕、无量、不可计算。
知道了我的心念,就变成了蜂蜜和糖。
遍满四洲的这些树木、乔木、大地所生者。
“了知我的心念,它们便成为如意树;”
我曾五十次成为诸天之主,行使天王的统治权。
我曾五十一次成为转轮王;
地方王权广大,其数不可计量;
在九十四劫之前,那时我所作的布施,
我从不知道有恶趣这回事,这就是供养乳酪精华所得到的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Sucintitaṃ bhagavantaṃ, lokajeṭṭhaṃ narāsabhaṃ; Upaviṭṭhaṃ mahāraññaṃ, vātābādhena pīḷitaṃ. ‘‘Disvā cittaṃ pasādetvā, ghatamaṇḍamupānayiṃ; Katattā ācitattā ca, gaṅgā bhāgīrathī ayaṃ. ‘‘Mahāsamuddā cattāro, ghataṃ sampajjare mama; Ayañca pathavī ghorā, appamāṇā asaṅkhiyā. ‘‘Mama saṅkappamaññāya, bhavate madhusakkarā; Cātuddīpā ime rukkhā, pādapā dharaṇīruhā. ‘‘Mama saṅkappamaññāya, kapparukkhā bhavanti te; Paññāsakkhattuṃ devindo, devarajjamakārayiṃ. ‘‘Ekapaññāsakkhattuñca, cakkavattī ahosahaṃ; Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, ghatamaṇḍassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
然而,即使已经证得阿罗汉果,由于过去业的余报,他本人利养极少,也不为人所知。就连指名供养的食物和凭筹签分配的食物,他们也得到的都是粗劣的。正因为这个业果,凡夫比丘和沙弥们都轻视他,说他是“无名之辈”。长老为了让那些比丘心生警醒——巴利
Arahattaṃ pana patvāpi purimakammanissandena appalābhī appaññātova ahosi. Uddesabhattasalākabhattānipi lāmakāneva pāpuṇanti. Kammaphaleneva ca naṃ puthujjanā bhikkhū sāmaṇerā ca ‘‘appaññāto’’ti avamaññanti. Thero te bhikkhū saṃvejento –
即使他确实具足三明,是征服死亡的无漏者;
愚人们因为不了解他,就轻视他说他没什么名气。巴利
‘‘Api ce hoti tevijjo, maccuhāyī anāsavo; Appaññātoti naṃ bālā, avajānanti ajānatā.
如果有人在这世上得到了饮食的供养,
就算他本性恶劣,那些人照样尊敬他。巴利
‘‘Yo ca kho annapānassa, lābhī hotīdha puggalo; Pāpadhammopi ce hoti, so nesaṃ hoti sakkato’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
这里,api 是表示可能/即使的语气词。ce 是表示假设的词。hoti 就是“有、存在”。拥有三明的人,就是三明者。舍弃死亡的人,就是舍死之人。因为没有欲漏等诸漏,所以是无漏者。这段话的意思是:由于他证得了天眼智、宿命智、漏尽智这三明,所以是三明者;正因如此,他已彻底断尽欲漏等一切漏,所以是无漏者;由于未来不再执取后有,所以没有死亡,因此是舍死之人。即便如此,愚人仍然认为他“不为人知”而轻视他。善男子们正是为了这个真正的目标,才正确地离家出家,过无家的生活。即使他已经达到并安住于这个目标,是最殊胜的人,但因为他没有获得“头陀行者、多闻者、说法者”这样的名声和利养,那些愚痴无慧的人就认为他“不为人知、不出名”而轻视他。为什么呢?因为无知。这里要说明的是,对功德的无知,正是这里的原因。巴利
Tattha apīti sambhāvane nipāto. Ceti parikappane. Hotīti bhavati. Tisso vijjā etassāti tevijjo. Maccuṃ pajahatīti maccuhāyī. Kāmāsavādīnaṃ abhāvena anāsavo. Idaṃ vuttaṃ hoti – dibbacakkhuñāṇaṃ pubbenivāsañāṇaṃ āsavakkhayañāṇanti imāsaṃ tissannaṃ vijjānaṃ adhigatattā tevijjo tato eva sabbaso kāmāsavādīnaṃ parikkhīṇattā anāsavo āyatiṃ punabbhavassa aggahaṇato maraṇābhāvena maccuhāyī yadipi hoti, evaṃ santepi appaññātoti naṃ bālā avajānanti yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, taṃ sadatthaṃ anupāpuṇitvā ṭhitampi naṃ uttamaṃ purisaṃ ‘‘dhutavādo bahussuto dhammakathiko’’ti uppannalābhassa abhāvato ‘‘na paññāto na pākaṭo’’ti bālā dummedhapuggalā avajānanti, kasmā? Ajānatā ajānanakāraṇā guṇānaṃ ajānanameva tattha kāraṇanti dasseti.
愚人因为不了解功德,又看重利养,就会轻视那些本来值得尊敬的人;同样,他们因为不了解功德,又看重利养,反而会尊敬那些本来该被轻视的人。为了说明这个道理,世尊说了第二首偈颂。其中,“yo”是不定指代词。“ca”表示对比,用它来区别前面所说的那种人,显出这里所说的这种人有所不同。“kho”表示强调。“annapānassa”(饮食)只是举例。“lābhī”就是得到利养的人。“idha”就是在这个世间。因为被衰老和死亡填满、消磨于各个众生住处,所以叫“补特伽罗”(个人)。“pāpadhammo”就是具有低劣品质的人。这里的意思是:如果有人只是能得到衣服等生活资具,而得不到禅那等更高的成就,他因为贪求利养、又破戒,虽然本身品质低劣,却在这个世间,因为愚人看重利养,而被尊敬、被推崇。巴利
Yathā ca guṇānaṃ ajānanato bālā lābhagarutāya sambhāvanīyampi avajānanti, evaṃ guṇānaṃ ajānanato lābhagarutāya evaṃ avajānitabbampi sambhāventīti dassento dutiyaṃ gāthaṃ āha. Tattha yoti aniyamavacanaṃ. Ca-saddo byatireke, tena yathāvuttapuggalato imassa puggalassa vuccamānaṃyeva visesaṃ janeti. Khoti avadhāraṇe. Annapānassāti nidassanamattaṃ. Lābhīti lābhavā. Idhāti imasmiṃ loke. Jarāmaraṇehi tassa tassa sattāvāsassa pūraṇato galanato ca puggalo. Pāpadhammoti lāmakadhammo. Ayañhettha attho – yo pana puggalo cīvarādipaccayamattasseva lābhī hoti, na jhānādīnaṃ, so pāpicchatāya dussīlabhāvena hīnadhammopi samāno idha imasmiṃ loke bālānaṃ lābhagarutāya sakkato garukato hotīti.
6. 美利金那长老偈的注疏巴利
6. Meḷajinattheragāthāvaṇṇanā
“当我听闻法时”等偈颂,是具寿咩离者长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老也在过去诸佛那里积集了善行,生生世世不断积聚福德。在善慧世尊的时代,他出生在一户良家,长大后有了见识。有一天,他看见世尊去托钵,心里生起净信,就供养了甘甜的芒果。他凭着这份福业,在天界和人间流转,到如今这尊佛出世时,出生在波罗奈城的刹帝利家族,得名“咩离者”。他通达各种学问和技艺,成了睿智、机敏的人,名闻四方。世尊住在波罗奈的仙人堕处时,他前往精舍,亲近导师,听闻佛法,生起信心,随后出家。出家后便修习毗婆舍那,当天就证得阿拉汉果。因此,《譬喻》中这样说(《譬喻》长老偈2.51.57-62)——巴利
Yadāhaṃdhammamassosintiādikā āyasmato meḷajinattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sumedhassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ bhagavantaṃ piṇḍāya gacchantaṃ disvā pasannamānaso madhuraṃ āmodaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde bārāṇasiyaṃ khattiyakule nibbattitvā meḷajinoti laddhanāmo vijjāsippesu nipphattiṃ gato paṇḍito byatto disāsu pākaṭo ahosi. So bhagavati bārāṇasiyaṃ isipatane viharante vihāraṃ gantvā satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā tadaheva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.57-62) –
世尊具有千道光芒,是无师自悟的、无人能胜的。
从远离处起身后,为了乞食而走了出去。
我手里拿着果实,看见那位人中至尊,就走上前去。
我怀着清净欢喜的心,供养了一枚果实。
九十四劫之前,那时我供养了果实;
我从不知道恶趣是什么样,这就是布施果实的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Sahassaraṃsī bhagavā, sayambhū aparājito; Vivekā vuṭṭhahitvāna, gocarāyābhinikkhami. ‘‘Phalahattho ahaṃ disvā, upagacchiṃ narāsabhaṃ; Pasannacitto sumano, avaṭaṃ adadiṃ phalaṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,后来有比丘们问他:“贤友,你证得了超越凡人的上人法了吗?”他面对这个问题,发出狮子吼,说道:巴利
Arahattaṃ pana patvā aparabhāge bhikkhūhi, ‘‘āvuso, kiṃ tayā uttarimanussadhammo adhigato’’ti puṭṭho sīhanādaṃ nadanto –
当我听到导师在说法时
我不再怀疑一切知者、不可战胜的佛陀。巴利
‘‘Yadāhaṃ dhammamassosiṃ, bhāsamānassa satthuno; Na kaṅkhamabhijānāmi, sabbaññū aparājite.
商队之主、大英雄、驯御者中最殊胜的人;
对于道或修行之道,我心里都没有疑惑。他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Satthavāhe mahāvīre, sārathīnaṃ varuttame; Magge paṭipadāyaṃ vā, kaṅkhā mayhaṃ na vijjatī’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
这里,“何时”指某个时候。“我”是指自己。“法”指四圣谛法。“听闻”指听到了。“导师”是因为以现世利益等意义教导所化众生,所以叫导师。“疑惑”指怀疑。因为以无余了知一切有为法和无为法,所以是一切知者。因为在任何情况下都不被战胜,所以是无敌者。因为把所化众生从轮回的荒漠中引导到涅槃,所以是商队主。这段话的意思是:自从我通过耳门听闻、领受、获得了导师说法时的四圣谛法,从那时起,因为佛陀以无师智了知一切无余的有为法、无为法和假立法,所以是一切知者、具有无碍之见的人;因为降伏了五种魔,不被它们战胜,并且在包括天众的世间转动无碍的法轮,所以是无敌者;因为把所化众生从贪等荒漠中引导出来,所以是商队主;因为极其英勇,所以是大英雄;因为能以究竟的调伏调御其他难以调御的人,所以是调御者中最殊胜、最上的正自觉者。我不再有“他是不是佛陀呢”这样的疑惑,因为不依赖他人而自知。对于所宣说的圣道以及依之而有的戒等修行,“它能导向解脱还是不能呢”这样的疑惑和犹豫不存在,没有。而且应当知道,这里通过说明对圣法没有疑惑,也就说明了对比丘僧团也没有疑惑,因为安住于圣法的人不会退转。巴利
Tattha yadāti yasmiṃ kāle. Ahanti attānaṃ niddisati. Dhammanti catusaccadhammaṃ. Assosinti suṇiṃ. Satthunoti diṭṭhadhammikādiatthehi veneyyānaṃ sāsanaṭṭhena satthuno. Kaṅkhanti saṃsayaṃ. Saṅkhatamasaṅkhatañca anavasesato jānanaṭṭhena sabbaññū. Kutocipi parājitā bhāvena aparājite. Veneyyasattānaṃ saṃsārakantārato nibbānaṃ paṭivāhanaṭṭhena satthavāhe. Idaṃ vuttaṃ hoti – yato pabhuti ahaṃ satthuno dhammaṃ desentassa catusaccadhammaṃ assosiṃ sotadvārānusārena upadhāresiṃ upalabhiṃ, tato paṭṭhāya anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammānaṃ sayambhūñāṇena jānanato sabbaññū anāvaraṇadassāvimhi, pañcannampi mārānaṃ abhibhavanato tehi aparājitattā sadevake loke appaṭihatadhammacakkattā ca aparājite, veneyyasattānaṃ lobhakantārādito vāhanaṭṭhena satthavāhe, mahāvikkantatāya mahāvīre, aññehi duddamānaṃ purisadammānaṃ saraṇato accantikena damathena damanato sārathīnaṃ pavarabhūte uttame sammāsambuddhe , ‘‘buddho nu kho no nu kho’’ti kaṅkhaṃ nābhijānāmi aparappaccayabhāvato. Tathārūpe desite ariyamagge tadupādāyabhūtāya ca sīlādipaṭipadāya ‘‘niyyāniko nu kho na nu kho’’ti kaṅkhā vicikicchā na vijjati natthīti. Ettha ca ariyadhamme saṃsayābhāvakathanena ariyasaṅghepi saṃsayābhāvo kathitoyevāti daṭṭhabbaṃ tattha patiṭṭhitassa anaññathābhāvatoti.
7. 罗陀长老偈的注释巴利
7. Rādhattheragāthāvaṇṇanā
“就像房屋盖得差”等偈颂,是尊者罗陀长老的偈颂。它的由来是什么?据说,这位长老在莲华上佛的时代,出生在天鹅城的一个良家,长大后去到精舍,亲近导师,顶礼之后坐在一边,看到导师把一位比丘安排在辩才第一的位置上,就自己发愿要得到那个位置,并举行了盛大的布施,对导师作了隆重的供养。他这样发愿之后,从那里命终,在一次次投生中不断累积福德,到毗婆尸佛的时代,出生在一个良家,长大后有一天看到导师出去托钵,心生净信,布施了甘美的芒果。他凭着这份福业投生到天界,又不断修福,在天界和人间轮转,到了我们这位世尊的时代,出生在王舍城的一个婆罗门家,得名罗陀。他长大后过着在家生活,到了老年,被儿女和妻子嫌弃,心想:“在家生活有什么用?我要出家。”于是去到精舍,亲近长老比丘们,请求出家,却被他们拒绝,说:“这个婆罗门已经老了,没法履行各种义务和职责。”他来到导师面前,说明自己的心愿,导师看出他具备资粮,就吩咐法将度他出家。他起修观,不久就证得了阿罗汉果。因此《譬喻经》中说:巴利
Yathā agāraṃ ducchannantiādikā āyasmato rādhattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto vihāraṃ gantvā satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinno satthārā ekaṃ bhikkhuṃ paṭibhāneyyakānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapiyamānaṃ disvā sayaṃ taṃ ṭhānantaraṃ patthetvā mahādānaṃ pavattesi. Satthu uḷārañca pūjaṃ akāsi. So evaṃ katapaṇidhāno tato cuto tattha tattha bhave puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya gacchantaṃ disvā pasannamānaso madhurāni ambaphalānī adāsi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā devamanussesu saṃsaranto amhākaṃ bhagavato kāle rājagahe brāhmaṇakule nibbattitvā rādhoti laddhanāmo vayappatto hutvā gharāvāsaṃ vasanto mahallakakāle puttadārehi apasādito, ‘‘kiṃ me gharāvāsena, pabbajissāmī’’ti vihāraṃ gantvā there bhikkhū upasaṅkamitvā pabbajjaṃ yācitvā tehi ‘‘ayaṃ brāhmaṇo jiṇṇo na sakkoti vattapaṭivattaṃ pūretu’’nti paṭikkhitto satthu santikaṃ gantvā attano ajjhāsayaṃ pavedetvā satthārā upanissayasampattiṃ oloketvā āṇattena dhammasenāpatinā pabbājito vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.63-67) –
容貌如黄金的正等觉者,是供养的接受者;
我供养了走在路上者的足果。
九十一劫之前,那时我布施了果。
我从不知道恶趣是什么样,这就是布施水果带来的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, āhutīnaṃ paṭiggahaṃ; Rathiyaṃ paṭipajjantaṃ, pādaphalaṃ adāsahaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他常随侍世尊,四处游化。在那些成为导师说法辩才之助缘、能了知辩才的弟子当中,他成为第一。因为正是依靠这位长老的见行,十力者的种种新说法才得以显现辩才。因此世尊说:“比丘们,在我的弟子比丘中,辩才第一的,就是这位罗陀。”有一天,他赞叹修习,说:“这些有情因为不修习,被贪欲所征服;如果修习,就不会有这种事。”接着以“犹如房屋……”等语,说出两首偈颂。巴利
Arahattaṃ pana patvā satthu santikāvacaro hutvā vicaranto satthu dhammadesanāpaṭibhānassa paccayabhūtānaṃ paṭibhānajānanakānaṃ aggo jāto. Therassa hi diṭṭhisamudācārañca āgamma dasabalassa navanavā dhammadesanā paṭibhāti. Tenāha bhagavā – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ paṭibhāneyyakānaṃ yadidaṃ rādho’’ti (a. ni. 1.219, 233). So ekadivasaṃ ‘‘ime sattā abhāvanāya rāgena abhibhuyyanti, bhāvanāya sati taṃ natthī’’ti bhāvanaṃ thomento ‘‘yathā agāra’’ntiādinā gāthādvayamāha.
133-4 这里,“房屋”指任何一种房子。“覆盖得不好”指盖得稀疏、到处是孔洞。“彻底穿透”指暴雨能打穿进去。“未修习”指就像雨水穿透那座房子一样,由于缺乏修习,心就是未修习的。“贪能彻底穿透”指不只是贪,嗔、痴、慢等一切烦恼都能这样穿透那样的心。“善修习”指通过止和观的修习而好好修习过,这样的心就像覆盖良好的房屋不会被雨水打穿一样,贪等烦恼也无法穿透它。巴利
133-4. Tattha agāranti yaṃkiñci gehaṃ. Ducchannanti viraḷacchannaṃ chiddāvachiddaṃ. Samativijjhatīti vassavuṭṭhi vinivijjhati. Abhāvitanti taṃ agāraṃ vuṭṭhi viya bhāvanāya rahitattā abhāvitaṃ cittaṃ. Rāgo samativijjhatīti na kevalaṃ rāgova dosamohamānādayopi sabbakilesā tathārūpaṃ cittaṃ ativijjhantiyeva. Subhāvitanti samathavipassanābhāvanāhi suṭṭhu bhāvitaṃ, evarūpaṃ cittaṃ succhannaṃ gehaṃ vuṭṭhi viya rāgādayo kilesā ativijjhituṃ na sakkontīti.
8. 苏罗陀长老偈颂注释巴利
8. Surādhattheragāthāvaṇṇanā
“我的生已尽”等偈颂,是尊者苏罗陀长老说的。这件事的由来是什么呢?他在过去诸佛那里积攒过善根,在一次次生命里不断积累福德,到了尸弃佛的时代,出生在一个好人家,长大后有一天见到导师,心里生起清净的信心,就布施了一个枸橼果。他凭着这份福业投生到天界,之后又不断修福,一直在善趣里流转,直到这一佛出世时,成了前面说过的罗陀长老的弟弟,出生后取名叫苏罗陀。他的哥哥罗陀出家以后,他也跟着出家,修观禅,没多久就证得了阿罗汉果。因此《譬喻经》里这样说(apa. thera 2.51.68-72):巴利
Khīṇāhi mayhaṃ jātītiādikā āyasmato surādhattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso mātuluṅgaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde anantaraṃ vuttassa rādhattherassa kaniṭṭho hutvā nibbatti, surādhotissa nāmaṃ ahosi. So jeṭṭhabhātari rādhe pabbajite sayampi pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.68-72) –
就像燃烧的火焰树一样明亮耀眼,又像十五的满月。
我看见世间导师,就像一棵燃烧的灯树。
我拿起一个甜柠檬果,把它供养给了导师。
我满怀净信,亲手向那位值得供养的勇者献上供养。
距今三十一劫之前,当时我布施了那个果实。
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
我的烦恼已经烧尽……(中略)……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Kaṇikāraṃva jalitaṃ, puṇṇamāyeva candimaṃ; Jalantaṃ dīparukkhaṃva, addasaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Mātuluṅgaphalaṃ gayha, adāsiṃ satthuno ahaṃ; Dakkhiṇeyyassa vīrassa, pasanno sehi pāṇibhi. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,为了显示教法能引导人出离,他宣说证智,以“我的已尽……”等两首偈颂来说。巴利
Arahattaṃ pana patvā sāsanassa niyyānikabhāvadassanatthaṃ aññaṃ byākaronto ‘‘khīṇā hī mayha’’ntiādinā gāthādvayamāha.
135-6 在这里,“已灭尽”是指已经走到尽头、到达终点。“生”是指存在,或者有的产生、生命的出生。“已住于胜者的教法”是指胜者、正等正觉者的教法,也就是道与梵行,已经住立、已经完全住立。“被称为网已被断除”是指被称为“网”的邪见和无明,因为覆盖众生的相续、不给出离的机会,所以得到“网”这个名字;它们已被道断除、彻底斩断。“有之引导已被连根拔除”是指被称为“有之引导”的渴爱,因为它引导、推动欲有等有的生起,所以得到“有之引导”这个名字;它已被彻底拔除。“为了什么目的而出家”是指:我为了这个目的、为了这个意义,从家来到非家,出家、趣入出家生活。这个目的就是一切结缚——下分结、上分结等种种分别——的灭尽,也就是被称为涅槃的究竟意义、被称为阿罗汉果的自身利益,我已经达到、已经证得。这就是这段话的意思。巴利
135-6. Tattha khīṇāti khayaṃ pariyosānaṃ gatā. Jātīti bhavo bhavanibbatti vā. Vusitaṃ jinasāsananti jinassa sammāsambuddhassa sāsanaṃ maggabrahmacariyaṃ vuṭṭhaṃ parivuṭṭhaṃ. Pahīno jālasaṅkhātoti sattasantānassa ottharaṇato nissarituṃ appadānato ca ‘‘jālasaṅkhāto’’ti ca laddhanāmā diṭṭhi avijjā ca pahīnā maggena samucchinnā. Bhavanetti samūhatāti kāmabhavādikassa bhavassa nayanato pavattanato bhavanettisaññitā taṇhā samugghāṭitā. Yassatthāya pabbajitoti yassa atthāya yadatthaṃ ahaṃ agārasmā gehato anagāriyaṃ pabbajjaṃ pabbajito upagato. So sabbesaṃ orambhāgiyuddhambhāgiyappabhedānaṃ saṃyojanānaṃ bandhanānaṃ khayabhūto attho nibbānasaṅkhāto paramattho arahattasaṅkhāto sadattho ca mayā anuppatto adhigatoti attho.
第九,乔达摩长老偈的注释巴利
9. Gotamattheragāthāvaṇṇanā
“快乐地睡眠”等,是尊者乔达摩长老的偈颂。这件事是怎么发生的呢?这位长老在过去诸佛那里积下了善行,在一次次生命中积累着导向解脱的福德。在毗婆尸佛的时代,他出生在一个良家,长大后有一天见到世尊,心里生起净信,供养了余甘子果。因为这份福业,他转生到天界。此后他不断修福,只在天界和人间这两道善趣中轮回。到了现在这位佛陀出世的时代,他在王舍城的一个婆罗门家庭出生,取名乔达摩。七岁时举行了入师礼,为了求取财宝而四处乞讨,得到一千个钱币,就把这些钱妥善存放在一个地方,持守誓戒。到了十六七岁时,因为恶友的影响,他被欲望牵着走,把那一千钱币的包裹交给了一个靠色相谋生的女人,破了梵行。那女人见他一副梵行者的样子,就做出厌离的姿态,他只和她住了一夜,就心生厌离,回想起自己清净的梵行生活和损失的钱财,懊悔地想:“我做了不该做的事。”世尊知道他的善根因缘和心念活动,就在他附近现身。他见到世尊,心生净信,走上前去,世尊为他说法。他听了法,生起信心,就在剃度出家的时候证得了阿罗汉果。因此,在《譬喻》中这样说——巴利
Sukhaṃsupantīti āyasmato gotamattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ bhagavantaṃ disvā pasannamānaso āmodaphalamadāsi. Tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇakule nibbattitvā gotamoti laddhanāmo sattavassikakāle upanayanaṃ katvā ratanabhikkhaṃ caritvā sahassaṃ labhitvā taṃ tādise ṭhāne ṭhapetvā vataṃ caranto soḷasasattarasavassuddesikakāle akalyāṇamittehi kāmesu parinīyamāno ekissā rūpūpajīviniyā taṃ sahassabhaṇḍikaṃ datvā brahmacariyavināsaṃ patvā tāya cassa brahmacārirūpaṃ disvā virattākāre dassite ekarattivāseneva nibbinnarūpo attano brahmacariyanivāsaṃ dhanajāniñca saritvā ‘‘ayuttaṃ mayā kata’’nti vippaṭisārī ahosi. Satthā tassa hetusampattiṃ cittācārañca ñatvā tassa āsannaṭṭhāne attānaṃ dassesi. So satthāraṃ disvā pasannamānaso upasaṅkami, tassa bhagavā dhammaṃ desesi. So dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajanto khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.80-84) –
容貌如黄金的正等觉者,是应受供养的人;
我对行于街道上者,供养了一颗芬芳的果子。
九十一劫之前,那时我供养了那个果实;
我从不知道恶趣是什么样,这就是布施果实的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经修完了。巴利
‘‘Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, āhutīnaṃ paṭiggahaṃ; Rathiyaṃ paṭipajjantaṃ, āmodamadadiṃ phalaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证到阿罗汉果之后,以禅那之乐和果定之乐过日子。有一个在家人是他以前的朋友,来见他,问:“贤友,你以珍宝乞食所得而出家,到底做了些什么?”长老听了,没有直接说“我做了这件事”,而是揭示女人的过患,并依自己已离贪的状态另作回答,说了“快乐地睡眠……”等两首偈颂。巴利
Arahattaṃ pana patvā jhānasukhena phalasukhena vītināmentaṃ eko gihisahāyo upagantvā, ‘‘āvuso, tayā ratanabhikkhāya laddhaṃ pabbajanto kiṃ akāsī’’ti pucchi. Taṃ sutvā thero ‘‘idaṃ nāma kata’’nti anācikkhitvā mātugāme dosaṃ pakāsetvā attano vītarāgabhāvena aññaṃ byākaronto ‘‘sukhaṃ supantī’’tiādinā gāthādvayamāha.
137 在这里,那些不被女人束缚的牟尼睡得安乐。意思是:对于作为感官对象或作为表象的女人,不被贪欲的束缚所捆绑的人,这些牟尼、苦行者、守护根门的人,睡得安乐,住得安乐,他们没有痛苦。这里说“睡眠”只是一种举例而已。“应始终守护”:意思是无论如何,一切时候都要守护。因为女人即使被安置在七层高楼、没有男人的宫殿顶层,或者藏在肚子里,也无法守护得住。所以她们就像糟蹋稻田的母牛一样,一切时候都必须看管。或者说,因为她们心思多变,会由于丈夫提供衣物、装饰等而变心,所以一切时候都必须守护。或者说,就身体本身而言,需要用花环、香料等来遮盖、保护,因此是“应当守护其心”的,所以应当守护。在她们那里,真实极难得:在女人那里,想得到一句真话是不可能的。因为女人甚至可以跳进火里,吞下毒药,拿起刀剑,甚至上吊而死,却无法站在真实上。因此,这里显示:避开这样的女人而安住的牟尼们,确实是幸福的。巴利
137. Tattha sukhaṃ supanti munayo, ye itthīsu na bajjhareti ye itthīsu visayabhūtāsu nimittabhūtāsu vā rāgabandhanena na bajjhanti, te munayo tapassino saṃyatindriyā sukhaṃ supanti sukhaṃ viharanti, natthi tesaṃ dukkhanti adhippāyo. ‘‘Supantī’’ti hi nidassanamattametaṃ. Sadā verakkhitabbāsūti ekaṃsena sabbakālaṃ rakkhitabbāsu. Itthiyo hi sattabhūmike nippurise pāsāde uparibhūmiyaṃ vasāpetvāpi, kucchiyaṃ pakkhipitvāpi na sakkā rakkhituṃ, tasmā tā kiṭṭhādigāviyo viya sabbakālaṃ rakkhaṇīyā honti. Bahucittatāya vā sāmikena vatthālaṅkārānuppadānādinā cittaññathattato sabbakālaṃ rakkhitabbā. Sarīrasabhāvaṃ vā mālāgandhādīhi paṭicchādanavasena rakkhitabbacittatāya rakkhitabbāti. Yāsu saccaṃ sudullabhanti yāsu saccavacanaṃ laddhuṃ na sakkā, itthiyo hi aggimpi pavisanti, visampi khādanti, satthampi āharanti, ubbandhitvāpi kālaṃ karonti, na pana sacce ṭhātuṃ sakkonti. Tasmā evarūpā itthiyo vajjetvā ṭhitā munayo sukhitā vatāti dasseti.
138 138. 现在,为了说明:正是因为欲贪还没有被断除,人们才会即使面对这样的女人也被束缚住;而他自己已经把欲贪彻底断除、达到究竟穷尽,所以说了第二首偈颂。“我们对你们这些欲贪实行了杀戮”:喂,欲贪啊,我们用圣道对你们实行了彻底的断除、究竟的杀戮。也有读作“vadhaṃ carimhase”,意思是:为了断除、为了舍离,我们修习了道的梵行。“如今我们不欠你们的债了”:从证得最上道开始,因为已经断除了那会造成负债的欲贪,欲贪啊,我们已经不欠你的债,不再背负对你的亏欠。没有离贪的人,因为被贪所控制,就像背着它的债一样;离贪的人则超越了它,具足最殊胜的心自在。正因为不再欠债,我们现在前往涅槃,到了那里就不再忧愁。在那涅槃中,一切忧愁的根源完全不存在,所以到了那里就不再忧愁。我们现在正前往、抵达那无余涅槃。巴利
138. Idāni yassa appahīnattā evarūpāsu itthīsupi bajjhanti, tassa kāmassa attano suppahīnataṃ accantaniṭṭhitatañca dassento dutiyaṃ gāthamāha. Vadhaṃ carimha te kāmāti ambho kāma, tava vadhaṃ accantasamucchedaṃ ariyamaggena carimha, ‘‘vadhaṃ carimhase’’tipi pāṭho, vadhāya pahānāya maggabrahmacariyaṃ acarimhāti attho. Anaṇā dāni te mayanti idāni aggamaggapattito paṭṭhāya iṇabhāvakarāya pahīnattā kāma te anaṇā mayaṃ, na tuyhaṃ iṇaṃ dhārema. Avītarāgo hi rāgassa vase vattanato tassa iṇaṃ dhārento viya hoti, vītarāgo pana taṃ atikkamitvā paramena cittissariyena samannāgato. Anaṇattā eva gacchāma dāni nibbānaṃ, yattha gantvā na socati yasmiṃ nibbāne gamanahetu sabbaso sokahetūnaṃ abhāvato na socati, taṃ anupādisesanibbānameva idāni gacchāma anupāpuṇāmāti attho.
10. 瓦萨巴长老偈注释巴利
10. Vasabhattheragāthāvaṇṇanā
“先前他打击自己”是尊者瓦萨巴长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛那里积下了善根,在一次次投生中不断积累福德,后来在没有佛出世的时代,出生在一个婆罗门家庭。长大成人后,他精通了婆罗门的各种学问和技艺。因为内心倾向出离,他舍弃了在家生活,出家做了苦行者,身边有一万四千名苦行者随从。他在雪山附近一座叫萨曼伽的山上建了茅舍住下来,修成了禅那和神通,并给那些苦行者教导和训诫。有一天,他这样想:“如今这些苦行者恭敬我、尊重我、供养我,可是却找不到一个值得我恭敬供养的对象。在这世间,这种没有值得恭敬尊长的处境,确实是一种苦。”这样想过之后,由于过去诸佛在世时他曾积下善根,他回忆起自己对过去诸佛的舍利塔所作的供养和恭敬,便满心欢喜地想:“我何不为了过去诸佛,用沙土造一座塔来作供养呢?”他满心欢喜,用神通变出一座金制的沙塔,又用金等宝物变出大约三千朵花,每天作供养,就这样在余生中积福,禅那始终没有退失。命终之后,他转生到梵天界。在那里住满寿命后,从那里死去,转生到三十三天,之后又在天界和人界之间不断轮回。在此佛出世的时代,他出生在毗舍离的离车王族,得名瓦萨巴。成年后,在世尊前往毗舍离时,他目睹了佛陀的威神力,生起信心,出家后修习观禅,不久就证得阿罗汉果。因此,在《譬喻经》中(长老譬喻 2.50.57-92)说:巴利
Pubbe hanati attānanti āyasmato vasabhattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto buddhasuññe loke brāhmaṇakule nibbattitvā vayappatto brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gantvā nekkhammajjhāsayatāya gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā cuddasasahassatāpasaparivāro himavantassa avidūre samagge nāma pabbate assamaṃ kāretvā vasanto jhānābhiññāyo nibbattetvā tāpasānaṃ ovādānusāsaniyo dento ekadivasaṃ evaṃ cintesi – ‘‘ahaṃ kho dāni imehi tāpasehi sakkato garukato pūjito viharāmi, mayā pana pūjetabbo na upalabbhati, dukkho kho panāyaṃ loke yadidaṃ agaruvāso’’ti. Evaṃ pana cintetvā purimabuddhesu katādhikāratāya purimabuddhānaṃ cetiye attanā kataṃ pūjāsakkāraṃ anussaritvā ‘‘yaṃnūnāhaṃ purimabuddhe uddissa pulinacetiyaṃ katvā pūjaṃ kareyya’’nti haṭṭhatuṭṭho iddhiyā pulinathūpaṃ suvaṇṇamayaṃ māpetvā suvaṇṇamayādīhi tisahassamattehi pupphehi devasikaṃ pūjaṃ karonto yāvatāyukaṃ puññāni katvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā brahmaloke nibbatto. Tatthapi yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto tāvatiṃse nibbattitvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ licchavirājakule nibbattitvā vasabhoti laddhanāmo vayappatto bhagavato vesāligamane buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.50.57-92) –
在雪山不远处,有一座叫萨曼伽的山。
我的精舍建得很好,树叶搭的茅屋也已经盖好了。
我是名叫那罗陀的结发苦行者,修着极其严酷的苦行;
一万四千名弟子在侍奉我。
那时我独自静处,内心寂静,这样思惟:
所有人都在恭敬供养我,可我却不会恭敬供养任何人。
我没有什么教导者,也找不到任何能训诫我的人。
我没有老师,也没有戒师,就住在树林里。
我依止并生起恭敬心的那位老师,我以恭敬心侍奉。
我并没有这样一位导师,住在林子里也就没什么意义了。
我要为自己寻找一位应受供养、值得敬重、应当亲近修习的导师。
我将有所依止而住,这样就不会有人来指责我。
小河岸边水浅,渡口又好,让人看着就心生欢喜。
洁净的沙子覆盖的沙滩,离我的住处不远。
那时,我来到了一条名叫阿玛利迦的河。
把沙子堆高,造了一座沙塔。
过去那些成正觉的牟尼,都是终结诸有者;
我将为他们建造这样的塔,我把它作为标记。
我造好一座沙塔后,又把它变成了金的;
我用三千朵金铃花做了供养。
早晚我都合掌礼拜,心中充满欢喜。
就像佛陀亲自站在面前一样,我礼敬那座沙塔。
当烦恼生起、寻思依止于家时,
我记得那座善建的塔,当下就观察它。
依靠导师、商队之主而安住,
贤者,你竟然跟烦恼住在一起,这对你来说并不合适。
我一想到佛塔,心里立刻就生起恭敬。
我驱散了那些不好的念头,就像被刺棒戳痛的大象被制服一样。
当我这样安住时,死王压制了我。
在那里命终之后,我安详地往生到了梵天界。
活满了一辈子后,我投生到了三十三天。
八十次为天帝,执掌天王之治。
我曾三百次为转轮王;
我曾是广大地方的诸侯王,那数量多到算不清。
我享受了金铃花带来的果报。
十万个乳母围绕服侍我。
因侍奉佛塔之故,尘垢污秽不会沾上;
我身上不出汗,我成为睡眠光明。
啊,我的佛塔建得真好,阿玛利迦河也看得清清楚楚。
用沙子堆了一座塔,我证得了不动摇的境界。
想行善、抓住要义的众生,
没有所谓的良田或非良田,只有修行本身才能成就。
就像有个力气很大的人,敢跳进大海游过去;
拿一小块木头,就跳进大湖里。
我要靠着这根木头,渡过这片大海。
人靠着奋起和精进,就能渡过大海。
我同样造过那样的业,虽然微少,只有一点点。
依靠那个业,我越过了轮回。
当最后一世到来时,被清净善根所推动;
我生于舍卫城,大富豪家。
信是我的母亲和父亲,他们已皈依佛陀。
这两个人都已见到涅槃,随顺佛陀的教法修行。
他们取来菩提树叶,造了一座金塔。
他们早晚都在释迦子面前恭敬礼拜。
在布萨日那天,他们把金塔请了出来。
他们一边赞叹佛陀的功德,一边度过了三更。
我一见到那座塔,就想起了沙洲塔庙。
我于一座中,证得阿拉汉果。
我在寻找那位英雄,我见到了法将。
离开家之后,我就在他面前出家了。
年方七岁,我便证得阿拉汉果;
具眼的佛陀了知我的功德后,便为我授具足戒。
我还是个孩子、平静独处的时候,该做的事我就已经做完了。
今天我已经完成了在释迦子教法中该做的事。
已经超越了所有怨恨与恐惧,超越了所有执着的仙人;
大雄啊,你的弟子,这就是金塔的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经修完。巴利
‘‘Himavantassāvidūre, samaggo nāma pabbato; Assamo sukato mayhaṃ, paṇṇasālā sumāpitā. ‘‘Nārado nāma nāmena, jaṭilo uggatāpano; Catuddasasahassāni, sissā paricaranti maṃ. ‘‘Paṭisallīnako santo, evaṃ cintesahaṃ tadā; Sabbo jano maṃ pūjeti, nāhaṃ pūjemi kiñcanaṃ. ‘‘Na me ovādako atthi, vattā koci na vijjati; Anācariyupajjhāyo, vane vāsaṃ upemahaṃ. ‘‘Upāsamāno yamahaṃ, garucittaṃ upaṭṭhahe; So me ācariyo natthi, vanavāso niratthako. ‘‘Āyāgaṃ me gavesissaṃ, garuṃ bhāvaniyaṃ tathā; Sāvassayo vasissāmi, na koci garahissati. ‘‘Uttānakūlā nadikā, supatitthā manoramā; Saṃsuddhapulinākiṇṇā, avidūre mamassamaṃ. ‘‘Nadiṃ amarikaṃ nāma, upagantvānahaṃ tadā; Saṃvaḍḍhayitvā pulinaṃ, akaṃ pulinacetiyaṃ. ‘‘Ye te ahesuṃ sambuddhā, bhavantakaraṇā munī; Tesaṃ etādiso thūpo, taṃ nimittaṃ karomahaṃ. ‘‘Karitvā pulinaṃ thūpaṃ, sovaṇṇaṃ māpayiṃ ahaṃ; Soṇṇakiṅkaṇipupphāni, sahasse tīṇi pūjayiṃ. ‘‘Sāyapātaṃ namassāmi, vedajāto katañjalī; Sammukhā viya sambuddhaṃ, vandiṃ pulinacetiyaṃ. ‘‘Yadā kilesā jāyanti, vitakkā gehanissitā; Sarāmi sukataṃ thūpaṃ, paccavekkhāmi tāvade. ‘‘Upanissāya viharaṃ, satthavāhaṃ vināyakaṃ; Kilese saṃvaseyyāsi, na yuttaṃ tava mārisa. ‘‘Saha āvajjite thūpe, gāravaṃ hoti me tadā; Kuvitakke vinodesiṃ, nāgo tuttaṭṭito yathā. ‘‘Evaṃ viharamānaṃ maṃ, maccurājābhimaddatha; Tattha kālaṅkato santo, brahmalokamagacchahaṃ. ‘‘Yāvatāyuṃ vasitvāna, tidive upapajjahaṃ; Asītikkhattuṃ devindo, devarajjamakārayiṃ. ‘‘Satānaṃ tīṇikkhattuñca, cakkavattī ahosahaṃ; Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ. ‘‘Soṇṇakiṅkaṇipupphānaṃ, vipākaṃ anubhomahaṃ; Dhātīsatasahassāni, parivārenti maṃ bhave. ‘‘Thūpassa pariciṇṇattā, rajojallaṃ na limpati; Gatte sedā na muccanti, suppabhāso bhavāmahaṃ. ‘‘Aho me sukato thūpo, sudiṭṭhāmarikā nadī; Thūpaṃ katvāna pulinaṃ, pattomhi acalaṃ padaṃ. ‘‘Kusalaṃ kattukāmena, jantunā sāragāhinā; Natthi khettaṃ akhettaṃ vā, paṭipattīva sādhakā. ‘‘Yathāpi balavā poso, aṇṇavaṃtaritussahe; Parittaṃ kaṭṭhamādāya, pakkhandeyya mahāsaraṃ. ‘‘Imāhaṃ kaṭṭhaṃ nissāya, tarissāmi mahodadhiṃ; Ussāhena vīriyena, tareyya udadhiṃ naro. ‘‘Tatheva me kataṃ kammaṃ, parittaṃ thokakañca yaṃ; Taṃ kammaṃ upanissāya, saṃsāraṃ samatikkamiṃ. ‘‘Pacchime bhave sampatte, sukkamūlena codito; Sāvatthiyaṃ pure jāto, mahāsāle suaḍḍhake. ‘‘Saddhā mātā pitā mayhaṃ, buddhassa saraṇaṃ gatā; Ubho diṭṭhapadā ete, anuvattanti sāsanaṃ. ‘‘Bodhipapaṭikaṃ gayha, soṇṇathūpamakārayuṃ; Sāyapātaṃ namassanti, sakyaputtassa sammukhā. ‘‘Uposathamhi divase, soṇṇathūpaṃ vinīharuṃ; Buddhassa vaṇṇaṃ kittentā, tiyāmaṃ vītināmayuṃ. ‘‘Saha disvānahaṃ thūpaṃ, sariṃ pulinacetiyaṃ; Ekāsane nisīditvā, arahattamapāpuṇiṃ. ‘‘Gavesamāno taṃ vīraṃ, dhammasenāpatiddasaṃ; Agārā nikkhamitvāna, pabbajiṃ tassa santike. ‘‘Jātiyā sattavassena, arahattamapāpuṇiṃ; Upasampādayī buddho, guṇamaññāya cakkhumā. ‘‘Dārakeneva santena, kiriyaṃ niṭṭhitaṃ mayā; Kataṃ me karaṇīyajja, sakyaputtassa sāsane. ‘‘Sabbaverabhayātīto, sabbasaṅgātigo isi; Sāvako te mahāvīra, soṇṇathūpassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他为了利益施主,并不拒绝他们供养的资具,拿到什么就受用什么。凡夫们以为“这个人只顾保养身体,心没有守护”,就看不起他。长老不把他们放在心上,照样安住。在他住处不远的地方,有一个狡诈的比丘,心怀恶欲,却装出一副少欲知足的样子,表现自己,欺骗世人。大众把他当作阿罗汉一样恭敬。这时,帝释天知道了这件事,来到长老面前,问道:“尊者,那个骗子在做什么?”长老责备那个恶欲者,说道:巴利
Arahattaṃ pana patvā dāyakānuggahaṃ karonto tehi upanīte paccaye na paṭikkhipati, yathāladdheyeva paribhuñjati. Taṃ puthujjanā ‘‘ayaṃ kāyadaḷhibahulo arakkhitacitto’’ti maññamānā avamaññanti. Thero taṃ agaṇentova viharati. Tassa pana avidūre aññataro kuhakabhikkhu pāpiccho samāno appiccho viya santuṭṭho viya attānaṃ dassento lokaṃ vañcento viharati. Mahājano taṃ arahantaṃ viya sambhāveti. Athassa sakko devānamindo taṃ pavattiṃ ñatvā theraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘bhante, kiṃ nāma kuhako karotī’’ti pucchi. Thero pāpicchaṃ garahanto –
他先伤害自己,随后又去伤害别人。
他快乐地杀死自己,像翅膀被割掉的鸟一样。巴利
‘‘Pubbe hanati attānaṃ, pacchā hanati so pare; Suhataṃ hanti attānaṃ, vītaṃseneva pakkhimā.
婆罗门不是看外在的种姓,内在的种姓才是婆罗门。
他诵出这两首偈颂:谁造作恶业,谁就是黑色的,苏阇之夫啊。巴利
‘‘Na brāhmaṇo bahivaṇṇo, antovaṇṇo hi brāhmaṇo; Yasmiṃ pāpāni kammāni, sa ve kaṇho sujampatī’’ti. – gāthādvayamāha;
在这里,先说“先害自己”:一个骗子靠欺诈的手段过活,欺骗世人,因为心怀恶欲等不善法,他首先害的就是自己,毁掉了自己善的那一部分。然后才害别人:这个骗子先按上面说的那样害了自己,之后又去害那些恭敬他、认为“这位比丘是圣洁的善人”而供养他的人——他让那些施主对他所做的供养变得果报微小,通过破坏供养的因缘条件来毁掉它们。虽然骗子在两方面都造成伤害,但伤害自己这一面才是这里要特别指出的重点,所以说“他善害自己”。这个骗子在害自己时,是把它彻底毁坏地害掉、灭掉,就像什么呢?就像“vītaṃsa”鸟一样。“vītaṃsa”是诱鸟,“pakkhimā”指捕鸟人。正如那个捕鸟人用诱鸟“vītaṃsa”欺骗其他鸟并杀害它们,同时在此世也害了自己——因为智者呵责、有罪之类——而在来世则确实以恶趣之苦害了自己,却不能随后杀死那些鸟;同样,骗子以欺诈欺骗世人后,在此世也以追悔、智者呵责等害了自己,在来世也以恶趣之苦害了自己,却不能使那些施主堕入恶趣之苦。再者,骗子正是因为使布施变得果报微小而害了施主,而不是因为使其毫无果报。世尊确实这样说过:“对破戒的人,若以布施给予,则布施可预期有千倍果报。”因此说“他善害自己”。巴利
Tattha pubbe hanati attānanti kuhakapuggalo attano kuhakavuttiyā lokaṃ vañcento pāpicchatādīhi pāpadhammehi paṭhamameva attānaṃ hanati, attano kusalakoṭṭhāsaṃ vināseti. Pacchā hanati so pareti so kuhako paṭhamaṃ tāva vuttanayena attānaṃ hantvā pacchā pare yehi ‘‘ayaṃ bhikkhu pesalo ariyo’’ti vā sambhāventehi kārā katā, te hanati tesaṃ kārāni attani katāni amahapphalāni katvā paccayavināsanena vināseti. Satipi kuhakassa ubhayahanane attahanane pana ayaṃ visesoti dassento āha suhataṃ hanti attānanti. So kuhako attānaṃ hananto suhataṃ katvā hanti vināseti, yathā kiṃ? Vītaṃseneva pakkhimāti, vītaṃsoti dīpakasakuṇo, tena. Pakkhimāti sākuṇiko. Yathā tena vītaṃsasakuṇena aññe sakuṇe vañcetvā hananto attānaṃ idha lokepi hanati viññugarahasāvajjasabhāvādinā, samparāyaṃ pana duggatiparikkilesena hanatiyeva, na pana te sakuṇe pacchā hantuṃ sakkoti, evaṃ kuhakopi kohaññena lokaṃ vañcetvā idha lokepi attānaṃ hanati vippaṭisāraviññugarahādīhi, paralokepi duggatiparikkilesehi, na pana te paccayadāyake apāyadukkhaṃ pāpeti. Apica kuhako dakkhiṇāya amahapphalabhāvakaraṇeneva dāyakaṃ hanatīti vutto, na nipphalabhāvakaraṇena. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘dussīlassa manussabhūtassa dānaṃ datvā sahassaguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379). Tenāha ‘‘suhataṃ hanti attāna’’nti.
像这样,仅仅停留在外表清洁上的人,并不能算是清净;只有靠内心的清净,才是真正的清净。为了说明这一点,说了第二首偈颂:“不是婆罗门。”它的意思是:只凭行住坐卧的威仪端正等外在的成就,并不能成为婆罗门,因为这里的“色”是指外在的成就。然而,凭内在的戒律等成就才是婆罗门,因为“已除诸恶者,才是婆罗门”。因此,帝释天,你应当知道:“凡是有邪恶、低劣行为的人,毫无疑问就是黑者,是卑劣之人。”帝释天听了之后,呵斥了那个骗人的比丘,教导他“要依法而行”,然后回到了自己的住处。巴利
Evaṃ bāhiraparimajjanamatte ṭhitā puggalā suddhā nāma na honti, abbhantarasuddhiyā eva pana suddhā hontīti dassento ‘‘na brāhmaṇo’’ti dutiyaṃ gāthamāha. Tassattho – iriyāpathasaṇṭhapanādibahisampattimattena brāhmaṇo na hoti. Sampattiattho hi idha vaṇṇa-saddo. Abbhantare pana sīlādisampattiyā brāhmaṇo hoti, ‘‘bāhitapāpo brāhmaṇo’’ti katvā. Tasmā ‘‘yasmiṃ pāpāni lāmakāni kammāni saṃvijjanti, ekaṃsena so kaṇho nihīnapuggalo’’ti sujampati, devānaminda, jānāhi. Taṃ sutvā sakko kuhakabhikkhuṃ tajjetvā ‘‘dhamme vattāhī’’ti ovaditvā sakaṭṭhānameva gato.
1. 大准陀长老偈颂注巴利
1. Mahācundattheragāthāvaṇṇanā
“Sussūsā”是尊者大准陀长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老同样在过去诸佛那里积集了善业,在各处生死中不断累积福德。毗婆尸佛住世时,他出生在一个陶匠家庭,长大后以制陶为生。有一天,他见到世尊,心生净信,亲手做了一只陶钵,供养给世尊。因为这份善业,他在天界和人间流转受生,到这次佛法出现于世时,他出生在摩揭陀国的那罗村,是婆罗门女鲁巴萨利之子,也是舍利弗长老的弟弟,名叫准陀。他长大后跟随法将舍利弗出家,依止舍利弗修观,努力精进,不久就证得了六种神通。因此,《譬喻》中说:巴利
Sussūsāti āyasmato mahācundattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kumbhakārakule nibbattitvā viññutaṃ patto kumbhakārakammena jīvanto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso ekaṃ mattikāpattaṃ svābhisaṅkhataṃ katvā bhagavato adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe nālakagāme rūpasāriyā brāhmaṇiyā putto sāriputtattherassa kaniṭṭhabhātā hutvā nibbatti, cundotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto dhammasenāpatiṃ anupabbajitvā taṃ nissāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā ghaṭento vāyamanto nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.39-50) –
在名为天鹅城的城市里,我曾是一个陶匠。
我见到了离尘无染的佛陀,他已渡越瀑流,无有诸漏。
我把亲手做好的陶钵,献给了最殊胜的佛陀;
把钵献给了世尊——那位正直、如如不动的人。
无论我投生到哪里,都能在金盘中获得;
银制的、黄金做的、taṭṭika制的,以及宝石做的钵。
我享用这些钵具,这就是福业的果报;
在名声和财富方面,我也是最顶尖的。
就像在肥沃的良田里,哪怕只种下一点点种子;
及时降下充足的雨水,果实让农夫满心欢喜。
就像这样,这次供养钵食,是种在了佛陀这块福田里。
当喜悦的洪流倾泻而下时,那果报会让我感到欢喜满足。
凡是田地存在的地方,僧团和各类群体也一样。
没有什么能比得上佛陀这块福田,它给一切众生带来安乐。
礼敬你,人中良骏!礼敬你,人中最胜者!
布施了一个钵,我就得到了不动摇的境界。
在九十一劫之前,那时我布施了钵。
我不知道恶趣,这就是布施钵的果报。
我的烦恼已经烧尽……(中略)……佛陀的教法已经践行。巴利
‘‘Nagare haṃsavatiyā, kumbhakāro ahosahaṃ; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, oghatiṇṇamanāsavaṃ. ‘‘Sukataṃ mattikāpattaṃ, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ; Pattaṃ datvā bhagavato, ujubhūtassa tādino. ‘‘Bhave nibbattamānohaṃ, soṇṇathāle labhāmahaṃ; Rūpimaye ca sovaṇṇe, taṭṭike ca maṇīmaye. ‘‘Pātiyo paribhuñjāmi, puññakammassidaṃ phalaṃ; Yasānañca dhanānañca, aggabhūto ca homahaṃ. ‘‘Yathāpi bhaddake khette, bījaṃ appampi ropitaṃ; Sammādhāraṃ pavecchante, phalaṃ toseti kassakaṃ. ‘‘Tathevidaṃ pattadānaṃ, buddhakhettamhi ropitaṃ; Pītidhāre pavassante, phalaṃ maṃ tosayissati. ‘‘Yāvatā khettā vijjanti, saṅghāpi ca gaṇāpi ca; Buddhakhettasamo natthi, sukhado sabbapāṇinaṃ. ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama; Ekapattaṃ daditvāna, pattomhi acalaṃ padaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ pattamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, pattadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他成为具足六神通的人之后,为了赞叹自己所得成就的因缘——也就是作为根本依靠的师长,以及住在远离之处——而说道:巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā attanā paṭiladdhasampattiyā kāraṇabhūtaṃ garūpanissayaṃ vivekavāsañca kittento –
乐于听闻能让所闻增长,所闻能让智慧增长。
用智慧去了解事物的意义,了解了意义就能带来安乐。巴利
‘‘Sussūsā sutavaddhanī, sutaṃ paññāya vaddhanaṃ; Paññāya atthaṃ jānāti, ñāto attho sukhāvaho.
应当亲近偏僻的坐卧处,修习从结缚中解脱。
如果在那里得不到喜乐,就应住在僧团中,守护好自己,保持正念。巴利
‘‘Sevetha pantāni senāsanāni, careyya saṃyojanavippamokkhaṃ; Sace ratiṃ nādhigaccheyya tattha, saṅghe vase rakkhitatto satīmā’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
在这里,“想听”是指对一切应当听闻的法生起想听的心,也包括亲近师长、与师长同住。因为,一个想听闻现世利益等各类义理的人,会去亲近善知识,履行应尽的义务,恭敬侍奉。当那些善知识因为他的侍奉而心生欢喜,想让人坐近旁时,他就前去坐在他们身边。坐下之后,他生起了想听之心,便专心倾听应当听闻的法。因此,亲近师长同住,因为是“想听”的因,也被称为“想听”。而且,这个“想听”能让与四圣谛、缘起等相关联的所闻,在具备这种素质的人身上增长、壮大,所以叫“增长所闻”,意思就是成就多闻。所谓“所闻令智慧增长”,就是指前面所说的多闻——像“持闻者、积闻者”以及“在此教法中,某人多闻经、应颂、解释”等种种说法中所讲的多闻——这种多闻能增长作为断除不善、证得善法之因的智慧,所以说“所闻令智慧增长”。世尊确实这样说过:巴利
Tattha sussūsāti sotabbayuttassa sabbasutassa sotumicchā, garusannivāsopi. Diṭṭhadhammikādibhedañhi atthaṃ sotumicchantena kalyāṇamitte upasaṅkamitvā vattakaraṇena payirupāsitvā yadā te payirupāsanāya ārādhitacittā kañci upanisīditukāmā honti, atha ne upanisīditvā adhigatāya sotumicchāya ohitasotena sotabbaṃ hotīti garusannivāsopi sussūsāhetutāya ‘‘sussūsā’’ti vuccati. Sā panāyaṃ sussūsā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttaṃ sutaṃ taṃsamaṅgino puggalassa vaḍḍheti brūhetīti sutavaddhanī, bāhusaccakārīti attho. Sutaṃ paññāya vaddhananti yaṃ taṃ ‘‘sutadharo sutasannicayo’’ti (ma. ni. 1.339; a. ni. 4.22) ‘‘idhekaccassa bahukaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇa’’nti (a. ni. 4.6) ca evamādinā nayena vuttaṃ bāhusaccaṃ, taṃ akusalappahānakusalādhigamanahetubhūtaṃ paññaṃ vaddhetīti sutaṃ paññāya vaddhanaṃ, vuttañhetaṃ bhagavatā –
比丘们,圣弟子以信为武器,舍弃不善,修习善法;舍弃有过失的,修习无过失的;保持自身清净。巴利
‘‘Sutāvudho kho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhaṃ attānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67).
他依靠智慧了知义理,所以叫多闻者。他安住在闻所成慧中,实践那条修行道路,顺着听闻的法义,通过对义理的考察、对法的深入思惟以及禅修,如实了知并通达义理——包括世间与出世间的区分、现法利益等不同层面的分别,以及苦等类别的划分。正因为这样,世尊才说:巴利
Paññāya atthaṃ jānātīti bahussuto sutamayañāṇe ṭhito taṃ paṭipattiṃ paṭipajjanto sutānusārena atthūpaparikkhāya dhammanijjhānena bhāvanāya ca lokiyalokuttarabhedaṃ diṭṭhadhammādivibhāgaṃ dukkhādivibhāgañca atthaṃ yathābhūtaṃ pajānāti ca paṭivijjhati ca, tenāha bhagavā –
听闻并掌握了教法之后,他了知其中的义理,了知其中的法,就成为随法修行的人。巴利
‘‘Sutassa yathāpariyattassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hotī’’ti (a. ni. 4.6).
他审查所持守的诸法的含义。当他审查含义时,诸法经得起以慧观照。当对诸法以慧观照的堪忍存在时,欲就生起。生起欲之后,他努力。努力之后,他考量。考量之后,他精勤。内心精勤的他,既以身体亲证最上真理,又以智慧透彻地看见它。巴利
‘‘Dhatānaṃ dhammānaṃ atthaṃ upaparikkhati, atthaṃ upaparikkhato dhammā nijjhānaṃ khamanti, dhammanijjhānakkhantiyā sati chando jāyati, chandajāto ussahati, ussahitvā tuleti, tulayitvā padahati, pahitatto samāno kāyena ceva paramasaccaṃ sacchikaroti, paññāya ca naṃ ativijjha passatī’’ti (ma. ni. 2.432) ca.
已经知道的意义会带来安乐。这里说的是:像前面讲过的现世利益等意义,以及苦等意义,当它们被如实了知、亲自证得时,就会带来并成就包括世间与出世间两种的安乐。巴利
Ñāto attho sukhāvahoti yathāvutto diṭṭhadhammikādiattho ceva dukkhādiattho ca yāthāvato ñāto adhigato lokiyalokuttarabhedaṃ sukhaṃ āvahati nipphādetīti attho.
已经安住的修慧,不是单靠听闻就能成就的。为了说明让它成就的修行方法,才说“应亲近……乃至……解脱”。其中,“应亲近寂静的坐卧处”说的是身远离。因为接下来要讲断除结缚,所以要知道,这里是说只有适合远离的人才能住于远离;而戒律防护等前提,这里虽然没有明说,也应理解为已经具备。“应修习结缚的解脱”意思是:为了让心从结缚中解脱出来,应当修习观和道的修习,应当实践。“如果在那些地方不能获得喜乐”,是指在那些寂静的坐卧处以及已获得的增上善法中,由于前后都没有得到殊胜的提升、没有体验到进步,所以生不起欢喜满足。这时,他应当在僧团中、在比丘众中安住,因为在那里能摄受业处、守护自心,所以叫“守护心”;因为在六根门安立正念、持续守护,所以叫“具念”。他应当这样安住、这样生活。这段话的意思是:这样安住的人,或许就能获得从结缚中的解脱。巴利
Ṭhitāya bhāvanāpaññāya sutamatteneva na sijjhatīti tassā paṭipajjanavidhiṃ dassento ‘‘sevetha…pe…vippamokkha’’nti āha. Tattha sevetha pantāni senāsanānīti kāyavivekamāha. Tena saṃyojanappahānassa ca vakkhamānattā vivekārahasseva vivekavāsoti sīlasaṃvarādayo idha avuttasiddhā veditabbā. Careyya saṃyojanavippamokkhanti yathā saṃyojanehi cittaṃ vippamuccati, tathā vipassanābhāvanaṃ maggabhāvanañca careyya paṭipajjeyyāti attho. Sace ratiṃ nādhigaccheyya tatthāti tesu pantasenāsanesu yathāladdhesu adhikusaladhammesu ca ratiṃ pubbenāparaṃ visesassa alābhato abhiratiṃ na labheyya, saṅghe bhikkhusamūhe rakkhitatto kammaṭṭhānaparigaṇhanato rakkhitacitto chasu dvāresu satiārakkhāya upaṭṭhapanena satimā vaseyya vihareyya, evaṃ viharantassa ca api nāma saṃyojanavippamokkho bhaveyyāti adhippāyo.
2. 光仆长老偈颂的注释巴利
2. Jotidāsattheragāthāvaṇṇanā
“Ye kho te”这些偈颂,是具寿光仆长老说的。这件事的由来是怎样的呢?这位长老在过去诸佛那里积下了善行,在一次次投生中不断积累福德。在尸弃佛的时代,他出生在一个好人家,长大懂事以后,有一天看见世尊进城托钵,心里生起清净的信心,就供养了迦须摩利果。凭着这份善业,他在天界和人间辗转投生,到了现在这位佛出世的时代,投生在波提耶特哈国一个富有的婆罗门家里,取名光仆。他长大以后,在家生活时,有一天看见大迦叶长老到自己村里托钵,心里生起清净的信心,就供养了饮食。随后他在长老面前听了法,又在村子附近的山上建了一座大精舍,请长老住在那里,用四种资具供养侍奉。因为长老说法,他生起了强烈的悚惧心,于是出家,修习观禅,不久就证得了六神通。因此《譬喻经》里这样说——巴利
Ye kho teti āyasmato jotidāsattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya gacchantaṃ disvā pasannacitto kāsumārikaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde pādiyatthajanapade vibhavasampannassa brāhmaṇassa putto hutvā nibbatti, jotidāsotissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patvā gharamāvasanto ekadivasaṃ mahākassapattheraṃ attano gāme piṇḍāya carantaṃ disvā pasannacitto bhojetvā therassa santike dhammaṃ sutvā attano gāmasamīpe pabbate mahantaṃ vihāraṃ kāretvā theraṃ tattha vāsetvā catūhi paccayehi upaṭṭhahanto therassa dhammadesanāya paṭiladdhasaṃvego pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.51-56) –
就像迦尼迦罗树一样闪耀,坐在山间;
我见到了远离尘垢的佛陀,世间最胜的人中牛王。
心净信、意欢喜,合掌于头顶;
我拿着迦须摩利花,供养给了最胜的佛陀。
三十一劫之前,我那时布施了果实;
我不知道恶趣,这就是布施果实的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Kaṇikāraṃva jotantaṃ, nisinnaṃ pabbatantare; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, lokajeṭṭhaṃ narāsabhaṃ. ‘‘Pasannacitto sumano, sire katvāna añjaliṃ; Kāsumārikamādāya, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
有位长老证得了六种神通,又学通了三藏,尤其对律藏特别精通,戒腊满十年,也做过僧众的侍奉者。他和许多比丘一起去舍卫城礼拜世尊,途中为了消除旅途的疲劳,走进外道的园林,坐在一边。他看见一个婆罗门正在修五种苦行,就问:“婆罗门,你为什么不去烧该烧的,反而去烧别的呢?”婆罗门听了很生气,说:“喂,剃头的!什么叫‘该烧的别的’?”长老便对他说了下面的话:巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā tīṇi piṭakāni uggahetvā visesato vinayapiṭake sukusalabhāvaṃ patvā dasavassiko parisupaṭṭhāko ca hutvā bahūhi bhikkhūhi saddhiṃ bhagavantaṃ vandituṃ sāvatthiṃ gacchanto antarāmagge addhānaparissamavinodanatthaṃ titthiyānaṃ ārāmaṃ pavisitvā ekamantaṃ nisinno ekaṃ pañcatapaṃ tapantaṃ brāhmaṇaṃ disvā, ‘‘kiṃ, brāhmaṇa, aññasmiṃ tapanīye aññaṃ tapatī’’ti āha. Taṃ sutvā brāhmaṇo kupito, ‘‘bho, muṇḍaka, kiṃ aññaṃ tapanīya’’nti āha. Thero tassa –
愤怒、嫉妒、伤害别人,还有傲慢、好胜的醉意和放逸;
渴爱、无明和与有的结合——这些才是该被烧尽的,绝不是色蕴。巴利
‘‘Kopo ca issā paraheṭhanā ca, māno ca sārambhamado pamādo; Taṇhā avijjā bhavasaṅgatī ca, te tappanīyā na hi rūpakhandho’’ti. –
长老用这首偈颂说法。那位婆罗门听了之后,和那座外道园林里所有其他外道一起,在长老面前出家了。长老和他们一同前往舍卫城,礼拜世尊后,在那里住了几天,就回到自己的出生地。亲戚们前来见他时,他为了教导那些执着种种邪见、以为祭祀就能清净的人,说了下面这些偈颂:巴利
Gāthāya dhammaṃ desesi. Taṃ sutvā so brāhmaṇo tasmiṃ titthiyārāme sabbe aññatitthiyā ca therassa santike pabbajiṃsu. Thero tehi saddhiṃ sāvatthiṃ gantvā bhagavantaṃ vanditvā katipāhaṃ tattha vasitvā attano jātibhūmiṃyeva gato dassanatthaṃ upagatesu ñātakesu nānāladdhike yaññasuddhike ovadanto –
那些被缠绕和种种不同的业行
人们用粗暴的手段去压迫人类;
他们也在那里就地消散,因为业确实不会消失。巴利
‘‘Ye kho te veṭhamissena, nānattena ca kammunā; Manusse uparundhanti, pharusūpakkamā janā; Tepi tattheva kīranti, na hi kammaṃ panassati.
一个人无论造了什么业,不管是善的还是恶的,
他正是那业的继承者,无论他造作的是什么业。说了这两首偈颂。巴利
‘‘Yaṃ karoti naro kammaṃ, kalyāṇaṃ yadi pāpakaṃ; Tassa tasseva dāyādo, yaṃ yaṃ kammaṃ pakubbatī’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,“ye”是不定指,“te”也只是不定地回应;这两个词都跟“janā”(人们)相连。“kho”只是个虚词。“veṭhamissena”指用皮条等物缠绕头部等处。也有“vedhamissena”的巴利读法,意思一样。“nānattena ca kammunā”指用杀害、砍斫、截断手脚等,以及施以轻微刑罚等种种方式伤害他人。“manusse”只是举例,所以意思是任何众生。“uparundhanti”就是压迫、逼恼。“pharusūpakkamā”指粗暴的手段,也就是凶残的行为。“janā”就是众生。“tepi tattheva kīranti”是说,前面说的那类人,曾以那些业行伤害别人,如今就在同样的那些业行中,自己也被投入、被散落其中,也就是遭受同样的痛苦。也有“tatheva kīranti”的读法,意思是:正如自己曾让别人受苦,如今也同样被别人这样对待、遭受痛苦。为什么呢?因为业不会消失,积累起来的业不给出果报是不会消失的,一旦其余条件齐备,它必定会成熟。巴利
Tattha yeti aniyamuddeso. Teti aniyamato eva paṭiniddeso. Padadvayassāpi ‘‘janā’’ti iminā sambandho. Khoti nipātamattaṃ. Veṭhamissenāti varattakhaṇḍādinā sīsādīsu veṭhadānena. ‘‘Vedhamissenā’’tipi pāḷi, so evattho. Nānattena ca kammunāti hananaghātanahatthapādādicchedanena khuddakaseḷadānādinā ca nānāvidhena parūpaghātakammena. Manusseti nidassanamattaṃ, tasmā ye keci satteti adhippāyo. Uparundhantīti vibādhenti. Pharusūpakkamāti dāruṇapayogā, kurūrakammantāti attho. Janāti sattā. Tepi tattheva kīrantīti te vuttappakārā puggalā yāhi kammakāraṇāhi aññe bādhiṃsu. Tattheva tāsuyeva kāraṇāsu sayampi kīranti pakkhipīyanti, tathārūpaṃyeva dukkhaṃ anubhavantīti attho. ‘‘Tatheva kīrantī’’ti ca pāṭho, yathā sayaṃ aññesaṃ dukkhaṃ akaṃsu, tatheva aññehi karīyanti, dukkhaṃ pāpīyantīti attho, kasmā? Na hi kammaṃ panassati kammañhi ekantaṃ upacitaṃ vipākaṃ adatvā na vigacchati, avasesapaccayasamavāye vipaccatevāti adhippāyo.
现在,为了把前面“业确实不会消失”这个简要说法展开分析,并说明众生都以业为自己所有,长老说了“yaṃ karoti”这首偈颂。它的意思是:众生所做的任何善的、好的业,或者是恶的、不善的业,当他做的时候,就按照那种业能够产生果报的方式去造作、去积累。所谓“他就是那业的继承者”,意思是:由于他领受各自的业果,他就成为那种业所应带来的果报的承受者。所以世尊说:“青年,众生以业为自己所有,以业为继承……”(《中部》3.289)。长老的亲属们听了这些偈颂之后,就确立了对“以业为自己所有”这一道理的信念。巴利
Idāni ‘‘na hi kammaṃ panassatī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vibhajitvā sattānaṃ kammassakataṃ vibhāvetuṃ ‘‘yaṃ karotī’’ti gāthaṃ abhāsi. Tassattho yaṃ kammaṃ kalyāṇaṃ kusalaṃ, yadi vā pāpakaṃ akusalaṃ satto karoti, karonto ca tattha yaṃ kammaṃ yathā phaladānasamatthaṃ hoti, tathā pakubbati upacinoti. Tassa tasseva dāyādoti tassa tasseva kammaphalassa gaṇhanato tena tena kammena dātabbavipākassa bhāgī hotīti attho. Tenāha bhagavā – ‘‘kammassakā, māṇava, sattā kammadāyādā’’tiādi (ma. ni. 3.289). Imā gāthā sutvā therassa ñātakā kammassakatāyaṃ patiṭṭhahiṃsūti.
3. 赫冉雅迦尼长老偈注巴利
3. Heraññakānittheragāthāvaṇṇanā
“Accayantiahorattā”这些偈颂,是尊者赫冉雅迦尼长老所说的。这件事的由来是怎样的呢?据说,在莲华上佛的时代,这位长老出生在天鹅城的一户良家。长大后,他靠给别人做雇工来维持生活。有一天,他把自己半件染色布施给了世尊的一位声闻弟子——名叫善生的尊者,当时那位尊者正在寻找粪扫衣。凭着这份福业,他往生到三十三天,之后又不断在人天之间流转。到了我们这位佛陀出世的时代,他投生为憍萨罗国一位背叛的村长的儿子,名叫赫冉雅迦尼。他长大成人后,父亲去世,国王就让他继任那个村长的职位。在祇树给孤独园落成典礼上,他亲眼看到佛陀的威德,生起了净信,便把职位让给弟弟,向国王辞别后出家。他修习内观,不久就证得了阿罗汉果。因此,《譬喻经》(长老譬喻 2.50.31-40)中说:巴利
Accayantiahorattāti āyasmato heraññakānittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto paresaṃ bhatako hutvā jīvanto ekadivasaṃ sujātassa nāma satthusāvakassa paṃsukūlaṃ pariyesantassa upaḍḍhadussaṃ pariccaji. So tena puññakammena tāvatiṃsesu nibbattitvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalarañño gāmabhojakassa coravosāsakassa putto hutvā nibbatti, heraññakānītissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto pitu accayena raññā tasmiṃyeva gāmabhojakaṭṭhāne ṭhapito jetavanapaṭiggahaṇe buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho attano kaniṭṭhassa taṃ ṭhānantaraṃ dāpetvā rājānaṃ āpucchitvā pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.50.31-40) –
在莲华上佛的时代,有一位名叫善生的声闻弟子;
那时他为了寻找粪扫衣,在垃圾堆里走来走去。
在天鹅城里,我是别人的雇工;
我献上半件布,用头顶礼致敬。
以此善作之业,以及思与誓愿,
我舍弃了人身,投生到了三十三天。
三十三次成为天帝,行使天王之权;
我也曾一百四十七次做过转轮王。
地方王权广大,其数不可计量;
我因为布施了半块布,满心欢喜,无所畏惧。
今天只要我愿意,连我的树林和整座山都能一起遮盖。
我要是想用寇玛杜萨布来遮盖,这就是那半块布带来的果报。
在十万劫之前,那时我所作的布施,
我不知道有恶趣,这就是布施半件衣服的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Padumuttarabhagavato, sujāto nāma sāvako; Paṃsukūlaṃ gavesanto, saṅkāre carate tadā. ‘‘Nagare haṃsavatiyā, paresaṃ bhatako ahaṃ; Upaḍḍhadussaṃ datvāna, sirasā abhivādayiṃ. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Tettiṃsakkhattuṃ devindo, devarajjamakārayiṃ; Sattasattatikkhattuñca, cakkavattī ahosahaṃ. ‘‘Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ; Upaḍḍhadussadānena, modāmi akutobhayo. ‘‘Icchamāno cahaṃ ajja, sakānanaṃ sapabbataṃ; Khomadussehi chādeyyaṃ, aḍḍhadussassidaṃ phalaṃ. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ dānamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, aḍḍhadussassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他想让弟弟从那种业里退出来,却看见弟弟正热衷于那件事,于是就责备他说:巴利
Arahattaṃ pana patvā attano kaniṭṭhabhātaraṃ tato kammato nivattetukāmo tasmiṃyeva kamme abhirataṃ disvā taṃ codento –
日夜不断流逝,生命终会断灭;
众生的寿命不断消尽,就像小河里的水一样。巴利
‘‘Accayanti ahorattā, jīvitaṃ uparujjhati; Āyu khīyati maccānaṃ, kunnadīnaṃva odakaṃ.
愚人造作恶业时,浑然不觉;
后来它对他来说变得苦涩,因为它的果报是恶劣的。巴利
‘‘Atha pāpāni kammāni, karaṃ bālo na bujjhati; Pacchāssa kaṭukaṃ hoti, vipāko hissa pāpako’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
在这里,“消尽”就是逝去,意思是迅速地、飞快地消失。“昼夜”就是日与夜。“生命被截断”:命根以刹那灭的方式灭去。正如所说:“比丘,你在每一刹那中生、老、死、死去、又再生起。”“凡夫的寿被耗尽”:那些因为具有必死的性质而被称为“凡夫”的众生,他们的寿——正如所说“活得再久的人,也不过一百岁或稍多一点”——这样被限定为最长时限的寿被耗尽,走向灭尽和消散。好比什么呢?就像小河水一样:正如从山上流下的小河、小溪的水不能久留,更快地耗尽,刚流来就消失;同样,众生的寿更快地耗尽,走向灭尽。这里,水本身被称为“odaka”,就像意本身被称为“mānasa”一样。巴利
Tattha accayantīti atikkamanti, lahuṃ lahuṃ apagacchantīti attho. Ahorattāti rattindivā. Jīvitaṃ uparujjhatīti jīvitindriyañca khaṇikanirodhavasena nirujjhati. Vuttañhi ‘‘khaṇe khaṇe, tvaṃ bhikkhu, jāyasi ca jiyyasi ca miyyasi ca cavasi ca upapajjasi cā’’ti. Āyu khīyati maccānanti maritabbasabhāvattā maccāti laddhanāmānaṃ imesaṃ sattānaṃ āyu ‘‘yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ appaṃ vā bhiyyo’’ti (dī. ni. 2.91; saṃ. ni. 2.143; a. ni. 7.74) evaṃ paricchinnakālaparamāyu khīyati khayañca sambhedañca gacchati, yathā kiṃ? Kunnadīnaṃva odakaṃ yathā nāma kunnadīnaṃ pabbateyyānaṃ khuddakanadīnaṃ udakaṃ ciraṃ na tiṭṭhati, lahutaraṃ khīyati, āgatamattaṃyeva vigacchati, evaṃ sattānaṃ āyu lahutaraṃ khīyati khayaṃ gacchati. Ettha ca udakameva ‘‘odaka’’nti vuttaṃ, yathā manoyeva mānasanti.
愚人虽然造作恶业,却不觉知——在这无常的轮回中,愚人被贪或嗔所驱使而造作恶业,正在造作时也不觉知。并不是说造恶的人心里没有“我在造恶”这个念头,而是因为他不知道“这个业会带来这样的苦果”,所以说“不觉知”。后来这对他变得苦涩——虽然在积集恶业的那一刻,他不知道“这个业的果报是这样的”,但之后当他投生到地狱等处时,这个愚人所感受到的就是苦涩、不可意、纯粹是苦。因为这种恶业的果报本身就是恶劣、低劣、不可意的。这位长老的弟弟听了这番教诫后,向国王请求允许,出家不久就实现了自己的利益。巴利
Athapāpāni kammāni, karaṃ bālo na bujjhatīti evaṃ saṃsāre aniccepi samāne bālo lobhavasena vā kodhavasena vā pāpāni kammāni karoti, karontopi na bujjhati, pāpaṃ karonto ca ‘‘pāpaṃ karomī’’ti abujjhanako nāma natthi, ‘‘imassa kammassa evarūpo dukkho vipāko’’ti pana ajānanato ‘‘na bujjhatī’’ti vuttaṃ. Pacchāssa kaṭukaṃ hotīti yadipi pāpassa kammassa āyūhanakkhaṇe ‘‘imassa kammassa evarūpo vipāko’’ti na bujjhati, tato pacchā pana nirayādīsu nibbattassa assa bālassa kaṭukaṃ aniṭṭhaṃ dukkhameva hoti. Vipāko hissa pāpako yasmā assa pāpakammassa nāma vipāko pāpako nihīno aniṭṭho evāti. Imaṃ pana ovādaṃ sutvā therassa kaniṭṭhabhātā rājānaṃ āpucchitvā pabbajitvā nacirasseva sadatthaṃ nipphādesi.
4. 索马米塔长老偈颂的注释巴利
4. Somamittattheragāthāvaṇṇanā
“少木柴”是索马米塔长老的偈颂。它的缘起是什么呢?这位长老在过去诸佛的时代就积累了善行,在一次次投生中不断积攒福德。在尸弃佛住世时,他出生在一个好家庭里,长大后听闻了佛陀的功德,心生净信。有一天,他看到一棵开满花的紧叔迦树,就摘下花朵,心中想着导师,把花抛向空中作供养。凭着这份善业,他在天界和人间流转投生。到了现在这位佛出世的时代,他投生在波罗奈城的一个婆罗门家庭,取名索马米塔。他精通三部吠陀后,因为和一位叫维玛拉的长老相识,就经常去他那里听法,在教法中获得了信心,于是出家受具足戒,认真履行各种义务和规矩。可是维玛拉长老却是个懈怠的人,贪睡多眠,日日夜夜就这么空过。索马米塔心想:“跟着一个懈怠的人能有什么好处?”就离开了他,去亲近大迦叶长老,依照长老的教导安住下来,开始修观,不久就证得了阿罗汉果。因此《譬喻经》中这样说:巴利
Parittaṃdārunti āyasmato somamittattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto buddhaguṇe sutvā pasannamānaso ekadivasaṃ kiṃsukarukkhaṃ pupphitaṃ disvā pupphāni gahetvā satthāraṃ uddissa ākāse khipitvā pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde bārāṇasiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā somamittoti laddhanāmo tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā vimalena nāma therena kataparicayattā abhiṇhaṃ tassa santikaṃ gacchanto dhammaṃ sutvā sāsane laddhappasādo pabbajitvā laddhūpasampado vattapaṭivattaṃ pūrento vicarati. Vimalatthero pana kusīto middhabahulo rattindivaṃ vītināmeti. Somamitto ‘‘kusītaṃ nāma nissāya ko guṇo’’ti taṃ pahāya mahākassapattheraṃ upasaṅkamitvā tassa ovāde ṭhatvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahatte patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.50.25-30) –
看见盛开的紧叔迦花,我便举起双手合掌;
忆念已最胜佛陀,我在虚空中献上供养。
以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃了人身之后,我投生到了三十三天。
距今第三十一劫前,我当时所造的那个业;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
我的烦恼已烧尽,一切有已根除;
犹如龙象断除系缚,我安住于无漏。
确实欢迎您来到我的佛陀面前。
三明已经证得,佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Kiṃsukaṃ pupphitaṃ disvā, paggahetvāna añjaliṃ; Buddhaseṭṭhaṃ saritvāna, ākāse abhipūjayiṃ. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Nāgova bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavo. ‘‘Svāgataṃ vata me āsi, mama buddhassa santike; Tisso vijjā anuppattā, kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他以教诫警策维玛拉长老——巴利
Arahattaṃ pana patvā vimalattheraṃ ovādena tajjento –
就像爬上一条小小的木头,却沉没在汪洋大海里;
就这样,一旦靠近懈怠的人,哪怕生活清净的人也会垮掉。
因此,应当远离那懈怠、精进下劣之人。巴利
‘‘Parittaṃ dārumāruyha, yathā sīde mahaṇṇave; Evaṃ kusītamāgamma, sādhujīvīpi sīdati; Tasmā taṃ parivajjeyya, kusītaṃ hīnavīriyaṃ.
应当与那些远离尘嚣的圣者们、心向涅槃的禅修者共住。
应当常与精进不懈的智者同住。世尊说了这两首偈颂。巴利
‘‘Pavivittehi ariyehi, pahitattehi jhāyibhi; Niccaṃ āraddhavīriyehi, paṇḍitehi sahāvase’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,就像有人乘着一小块木头,以为不会沉入大海,结果却沉下去一样:即使是一个品行端正的良家子,如果依靠懈怠、懒惰的人,也会在轮回中沉没、堕落,无法到达彼岸的涅槃。正因为如此,应当彻底远离那种人——他不以殊胜的善法来提升自己,因为可鄙地沉没而被称为懈怠,因为没有精进努力而被称为劣精进——不应当追随他的见解。这就是这段话的意思。巴利
Tattha parittaṃ dārumāruyha, yathā sīde mahaṇṇaveti pesalopi kulaputto kusītaṃ alasapuggalaṃ nissāya sīdati saṃsāre patati, na tassa pāraṃ nibbānaṃ gacchati. Yasmā etadevaṃ, tasmā taṃ adhikusaladhammavasena sīsaṃ anukkhipitvā kucchitaṃ sīdanato kusītaṃ vīriyārambhābhāvato hīnavīriyaṃ puggalaṃ sabbathā vajjeyya, na tassa diṭṭhānugatiṃ āpajjeyyāti attho.
就这样,在以补特伽罗为所依的偈颂中先显示了懈怠的过患,现在为了显示精进努力的功德,才说了“与远离者……”等话。它的意思是:那些因为成就了身远离而成为远离者的人,正因此已远离烦恼,所以是圣者;他们已经朝向涅槃,所以是志向已立者;他们依所缘禅那和特相禅那而成为禅修者;因为恒常精进,所以是已发精进者;因为具足世间与出世间的智慧,所以是智者。一个想成就真正自利的人,就应当与这样的人共住,和他们一起生活。听了这话以后,维玛拉长老心生警醒,修起观业处,成就了真正的自利。这个道理后面还会讲到。巴利
Evaṃ puggalādhiṭṭhānāya gāthāya kosajje ādīnavaṃ dassetvā idāni vīriyārambhe ānisaṃse dassetuṃ ‘‘pavivittehī’’tiādi vuttaṃ. Tassattho – ye pana kāyavivekasambhavena pavivittā, tato eva kilesehi ārakattā ariyā, nibbānaṃ patipesitattatāya pahitattā ārammaṇūpanijjhānavasena lakkhaṇūpanijjhānavasena ca jhāyino, sabbakālaṃ paggahitavīriyatāya āraddhavīriyā, lokiyalokuttarabhedāya paññāya samannāgatattā paṇḍitā, tehiyeva saha āvaseyya sadatthaṃ nipphādetukāmo saṃvaseyyāti. Taṃ sutvā vimalatthero saṃviggamānaso vipassanaṃ paṭṭhapetvā sadatthaṃ ārādhesi. Svāyamattho parato āgamissati.
5. 一切友长老偈颂的注释巴利
5. Sabbamittattheragāthāvaṇṇanā
“众人于众人中被系缚”是尊者一切友长老的偈颂。它是怎么来的呢?这位长老在过去诸佛时代就已积集功德,在各处生命流转中不断累积善业。距今九十二劫之前,底沙佛住世时,他投生在一个猎户家庭,长大后成了林中猎人,靠猎杀野兽、吃兽肉过活。那时世尊为了摄受他,在他住处附近示现了三座带有足迹的塔,然后就离开了。他因为过去世在正自觉者身边结下的因缘,看到那些带有轮相的足迹,心里生起清净的信心和欢喜,就用紫荆花作了供养。凭着这份善业,他投生到三十三天,之后一世又一世地在善趣中轮回。到了现在这尊佛出世的时代,他投生在舍卫城的一个婆罗门家庭,名叫一切友。他长大懂事以后,在祇园接受供养时亲眼见到佛陀的威德,生起了信心,于是出家。他领了禅修业处后住在林中,入了雨安居。安居结束后,他为了礼拜世尊而前往舍卫城。路上,他看见猎人布下的罗网套住了一只小鹿。母鹿虽然没有踩进网里,却因为爱子心切不肯远去,又因为怕死不敢靠近罗网;小鹿则惊恐地左右挣扎翻滚,发出凄惨的哀叫。长老看到这情景,心想:“唉!众生因为爱恋而遭受的苦,真是可怕。”他继续往前走,又看见一伙强盗抓住一个活人,用稻草绳把那人身体缠起来正在烧,那人发出大声惨叫。看到这两件事,长老心中生起了强烈的警醒,就在那些强盗听得见的地方,说了这样的话——巴利
Jano janamhi sambaddhoti āyasmato sabbamittattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito dvānavute kappe tissassa bhagavato kāle nesādakule nibbattitvā vanacāriko hutvā vane mige vadhitvā maṃsaṃ khādanto jīvati. Athassa bhagavā anuggaṇhanatthaṃ vasanaṭṭhānasamīpe tīṇi padacetiyāni dassetvā pakkāmi. So atītakāle sammāsambuddhesu kataparicayattā cakkaṅkitāni disvā pasannamānaso koraṇḍapupphehi pūjaṃ katvā tena puññakammena tāvatiṃsabhavane nibbattitvā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthinagare brāhmaṇakule nibbatti, sabbamittotissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto jetavanapaṭiggahaṇe buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharanto vassaṃ upagantvā vuṭṭhavasso bhagavantaṃ vandituṃ sāvatthiṃ gacchanto antarāmagge māgavikehi oḍḍite pāse migapotakaṃ baddhaṃ addasa. Mātā panassa migī pāsaṃ appaviṭṭhāpi puttasinehena dūraṃ na gacchati, maraṇabhayena pāsasamīpampi na upagacchati migapotako ca bhīto ito cito ca parivattento karuṇaṃ vilapati, taṃ disvā thero , ‘‘aho sattānaṃ snehahetukaṃ dukkha’’nti gacchanto tato paraṃ sambahule core ekaṃ purisaṃ jīvagāhaṃ gahetvā palālaveṇiyā sarīraṃ veṭhetvā jhāpente, tañca mahāviravaṃ viravantaṃ disvā tadubhayaṃ nissāya sañjātasaṃvego tesaṃ corānaṃ suṇantānaṃyeva –
人们跟人们纠缠在一起,人们就依赖着人们。
人们被他人伤害,人们又伤害他人。巴利
‘‘Jano janamhi sambaddho, janamevassito jano; Jano janena heṭhīyati, heṭheti ca jano janaṃ.
那他有孩子的利益是什么呢?或者对被孩子所生的人又有什么利益呢?
我舍弃那人而前往,伤害了许多人。他这样说了两首偈颂。巴利
‘‘Ko hi tassa janenattho, janena janitena vā; Janaṃ ohāya gacchaṃ taṃ, heṭhayitvā bahuṃ jana’’nti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,“众人”指的是愚痴无知的凡夫。“在众人中”是指在其他人当中。“被系缚”是指被渴爱的绳索捆住,也就是因为“这是我的儿子、我的母亲”等等念头而被绑住。也可以这样理解:心里牵挂着“这些人养活我,我依靠这些人才能活”。“众人只依附众人”是说:一个人因为“这是我的儿子、这是我的女儿”等等想法,纯粹依附另一个人,被渴爱粘住,执取不放。众人被众人伤害,众人又伤害众人:因为不能如实了知业是自己所造,人们不作省察。就像有人因贪心而依附他人,同样,有人因嗔心而伤害、逼迫他人。又说“众人又伤害众人”,正是因为不知道伤害的果报会落到自己头上,人们才不断去伤害他人。巴利
Tattha janoti andhabālajano. Janamhīti aññe jane. Sambaddhoti taṇhābandhanena baddho. ‘‘Ayaṃ me putto, mātā’’tiādinā paṭibaddho. Ayameva vā pāṭho, ‘‘ime maṃ posenti, ahaṃ ime nissāya jīvāmī’’ti paṭibaddhacittoti attho. Janamevassito janoti ‘‘ayaṃ me putto, dhītā’’tiādinā aññameva janaṃ añño jano assito taṇhāya allīno pariggayha ṭhito. Jano janena heṭhīyati, heṭheti ca jano jananti kammassakatāya yathābhūtāvabodhassa ca abhāvato ajjhupekkhanaṃ akatvā lobhavasena yathā jano janaṃ assito, evaṃ dosavasena jano janena heṭhīyati vibādhīyati. ‘‘Tayidaṃ mayhaṃva upari heṭhanaphalavasena paripatissatī’’ti ajānanto heṭheti ca jano janaṃ.
“他依此人何为义”:对那个别人来说,若被他人以渴爱之力所依附,或以嗔恚之力所恼害,这有什么意义?“依此人所生又何为义”:就算成为父母、被这另一个人所生,又有什么意义?“应当舍离此众人而前行,他已恼害众多人”:因为在轮回中流转的众生,这本身就是相应的行持。因此,应当把那些人、那对他构成障碍的渴爱,以及那已恼害众多人而现前的嗔恚,全部彻底断除、舍弃,然后继续前行,到达、证入那不被它们侵扰的境界。长老说完这番话后,当下便精勤修习观,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻》中说:巴利
Ko hi tassa janenatthoti tassa aññajanassa aññena janena taṇhāvasena assitena dosavasena heṭhitena vā ko attho. Janena janitena vāti mātāpitā hutvā tena aññena janena janitena vā ko attho. Janaṃ ohāya gacchaṃ taṃ, heṭhayitvā bahuṃ jananti yasmā saṃsāre carato janassa ayamevānurūpā paṭipatti, tasmā taṃ janaṃ, tassa ca bādhikā yā sā taṇhā ca, yo ca so doso eva bahuṃ janaṃ bādhayitvā ṭhito, tañca ohāya sabbaso pahāya pariccajitvā gacchaṃ, tehi anupaddutaṃ ṭhānaṃ gaccheyyaṃ pāpuṇeyyanti attho. Evaṃ pana vatvā thero tāvadeva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattamapāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.50.15-24) –
我过去生中曾是林中劳作的人,我依父母之愿。
我靠杀野兽过日子,身上没有一点善业。
在我的住处附近,世间最上的导师——底沙佛,
具眼者出于悲悯,示现了三个足迹。
看见名为提舍的导师已经走过的足迹,
我满心欢喜,以欢喜的心,对那足迹生起了净信。
看见一棵开满花的迦兰陀树,一株从大地里长出来的树。
我拿着带花枝的花,供养了最尊贵的两足者。
以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃了人身之后,我投生到了三十三天。
无论我投生到哪里,不管是天界还是人间,
我有着拘兰达迦花那样的肤色,通身散发着美好的光辉。
从这九十二劫之前,那时我所造下的业,
我不曾知道恶趣,这就是礼敬佛足的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经践行。巴利
‘‘Vanakammiko pure āsiṃ, pitumātumatenahaṃ; Pasumārena jīvāmi, kusalaṃ me na vijjati. ‘‘Mama āsayasāmantā, tisso lokagganāyako; Padāni tīṇi dassesi, anukampāya cakkhumā. ‘‘Akkante ca pade disvā, tissanāmassa satthuno; Haṭṭho haṭṭhena cittena, pade cittaṃ pasādayiṃ. ‘‘Koraṇḍaṃ pupphitaṃ disvā, pādapaṃ dharaṇīruhaṃ; Sakosakaṃ gahetvāna, padaseṭṭhamapūjayiṃ. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Yaṃ yaṃ yonupapajjāmi, devattaṃ atha mānusaṃ; Koraṇḍakachavi homi, suppabhāso bhavāmahaṃ. ‘‘Dvenavute ito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, padapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
那些盗贼在长老面前听了法之后,生起警策之心,于是出家,依照法去修行。巴利
Te pana corā therassa santike dhammaṃ sutvā saṃvegajātā pabbajitvā dhammānudhammaṃ paṭipajjiṃsūti.
6. 摩诃迦罗长老偈颂的注释巴利
6. Mahākāḷattheragāthāvaṇṇanā
“咖莉妇人”是尊者摩诃迦罗长老的偈颂。这件事是怎么发生的呢?这位长老也曾在过去诸佛那里积下善行,在各处生死中不断积集福德。距今九十一劫前,他出生在一户好人家,长大后因为某件事去了山林,在那里看见一件粪扫衣挂在一棵树的树枝上,心里生起清净的信心,想:“圣者的旗帜挂在那里!”于是拿了迦尼迦花来供养那件粪扫衣。因为这份福业,他在天界和人间流转,到如今佛陀出世的时代,出生在设头城的一个商主家里,取名摩诃迦罗。长大后,他过着在家生活,有一次带着五百辆车载着货物去做买卖,到了舍卫城。他把五百辆车组成的商队安置在一处,消除了旅途的疲劳后,和自己的随从们坐在一起。傍晚时分,他看到一些手持香、花等物品的近事男前往祇园,自己也跟着他们一起去了精舍,在导师面前听了法,生起信心,于是出家,并决意受持冢间住支,住在坟场里。后来有一天,一个名叫咖莉的妇人,是处理火葬的,为了给长老作修行所缘,取来一具刚死不久的尸体,折断两条大腿,又折断双臂,把头砸得像打破酪罐一样,然后把所有肢节都拼接起来,放在长老便于观察的地方,自己坐在一边。长老看见后,这样告诫自己——巴利
Kāḷīitthīti āyasmato mahākāḷattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito ekanavute kappe kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto kenacideva karaṇīyena araññaṃ gato tattha aññatarassa rukkhassa sākhāya olambamānaṃ paṃsukūlacīvaraṃ disvā ‘‘ariyaddhajo olambatī’’ti pasannacitto kiṅkaṇipupphāni gahetvā paṃsukūlaṃ pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde setabyanagare satthavāhakule nibbattitvā mahākāḷoti laddhanāmo viññutaṃ patvā gharāvāsaṃ vasanto pañcahi sakaṭasatehi bhaṇḍaṃ gahetvā vāṇijjavasena sāvatthiṃ gato ekamantaṃ sakaṭasatthaṃ nivesetvā addhānaparissamaṃ vinodetvā attano parisāya saddhiṃ nisinno sāyanhasamayaṃ gandhamālādihatthe upāsake jetavanaṃ gacchante disvā sayampi tehi saddhiṃ vihāraṃ gantvā satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā sosānikaṅgaṃ adhiṭṭhāya susāne vasati. Athekadivasaṃ kāḷī nāma ekā itthī chavaḍāhikā therassa kammaṭṭhānatthāya aciramatasarīraṃ ubho satthī bhinditvā ubho ca bāhū bhinditvā sīsañca dadhithālakaṃ viya bhinditvā sabbaṃ aṅgapaccaṅgaṃ sambandhameva katvā therassa oloketuṃ yogyaṭṭhāne ṭhapetvā ekamantaṃ nisīdi. Thero taṃ disvā attānaṃ ovadanto –
名叫咖莉的女人,身材高大,模样像乌鸦;她折断了一条大腿,又折断了另一条大腿。
她砸断一条手臂,又砸断另一条手臂,还砸碎脑袋,就像砸碎一个酪罐一样。
她坐了下来,把身体拼接好。巴利
‘‘Kāḷī itthī brahatī dhaṅkarūpā, satthiñca bhetvā aparañca satthiṃ; Bāhañca bhetvā aparañca bāhaṃ, sīsañca bhetvā dadhithālakaṃva; Esā nisinnā abhisandahitvā.
愚痴的人一旦执取,就会一次又一次地陷入痛苦。
所以,了知的人不该再造执取,免得我头破再躺卧。巴利
‘‘Yo ve avidvā upadhiṃ karoti, punappunaṃ dukkhamupeti mando; Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirā, māhaṃ puna bhinnasiro sayissa’’nti. –
诵出了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
这里,“kāḷī”是她的名字,也因为她肤色黝黑,才这样称呼。“brahatī”是说她身材高大,体格魁梧。“dhaṅkarūpā”是说她因为肤色黑,样子像乌鸦。“打碎大腿”是把尸体的腿骨从膝盖处打断。“另一条大腿”是再把另一条腿骨也打断。“打碎手臂”是把臂骨在上臂的位置打断。“打碎头,像酪罐一样”是把尸体的头打破,因为已经破了,就用土块、棍棒之类的东西让它流出来,像破了的酪罐一样,也就是让脑浆流出来,这就是这句话的意思。“她坐在那里,拼接起来”是说她把被砍断、打碎的尸体各部分,按原来的位置摆好、接合起来,就像铺开一个肉摊一样坐在那里。巴利
Tattha kāḷīti tassā nāmaṃ, kāḷavaṇṇattā vā evaṃ vuttaṃ. Brahatīti mahāsarīrā ārohapariṇāhavatī. Dhaṅkarūpāti kāḷavaṇṇattā eva kākasadisarūpā. Satthiñca bhetvāti matasarīrassa satthiṃ jaṇṇubhedanena bhañjitvā. Aparañca satthinti itarañca satthiṃ bhañjitvā. Bāhañca bhetvāti bāhaṭṭhiñca aggabāhaṭṭhāneyeva bhañjitvā. Sīsañca bhetvā dadhithālakaṃvāti matasarīrassa sīsaṃ bhinditvā bhinnattā eva leḍḍudaṇḍādīhi paggharantaṃ dadhithālakaṃ viya, paggharantaṃ matthaluṅgaṃ katvāti attho. Esā nisinnā abhisandahitvāti chinnabhinnāvayavaṃ matasarīraṃ te avayave yathāṭhāneyeva ṭhapanena sandahitvā sahitaṃ katvā maṃsāpaṇaṃ pasārentī viya esā nisinnā.
确实,无知的人会造作依着。即使亲眼看见这显现出来的业处,他仍然无知、不善巧,丢下业处,以不如理作意生起烦恼的依着。这个愚钝、智慧薄弱的人,因为无法超越轮回,就一次又一次、接连不断地在地狱等处受苦。因此,了知的人不应造作依着。这里的“因此”,是因为事情就是这样,所以这样说。了知依着,就是清楚地知道“苦就是从这里产生的”,如理作意,不应再造作、不应再生起烦恼的依着。为什么呢?因为“我不要再一次以破头而躺下”。就像这具尸体破碎地躺着一样,由于烦恼的依着,在轮回中一再受生,成为增长坟场的人,我不要以破头而躺下。长老这样说着,就策励观行,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中说:巴利
Yo ve avidvā upadhiṃ karotīti yo imāya upaṭṭhāpitaṃ kammaṭṭhānaṃ disvāpi avidvā akusalo kammaṭṭhānaṃ chaḍḍetvā ayonisomanasikārena kilesūpadhiṃ uppādeti, so mando mandapañño saṃsārassa anativattanato punappunaṃ aparāparaṃ nirayādīsu dukkhaṃ upeti. Tasmā pajānaṃ upadhiṃ na kayirāti tasmāti yasmā cetadevaṃ, tasmā. Pajānaṃ upadhinti ‘‘idha yaṃ dukkhaṃ sambhotī’’ti pajānanto yoniso manasikaronto kilesūpadhiṃ na kayirā na uppādeyya. Kasmā? Māhaṃ puna bhinnasiro sayissanti yathayidaṃ matasarīraṃ bhinnasarīraṃ sayati, evaṃ kilesūpadhīhi saṃsāre punappunaṃ uppattiyā kaṭasivaḍḍhako hutvā bhinnasiro ahaṃ mā sayissanti. Evaṃ vadanto eva thero vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.50.8-14) –
在雪山不远处,有一座名叫优昙干那的山。
在那里,我看见一件粪扫衣挂在树枝上。
那时,我采下三朵金嘎尼花,
我满心欢喜,以欢喜的心供养了粪扫衣。
以此善作之业,以及思与誓愿,
我舍弃了人身,投生到了三十三天。
在九十一劫之前,我当时所造的那个业;
我从来不知道什么是恶趣,因为我礼敬了阿罗汉的旗帜。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Himavantassāvidūre , udaṅgaṇo nāma pabbato; Tatthaddasaṃ paṃsukūlaṃ, dumaggamhi vilambitaṃ. ‘‘Tīṇi kiṅkaṇipupphāni, ocinitvānahaṃ tadā; Haṭṭho haṭṭhena cittena, paṃsukūlamapūjayiṃ. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, pūjitvā arahaddhajaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
7. 帝须长老偈颂注巴利
7. Tissattheragāthāvaṇṇanā
“获得许多叶子”这首偈颂,是具寿帝须长老说的。它的由来是什么呢?这位长老在过去诸佛那里积修功德,在一次次投生中不断积累趋向解脱的福德。在喜见世尊的时代,他出生在一个婆罗门家庭,长大后聪慧明达,精通各种技艺,看到诸欲的过患后,便舍弃在家生活,出家做了苦行沙门。他在森林中的一片娑罗树林里建了一座草庵住下。世尊为了摄受他,来到离草庵不远的娑罗林中,入灭尽定后端坐。他从草庵出来,正要去采集各种果实时看见了世尊,心中生起净信,便立起四根柱子,用开满花的娑罗树枝在世尊上方搭了一个枝叶棚,连续七天用新开的娑罗花供养世尊,一直站着,心中不离以佛陀为所缘的喜悦。七天过后,导师从灭尽定中出来,便忆念比丘僧团。就在那时,大约十万位漏尽者前来围绕导师。世尊为他说明将来会得到的成就,说了随喜的话后便离开了。他凭这福德业死后生到天界,之后一再在善趣中流转。到如今这位佛陀出世的时代,他出生在王舍城的一个婆罗门家庭,取名帝须。长大后通达三部吠陀,教导约五百名青年学咒术,获得了最大的利养和名声。后来世尊来到王舍城时,他见到佛陀的神通威力,生起信心,出家后开始修观,不久便证得阿罗汉果。因此,在《譬喻经》中这样说——巴利
Bahūsapatte labhatīti āyasmato tissattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto piyadassissa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ patto sippesu nipphattiṃ gantvā kāmesu ādīnavaṃ disvā gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane sālavane assamaṃ kāretvā vasati. Bhagavā tassa anuggaṇhanatthaṃ assamassa avidūre sālavane nirodhaṃ samāpajjitvā nisīdi. So assamato nikkhamitvā phalāphalatthāya gacchanto bhagavantaṃ disvā pasannamānaso cattāro daṇḍe ṭhapetvā bhagavato upari pupphitāhi sālasākhāhi sākhāmaṇḍapaṃ katvā sattāhaṃ navanavehi sālapupphehi bhagavantaṃ pūjento aṭṭhāsi buddhārammaṇaṃ pītiṃ avijahanto. Satthā sattāhassa accayena nirodhato vuṭṭhahitvā bhikkhusaṅghaṃ cintesi. Tāvadeva satasahassamattā khīṇāsavā satthāraṃ parivāresuṃ. Bhagavā tassa bhāviniṃ sampattiṃ vibhāvento anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So tena puññakammena devaloke nibbattitvā aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇakule nibbattitvā tissoti laddhanāmo vayappatto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū hutvā pañcamattāni māṇavakasatāni mante vācento lābhaggayasaggappatto hutvā satthu rājagahagamane buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.190-220) –
我走进娑罗树林,我的草庵建造精良。
那时,我住在被婆罗花覆盖的林中。
喜见世尊,自生者,最上人;
想要远离喧嚣的正觉者,来到了娑罗树林。
我离开草庵,前往林野;
那时,我为了寻找树根和果实,在树林里四处游荡。
在那里,我见到了正等觉者,那位令人欢喜的、拥有广大声誉的世尊;
他好好安坐在那里,已经进入禅定,在大林里散发着光辉。
我把四根柱子安放好后,我位于佛陀的上方;
我搭好了一座精美的凉亭,又用娑罗花把它盖了起来。
保持用娑罗树叶覆盖的凉亭七天。
在那里,让心变得清净之后,我顶礼了最胜的佛陀。
那时,世尊从定中出起;
他注视着前方大约一轭长的距离,这位人中最上者坐了下来。
有个弟子名叫婆楼那,是喜见导师的弟子。
他带着十万位自在者,来到导师面前。
喜见世尊,世间最胜者、人中最上士;
比丘僧团中坐下后,胜者露出了微笑。
阿那律是喜见导师的侍者。
把袈裟搭到一边肩上,向大牟尼发问。
世尊,导师现此微笑,有何因缘?
当微笑的因缘存在时,导师就会示现微笑。
有位青年曾为我用娑罗树叶遮了整整七天,
我想起他的业,就露出了微笑。
我看不到有哪个地方,是福业不结果报的。
不管是天界还是人间,都找不到这样的地方。
住在天界、具足福业的人,
他的所有会众,都将被娑罗树覆盖。
在那里,以天界之舞、之歌、之乐,
已寂静的人,始终享受快乐,安住于福业之中。
凡是他的随众所在之处,都会弥漫着香气。
沙罗树的花雨,那时就会立刻降下。
从那里命终之后,这个人将投生到人间。
在这里,娑罗树的树荫也将永远遮护着。
在这里,舞蹈和歌唱,配上铙钹敲击得和谐整齐;
他们会永远围绕着我,这就是供养佛陀的果报。
太阳升起时,娑罗花雨纷纷落下;
通过福业,它总是降下雨。
经过一千八百劫,出生在甘蔗王族;
他将以乔达摩为姓,成为世间的导师。
于他的法中,将有法嗣、亲生子、由法所化生者;
彻底了知一切漏之后,他将无漏而般涅槃。
对于正在彻底证悟法的人,将会被娑罗花所覆盖。
在火葬堆上燃烧者,那里将会有覆盖之物。
喜见大牟尼宣说了果报之后,
他给大众说法,用法的雨露让他们得到满足。
我在三十劫中,在诸天中做了天王。
我曾六十七次成为转轮王。
我从天界来到这里,得到了广大的安乐。
在这里,我也有娑罗树冠的遮盖,这就是那供养亭带来的果报。
这是我的最后一生,最后的存在正在转起;
在这里,娑罗树的遮蔽也将永远存在。
让大牟尼、释迦族的雄牛乔达摩欢喜之后,
我已经到达了不动摇的境界,舍弃了胜与败。
在一千八百劫时,我曾供养佛陀;
我不知道恶趣,这是供养佛陀的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Ajjhogāhetvā sālavanaṃ, sukato assamo mama; Sālapupphehi sañchanno, vasāmi vipine tadā. ‘‘Piyadassī ca bhagavā, sayambhū aggapuggalo; Vivekakāmo sambuddho, sālavanamupāgami. ‘‘Assamā abhinikkhamma, pavanaṃ agamāsahaṃ; Mūlaphalaṃ gavesanto, āhiṇḍāmi vane tadā. ‘‘Tatthaddasāsiṃ sambuddhaṃ, piyadassiṃ mahāyasaṃ; Sunisinnaṃ samāpannaṃ, virocantaṃ mahāvane. ‘‘Catudaṇḍe ṭhapetvāna, buddhassa uparī ahaṃ; Maṇḍapaṃ sukataṃ katvā, sālapupphehi chādayiṃ. ‘‘Sattāhaṃ dhārayitvāna, maṇḍapaṃ sālachāditaṃ; Tattha cittaṃ pasādetvā, buddhaseṭṭhamavandahaṃ. ‘‘Bhagavā tamhi samaye, vuṭṭhahitvā samādhito; Yugamattaṃ pekkhamāno, nisīdi purisuttamo. ‘‘Sāvako varuṇo nāma, piyadassissa satthuno; Vasīsatasahassehi, upagacchi vināyakaṃ. ‘‘Piyadassī ca bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho; Bhikkhusaṅghe nisīditvāna, sitaṃ pātukarī jino. ‘‘Anuruddho upaṭṭhāko, piyadassissa satthuno; Ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā, apucchittha mahāmuniṃ. ‘‘Ko nu kho bhagavā hetu, sitakammassa satthuno; Kāraṇe vijjamānamhi, satthā pātukare sitaṃ. ‘‘Sattāhaṃ sālacchadanaṃ, yo me dhāresi māṇavo; Tassa kammaṃ saritvāna, sitaṃ pātukariṃ ahaṃ. ‘‘Anokāsaṃ na passāmi, yattha puññaṃ vipaccati; Devaloke manusse vā, okāsova na sammati. ‘‘Devaloke vasantassa, puññakammasamaṅgino; Yāvatā parisā tassa, sālacchannā bhavissati. ‘‘Tattha dibbehi naccehi, gītehi vāditehi ca; Ramissati sadā santo, puññakammasamāhito. ‘‘Yāvatā parisā tassa, gandhagandhī bhavissati; Sālassa pupphavasso ca, pavassissati tāvade. ‘‘Tato cutoyaṃ manujo, mānusaṃ āgamissati; Idhāpi sālacchadanaṃ, sabbakālaṃ dharissati. ‘‘Idha naccañca gītañca, sammatāḷasamāhitaṃ; Parivāressanti maṃ niccaṃ, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Uggacchante ca sūriye, sālavassaṃ pavassati; Puññakammena saṃyuttaṃ, vassate sabbakālikaṃ. ‘‘Aṭṭhārase kappasate, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito; Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo. ‘‘Dhammaṃ abhisamentassa, sālacchannaṃ bhavissati; Citake jhāyamānassa, chadanaṃ tattha hessati. ‘‘Vipākaṃ kittayitvāna, piyadassī mahāmuni; Parisāya dhammaṃ desesi, tappento dhammavuṭṭhiyā. ‘‘Tiṃsakappāni devesu, devarajjamakārayiṃ; Saṭṭhi ca sattakkhattuñca, cakkavattī ahosahaṃ. ‘‘Devalokā idhāgantvā, labhāmi vipulaṃ sukhaṃ; Idhāpi sālacchadanaṃ, maṇḍapassa idaṃ phalaṃ. ‘‘Ayaṃ pacchimako mayhaṃ, carimo vattate bhavo; Idhāpi sālacchadanaṃ, hessati sabbakālikaṃ. ‘‘Mahāmuniṃ tosayitvā, gotamaṃ sakyapuṅgavaṃ; Pattomhi acalaṃ ṭhānaṃ, hitvā jayaparājayaṃ. ‘‘Aṭṭhārase kappasate, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得阿罗汉果之后,尤其在利养和名声方面达到了顶峰。当时,有些凡夫比丘看到这位长老得到的利养和恭敬,出于愚痴而以不堪忍受的方式禀告了此事。长老知道后,为了说明利养和恭敬的过患,以及自己对它们毫不执着的状态——巴利
So arahattaṃ pana patvā visesato lābhaggayasaggappatto ahosi. Tattha keci puthujjanabhikkhū therassa lābhasakkāraṃ disvā bālabhāvena asahanākāraṃ pavedesuṃ. Thero taṃ ñatvā lābhasakkāre ādīnavaṃ tattha attano alaggabhāvañca pakāsento –
剃了头、披着僧伽梨衣的人,会招来很多敌人;
获得食物、饮料、衣服与卧具的人。巴利
‘‘Bahū sapatte labhati, muṇḍo saṅghāṭipāruto; Lābhī annassa pānassa, vatthassa sayanassa ca.
明白了此过患,于恭敬中怀有极大的恐惧;
利养少、不被贪欲沾染、具念的比丘,应当四处游行。巴利
‘‘Etamādīnavaṃ ñatvā, sakkāresu mahabbhayaṃ; Appalābho anavassuto, sato bhikkhu paribbaje’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
这段话的意思是:把发髻等全都剃掉,因为头发剃得光光的,所以叫“剃发者”;把割截后拼缝起来的袈裟披在身上,所以叫“披僧伽梨者”。像这样接受了丑陋的外表、靠他人过活的出家人,如果得到饮食等利养,他也会招来很多怨敌,会有很多人嫉妒他。因此,认识到利养和恭敬中这种大恐怖、广大恐怖、过患和过失之后,把少欲和知足放在心里,即使是对没有过失而生的利养也回避不取,所以是“少利”;也正因如此,对利养没有渴爱的渗漏,所以是“无漏”;由于观察轮回的恐怖,或者因为烦恼已破,所以是“比丘”;依靠知足之处的念与正知,成为“具念”之后,就应当游行、行持、安住。听了这番话,那些比丘当场就向长老请求原谅。巴利
Tassattho – sikhampi asesetvā muṇḍitakesatāya muṇḍo, chinditvā saṅghāṭitakāsāvadhāritāya saṅghāṭipāruto, evaṃ vevaṇṇiyaṃ ajjhupagato parāyattavuttiko pabbajito sace annapānādīnaṃ lābhī hoti, sopi bahū sapatte labhati, tassa usūyantā bahū sambhavanti. Tasmā etaṃ evarūpaṃ lābhasakkāresumahabbhayaṃ vipulabhayaṃ ādīnavaṃ dosaṃ viditvā appicchataṃ santosañca hadaye ṭhapetvā anavajjuppādassāpi uppannassa lābhassa parivajjanena appalābho, tato eva tattha taṇhāvassutābhāvena anavassuto, saṃsāre bhayassa ikkhanato bhinnakilesatāya vā bhikkhu santuṭṭhiṭṭhānīyassa satisampajaññassa vasena sato hutvā paribbaje careyya vihareyyāti. Taṃ sutvā te bhikkhū tāvadeva theraṃ khamāpesuṃ.
8. 金毗罗长老偈颂注巴利
8. Kimilattheragāthāvaṇṇanā
以“东竹园”等开头的偈颂,是具寿金毗罗长老的偈颂。它的由来是什么?他过去的前行、悚惧感的生起以及出家,在《一集》中注释“abhisatto”那首偈颂时已经说过了。在那首偈颂里,长老显示了自己证得殊胜成就的原因。而在这里,应当知道,是要显示已证殊胜成就的自己与具寿阿那律、具寿难提一起和合共住的情形。为了显示他们和合共住时是怎样生活的,他说道——巴利
Pācīnavaṃsadāyamhītiādikā āyasmato kimilattherassa gāthā. Kā uppatti? Tassa pubbayogo saṃveguppatti pabbajjā ca ekakanipāte ‘‘abhisatto’’ti gāthāya saṃvaṇṇanāyaṃ vuttāyeva. Tāya ca gāthāya therena attano visesādhigamassa kāraṇaṃ dassitaṃ. Idha pana adhigatavisesassa attano āyasmatā ca anuruddhena āyasmatā ca nandiyena saha samaggavāso dassitoti veditabbaṃ. Samaggavāsaṃ pana vasantā te yathā ca vasiṃsu, taṃ dassento –
在东边的竹林中,释迦子们互为同伴;
他们舍弃了丰足的财物,乐于靠乞食得来的、落入钵中的食物。巴利
‘‘Pācīnavaṃsadāyamhi, sakyaputtā sahāyakā; Pahāyānappake bhoge, uñche pattāgate ratā.
他们发起精进,心志投向涅槃,始终坚定地勇猛前行;
他们以法乐为乐,舍弃了世间的享乐。他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Āraddhavīriyā pahitattā, niccaṃ daḷhaparakkamā; Ramanti dhammaratiyā, hitvāna lokiyaṃ rati’’nti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
这里,“东竹林”是指名叫东竹林、受到保护、有人看管而且边界明确的树林。那片树林因为位于村子的东边,又被竹林包围,所以叫“东竹林”;或者也可以说,是因为它本身是竹林才这么叫。“释迦子”是指阿那律长老等释迦族的王子们。“友伴”是指他们因为一起生起悚惧心、一起出家、一起修行沙门法、一起共住,所以成为友伴。“舍弃了不算少的财富”是指他们舍弃了由广大福德之力所获得、又从家族世代传承下来的大堆财富。经文里也写作“Sahāyānappake”。“乐于乞食所得、落入钵中的食物”是指他们欢喜、乐于靠乞食得来的、落入钵中的食物;也就是说,他们拒绝僧团供食等额外的利得,只依靠双腿行走去乞食,以乞来的混合食物为满足。巴利
Tattha pācīnavaṃsadāyamhīti pācīnavaṃsanāmake rakkhitagopite sahaparicchede vane. Tañhi vanaṃ gāmassa pācīnadisāyaṃ ṭhitattā vaṃsagumbaparikkhittattā ca ‘‘pācīnavaṃsadāyo’’ti vutto, vaṃsavanabhāvena vāti. Sakyaputtāti anuruddhattherādayo sakyarājakumārā. Sahāyakāti saṃveguppattipabbajjāsamaṇadhammakaraṇasaṃvāsehi saha ayanato pavattanato sahāyakā. Pahāyānappake bhogeti uḷārena puññānubhāvena adhigate kulaparamparāgate ca mahante bhogakkhandhe chaḍḍetvā. ‘‘Sahāyānappake’’tipi pāḷi. Uñche pattāgate ratāti uñchācariyāya ābhatattā uñche patte āgatattā pattāgate pattapariyāpanne ratā abhiratā, saṅghabhattādiatirekalābhaṃ paṭikkhipitvā jaṅghabalaṃ nissāya bhikkhācariyāya laddhena missakabhatteneva santuṭṭhāti attho.
已发起精进:为了证得最高目标,从一开始就已经把精进准备好了。心已朝向涅槃:因为心倾向于、朝向、偏向涅槃,也因为时常入定,所以心被送往涅槃。恒常坚固力行:在应做的义务和修行中,以现法安乐住的修习,一切时候都不松懈地努力。他们以法乐为乐,舍弃了世间乐:由于在世间为人所知、属于世间所摄,舍弃了以颜色等为对象的世间乐,由道智断除之后,以出世间法乐和最上果的涅槃之乐而喜悦、欢欣。巴利
Āraddhavīriyāti uttamatthassa adhigamāya āditova pageva sampāditavīriyā. Pahitattāti ninnapoṇapabbhārabhāvena kālena kālaṃ samāpajjanena ca nibbānaṃ patipesitacittā. Niccaṃ daḷhaparakkamāti vattapaṭipattīsu diṭṭhadhammasukhavihārānuyogena sabbakālaṃ asithilaparakkamā. Ramanti dhammaratiyā, hitvāna lokiyaṃ ratinti loke viditatāya lokapariyāpannatāya ca lokiyaṃ rūpārammaṇādiratiṃ pahāya maggapaññāya pajahitvā lokuttaradhammaratiyā aggaphalanibbānābhiratiyā ca ramanti abhiramantīti.
第九 难陀长老偈注释巴利
9. Nandattheragāthāvaṇṇanā
“不如理作意”:这是尊者难陀长老的偈颂。它是怎么来的呢?据说,在莲华上世尊的时代,他出生在天鹅城的一户好人家。长大后,他在世尊身边听法,看到世尊把一位比丘列为守护根门第一,自己也想要得到那个位置。于是他对世尊和比丘僧团做了许多供养和恭敬,行了大布施,然后发愿说:“愿我将来也能在像您这样的佛陀座下,成为那样的弟子。”从那以后,他就在天界和人间流转。到了见义世尊的时代,他转生为韦那陀大河里的一只大龟。有一天,他看见世尊站在河边要过河,就自己想渡世尊过去,于是趴在世尊脚边。世尊看出他的心意,就登上他的背。大龟满心欢喜,奋力破开水流,很快就到了对岸。世尊为他说随喜,讲了他未来的成就,然后就离开了。巴利
Ayoniso manasikārāti āyasmato nandattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto bhagavato santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ indriyesu guttadvārānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ patthento bhagavato bhikkhusaṅghassa ca pūjāsakkārabahulaṃ mahādānaṃ pavattetvā, ‘‘ahampi anāgate tumhādisassa buddhassa evarūpo sāvako bhaveyya’’nti paṇidhānaṃ katvā tato paṭṭhāya devamanussesu saṃsaranto atthadassissa bhagavato kāle vinatāya nāma nadiyā mahanto kacchapo hutvā nibbatto ekadivasaṃ satthāraṃ nadiyā pāraṃ gantuṃ tīre ṭhitaṃ disvā sayaṃ bhagavantaṃ tāretukāmo satthu pādamūle nipajji . Satthā tassa ajjhāsayaṃ oloketvā piṭṭhiṃ abhiruhi. So haṭṭhatuṭṭho vegena sotaṃ chindanto sīghataraṃ paratīrameva pāpesi. Bhagavā tassa anumodanaṃ vadanto bhāviniṃ sampattiṃ kathetvā pakkāmi.
他凭着那份善业,只在善趣里流转。到了现在这位佛陀出世的时代,他在迦毗罗卫城投生为净饭大王的儿子,从摩诃波阇波提·乔达弥的腹中出生。给他取名字那天,因为他的出生令亲族们欢喜,大家就给他取名叫“难陀”,意思是“欢喜”。等他长大成人时,导师已经转起了殊胜的法轮,为了利益世间而来到迦毗罗卫城。在亲族聚会上,导师以天降莲花雨为因缘,讲了《须大拏本生经》。第二天,导师进城乞食,用“应当奋起,不要放逸”这首偈子,让父王证得入流果;回到住处后,又用“应当行持善法”这首偈子,让摩诃波阇波提证得入流果,让国王证得一来果。第三天,难陀王子正在举行灌顶、迁入新居和婚礼等喜庆仪式时,导师进城乞食,把钵放到难陀王子手里,说了祝福的话,却没有从他手里把钵拿回来,就径直回了精舍。难陀王子只好捧着钵跟到精舍,他虽然心里不愿意,还是被安排出了家。正因为出了家,他被不满和郁闷所折磨。导师知道后,就用善巧的方法消除了他的不满。他如理作意,修起观法,不久就证得了阿罗汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:巴利
So tena puññakammena sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ suddhodanamahārājassa putto hutvā mahāpajāpatiyā gotamiyā kucchimhi nibbatti. Tassa nāmaggahaṇadivase ñātisaṅghaṃ nandento jātoti nandotveva nāmaṃ akaṃsu. Tassa vayappattakāle satthā pavattavaradhammacakko lokānuggahaṃ karonto kapilavatthuṃ gantvā ñātisamāgame pokkharavassaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā vessantarajātakaṃ (jā. 2.22.1655 ādayo) kathetvā dutiyadivase piṇḍāya paviṭṭho ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’ti (dha. pa. 168) gāthāya pitaraṃ sotāpattiphale patiṭṭhāpetvā nivesanaṃ gantvā ‘‘dhammaṃ care sucarita’’nti (dha. pa. 169) gāthāya mahāpajāpatiṃ sotāpattiphale rājānaṃ sakadāgāmiphale patiṭṭhāpetvā tatiye divase nandakumārassa abhisekanivesanappavesanavivāhamaṅgalesu vattamānesu piṇḍāya pavisitvā nandakumārassa hatthe pattaṃ datvā maṅgalaṃ vatvā tassa hatthato pattaṃ agahetvāva vihāraṃ gato taṃ pattahatthaṃ vihāraṃ āgataṃ anicchamānaṃyeva pabbājetvā tathā pabbajitattāyeva anabhiratiyā pīḷitaṃ ñatvā upāyena tassa taṃ anabhiratiṃ vinodesi. So yoniso paṭisaṅkhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.148-163) –
见义佛世尊,是自生者、世间导师;
如来来到了韦那陀河的岸边。
乌龟从水里爬出来,在水边觅食。
我想渡佛陀过河,就走向了这位引导世间的导师。
见义佛、大牟尼佛陀,请以美貌降临我处吧。
我会把你渡过去,你是终结痛苦的人。
见义佛大名声,了知我的心思后,
世间导师登上我的背,站定了。
从我记事起,从我懂事以来,
我从来没有过这样的快乐,就像脚底被触碰时那样。
渡过河之后,那位正等觉者、见义佛、大名闻者,
站在河岸边,说了这些偈颂。
只要心还在运转,我就渡过恒河的水流;
这位有智慧的龟王,也把我渡了过去。
以此佛陀济度,以及具足慈心;
他将在一千八百劫中,在天界享受快乐。
从天道来到这里,被善根所推动;
坐在一个座位上,将渡过疑惑之流。
就像在肥沃的田地里,哪怕只播下一点点种子;
及时降下雨水,果实让农夫欢喜。
这佛土是由正等正觉者所宣说的。
及时降下雨水,果实就会让我欢喜。
我已舍弃努力,内心寂静,不再有任何执著依止。
遍知一切漏,安住无漏中。
一千八百劫之前,那时我造了什么业;
我不知道恶趣,这就是脱(离恶趣)的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Atthadassī tu bhagavā, sayambhū lokanāyako; Vinatānadiyā tīraṃ, upāgacchi tathāgato. ‘‘Udakā abhinikkhamma, kacchapo vārigocaro; Buddhaṃ tāretukāmohaṃ, upesiṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Abhirūhatu maṃ buddho, atthadassī mahāmuni; Ahaṃ taṃ tārayissāmi, dukkhassantakaro tuvaṃ. ‘‘Mama saṅkappamaññāya, atthadassī mahāyaso; Abhirūhitvā me piṭṭhiṃ, aṭṭhāsi lokanāyako. ‘‘Yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi viññutaṃ; Sukhaṃ me tādisaṃ natthi, phuṭṭhe pādatale yathā. ‘‘Uttaritvāna sambuddho, atthadassī mahāyaso; Naditīramhi ṭhatvāna, imā gāthā abhāsatha. ‘‘Yāvatā vattate cittaṃ, gaṅgāsotaṃ tarāmahaṃ; Ayañca kacchapo rājā, tāresi mama paññavā. ‘‘Iminā buddhataraṇena, mettacittavatāya ca; Aṭṭhārase kappasate, devaloke ramissati. ‘‘Devalokā idhāgantvā, sukkamūlena codito; Ekāsane nisīditvā, kaṅkhāsotaṃ tarissati. ‘‘Yathāpi bhaddake khette, bījaṃ appampi ropitaṃ; Sammādhāraṃ pavecchante, phalaṃ toseti kassakaṃ. ‘‘Tathevidaṃ buddhakhettaṃ, sammāsambuddhadesitaṃ; Sammādhāraṃ pavecchante, phalaṃ maṃ tosayissati. ‘‘Padhānapahitattomhi, upasanto nirūpadhi; Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo. ‘‘Aṭṭhārase kappasate, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, taraṇāya idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证到阿罗汉果之后,他一边体会着解脱的快乐,一边这样回顾自己已经断掉的烦恼和得到的安乐:“啊,导师真是善巧方便,把我从轮回的泥沼里拉出来,安立在涅槃的陆地上。”他心里生起喜悦,以感兴的方式说出:巴利
Arahattaṃ pana patvā vimuttisukhaṃ anubhavanto ‘‘aho satthu upāyakosallaṃ, yenāhaṃ bhavapaṅkato uddharitvā nibbānathale patiṭṭhāpito’’ti attano pahīnasaṃkilesaṃ paṭiladdhañca sukhaṃ paccavekkhitvā sañjātasomanasso udānavasena –
因为不如理作意,我沉迷于装饰打扮;
我曾经散乱又浮躁,被欲贪折磨得不得安宁。巴利
‘‘Ayoniso manasikārā, maṇḍanaṃ anuyuñjisaṃ; Uddhato capalo cāsiṃ, kāmarāgena aṭṭito.
我被善于运用方法的佛陀,那位太阳族的亲属,
我如理修行后,把心从轮回存在中连根拔起——他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Upāyakusalenāhaṃ, buddhenādiccabandhunā; Yoniso paṭipajjitvā, bhave cittaṃ udabbahi’’nti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,“不如理作意”是指:以不恰当的方式作意,把不净的身体当作清净的来看待;因为以清净的方式作意,所以对不净的身体生起清净想。这就是它的意思。“装饰”是指用手镯、脚环等饰物以及花环、香料等来打扮自己的身体。“沉溺于”即“anuyuñjiṃ”(沉溺),意思是专心致力于打扮身体。“掉举”是指因为出身、种姓、容貌、年轻等而生起骄慢,心掉举、不寂静。“轻躁”是指像林中的猴子一样,因为心不稳定而散乱;或者因为耽着于装饰身体、装饰衣服等轻躁之事,所以也是轻躁。“āsiṃ ti”即“ahosiṃ”(我曾是)。“由欲贪”是指对事欲的欲贪所压迫、所逼恼、所困扰;“我曾是”如此连接理解。巴利
Tattha ayoniso manasikārāti anupāyamanasikārato asubhaṃ kāyaṃ subhato manasi karitvā subhato manasikārahetu, asubhaṃ kāyaṃ subhasaññāyāti attho. Maṇḍananti hatthūpagādiābharaṇehi ceva mālāgandhādīhi ca attabhāvassa alaṅkaraṇaṃ. Anuyuñjisanti anuyuñjiṃ, sarīrassa vibhūsanappasuto ahosinti attho. Uddhatoti jātigottarūpayobbanamadādīhi uddhato avūpasantacitto. Capaloti vanamakkaṭo viya anavaṭṭhitacittatāya lolo, kāyamaṇḍanavatthamaṇḍanādicāpalye yuttatāya vā capalo ca. Āsinti ahosiṃ. Kāmarāgenāti vatthukāmesu chandarāgena aṭṭito pīḷito vibādhito āsinti yojanā.
以善巧方便者:这里是用工具格来表示原因,意思是说,以那位善于调伏所化众生的方便、熟练通达的佛陀、世尊为因。因为工具格在这里表示原因。他是通过示现被烧过的母猴和天女,以“被烧者”的呵责,来指出自己去除欲贪这件事而说这话的。因为世尊最初是以“国中第一美女”为缘来调伏具寿难陀长老,就像用大楔子拔出小楔子一样,又像医师先让人喝下润身油,再用吐泻药排出病素;他通过“手脚像烧焦的木炭”这样的示现,让难陀对国中第一美女心生厌离,然后又以“被烧者”的说法,让难陀对那些“手脚像烧焦的木炭”的天女也心生厌离,之后才正确地以止观修行,让难陀安立于圣道。因此说:“如理修行后,将心从有中拔出。”意思是:以方便、以正理,如理修习止观清净道之后,我那沉没于有、沉没于轮回泥沼中的心,被圣道之手拔了出来,安立在涅槃的陆地上。巴利
Upāyakusalenāti vineyyānaṃ damanūpāyacchekena kovidena buddhena bhagavatā hetubhūtena. Hetuatthe hi etaṃ karaṇavacanaṃ. Paluṭṭhamakkaṭīdevaccharādassanena hi upakkitavādacodanāya attano kāmarāgāpanayanaṃ sandhāya vadati. Bhagavā hi āyasmantaṃ nandattheraṃ paṭhamaṃ janapadakalyāṇiṃ upādāya ‘‘yathāyaṃ makkaṭī, evaṃ kakuṭapādiniyo upādāya janapadakalyāṇī’’ti mahatiyā āṇiyā khuddakaṃ āṇiṃ nīharanto chaḍḍako viya, sinehapānena sarīraṃ kiledetvā vamanavirecanehi dosaṃ nīharanto bhisakko viya ca kakuṭapādinidassanena janapadakalyāṇiyaṃ virattacittaṃ kāretvā puna upakkitavādena kakuṭapādinīsupi cittaṃ virājetvā sammadeva samathavipassanānuyogena ariyamagge patiṭṭhāpesi. Tena vuttaṃ ‘‘yoniso paṭipajjitvā, bhave cittaṃ udabbahi’’nti. Upāyena ñāyena sammadeva samathavipassanāya visuddhipaṭipadaṃ paṭipajjitvā bhave saṃsārapaṅke nimuggañca me cittaṃ ariyamaggena hatthena uttāriṃ, nibbānathale patiṭṭhāpesinti attho.
尊者说完这段感兴语后,第二天来到世尊面前,这样说道:“尊者,世尊曾为我担保,让我得到五百位手足如焦炭的天女。尊者,我现在解除世尊这个承诺。”世尊也说:“难陀,当你的心不执取、从诸漏中解脱时,我也就从那个承诺中解脱了。”那时,世尊知道他在守护根门方面有更殊胜的表现,为了赞扬他这个功德,便把他列为守护根门第一,说道:“比丘们,在我的声闻比丘中,守护根门最第一的,就是难陀。”这位尊者确实这样想:“我正是因为不守护诸根,才落到这种变坏的地步。我要好好约束诸根。”于是他发起精进,具足强大的惭愧心,又因为过去已经累积了修行,所以在根律仪上达到了最高成就。巴利
Imaṃ udānaṃ udānetvā thero punadivase bhagavantaṃ upasaṅkamitvā evamāha – ‘‘yaṃ me, bhante, bhagavā pāṭibhogo pañcannaṃ accharāsatānaṃ paṭilābhāya kakuṭapādānaṃ, muñcāmahaṃ, bhante, bhagavantaṃ etasmā paṭissavā’’ti (udā. 22). Bhagavāpi, ‘‘yadeva kho te, nanda, anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, athāhaṃ mutto etasmā paṭissavā’’ti (udā. 22) āha. Athassa bhagavā savisesaṃ indriyesu guttadvārataṃ ñatvā taṃ guṇaṃ vibhāvento, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ indriyesu guttadvārānaṃ yadidaṃ nando’’ti (a. ni. 1.219, 230) indriyesu guttadvārabhāvena aggaṭṭhāne ṭhapesi. Thero hi ‘‘yamevāhaṃ indriyānaṃ asaṃvaraṃ nissāya imaṃ vippakāraṃ patto, tamevāhaṃ suṭṭhu niggahessāmī’’ti ussāhajāto balavahirottappo tattha ca katādhikārattā indriyasaṃvare ukkaṃsapāramiṃ agamāsīti.
10. 尸利摩特长老偈颂注释巴利
10. Sirimattheragāthāvaṇṇanā
其他人也称赞他,这是尊者尸利摩特长老的偈颂。它的缘起是什么呢?这位长老在过去诸佛那里也曾积修功德,在一次次生命中不断累积善业。当莲华上世尊圆满诸波罗蜜、住在兜率天宫时,他投生到一个婆罗门家庭,长大后成为智者,是读诵者、持咒者,通达三吠陀,兼诸词汇、仪轨、音韵、语法释,并以第五古史传说,为文句师、语法师,于世间论、大人相中无有不及,因志求出离而舍弃欲乐,出家成为苦行者,被八万四千苦行者众围绕,在喜马拉雅山地区天神所化的草庵中修成禅定与神通,安住其中。由于在过去诸佛处积修功德的缘故,依相术咒语中所说的定则,忆念佛陀功德,为过去诸佛,在某一河流回转处的沙洲上建造塔庙,以供养恭敬为乐。苦行者们看见后问道:“这是为谁作供养恭敬呢?”他便引用相术咒语,分别解说其中所说的大人相,依此凭自身之力赞颂佛陀功德。他们听后,那些苦行者也都心生净信,从那时起,为等正觉者作塔庙供养而住。巴利
Pare ca naṃ pasaṃsantīti āyasmato sirimattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato pāramiyo pūretvā tusitabhavane ṭhitakāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ patto tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṃ sakkharappabhedānaṃ itihāsapañcamānaṃ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo nekkhammajjhāsayatāya kāme pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā caturāsītisahassaparimāṇena tāpasagaṇena parivuto himavantappadese devatābhinimmite assame jhānābhiññāyo nibbattetvā vasanto purimabuddhesu katādhikāratāya lakkhaṇamantesu āgataniyāmena ca buddhaguṇe anussaritvā atīte buddhe uddissa aññatarasmiṃ nadīnivattane pulinacetiyaṃ katvā pūjāsakkārābhirato ahosi. Taṃ disvā tāpasā, ‘‘kaṃ uddissa ayaṃ pūjāsakkāro karīyatī’’ti pucchiṃsu. So tesaṃ lakkhaṇamante āharitvā tattha āgatāni mahāpurisalakkhaṇāni vibhajitvā tadanusārena attano bale ṭhatvā buddhaguṇe kittesi. Taṃ sutvā tepi tāpasā pasannamānasā tato paṭṭhāya sammāsambuddhaṃ uddissa thūpapūjaṃ karontā viharanti.
那时,莲华上菩萨从兜率天身没,入于母胎。在最后一生中,三十二种前兆显现,种种稀有难得之法悉皆出现。这位苦行者便将这些现象指示给弟子们看,使他们对正自觉者们生起更强烈的净信。后来他命终,投生梵天界。当弟子们为他的遗体作供养时,他现身而来,告诉他们说:“我是你们的老师,已生在梵天界了。你们切莫放逸,应当勤修沙塔供养,并努力修行。”说完便返回梵天界。巴利
Tena ca samayena padumuttarabodhisatto tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ okkanto hoti. Carimabhave dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ , sabbe ca acchariyabbhūtadhammā. Tāpaso tāni antevāsikānaṃ dassetvā bhiyyosomattāya sammāsambuddhesu tesaṃ pasādaṃ vaḍḍhetvā kālaṃ katvā brahmaloke nibbattitvā tehi attano sarīrassa pūjāya karīyamānāya dissamānarūpo āgantvā, ‘‘ahaṃ tumhākaṃ ācariyo brahmaloke nibbatto, tumhe appamattā pulinacetiyapūjamanuyuñjatha, bhāvanāya ca yuttappayuttā hothā’’ti vatvā brahmalokameva gato.
他这样在天界与人间流转,到了现在这尊佛出世的时代,出生在舍卫城的一个居士家庭里。从他出生那天起,这个家族的吉祥与福报就不断增长,所以给他取名叫“吉祥”。到他能够自己走路的时候,弟弟出生了,大家说“这个孩子是为了增长吉祥而生的”,就给他取名叫“吉祥增”。他们兄弟俩在祇园精舍承接佛陀的受用物时,亲眼见到佛陀的威神之力,生起了信心,于是出家。在两人当中,吉祥增还没有证得超越常人的法,只是得到四种资具的供养,受到在家众和出家众的尊敬与重视。而吉祥长老呢,从出家那时起,就因为某种业障,得到的利养很少,也不被大众所敬重。他专心修习止观,不久就证得了六种神通。因此《譬喻经》中说:巴利
Evaṃ so devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ gahapatikule nibbatti, tassa jātadivasato paṭṭhāya tasmiṃ kule sirisampattiyā vaḍḍhamānattā sirimātveva nāmaṃ akaṃsu. Tassa padasā gamanakāle kaniṭṭhabhātā nibbatti, tassa ‘‘ayaṃ siriṃ vaḍḍhento jāto’’ti sirivaḍḍhoti nāmaṃ akaṃsu. Te ubhopi jetavanappaṭiggahaṇe buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddhā pabbajiṃsu. Tesu sirivaḍḍho na tāva uttarimanussadhammassa lābhī ahosi, catunnaṃ paccayānaṃ lābhī, gahaṭṭhapabbajitānaṃ sakkato garukato, sirimatthero pana pabbajitakālato paṭṭhāya tādisena kammacchiddena appalābhī ahosi bahujanāsambhāvito, samathavipassanāsu kammaṃ karonto nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.111-147) –
在雪山中,有一位名叫提婆罗的苦行者;
在那里,我的经行处是非人变化出来的。
背负着发髻的重担,总是手持水瓶。
那时,我为了寻求最高的利益,从林中走了出来。
六万四千弟子曾在我身边侍奉。
那时,他们各自专注于自己的修行事务,住在森林里。
我从隐居的地方出来,用沙子堆了一座塔;
我把各种花收集起来,供养了那座塔。
在那里,我让心生起净信,然后走进修行人的住处。
所有弟子聚到一起后,向我问了这件事。
大王,你礼敬的那座沙塔,
我们也想知道,既然被问了,就请您告诉我们。
具眼而有大名声的他们,是否已在真言句中被明确指出?
我真心礼敬他们——那些最殊胜的佛陀、有大名声的世尊。
那些大雄、一切知者、世间导师,是什么样子的?
他们的名声如何,持戒如何,那些大名声的尊者是什么样子?
佛陀们具备三十二种大人相,还有四十颗牙齿;
他们的睫毛像牛睫,眼睛像红豆果。
那些佛陀走路时,只看前方一轭之远的地方;
他们的膝盖不会发出声响,也听不到关节的声音。
善逝行走时,抬脚而行;
诸佛的常法,就是先迈右脚。
那些佛陀无所畏惧,就像鬃毛狮王一样。
既不抬高自己,也不轻视任何众生。
他们摆脱了傲慢与自卑,对一切众生都保持平等。
诸佛从不抬高自己,这是诸佛的法则。
正自觉者出现时,他们就会带来光明。
他们让这整片大地以六种方式震动。
他们看见地狱,那时地狱就止息了。
大雨倾盆而下,这是诸佛的本性。
这些大龙就是如此,无与伦比,且享有盛名。
以容颜来说,如来不可超越,也无法衡量。
所有弟子都怀着恭敬,对我的话表示赞同。
他们就这样去实践,尽自己所能,尽自己之力。
他们怀着对自己善业的希求,恭敬地供养沙堆。
他们对我的话有信心,内心恭敬佛陀的教诫。
那时,那位大名鼎鼎的天子从兜率天命终,
他入母胎时,一万个世界震动了。
我站在离草庵不远的经行处。
所有弟子都聚集过来,来到我面前。
大地如公牛般吼鸣,又如狮王般咆哮;
鳄鱼一样地滑行,会有什么果报呢?
我称颂那位在沙塔旁边的正自觉者;
如今,那位世尊、导师,已经入母胎了。
对他们讲完法义,又赞叹了伟大的圣者之后;
我把自己的弟子们打发走之后,就盘腿坐了下来。
我的气力确已衰竭,为极重之病所困;
我想起了最胜的佛陀,就在那里死去了。
那时,所有弟子聚在一起,搭起了火葬堆。
他们把我的身体抬起来,放到了柴堆上。
他们围着火葬堆,把双手合十举到头顶;
他们被忧箭刺透,聚在一起痛哭。
当他们正在悲泣的时候,那时我来到了火葬堆前。
我是你们的老师,善慧者们,不要悲伤。
你们要为自身的利益努力精勤,日夜都不懈怠。
别让自己放逸了,你们的时机已经到来。
教导完自己的弟子后,我又回到了天界。
我在天界享受快乐,长达十八劫。
我曾五百次成为转轮王。
我不止上百次地做过天王。
在其余的劫中,我混杂着流转轮回。
我不知道恶趣,这是出生的果报。
就像在拘物头花开的月份里,许多树木都开满了花;
就在那时,我也同样被大仙人(佛陀)授记将会成佛。
我的精进就像一头能负重的拉车牲口,拉着我走向离诸轭之安稳。
犹如大象挣断系缚,我安住于无漏之中。
于十万劫中,我曾赞叹佛陀;
我不曾亲身经历恶趣,这就是称扬的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Pabbate himavantamhi, devalo nāma tāpaso; Tattha me caṅkamo āsi, amanussehi māpito. ‘‘Jaṭābhārena bharito, kamaṇḍaludharo sadā; Uttamatthaṃ gavesanto, vipinā nikkhamiṃ tadā. ‘‘Cullāsītisahassāni, sissā mayhaṃ upaṭṭhahuṃ; Sakakammābhipasutā, vasanti vipine tadā. ‘‘Assamā abhinikkhamma, akaṃ pulinacetiyaṃ; Nānāpupphaṃ samānetvā, taṃ cetiyamapūjayiṃ. ‘‘Tattha cittaṃ pasādetvā, assamaṃ pavisāmahaṃ; Sabbe sissā samāgantvā, etamatthaṃ pucchiṃsu maṃ. ‘‘Pulinena kato thūpo, yaṃ tvaṃ deva namassasi; Mayampi ñātumicchāma, puṭṭho ācikkha no tuvaṃ. ‘‘Niddiṭṭhā nu mantapade, cakkhumanto mahāyasā; Te kho ahaṃ namassāmi, buddhaseṭṭhe mahāyase. ‘‘Kīdisā te mahāvīrā, sabbaññū lokanāyakā; Kathaṃvaṇṇā kathaṃsīlā, kīdisā te mahāyasā. ‘‘Bāttiṃsalakkhaṇā buddhā, cattālīsadijāpi ca; Nettā gopakhumā tesaṃ, jiñjukā phalasannibhā. ‘‘Gacchamānā ca te buddhā, yugamattañca pekkhare; Na tesaṃ jāṇu nadati, sandhisaddo na suyyati. ‘‘Gacchamānā ca sugatā, uddharantāva gacchare; Paṭhamaṃ dakkhiṇaṃ pādaṃ, buddhānaṃ esa dhammatā. ‘‘Asambhītā ca te buddhā, migarājāva kesarī; Nevukkaṃsenti attānaṃ, no ca vambhenti pāṇinaṃ. ‘‘Mānāvamānato muttā, samā sabbesu pāṇisu; Anattukkaṃsakā buddhā, buddhānaṃ esa dhammatā. ‘‘Uppajjantā ca sambuddhā, ālokaṃ dassayanti te; Chappakāraṃ pakampenti, kevalaṃ vasudhaṃ imaṃ. ‘‘Passanti nirayañcete, nibbāti nirayo tadā; Pavassati mahāmegho, buddhānaṃ esa dhammatā. ‘‘Īdisā te mahānāgā, atulā ca mahāyasā; Vaṇṇato anatikkantā, appameyyā tathāgatā. ‘‘Anumodiṃsu me vākyaṃ, sabbe sissā sagāravā; Tathā ca paṭipajjiṃsu, yathāsatti yathābalaṃ. ‘‘Paṭipūjenti pulinaṃ, sakakammābhilāsino; Saddahantā mama vākyaṃ, buddhasakkatamānasā. ‘‘Tadā cavitvā tusitā, devaputto mahāyaso; Uppajji mātukucchimhi, dasasahassi kampatha. ‘‘Assamassāvidūramhi, caṅkamamhi ṭhito ahaṃ; Sabbe sissā samāgantvā, āgacchuṃ mama santike. ‘‘Usabhova mahī nadati, migarājāva kūjati; Susumārova saḷati, kiṃ vipāko bhavissati. ‘‘Yaṃ pakittemi sambuddhaṃ, sikatāthūpasantike; So dāni bhagavā satthā, mātukucchimupāgami. ‘‘Tesaṃ dhammakathaṃ vatvā, kittayitvā mahāmuniṃ; Uyyojetvā sake sisse, pallaṅkamābhujiṃ ahaṃ. ‘‘Balañca vata me khīṇaṃ, byādhinā paramena taṃ; Buddhaseṭṭhaṃ saritvāna, tattha kālaṅkato ahaṃ. ‘‘Sabbe sissā samāgantvā, akaṃsu citakaṃ tadā; Kaḷevarañca me gayha, citakaṃ abhiropayuṃ. ‘‘Citakaṃ parivāretvā, sīse katvāna añjaliṃ; Sokasallaparetā te, vikkandiṃsu samāgatā. ‘‘Tesaṃ lālappamānānaṃ, agamaṃ citakaṃ tadā; Ahaṃ ācariyo tumhaṃ, mā socittha sumedhasā. ‘‘Sadatthe vāyameyyātha, rattindivamatanditā; Mā vo pamattā ahuttha, khaṇo vo paṭipādito. ‘‘Sake sissenusāsitvā, devalokaṃ punāgamiṃ; Aṭṭhārasa ca kappāni, devaloke ramāmahaṃ. ‘‘Satānaṃ pañcakkhattuñca, cakkavattī ahosahaṃ; Anekasatakkhattuñca, devarajjamakārayiṃ. ‘‘Avasesesu kappesu, vokiṇṇo saṃsariṃ ahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, uppādassa idaṃ phalaṃ. ‘‘Yathā komudike māse, bahū pupphanti pādapā; Tathevāhampi samaye, pupphitomhi mahesinā. ‘‘Vīriyaṃ me dhuradhorayhaṃ, yogakkhemādhivāhanaṃ; Nāgova bandhanaṃ chetvā, viharāmi anāsavo. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ buddhamabhikittayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, kittanāya idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
有些比丘和沙弥是凡夫,不知道具足六神通的尸利摩长老是圣者,因为他利养微少、不被世人亲近,就不尊重他,随口说些话指责他。而他们对尸利瓦达长老,因为他能得到各种资具、被世人尊敬看重,就敬重他、称赞他。尸利摩长老呵责凡夫性说:“称赞不该称赞的人,贬低该称赞的人,这就是凡夫性的过失。”巴利
Chaḷabhiññañhi samānaṃ āyasmantaṃ sirimattheraṃ ‘‘ariyo’’ti ajānantā puthujjanā bhikkhū sāmaṇerā ca appalābhitāya lokassa anabhigatabhāvena asambhāventā yaṃkiñci kathetvā garahanti. Sirivaḍḍhattheraṃ pana paccayānaṃ lābhibhāvena lokassa sakkatagarukatabhāvato sambhāventā pasaṃsanti. Thero ‘‘avaṇṇārahassa nāma vaṇṇabhaṇanaṃ, vaṇṇārahassa ca avaṇṇabhaṇanaṃ assa puthujjanabhāvassa doso’’ti puthujjanabhāvañca garahanto –
即使别人称赞他,若他自己内心并不安定;
别人夸你也是白夸,因为你自己其实并没有得定。巴利
‘‘Pare ca naṃ pasaṃsanti, attā ce asamāhito; Moghaṃ pare pasaṃsanti, attā hi asamāhito.
别人也批评他,若自己善自安定;
别人批评他,那也是白费力气,因为他自己确实心地安定。巴利
‘‘Pare ca naṃ garahanti, attā ce susamāhito; Moghaṃ pare garahanti, attā hi susamāhito’’ti.
他说了两首偈颂。巴利
– Gāthādvayamabhāsi.
在这里,“他人”是指不同于自己的其他人。但在这个语境里,“他人”特指那些不同于智者的愚人。因为这些人不了解、不深入思察就开口说话,所以他们的称赞和指责一样,都毫无分量。“那人”指的就是那个人。“称赞”:这些愚人由于无知的本性,或者被贪爱所蒙蔽,对一个人本来没有的功德,却用“某位比丘证得了禅那,是圣者”这样的话,把不实的功德安在他身上,来赞扬、吹捧他。句中这个“ca”表示与自己相关联。由此说明:他人称赞那个人,而那只是他们的称赞而已,并不是说在那个人身上真有值得称赞的实质。若自己未得等持:那些受他人称赞的人,若自己于道定、果定,乃至仅于近行定、安止定尚未等持,因与等持相对立的烦恼尚未断除,故是散乱、心散乱者,这就是其含义。而“未得等持”这一说法,由此显示其缺乏等持之因的功德。“虚妄”是中性词的表述,如“日月不平等地旋转”等语中那样。“他人称赞”:那些称赞这个未得等持之人的人,他们是在虚妄地、徒然地、无根据地称赞。为什么?因为自己确实未得等持,由于那个人的心未得等持,所以如此,这就是其含义。巴利
Tattha pareti attato aññe pare nāma, idha pana paṇḍitehi aññe bālā pareti adhippetā. Tesañhi ajānitvā apariyogāhetvā bhāsanato garahā viya pasaṃsāpi appamāṇabhūtā. Nanti naṃ puggalaṃ. Pasaṃsantīti aviddasubhāvena taṇhāvipannatāya vā, atha vā abhūtaṃyeva puggalaṃ ‘‘asuko bhikkhu jhānalābhī, ariyo’’ti vā abhūtaguṇaropanena kittenti abhitthavanti. Yo panettha ca-saddo, so attūpanayattho. Tena pare naṃ puggalaṃ pasaṃsanti ca, tañca kho tesaṃ pasaṃsanamattaṃ, na pana tasmiṃ pasaṃsāya vatthu atthīti imamatthaṃ dasseti. Attā ce asamāhitoti yaṃ puggalaṃ pare pasaṃsanti, so ce sayaṃ asamāhito maggasamādhinā phalasamādhinā upacārappanāsamādhimatteneva vā na samāhito, samādhānassa paṭipakkhabhūtānaṃ kilesānaṃ appahīnattā vikkhitto vibbhantacitto hoti ceti attho. ‘‘Asamāhito’’ti ca etena samādhinimittānaṃ guṇānaṃ abhāvaṃ dasseti. Moghanti bhāvanapuṃsakaniddeso ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu viya. Pare pasaṃsantīti ye taṃ asamāhitaṃ puggalaṃ pasaṃsanti, te moghaṃ mudhā amūlakaṃ pasaṃsanti. Kasmā? Attā hi asamāhito yasmā tassa puggalassa cittaṃ asamāhitaṃ, tasmāti attho.
在第二首偈颂中,“指责”的意思是:他们因为自己愚昧无知,或者被嗔恨所支配,对一位同样是圣者、已得禅那的比丘,用这样的话来指责、非难、呵斥:“某某比丘不勤修警寤,哪怕挤一次牛奶那么短的时间也不肯,一味让身体壮实,贪睡、贪聊、贪热闹。”——这是通过揭示他不修行,或者通过抹杀他的功德来指责。其余部分应按照第一首偈颂所说的方式理解。长老用这些偈颂表明了自己已无烦恼,而尸利瓦达仍有烦恼。尸利瓦达听了之后生起悚惧,便着手修观,不久就达成了自己的目标;那些指责他的人也向长老请求原谅。巴利
Dutiyagāthāyaṃ garahantīti attano aviddasubhāvena dosantarāya vā ariyaṃ jhānalābhiñca samānaṃ ‘‘asuko bhikkhu jāgariyaṃ nānuyuñjati antamaso goduhanamattampi kālaṃ kevalaṃ kāyadaḷhibahulo niddārāmo bhassārāmo saṅgaṇikārāmo viharatī’’tiādinā appaṭipajjamānatāvibhāvanena vā guṇaparidhaṃsanena vā garahanti nindanti, upakkosanti vāti attho. Sesaṃ paṭhamagāthāya vuttapariyāyena veditabbaṃ. Evaṃ therena imāhi gāthāhi attano nikkilesabhāve sirivaḍḍhassa ca sakilesabhāve pakāsite taṃ sutvā sirivaḍḍho saṃvegajāto vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva sadatthaṃ paripūresi, garahakapuggalā ca theraṃ khamāpesuṃ.
1. 优多罗长老偈的注释巴利
1. Uttarattheragāthāvaṇṇanā
“诸蕴已遍知”是优多罗长老的偈颂。它的来历是怎样的呢?这位长老在过去诸佛那里积下了善根,一世又一世地积累善法,作为解脱的助缘。从那时起九十四劫之前,正值悉达多世尊出世,他出生在一户良家,长大后对教法生起信心,成为近事男。世尊般涅槃后,他召集亲属,备办了许多供养和恭敬之物,举行了舍利供养。凭着这份福业,他在天界和人间流转。到了现在佛出世的时候,他转生在萨给陀城的一个婆罗门家庭,取名优多罗。成年后,因为某件事去了舍卫城,在芒果树下看见佛陀示现双神变,生起净信,又听了《黑园经》的说法,信心更加增长,于是出家。随世尊到王舍城,受了具足戒,就在那里住下修观,不久便证得六神通。此事在《譬喻经》中这样说:巴利
Khandhāmayā pariññātāti āyasmato uttarattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito catunavute kappe siddhatthassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto sāsane laddhappasādo hutvā upāsakattaṃ paṭivedesi. So satthari parinibbute attano ñātake sannipātetvā bahuṃ pūjāsakkāraṃ sambharitvā dhātupūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sākete brāhmaṇakule nibbattitvā uttaroti laddhanāmo vayappatto kenacideva karaṇīyena sāvatthiṃ gato kaṇḍambamūle kataṃ yamakapāṭihāriyaṃ disvā pasīditvā puna kāḷakārāmasuttadesanāya (a. ni. 4.24) abhivaḍḍhamānasaddho pabbajitvā satthārā saddhiṃ rājagahaṃ gantvā upasampajjitvā tattheva vasanto vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.106-110) –
当世间依怙、世间导师悉达多般涅槃时,
我召集了亲属们,做了舍利供养。
九十四劫前,我供养了舍利;
我不曾经历恶趣,这是供养舍利之果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经修完了。巴利
‘‘Nibbute lokanāthamhi, siddhatthe lokanāyake; Mama ñātī samānetvā, dhātupūjaṃ akāsahaṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ dhātumabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, dhātupūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得六神通后,当时世尊正住在舍卫城,他为了亲近、侍奉佛陀,从王舍城来到舍卫城。比丘们问他:“贤友,你出家的任务已经做到头了吗?”他为了回答别的问题,就说道:巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā satthari sāvatthiyaṃ viharante buddhupaṭṭhānatthaṃ rājagahato sāvatthiṃ upagato bhikkhūhi ‘‘kiṃ, āvuso, pabbajjākiccaṃ tayā matthakaṃ pāpita’’nti puṭṭho aññaṃ byākaronto –
诸蕴已被我遍知,渴爱已被我彻底断除;
我的觉支已经修习圆满,我已达到漏尽。巴利
‘‘Khandhā mayā pariññātā, taṇhā me susamūhatā; Bhāvitā mama bojjhaṅgā, patto me āsavakkhayo.
我彻知五蕴后,斩断了网;
修习了觉支之后,我将成为无漏者而般涅槃。他宣说了这两首偈颂。巴利
‘‘Sohaṃ khandhe pariññāya, abbahitvāna jāliniṃ; Bhāvayitvāna bojjhaṅge, nibbāyissaṃ anāsavo’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,“诸蕴”指五取蕴。“已遍知”是指,通过“这就是苦,再没有比这更多的苦”来限定、了知、修习。以此,他说明了苦圣谛的遍知通达。“渴爱”:因为贪求、热恼,所以叫渴爱。“已被彻底根除”:就是被彻底消灭。以此,他说明了集圣谛的断除通达。“我的觉支已修习”:觉支是指以觉悟为名的念等法的组合,或者拥有觉悟、被称为觉者的圣者的支分。也就是念、择法、精进、喜、轻安、定、舍这些属于道的法,已被我修习、生起、增长。这里,由于提到了觉支,应当知道,因为与觉支同起,一切道法和一切菩提分法也都已被包含。正是以此,他显示了道圣谛的修习通达。“我已证得漏尽”:欲漏等诸漏在这里灭尽,所以称为漏尽的无为法,我已证得、已到达。以此,他讲述了灭圣谛的作证通达。到这里为止,他显示了自己有余涅槃的成就。巴利
Tattha khandhāti pañcupādānakkhandhā. Pariññātāti ‘‘idaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti paricchijja ñātā bhāvitā. Tena dukkhassa ariyasaccassa pariññābhisamayamāha. Taṇhāti tasati paritasatīti taṇhā. Susamūhatāti samugghāṭitā. Etena samudayasaccassa pahānābhisamayaṃ vadati. Bhāvitā mama bojjhaṅgāti bodhisaṅkhātāya satiādidhammasāmaggiyā, taṃsamaṅgino vā bodhisaṅkhātassa ariyapuggalassa aṅgāti bojjhaṅgā. Satidhammavicayavīriyapītipassaddhisamādhiupekkhāsaṅkhātā maggapariyāpannā dhammā mayā bhāvitā uppāditā vaḍḍhitā. Bojjhaṅgaggahaṇeneva cettha taṃsahacaritatāya sabbe maggadhammā, sabbe ca bodhipakkhiyadhammā gahitāti daṭṭhabbā. Eteneva maggasaccassa bhāvanābhisamayaṃ dasseti. Patto me āsavakkhayoti kāmāsavādayo āsavā khīyanti etthāti āsavakkhayoti laddhanāmo asaṅkhatadhammo mayā patto adhigato. Etena nirodhasaccassa sacchikiriyābhisamayaṃ katheti. Ettāvatā attano saupādisesanibbānasampattiṃ dasseti.
现在,为了说明无余依涅槃的成就,他以“我如此”等语说出了第二首偈颂。它的意思是:我这样,按照前面所说的方式,遍知、了知了诸蕴之后,就在这样遍知的同时,对于自身和他身、内处和外处、以及过去等种种差别之中,那不断渗入、一再流转、被称为轮回之网的渴爱——它因此得名“有网者”——我已从自己的心相续中拔除、彻底拔出;就在这样拔除它的同时,又修习了前面所说的各种觉支,使这些修习达到圆满,由此成为无漏者而安住。现在,随着最后心的灭尽,我就像没有执取的火一样,将熄灭、般涅槃。巴利
Idāni pana anupādisesanibbānasampattiṃ dassento ‘‘soha’’ntiādinā dutiyaṃ gāthamāha. Tassattho – sohaṃ evaṃ vuttanayena khandhe pariññāya parijānitvā, tathā parijānanto eva sakaattabhāvaparaattabhāvesu ajjhattikabāhirāyatanesu atītādibhedabhinnesu saṃsibbanākāraṃ punappunaṃ pavattisaṅkhātaṃ jālaṃ etassa atthīti jālinīti laddhanāmaṃ taṇhaṃ abbahitvāna mama cittasantānato uddharitvā, tathā naṃ uddharantoyeva vuttappabhede bojjhaṅge bhāvayitvāna te bhāvanāpāripūriṃ pāpetvā tato eva anāsavo hutvā ṭhito idāni carimakacittanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissaṃ parinibbāyissāmīti.
2. 跋达吉长老偈注巴利
2. Bhaddajittheragāthāvaṇṇanā
“名叫帕那陀的那位国王”:这是跋达吉长老的偈颂。它的来历是什么呢?据说,这位长老在莲华上佛的时代,出生在一个婆罗门家庭,长大后精通婆罗门的一切学问和技艺,后来舍弃欲乐,出家做了苦行者,在森林里建了一座草庵住下来。有一天,他看见导师从空中飞过,心里生起清净的信心,就合掌高举站在那里。导师知道他的心意,便从空中降下来。他向降下的世尊献上了蜜、莲藕茎、酥油和牛奶。世尊出于慈悲接受了他的供养,说了随喜的话就离开了。凭着这份福业,他转生到兜率天,在那里住到寿命尽。此后,他一直在善趣中流转。到了毗婆尸佛的时代,他成了一位大富长者,供养了六万八千位比丘饮食,还布施了三衣。巴利
Panādonāma so rājāti āyasmato bhaddajittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ patto brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu pāraṃ gantvā kāme pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā araññāyatane assamaṃ kāretvā vasanto ekadivasaṃ satthāraṃ ākāsena gacchantaṃ disvā pasannamānaso añjaliṃ paggayha aṭṭhāsi. Satthā tassa ajjhāsayaṃ ñatvā ākāsato otari. Otiṇṇassa pana bhagavato madhuñca bhisamuḷālañca sappiñca khīrañca upanāmesi, tassa taṃ bhagavā anukampaṃ upādāya paṭiggahetvā anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So tena puññakammena tusite nibbatto tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato aparāparaṃ sugatīsuyeva saṃsaranto vipassissa bhagavato kāle mahaddhano seṭṭhi hutvā aṭṭhasaṭṭhibhikkhusahassaṃ bhojetvā ticīvarena acchādesi.
他这样做了很多善业之后,投生到天界,在那里住到寿命尽时,又从那里死去,投生到人间。在没有佛出世的时代,他供养了五百位独觉佛,用四种资具奉侍他们。之后他又从那里死去,投生到王族中,治理国家时,他的儿子已经证得独觉菩提并安住其中,他便去供养这位儿子。儿子般涅槃后,他收取舍利,建塔供养。他这样在各地做了那些福德之后,在现在这位佛出世的时代,投生在跋提耶城,成为拥有八十亿财富的跋提长者的独子,名叫跋达吉。据说,他的自在、财富、眷属等种种圆满,就像最后生菩萨一样。巴利
Evaṃ bahuṃ kusalaṃ katvā devaloke nibbattitvā tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cavitvā manussesu uppanno buddhasuññe loke pañca paccekabuddhasatāni catūhi paccayehi upaṭṭhahitvā tato cuto rājakule nibbattitvā rajjaṃ anusāsanto puttaṃ paccekabodhiṃ adhigantvā ṭhitaṃ upaṭṭhahitvā tassa parinibbutassa dhātuyo gahetvā cetiyaṃ katvā pūjesi. Evaṃ tattha tattha tāni puññāni katvā imasmiṃ buddhuppāde bhaddiyanagare asītikoṭivibhavassa bhaddiyaseṭṭhissa ekaputtako hutvā nibbatti, bhaddajītissa nāmaṃ ahosi. Tassa kira issariyabhogaparivārādisampatti carimabhave bodhisattassa viya ahosi.
那时,导师在舍卫城度过雨安居后,为了摄受跋达吉王子,带领大比丘僧团前往跋达吉城,住在生林里,等待他的智慧成熟。跋达吉王子那时正坐在高楼上,打开狮形窗向外眺望,看见大批人群正前往世尊身边听法,便问:“这些人要去哪里?”听说了原因之后,他也带着大批随从来到导师身边。听法的时候,他虽然全身还佩戴着各种装饰,却已经断尽了一切烦恼,证得了阿罗汉果。因此,《譬喻经》中这样说:巴利
Tadā satthā sāvatthiyaṃ vassaṃ vasitvā bhaddajikumāraṃ saṅgaṇhituṃ mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ bhaddiyanagaraṃ gantvā jātiyāvane vasi tassa ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno. Sopi upari pāsāde nisinno sīhapañjaraṃ vivaritvā olokento bhagavato santike dhammaṃ sotuṃ gacchantaṃ mahājanaṃ disvā ‘‘katthāyaṃ mahājano gacchatī’’ti pucchitvā taṃ kāraṇaṃ sutvā sayampi mahatā parivārena satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇanto sabbābharaṇapaṭimaṇḍitova sabbakilese khepetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.56.98-116) –
我潜入那座大象们常来戏水的池塘,
那时,我为了食物,在那里拔取莲藕。
那时,有位名为莲华上的世尊,
身穿红褐色袈裟的佛陀,正行走在虚空之中。
那时,我听到了粪扫衣抖动的声音。
我向上凝视,望见了世间导师。
我便就地静立,向世间导师祈请;
蜂蜜、莲藕茎和在一起,还有牛奶、酥油和藕根。
愿具眼者佛陀出于悲悯,接受我的供养。
于是,那位心怀悲悯、声名远播的导师降下而来。
具眼者出于悲悯,接受了我的食物;
正自觉者接受后,便为我作了随喜。
愿你快乐,福德广大的人,愿你的趣向得以圆满。
愿你凭这次贝壳的布施,得到广大的安乐。
正等觉者、那位名叫水生上尊的说完这番话后……
正觉者托钵而行,这位胜者从空中而来。
然后,我拿了莲藕,回到我的草庵。
我把莲藕挂在树上,随即忆念起自己的布施。
大风暴刮起来,那时摇动了整片树林。
那时,天空轰鸣,雷也劈了下来。
那时,一道雷电劈落,正中我的头顶;
我坐着,平静安详,就在那里死去了。
与福德业相应,我投生到了兜率天;
我的身体已经倒下,我如今在天界享乐。
八万六千名女子,盛装严饰,
她们早晚都来侍奉,这就是布施药物的果报。
我投生到人间,那时我过得很快乐。
我的财富从不缺少,这就是布施莲藕的果报。
我蒙那位超越诸天的至尊、如如不动的世尊所哀愍。
一切烦恼都已彻底断尽,如今不再有来生。
在十万劫前,那时我布施了莲茎;
我不曾知道恶趣,这是布施莲茎的果报。
我的烦恼已经烧尽……(中略)……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Oggayha yaṃ pokkharaṇiṃ, nānākuñjarasevitaṃ; Uddharāmi bhisaṃ tattha, ghāsahetu ahaṃ tadā. ‘‘Bhagavā tamhi samaye, padumuttarasavhayo; Rattambaradharo buddho, gacchate anilañjase. ‘‘Dhunanto paṃsukūlāni, saddaṃ assosahaṃ tadā; Uddhaṃ nijjhāyamānohaṃ, addasaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Tattheva ṭhitako santo, āyāciṃ lokanāyakaṃ; Madhuṃ bhisehi sahitaṃ, khīraṃ sappiṃ muḷālikaṃ. ‘‘Paṭiggaṇhātu me buddho, anukampāya cakkhumā; Tato kāruṇiko satthā, orohitvā mahāyaso. ‘‘Paṭiggaṇhi mamaṃ bhikkhaṃ, anukampāya cakkhumā; Paṭiggahetvā sambuddho, akā me anumodanaṃ. ‘‘Sukhī hotu mahāpuñña, gati tuyhaṃ samijjhatu; Iminā bhisadānena, labhassu vipulaṃ sukhaṃ. ‘‘Idaṃ vatvāna sambuddho, jalajuttamanāmako; Bhikkhamādāya sambuddho, ākāsenāgamā jino. ‘‘Tato bhisaṃ gahetvāna, āgacchiṃ mama assamaṃ; Bhisaṃ rukkhe laggetvāna, mama dānaṃ anussariṃ. ‘‘Mahāvāto uṭṭhahitvā, sañcālesi vanaṃ tadā; Ākāso abhinādittha, asanī ca phalī tadā. ‘‘Tato me asanīpāto, matthake nipatī tadā; Sohaṃ nisinnako santo, tattha kālaṅkato ahaṃ. ‘‘Puññakammena saññutto, tusitaṃ upapajjahaṃ; Kaḷevaraṃ me patitaṃ, devaloke ramāmahaṃ. ‘‘Chaḷasītisahassāni , nāriyo samalaṅkatā; Sāyaṃ pātaṃ upaṭṭhanti, bhisadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Manussayonimāgantvā, sukhito homahaṃ tadā; Bhoge me ūnatā natthi, bhisadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Anukampitako tena, devadevena tādinā; Sabbāsavā parikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ bhisaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, bhisadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
跋达吉证得阿罗汉果后,导师对跋达吉长者说:“你儿子盛装打扮,在听法时就证入阿罗汉果。所以他现在就该出家;如果不出家,他就会般涅槃。”长者说:“我儿子还年轻,不该般涅槃,请让他出家吧。”导师就让他出家、受具足戒。在那里住了七天之后,导师到了拘底村,那个村子在恒河岸边。拘底村的居民以佛陀为首的比丘僧团办了盛大的布施。跋达吉长老在导师刚开始随喜时,就走到村外,心想:“等导师来到恒河岸边、靠近道路的时候,我再出定。”于是入定坐下。即使大长老们来了,他也不出定,只在导师来时他才出定。凡夫比丘们抱怨说:“这个人刚出家,大长老们来了,他却傲慢固执,不起来。”拘底村的居民为导师和比丘僧团把许多船绑在一起。导师站在船群上,心想:“来吧,我要显示他的威力。”就问:“跋达吉在哪里?”跋达吉长老说:“我在这里,尊者。”便走近导师,合掌站着。导师说:“来,跋达吉,和我同乘一条船。”他就腾空而起,落在导师所站的船上。导师到了恒河中央时,说:“跋达吉,你做大帕那达王时住过的那座宝殿在哪里?”他说:“就沉在这个地方。”导师说:“那么,跋达吉,为同梵行者们解除疑惑吧。”那时,长老礼敬导师后,以神通力前去,用脚趾压住宝殿的尖顶,把二十五由旬大的宝殿从空中举起,举起来时,把五十由旬的宝殿从水中托起。这时,他过去生中的亲族因为贪著住在宝殿里,已变成鱼、龟、青蛙,宝殿升起时,它们翻倒掉进水里。导师看见它们掉落,说:“跋达吉,你的亲族们累了。”长老听从导师的话,放下了宝殿。宝殿就照原样落回原处。导师到了对岸,比丘们问:“尊者,跋达吉长老什么时候住过这座宝殿?”导师讲了《大帕那达本生》,用法的甘露让大众满足。长老又把自己过去住过的黄金宝殿展示出来,然后——巴利
Arahatte pana tena adhigate satthā bhaddiyaseṭṭhiṃ āmantesi – ‘‘tava putto alaṅkatapaṭiyatto dhammaṃ suṇanto arahatte patiṭṭhāsi, tenassa idāneva pabbajituṃ yuttaṃ, no ce pabbajati, parinibbāyissatī’’ti. Seṭṭhi ‘‘na mayhaṃ puttassa daharasseva sato parinibbānena kiccaṃ atthi, pabbājetha na’’nti āha. Taṃ satthā pabbājetvā upasampādetvā tattha sattāhaṃ vasitvā koṭigāmaṃ pāpuṇi, so ca gāmo gaṅgātīre. Koṭigāmavāsino buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa mahādānaṃ pavattesuṃ. Bhaddajitthero satthārā anumodanāya āraddhamattāya bahigāmaṃ gantvā ‘‘gaṅgātīre maggasamīpe satthu āgatakāle vuṭṭhahissāmī’’ti samāpattiṃ samāpajjitvā nisīdi. Mahātheresu āgacchantesupi avuṭṭhahitvā satthu āgatakāleyeva vuṭṭhahi. Puthujjanabhikkhū, ‘‘ayaṃ adhunā pabbajito mahātheresu āgacchantesu mānatthaddho hutvā na vuṭṭhāsī’’ti ujjhāyiṃsu. Koṭigāmavāsino satthu bhikkhusaṅghassa ca bahū nāvāsaṅghāṭe bandhiṃsu, satthā ‘‘handassa ānubhāvaṃ pakāsemī’’ti nāvāsaṅghāṭe ṭhatvā, ‘‘kahaṃ, bhaddajī’’ti pucchi. Bhaddajitthero ‘‘esohaṃ, bhante’’ti satthāraṃ upasaṅkamitvā añjaliṃ katvā aṭṭhāsi. Satthā, ‘‘ehi, bhaddaji, amhehi saddhiṃ ekanāvaṃ abhiruhā’’ti. So uppatitvā satthu ṭhitanāvāyaṃ aṭṭhāsi. Satthā gaṅgāmajjhaṃ gatakāle, ‘‘bhaddaji, tayā mahāpanādarājakāle ajjhāvuṭṭharatanapāsādo kaha’’nti āha. ‘‘Imasmiṃ ṭhāne nimuggo’’ti. ‘‘Tena hi, bhaddaji, sabrahmacārīnaṃ kaṅkhaṃ chindā’’ti. Tasmiṃ khaṇe thero satthāraṃ vanditvā iddhibalena gantvā pāsādathūpikaṃ pādaṅgulantarena sannirumbhitvā pañcavīsatiyojanaṃ pāsādaṃ gahetvā ākāse uppati, uppatanto ca paññāsa yojanāni pāsādaṃ udakato ukkhipi. Athassa purimabhave ñātakā pāsādagatena lobhena macchakacchapamaṇḍūkā hutvā tasmiṃ pāsāde uṭṭhahante parivattitvā udake patiṃsu. Satthā te patante disvā ‘‘ñātakā te, bhaddaji, kilamantī’’ti āha. Thero satthu vacanena pāsādaṃ vissajjesi. Pāsādo yathāṭhāne eva patiṭṭhahi. Satthā pāraṅgato bhikkhūhi ‘‘kadā, bhante, bhaddajittherena ayaṃ pāsādo ajjhāvuṭṭho’’ti puṭṭho mahāpanādajātakaṃ (jā. 1.3.40-41) kathetvā mahājanaṃ dhammāmataṃ pāyesi. Thero pana attano ajjhāvuṭṭhapubbaṃ suvaṇṇapāsādaṃ dassetvā –
那位名叫帕那达的国王,他的柱子是黄金做的;
横向有十六倍高度那么宽广,向上据说有千倍之高。巴利
‘‘Panādo nāma so rājā, yassa yūpo suvaṇṇayo; Tiriyaṃ soḷasubbedho, ubbhamāhu sahassadhā.
有一千个柱节、一百个球饰,幢幡飘扬,由黄金造成。
有六千个干闼婆,在那一带不跳舞,分成七组。巴利
‘‘Sahassakaṇḍo satageṇḍu, dhajālu haritāmayo; Anaccuṃ tattha gandhabbā, cha sahassāni sattadhā’’ti. –
他用两首偈颂来赞叹,又宣说了另外的内容。巴利
Dvīhi gāthāhi vaṇṇento aññaṃ byākāsi.
在这里,所谓“名为帕那达的那位国王”,是说在过去世,那位国王名叫帕那达;因为他已经舍弃了原来的身体,所以就像在说另一个人一样来说自己。正是这位国王,从登基的时候起,就一直具备精勤等成就、大国王的威势和广大的名声,因此被称为“大国王帕那达”。“谁的柱是金的”,是说这位国王的柱——也就是宫殿——是黄金所造。“横宽十六倍”,是说宽度为十六箭程的尺度,大约是半由旬。“向上据说有千倍”,是说据说这座宫殿的高度是一千倍,也就是一千箭程的尺度;实际上它高二十五由旬。不过,有些人为了一首偈颂读起来顺口,把“āhu”拉长读成“āhū”,他们说它的意思是“āhu ahosi”。巴利
Tattha panādo nāma so rājāti atīte panādo nāma so rājā ahosīti attabhāvaantarahitatāya attānaṃ paraṃ viya niddisati. So eva hi rajje ṭhitakālato paṭṭhāya sadā ussāhasampattiādinā mahatā rājānubhāvena mahatā ca kittisaddena samannāgatattā ‘‘rājā mahāpanādo’’ti paññāyittha. Yassa yūpo suvaṇṇayoti yassa rañño ayaṃ yūpo pāsādo suvaṇṇamayo. Tiriyaṃ soḷasubbedhoti vitthārato soḷasakaṇḍapātappamāṇo. So pana aḍḍhayojanamatto hoti. Ubbhāmāhu sahassadhāti ubbhaṃ uccaṃ evamassa pāsādassa sahassadhā sahassakaṇḍappamāṇamāhu. So pana yojanato pañcavīsatiyojanappamāṇo hoti. Keci panettha gāthāsukhatthaṃ ‘‘āhū’’ti dīghaṃ kataṃ. Āhu ahosīti atthaṃ vadanti.
“千段”是指有一千层。“百球饰”是指有几百个凸出的楼阁装饰。“具幢幡”是指在那些凸出的楼阁顶端等地方,安置了柱幢、幡幢等各种幢幡,所以叫具足。“黄金所造”是指由瞻部金所造。不过有些人说,是像绿宝石一样。“干闼婆”就是艺人。“六千分作七组”的意思是,六千个干闼婆分成七队,在宫殿的七个地方,为了让国王欢喜而跳舞。但他们这样跳舞,还是没能让国王笑起来。于是帝释天派了天界的乐神,办了一场集会表演,那时候国王才笑了。巴利
Sahassakaṇḍoti sahassabhūmiko. Satageṇḍūti anekasataniyyūhako. Dhajālūti tattha tattha niyyūhasikharādīsu patiṭṭhāpitehi yaṭṭhidhajapaṭākadhajādidhajehi sampanno. Haritāmayoti cāmīkarasuvaṇṇamayo. Keci pana ‘‘haritajātimaṇisarikkhako’’ti vadanti . Gandhabbāti naṭā. Cha sahassāni sattadhāti chamattāni gandhabbasahassāni sattadhā tassa pāsādassa sattasu ṭhānesu rañño abhiramāpanatthaṃ nacciṃsūti attho. Te evaṃ naccantāpi rājānaṃ hāsetuṃ nāsakkhiṃsu. Atha sakko devarājā devanaṭe pesetvā samajjaṃ kāresi, tadā rājā hasīti.
3. 庄严长老偈颂注释巴利
3. Sobhitattheragāthāvaṇṇanā
“具念、具慧者”:这是尊者庄严长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛那里已积下深厚的善根,在各处投生中不断积累福德。在莲华上佛的时代,他出生在天鹅城的一个良家,长大后听闻世尊说法时,看到世尊把一位比丘立为获得宿住智的比丘中的第一位,便也为了那个位置发愿,并修了种种福德,之后只在善趣中流转。到了善慧佛的时代,他出生在一个婆罗门家庭,长大后通晓婆罗门的各种学问和技艺。他心向出离,舍弃在家生活,出家做了苦行者,在雪山附近的山林中建了一座草庵,靠野根野果维持生活。听说佛陀出世后,他一路只住一夜便赶到跋达瓦提城,亲近世尊,以清净的信心用“你是导师,也是旗帜”等六首偈颂赞叹世尊,世尊为他授记了未来的成就。他凭这份福业在天界和人间流转,到这一佛出世时,出生在舍卫城的一个婆罗门家庭,人们给他取名叫“庄严”。后来,他听闻世尊说法,生起信心而出家,修习观行不断增长,成为六通者,在宿住智上运用自如。因此《譬喻》中说(长老譬喻 2.49.46-74)——巴利
Satimā paññavāti āyasmato sobhitattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle haṃsavatīnagare kulagehe nibbattitvā vayappatto satthu dhammadesanaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ pubbenivāsañāṇalābhīnaṃ bhikkhūnaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ uddissa patthanaṃ katvā puññāni katvā sugatīsuyeva saṃsaranto sumedhassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ patto brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gantvā nekkhammādhimutto gharāvāsaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā himavantassa samīpe araññāyatane assamaṃ kāretvā vanamūlaphalāphalena yāpento buddhuppādaṃ sutvā sabbattha ekarattivāseneva bhaddavatīnagare satthāraṃ upasaṅkamitvā pasannamānaso ‘‘tuvaṃ satthā ca ketu cā’’tiādīhi chahi gāthāhi abhitthavi , satthā cassa bhāviniṃ sampattiṃ pakāsesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbatti. Sobhitotissa nāmaṃ akaṃsu. So aparena samayena satthu dhammadesanaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā chaḷabhiñño ahosi. Pubbenivāsañāṇe ciṇṇavasī ca ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.46-74) –
在雪山南面,有我那座建得很好的草庵;
那时,我为了寻求最高的利益,住在森林里。
以所得与不得而知足,以根与果而知足;
我在寻找导师,独自一人住着。
那时,一位名叫善慧的正觉者出现在世间;
他开示四圣谛,把大众救拔出来。
我没有听说过正觉者,也没有任何人来告诉我。
过了八年,我才听说世间导师。
把烧火用的柴薪拿出来,把修行居所打扫干净;
我拿起柴捆,走出了森林。
我在村落和城镇里,只住一夜;
我按顺序一路前行,那时便走近了旃陀瓦帝城。
那时,世尊善慧是世间导师;
他救拔众多众生,为他们宣说不死之道。
越过人群之后,我礼敬了胜者之海。
我将鹿皮衣偏袒一肩,礼赞世间之导师。
您是众生的导师、旗帜、幢与柱;
你是彼岸,是依处,是明灯,两足中最胜者。
在见解上善巧的勇者,您度脱了大众;
在这世间,没有别的救度者比你更殊胜,牟尼。
就算能用吉祥草尖测量那浩瀚的大海,
可是,你的一切知智无法被测量。
把秤杆立起来,大地也能拿来称量;
可是,具眼者啊,你的智慧根本无法衡量。
虚空可以用绳子或手指来度量,
不过,一切知者啊,您的戒并不能被测量。
大海里的水、虚空和大地,
这些是不可衡量的,具眼者却是不可衡量的。
用六首偈颂称扬了具一切智者、大名声者之后,
那时,我合起掌来,静静地站了八年。
人们称谁为“善慧”,就是指那位智慧深广的善慧者;
坐在比丘僧团中,说了这些偈颂。
他以清净的心,称赞了我的智慧;
我将称扬他,请听我所说。
七十七劫,他将于天界享乐;
他将一千次成为天王,统领天界。
他将不止上百次成为转轮王;
地方王权广大,其数不可计量;
成为天神或人,专心于福业;
他的心念不会卑劣,会成为智慧锐利的人。
在三万劫时,他出生于甘蔗王族。
他将以乔达摩为姓,成为世间的导师。
他将从家里出离,出家成为一无所有的人。
他将在七岁那年证得阿罗汉果。
从我能够忆念起自己、证得教法以来,
在这中间,我不知有哪一种思是不悦意的。
我在一切存在中不断流转,体验过各种圆满。
我的财富没有任何减少,这就是称赞智慧的果报。
我的三火已熄灭,一切有已根除;
一切烦恼漏都已彻底断尽,如今不会再有任何来生。
在三万劫之中,我已将智慧比作山岳;
因为称赞智慧的果报,我未曾经历恶趣。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Dakkhiṇe himavantassa, sukato assamo mama; Uttamatthaṃ gavesanto, vasāmi vipine tadā. ‘‘Lābhālābhena santuṭṭho, mūlena ca phalena ca; Anvesanto ācariyaṃ, vasāmi ekako ahaṃ. ‘‘Sumedho nāma sambuddho, loke uppajji tāvade; Catusaccaṃ pakāseti, uddharanto mahājanaṃ. ‘‘Nāhaṃ suṇomi sambuddhaṃ, napi me koci saṃsati; Aṭṭhavasse atikkante, assosiṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Aggidāruṃ nīharitvā, sammajjitvāna assamaṃ; Khāribhāraṃ gahetvāna, nikkhamiṃ vipinā ahaṃ. ‘‘Ekarattiṃ vasantohaṃ, gāmesu nigamesu ca; Anupubbena candavatiṃ, tadāhaṃ upasaṅkamiṃ. ‘‘Bhagavā tamhi samaye, sumedho lokanāyako; Uddharanto bahū satte, deseti amataṃ padaṃ. ‘‘Janakāyamatikkamma, vanditvā jinasāgaraṃ; Ekaṃsaṃ ajinaṃ katvā, santhaviṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Tuvaṃ satthā ca ketu ca, dhajo yūpo ca pāṇinaṃ; Parāyano patiṭṭhā ca, dīpo ca dvipaduttamo. ‘‘Nepuñño dassane vīro, tāresi janataṃ tuvaṃ; Natthañño tārako loke, tavuttaritaro mune. ‘‘Sakkā theve kusaggena, pametuṃ sāgaruttame; Na tveva tava sabbaññu, ñāṇaṃ sakkā pametave. ‘‘Tuladaṇḍe ṭhapetvāna, mahiṃ sakkā dharetave; Natveva tava paññāya, pamāṇamatthi cakkhuma. ‘‘Ākāso minituṃ sakkā, rajjuyā aṅgulena vā; Natveva tava sabbaññu, sīlaṃ sakkā pametave. ‘‘Mahāsamudde udakaṃ, ākāso ca vasundharā; Parimeyyāni etāni, appameyyosi cakkhuma. ‘‘Chahi gāthāhi sabbaññuṃ, kittayitvā mahāyasaṃ; Añjaliṃ paggahetvāna, tuṇhī aṭṭhāsahaṃ tadā. ‘‘Yaṃ vadanti sumedhoti, bhūripaññaṃ sumedhasaṃ; Bhikkhusaṅghe nisīditvā, imā gāthā abhāsatha. ‘‘Yo me ñāṇaṃ pakittesi, vippasannena cetasā; Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato. ‘‘Sattasattati kappāni, devaloke ramissati; Sahassakkhattuṃ devindo, devarajjaṃ karissati. ‘‘Anekasatakkhattuñca, cakkavattī bhavissati; Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ. ‘‘Devabhūto manusso vā, puññakammasamāhito; Anūnamanasaṅkappo, tikkhapañño bhavissati. ‘‘Tiṃsakappasahassamhi, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Agārā abhinikkhamma, pabbajissatikiñcano; Jātiyā sattavassena, arahattaṃ phusissati. ‘‘Yato sarāmi attānaṃ, yato pattosmi sāsanaṃ; Etthantare na jānāmi, cetanaṃ amanoramaṃ. ‘‘Saṃsaritvā bhave sabbe, sampattānubhaviṃ ahaṃ; Bhoge me ūnatā natthi, phalaṃ ñāṇassa thomane. ‘‘Tiyaggī nibbutā mayhaṃ, bhavā sabbe samūhatā; Sabbāsavā parikkhīṇā, natthi dāni punabbhavo. ‘‘Tiṃsakappasahassamhi, yaṃ ñāṇamathaviṃ ahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, phalaṃ ñāṇassa thomane. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证到阿罗汉果之后,顺着次序回忆自己的过去世,一直看到无想有里的无心结生。接着,他在五百劫当中都没看到心的生起,只在最后才看到。于是他省察:“这是怎么回事?”按道理推断,得出结论:“这应该是无想有。”所以世尊说:“诸比丘,确实有叫无想有情的长寿天众,从那里死后,庄严转生到这里,他了知这个有,庄严能回忆起来。”世尊看到他这样按道理回忆宿命的善巧之后,就把这位长老放在回忆宿住者中的首位。于是这位尊者又详细省察了自己殊胜的宿住随念智,以及成就这个智的修行因缘,心生欢喜,为了说明这个意义而说出这样的自说:巴利
So arahattaṃ pana patvā attano pubbenivāsaṃ anupaṭipāṭiyā anussaranto yāva asaññabhave acittakapaṭisandhi, tāva addasa. Tato pañca kappasatāni cittappavattiṃ adisvā avasāneva disvā ‘‘kimeta’’nti āvajjento nayavasena ‘‘asaññabhavo bhavissatī’’ti niṭṭhaṃ agamāsi. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, asaññasattā nāma dīghāyukā devā, tato cuto sobhito idhūpapanno, so etaṃ bhavaṃ jānāti, sobhito anussaratī’’ti (pārā. 232 atthato samānaṃ). Evaṃ nayavasena anussarantassa anussaraṇakosallaṃ disvā satthā theraṃ pubbenivāsaṃ anussarantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Tato eva cāyaṃ āyasmā savisesaṃ attano pubbenivāsānussatiñāṇaṃ tassa ca paccayabhūtaṃ paṭipattiṃ paccavekkhitvā somanassajāto tadatthadīpanaṃ udānaṃ udānento –
这位比丘具足正念、有智慧,已经发起强大的精进力。
我在一夜之中,回忆起了五百劫。巴利
‘‘Satimā paññavā bhikkhu, āraddhabalavīriyo; Pañca kappasatānāhaṃ, ekarattiṃ anussariṃ.
他修习四念处、七觉支和八圣道。
我在一夜之间就忆起了五百劫。他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Cattāro satipaṭṭhāne, satta aṭṭha ca bhāvayaṃ; Pañca kappasatānāhaṃ, ekarattiṃ anussari’’nti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,“具念”是指:因为他自己已经圆满修成了念处,达到了念的圆满,所以称为具念。“有慧”是指:因为六神通已经圆满,达到了智慧的圆满,所以称为有慧。“比丘”是指:因为已经断除了烦恼。“已发起强力的精进”是指:因为信等诸力以及四种正勤的精进都已经成就圆满。这里在说“力”时把信等收摄进来,也就同时把念等作为力收摄进来了,就像说“牛、水牛、福德、智慧资粮”那样。“我于一夜中忆念了五百劫”:是指忆念五百劫就像一夜一样。这里省略了“如”字,以此说明他在宿住随念智中,自己的智慧已经达到了自在的境界。巴利
Tattha satimāti sayaṃ samudāgamanasampannāya satipaṭṭhānabhāvanāpāripūriyā sativepullappattiyā ca satimā. Paññavāti chaḷabhiññāpāripūriyā paññāvepullappattiyā ca paññavā. Bhinnakilesatāya bhikkhu. Saddhādibalānañceva catubbidhasammappadhānavīriyassa ca saṃsiddhipāripūriyā āraddhabalavīriyo. Saddhādīnañhettha balaggahaṇena gahaṇaṃ satipi satiādīnaṃ balabhāve, yathā ‘‘gobalibaddhā puññañāṇasambhārā’’ti. Pañca kappasatānāhaṃ, ekarattiṃ anussarinti ekarattiṃ viya anussariṃ. Viya-saddo hi idha luttaniddiṭṭho, etena pubbenivāsānussatiñāṇe attano ñāṇavasībhāvaṃ dīpeti.
现在,为了说明他是通过哪种修行方式,使自己的具念等特质达到殊胜,并成就了宿住智,便说出以“四”等开头的第二首偈颂。其中,“四念处”是指身随观等,按各自所缘的不同分为四种,是世间与出世间混合的、被称为念的念处。“七”是指七觉支。“八”是指八圣道支。因为对于心安住于四念处的人来说,七觉支的修习已经达到圆满,圣八支道也是如此。所以法将舍利弗说:“心安住于四念处,如实修习七觉支……”等等。在三十七菩提分法的七个部分中,当其中一个部分的修习达到圆满时,其余部分没有不成就的。“修习”就是修习的因。其余内容如前所说。巴利
Idāni yāya paṭipattiyā attano satimantādibhāvo sātisayaṃ pubbenivāsañāṇañca siddhaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘cattāro’’tiādinā dutiyaṃ gāthamāha. Tattha cattāro satipaṭṭhāneti kāyānupassanādike attano visayabhedena catubbidhe lokiyalokuttaramissake satisaṅkhāte satipaṭṭhāne. Sattāti satta bojjhaṅge. Aṭṭhāti aṭṭha maggaṅgāni. Satipaṭṭhānesu hi suppatiṭṭhitacittassa satta bojjhaṅgā bhāvanāpāripūriṃ gatā eva honti, tathā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Tenāha dhammasenāpati – ‘‘catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā’’tiādīhi (dī. ni. 3.143) sattakoṭṭhāsikesu sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammesu ekasmiṃ koṭṭhāse bhāvanāpāripūriṃ gacchante itare agacchantā nāma natthīti. Bhāvayanti bhāvanāhetu. Sesaṃ vuttanayameva.
瓦利耶长老偈颂注巴利
4. Valliyattheragāthāvaṇṇanā
“凡应做之事,以坚定精进……”等偈颂,是具寿瓦利亚长老的偈颂。它的由来是什么呢?这位长老也曾在过去诸佛那里积集善行,在一次次生命中累积福德。在善慧世尊的时代,他出生在一个婆罗门家庭,长大后聪慧明达,精通各种学问和技艺。他舍弃了八亿家财,出家成为苦行者,在山脚下的林中、一条河边建了草庵住下。当他看到世尊为了摄受他而来到跟前,心中生起净信,便铺开一张羊皮布施给世尊。世尊坐在上面,他以鲜花和栴檀供养,又献上芒果,然后五体投地顶礼。世尊为他开示了座位布施的殊胜果报,说了随喜赞叹的话,就离开了。他凭这善业在天界人间流转,到了现在这尊佛出世的时代,出生在毗舍离城的一个婆罗门家庭,取名“黑友”。长大后,世尊来到毗舍离,他见到佛陀的威神之力,生起信心,在大迦旃延尊者座下出家。但他智慧迟钝,又懈怠不精进,很长时间都只能依靠一位有智慧的梵行同伴而住。比丘们说:“就像蔓藤不依附树木之类就长不起来,这个人不依靠智者也没法成长。”于是大家就叫他“蔓藤”(瓦利亚)。后来,他去亲近韦努达塔长老,依照他的教导而住,具念正知。由于智慧成熟,他向长老请教修行次第,问道:巴利
Yaṃkiccaṃ daḷhavīriyenātiādikā āyasmato valliyattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto sumedhassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ patto vijjāsippesu nipphattiṃ gato asītikoṭivibhavaṃ pahāya tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā pabbatapāde araññāyatane ekissā nadiyā tīre assamaṃ kāretvā viharanto attano anuggaṇhanatthaṃ upagataṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso ajinacammaṃ pattharitvā adāsi . Tattha nisinnaṃ bhagavantaṃ pupphehi ca candanena ca pūjetvā ambaphalāni datvā pañcapatiṭṭhitena vandi. Tassa bhagavā nisinnāsanasampattiṃ pakāsento anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde vesāliyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā ‘‘kaṇhamitto’’ti laddhanāmo vayappatto satthu vesāligamane buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho mahākaccānattherassa santike pabbaji. So mandapañño dandhaparakkamo ca hutvā ciraṃ kālaṃ viññuṃ sabrahmacāriṃ nissāyeva vasati. Bhikkhū ‘‘yathā nāma valli rukkhādīsu kiñci anissāya vaḍḍhituṃ na sakkoti, evamayampi kañci paṇḍitaṃ anissāya vaḍḍhituṃ na sakkotī’’ti valliyotveva samudācariṃsu. Aparabhāge pana veṇudattattheraṃ upasaṅkamitvā tassa ovāde ṭhatvā sato sampajāno hutvā viharanto ñāṇassa paripākaṃ gatattā paṭipattikkamaṃ theraṃ pucchanto –
无论什么事该做,都要靠坚定的精进;无论什么事该做,都要有想要觉悟的心。
我会去做,绝不退缩;看我的精进和勇猛吧。巴利
‘‘Yaṃ kiccaṃ daḷhavīriyena, yaṃ kiccaṃ boddhumicchatā; Karissaṃ nāvarajjhissaṃ, passa vīriyaṃ parakkamaṃ.
请你为我宣说那条道路,那条通往不死境界的正直之道。
我将以沉默而成为牟尼,如同恒河的水流奔向大海。——他宣说了这两首偈颂。巴利
‘‘Tvañca me maggamakkhāhi, añjasaṃ amatogadhaṃ; Ahaṃ monena monissaṃ, gaṅgāsotova sāgara’’nti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,所谓“应以坚固的精进所应作之事”,就是用坚固的精进、稳固的勤勉,或者说,像能承担重担的人那样以坚固的精进来做所应做、所应修行的事。所谓“想要觉悟者所应作之事”,就是想要觉悟、了知四圣谛或涅槃、想要证悟的人所应当做的事。“我将去做,不会退失”——我现在就要去做这件事,不会错过,会按照教导去实践。请看精进与勤勉:在如法实践时,因为以正确的方法策励,所以得到“精进”这个名字;因为一步步迈向更高的境地,所以得到“勤勉”这个名字。请看这正精进,不只是停留在信心上——这是为了显示自己想要亲自实践的意愿。巴利
Tattha yaṃ kiccaṃ daḷhavīriyenāti daḷhena vīriyena thirena parakkamena, daḷhavīriyena vā purisadhorayhena yaṃ kiccaṃ kātabbaṃ paṭipajjitabbaṃ. Yaṃ kiccaṃ boddhumicchatāti cattāri ariyasaccāni nibbānameva vā boddhuṃ bujjhituṃ icchantena paṭivijjhitukāmena yaṃ kiccaṃ karaṇīyaṃ. Karissaṃ nāvarajjhissanti tamahaṃ dāni karissaṃ na virādhessaṃ, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjissāmi. Passa vīriyaṃ parakkamanti yathā paṭipajjamāne dhamme vidhinā īraṇato ‘‘vīriyaṃ’’, paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato ‘‘parakkamo’’ti ca laddhanāmaṃ sammāvāyāmaṃ passa na saddhamevāti attano kattukāmataṃ dasseti.
“你”是在称呼那位给予业处的善知识。“我”是指“我的”。“请为我宣说道”,意思是请讲说圣道,也就是请讲说能导向出世间道的四谛业处。“正直”,因为它是中道,不落两边、不走极端,所以叫正直。“入于不死”,因为它能通向不死的涅槃,并安立于此,所以叫入于不死。“以慧”,是以道慧之智。“我将了知”,是我将了知、证悟、到达涅槃。“如恒河水流向大海”,就像恒河的水流必定毫无偏差地流入大海一样,我也要这样:“我专心修行业处,将以道智证得涅槃,所以请您为我开示业处。”他这样向长老乞求业处。巴利
Tvañcāti kammaṭṭhānadāyakaṃ kalyāṇamittaṃ ālapati. Meti mayhaṃ. Maggamakkhāhīti ariyamaggaṃ kathehi, lokuttaramaggasampāpakaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ kathehīti attho. Añjasanti ujukaṃ majjhimapaṭipadābhāvena antadvayassa anupagamanato. Amate nibbāne sampāpakabhāvena patiṭṭhitattā amatogadhaṃ. Monenāti ñāṇena maggapaññāya. Monissanti jānissaṃ nibbānaṃ paṭivijjhissaṃ pāpuṇissaṃ. Gaṅgāsotova sāgaranti yathā gaṅgāya soto sāgaraṃ samuddaṃ avirajjhanto ekaṃsato ogāhati, evaṃ ‘‘ahaṃ kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto maggañāṇena nibbānaṃ adhigamissāmi, tasmā taṃ kammaṭṭhānaṃ me ācikkhathā’’ti theraṃ kammaṭṭhānaṃ yāci.
听了这话,长老韦努达多就把业处传给了他。他也专心修习这个业处,没过多久就激发出观智,证得了阿罗汉果。因此,在《譬喻经》(长老譬喻 2.49.75-105)中这样说:巴利
Taṃ sutvā veṇudattatthero tassa kammaṭṭhānaṃ adāsi. Sopi kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto nacirasseva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.75-105) –
舍弃了五种欲乐,那些可爱又迷人的东西;
舍弃了八十俱胝的财富,我出家过无家生活。
出家之后,我以身远离诸恶业;
我舍弃了言语上的恶行,住在河岸边。
我独自一人住着的时候,最胜佛陀来到我面前。
我不知道他是佛陀,就做了招待。
我招待过后,就问他叫什么名字、什么族姓。
像天神似的甘塔拔,确实是帝释天富兰陀罗。
你是谁?或是谁的儿子?大梵天,来到这里了。
你照亮了所有方向,就像升起的太阳一样。
朋友,你双脚上显现出千辐的车轮相。
你是谁?又是谁的儿子?我们怎么才能认出你呢?
请说出你的名字和族姓,帮我消除疑惑。
我不是天神,不是乾闼婆,也不是帝释天富兰陀罗。
我没有梵天的身份,在他们当中我最殊胜;
我已经超越了他们的境界,摧毁了欲的束缚。
烧尽了一切烦恼,证得了无上正觉;
听了他这番话,我就说了这样一句话:
如果你真是佛陀、遍知一切的人,那就请你坐下来吧,大圣人。
我要礼敬您,因为您就是终结痛苦的人。
我把羚羊皮铺开,献给了世尊。
世尊就在那里坐下,像一头狮子安坐在山洞里。
我飞快地爬上山,摘下了芒果的果实;
吉祥的娑罗树花,还有极其珍贵的旃檀。
他赶紧把这一切捧起来,走到世间导师面前;
把果实献给了佛陀,又用婆罗花作了供养。
我用栴檀香涂抹(世尊),向导师行礼。
内心清净,满怀信心与欢喜,并带着广大而充沛的喜悦。
善慧世间导师坐在鹿皮上;
那时,他宣说了我的业,让我心生欢喜。
以此果施,以及香与花鬘两者,
他将在二十五百劫中,在天界享受快乐。
他的心思意念圆满无缺,将成为能随心所欲的主宰者。
经过二千六百劫,他将投生为人。
他将成为转轮王,统御四方,具大神力。
有一座城叫毗婆罗,是毗首羯磨建造的。
这座城将会全部由纯金建成,用各种珍宝装饰。
他就用这个方法,将在存在中不断流转。
无论在天界还是人间,他处处都受到敬奉;
当最后的几生到来时,他会成为梵天的亲族。
离开家之后,他将成为无家的人;
成为神通到彼岸者后,他将作为漏尽者般涅槃。
善慧世间导师、正等觉者说完这番话,
我正在沉思的时候,他就那样像风一样在空中离去了。
以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃了人身之后,我投生到了三十三天。
从兜率天死后,投生到母胎里。
我所住之胎中,我的受用无有匮乏。
当我还在母胎里的时候,食物和饮料等饮食,
凭我母亲的意愿,我想要什么就生出什么。
五岁那年,我出家过起了无家的生活。
剃掉头发之后,我就证得了阿罗汉果。
我在寻找过去的业时,用针没有看见我。
在三万劫中,我忆起了自己的业。
礼敬你,人中良骏!礼敬你,人中最胜者!
依靠你的教法,我证得了不动的境界。
在三千劫那么长的时间里,我曾供养过佛陀;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经修成了。巴利
‘‘Pañca kāmaguṇe hitvā, piyarūpe manorame; Asīti koṭiyo hitvā, pabbajiṃ anagāriyaṃ. ‘‘Pabbajitvāna kāyena, pāpakammaṃ vivajjayiṃ; Vacīduccaritaṃ hitvā, nadīkūle vasāmahaṃ. ‘‘Ekakaṃ maṃ viharantaṃ, buddhaseṭṭho upāgami; Nāhaṃ jānāmi buddhoti, akāsiṃ paṭisanthāraṃ. ‘‘Karitvā paṭisanthāraṃ, nāmagottamapucchahaṃ; Devatānusi gandhabbo, adu sakko purindado. ‘‘Ko vā tvaṃ kassa vā putto, mahābrahmā idhāgato; Virocesi disā sabbā, udayaṃ sūriyo yathā. ‘‘Sahassārāni cakkāni, pāde dissanti mārisa; Ko vā tvaṃ kassa vā putto, kathaṃ jānemu taṃ mayaṃ. ‘‘Nāmagottaṃ pavedehi, saṃsayaṃ apanehi me; Namhi devā na gandhabbo, namhi sakko purindado. ‘‘Brahmabhāvo ca me natthi, etesaṃ uttamo ahaṃ; Atīto visayaṃ tesaṃ, dālayiṃ kāmabandhanaṃ. ‘‘Sabbe kilese jhāpetvā, patto sambodhimuttamaṃ; Tassa vācaṃ suṇitvāhaṃ, idaṃ vacanamabraviṃ. ‘‘Yadi buddhosi sabbaññū, nisīda tvaṃ mahāmune; Tamahaṃ pūjayissāmi, dukkhassantakaro tuvaṃ. ‘‘Pattharitvājinacammaṃ , adāsi satthuno ahaṃ; Nisīdi tattha bhagavā, sīhova girigabbhare. ‘‘Khippaṃ pabbatamāruyha, ambassa phalamaggahiṃ; Sālakalyāṇikaṃ pupphaṃ, candanañca mahārahaṃ. ‘‘Khippaṃ paggayha taṃ sabbaṃ, upetvā lokanāyakaṃ; Phalaṃ buddhassa datvāna, sālapupphamapūjayiṃ. ‘‘Candanaṃ anulimpitvā, avandiṃ satthuno ahaṃ; Pasannacitto sumano, vipulāya ca pītiyā. ‘‘Ajinamhi nisīditvā, sumedho lokanāyako; Mama kammaṃ pakittesi, hāsayanto mamaṃ tadā. ‘‘Iminā phaladānena, gandhamālehi cūbhayaṃ; Pañcavīse kappasate, devaloke ramissati. ‘‘Anūnamanasaṅkappo, vasavattī bhavissati; Chabbīsatikappasate, manussattaṃ gamissati. ‘‘Bhavissati cakkavattī, cāturanto mahiddhiko; Vebhāraṃ nāma nagaraṃ, vissakammena māpitaṃ. ‘‘Hessati sabbasovaṇṇaṃ, nānāratanabhūsitaṃ; Eteneva upāyena, saṃsarissati so bhave. ‘‘Sabbattha pūjito hutvā, devatte atha mānuse; Pacchime bhave sampatte, brahmabandhu bhavissati. ‘‘Agārā abhinikkhamma, anagārī bhavissati; Abhiññāpāragū hutvā, nibbāyissatināsavo. ‘‘Idaṃ vatvāna sambuddho, sumedho lokanāyako; Mama nijjhāyamānassa, pakkāmi anilañjase. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Tusitato cavitvāna, nibbattiṃ mātukucchiyaṃ; Bhoge me ūnatā natthi, yamhi gabbhe vasāmahaṃ. ‘‘Mātukucchigate mayi, annapānañca bhojanaṃ; Mātuyā mama chandena, nibbattati yadicchakaṃ. ‘‘Jātiyā pañcavassena, pabbajiṃ anagāriyaṃ; Oropitamhi kesamhi, arahattamapāpuṇiṃ. ‘‘Pubbakammaṃ gavesanto, orena nāddasaṃ ahaṃ; Tiṃsakappasahassamhi, mama kammamanussariṃ. ‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama; Tava sāsanamāgamma, pattomhi acalaṃ padaṃ. ‘‘Tiṃsakappasahassamhi, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位长老证得阿罗汉果后,在宣告另一件事时,说的正是这些偈颂。巴利
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto thero imāyeva gāthā abhāsīti.
5. 《无忧长老偈注》巴利
5. Vītasokattheragāthāvaṇṇanā
“理发师会剃掉我的头发”等偈颂,是具寿无忧长老说的。这件事是怎么发生的呢?这位长老在过去诸佛那里修过善根,在各处投生中不断积福。在悉达多世尊的时代,他出生在一个婆罗门家庭,学通了婆罗门该学的各种学问和技艺,后来舍弃欲乐,出家做了仙人,被一大群仙人围绕,住在森林里。他听说佛陀出世,满心欢喜,心想:“佛陀世尊就像优昙钵罗花一样难得一见,现在就该去亲近。”于是带着大批随从去拜见导师。还剩一由旬半的路程时,他生了病,心中忆念着佛陀就去世了,转生到天界,之后在天界和人间不断流转投生。到了现在这位佛陀出世、般涅槃后二百一十八年的时候,他投生为法阿育王的弟弟,名叫无忧。他长大后,学通了刹帝利青年该学的学问和技艺,依止山授长老,虽然还是在家身份,却已精通经藏和阿毗达摩藏。有一天理发时,他从理发师手里拿过镜子照自己的身体,看见皱纹、白发等,生起悚惧,把心转向观照,努力修行,就在那个座位上证得了入流果。然后他在山授长老面前出家,不久就证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:巴利
Kese me olikhissantītiādikā āyasmato vītasokattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto siddhatthassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gato kāme pahāya isipabbajjaṃ pabbajitvā mahatā isigaṇena parivuto araññe vasanto buddhuppādaṃ sutvā haṭṭhatuṭṭho ‘‘udumbarapupphasadisā dullabhadassanā buddhā bhagavanto, idāneva upagantabbā’’ti mahatiyā parisāya saddhiṃ satthāraṃ daṭṭhuṃ gacchanto diyaḍḍhayojane sese byādhiko hutvā buddhagatāya saññāya kālaṅkato devesu uppajjitvā aparāparaṃ devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde aṭṭhārasavassādhikānaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ matthake dhammāsokarañño kaniṭṭhabhātā hutvā nibbatti, tassa vītasokoti nāma ahosi. So vayappatto khattiyakumārehi sikkhitabbavijjāsippesu nipphattiṃ gato giridattattheraṃ nissāya gihibhūto suttantapiṭake abhidhammapiṭake ca visārado hutvā ekadivasaṃ massukammasamaye kappakassa hatthato ādāsaṃ gahetvā kāyaṃ olokento valitapalitādīni disvā sañjātasaṃvego vipassanāya cittaṃ otāretvā bhāvanaṃ ussukkāpetvā tasmiṃyeva āsane sotāpanno hutvā giridattattherassa santike pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.9-26) –
他是受诵吠陀的人,持诵吠陀文句,通达三吠陀;
我通晓相术、历史,还有词汇集和仪轨。
那时,弟子们如同河水奔流般来到我身边。
我日夜不懈地教他们念诵咒语。
那时,名叫悉达多的正觉者出现在了世间;
他驱散了那黑暗,让智慧之光生起。
我的一位弟子,他讲给弟子们听,讲给我听。
他们听了这件事,当时就来告诉了我。
佛陀已经出现在世间,他是了知一切的人,是引导世间众生的导师。
大家都跟着他走,我们却什么也得不到。
佛陀是偶尔才出现的,他们具慧眼,拥有广大的名望。
我何不去见一见那位最殊胜的佛陀、世间的导师呢?
我拿上我的羚羊皮衣、树皮衣和水瓶。
我从茅舍出来,呼唤弟子们。
就像优昙婆罗花一样,就像月亮里的兔子一样;
就像乌鸦得到乳汁一样,世间导师极难遇到。
佛陀出现在世间,人身也难得;
就算这两样都具备了,能听到佛法也还是极其难得。
佛陀已经出现在世间,我们向尊者请求眼目。
来吧,我们大家都到正等正觉者跟前去。
所有人都拿着水瓶,穿着粗糙的兽皮;
那时,他们顶着沉甸甸的发髻,从森林里走了出来。
他们只看着前方一轭之地,一心寻求最上的利益;
他们远离了执着与嗔恚的过失,像狮子一样无所畏惧。
他们事情少,不贪求,明智,言语寂静。
他们四处捡拾落穗过活,后来去到了最胜佛那里。
还剩一由旬半的路程时,我身上生起了病。
我想起最胜的佛陀之后,就在那里去世了。
在第九十四劫中,那时我获得了想。
我不曾知道恶趣,这就是佛想的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū; Lakkhaṇe itihāse ca, sanighaṇḍusakeṭubhe. ‘‘Nadīsotapaṭibhāgā, sissā āyanti me tadā; Tesāhaṃ mante vācemi, rattindivamatandito. ‘‘Siddhattho nāma sambuddho, loke uppajji tāvade; Tamandhakāraṃ nāsetvā, ñāṇālokaṃ pavattayi. ‘‘Mama aññataro sisso, sissānaṃ so kathesi me; Sutvāna te etamatthaṃ, ārocesuṃ mamaṃ tadā. ‘‘Buddho loke samuppanno, sabbaññū lokanāyako; Tassānuvattati jano, lābho amhaṃ na vijjati. ‘‘Adhiccuppattikā buddhā, cakkhumanto mahāyasā; Yaṃnūnāhaṃ buddhaseṭṭhaṃ, passeyyaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Ajinaṃ me gahetvāna, vākacīraṃ kamaṇḍaluṃ; Assamā abhinikkhamma, sisse āmantayiṃ ahaṃ. ‘‘Odumbarikapupphaṃva, candamhi sasakaṃ yathā; Vāyasānaṃ yathā khīraṃ, dullabho lokanāyako. ‘‘Buddho lokamhi uppanno, manussattampi dullabhaṃ; Ubhosu vijjamānesu, savanañca sudullabhaṃ. ‘‘Buddho loke samuppanno, cakkhuṃ lacchāma no bhavaṃ; Etha sabbe gamissāma, sammāsambuddhasantikaṃ. ‘‘Kamaṇḍaludharā sabbe, kharājinanivāsino; Te jaṭābhārabharitā, nikkhamuṃ vipinā tadā. ‘‘Yugamattaṃ pekkhamānā, uttamatthaṃ gavesino; Āsattidosarahitā, asambhītāva kesarī. ‘‘Appakiccā aloluppā, nipakā santavuttino; Uñchāya caramānā te, buddhaseṭṭhamupāgamuṃ. ‘‘Diyaḍḍhayojane sese, byādhi me upapajjatha; Buddhaseṭṭhaṃ saritvāna, tattha kālaṅkato ahaṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ saññamalabhiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhasaññāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,宣示阿罗汉果智时——巴利
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto –
理发师走到我跟前,要给我剃头发;
然后我拿起镜子,观察自己的身体。巴利
‘‘Kese me olikhissanti, kappako upasaṅkami; Tato ādāsamādāya, sarīraṃ paccavekkhisaṃ.
这身体空无,显现于黑暗之中,黑暗已经消失;
一切垢秽都已彻底断尽,如今再也不会有来生。他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Tuccho kāyo adissittha, andhakāre tamo byagā; Sabbe coḷā samucchinnā, natthi dāni punabbhavo’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
那时,理发师走过来,也就是在家人理发修面的那个时候,他因为剪剃头发等而从事修整,所以被称为理发师,是他这个沐浴侍者来到我跟前。Tato 就是“从理发师那里”。我观察自身:对着全身镜,看到白发、皱纹、面容等相状,便以“我的身体确实已被衰老制伏”这样的方式,观察自己那被衰老制伏的身体。这样观察时,身体显现为空虚:我的身体脱离了常、恒、乐等自性,显得空虚,被看清了。为什么呢?因为在黑暗中,黑暗消失了:那被称为不如理作意的黑暗,使众生对自己的身体如盲人一般,看不见它本来具有的不净等性质,反而执取并不存在的清净、美好等相;在那作为生暗之处的身体上,由被称为如理作意的智慧之光,无明的黑暗消失了。正因如此,一切垢秽都被断除:那些被称为“垢秽”的烦恼,犹如盗贼截断善财,又因不被善人取用、不被接纳,像丢弃在垃圾堆等处的破布片一样,被尊贵者、圣者所厌弃,所以叫“垢秽”,已被断除。又因为它们已被最上道彻底拔除,所以它们如今不再有后有,未来不再有后有再生。巴利
Tattha kese me olikhissanti, kappako upasaṅkamīti gihikāle massukammasamaye ‘‘mama kese olikhissaṃ kappemī’’ti kesādīnaṃ chedanādivasena kappanato kappako nhāpito maṃ upagacchi. Tatoti kappakato. Sarīraṃ paccavekkhisanti sabbakāyike ādāse palitavalitamukhanimittādidassanamukhena ‘‘abhibhūto vata jarāya me kāyo’’ti jarābhibhūtaṃ attano sarīraṃ paccavekkhiṃ. Evaṃ paccavekkhato ca tuccho kāyo adissittha niccadhuvasukhasabhāvādīhi ritto hutvā me kāyo adissatha paññāyi. Kasmā? Andhakāre tamo byagā yena ayonisomanasikārasaṅkhātena tamasā attano kāye andhagatā vijjamānampi asubhādisabhāvaṃ apassantā avijjamānaṃ subhādiākāraṃ gaṇhanti, tasmiṃ andhakāre andhakaraṇaṭṭhāne kāye yonisomanasikārasaṅkhātena ñāṇālokena avijjātamo vigato, tato eva sabbe coḷā samucchinnā corā viya kusalabhaṇḍacchedanato, sādhūhi alātabbato asaṅgahetabbato saṅkārakūṭādīsu chaḍḍitapilotikakhaṇḍaṃ viya issarajanena ariyajanena jigucchitabbatāya coḷā viyāti vā ‘‘coḷā’’ti laddhanāmā kilesā samucchinnā. Aggamaggena samugghāṭitattā eva ca nesaṃ natthi dāni punabbhavo āyatiṃ punabbhavābhinibbatti natthīti.
第六:满月长老偈颂注释巴利
6. Puṇṇamāsattheragāthāvaṇṇanā
“舍弃五盖”等偈颂,是具寿富楼那满月长老说的。这件事的起因是什么呢?这位长老在过去诸佛那里也积攒过善根,一世又一世地积累福德。在提舍世尊的时代,他出生在一户人家,长大后有了觉知。有一天,世尊住在树林里,把粪扫衣挂在树枝上,然后进了香室。他手里拿着弓,走进密林,看见世尊的粪扫衣,心里生起清净的信心,就放下弓,忆念佛的功德,向粪扫衣行礼。凭着这个福业,他在天界和人间流转,到了现在这尊佛出世的时候,出生在舍卫城的一户居士家里。据说他出生那天,那户人家里所有的器皿都自然装满了金宝,所以给他取名叫“满月”。他长大成人后,娶妻成家,生了一个儿子,之后便舍家出家。他住在村边的住处,精勤努力,证得了六种神通。因此,在《譬喻经》中这样说:巴利
Pañca nīvaraṇe hitvātiādikā āyasmato puṇṇamāsattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto tissassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthari araññe viharante paṃsukūlacīvaraṃ dumasākhāya laggetvā gandhakuṭiṃ paviṭṭhe dhanuhattho gahanaṃ paviṭṭho satthu paṃsukūlaṃ disvā pasannamānaso dhanuṃ nikkhipitvā buddhaguṇe anussaritvā paṃsukūlaṃ vandi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ kuṭumbiyakule nibbatti. Tassa kira jātadivase tasmiṃ gehe sabbabhājanāni suvaṇṇaratanamayehi māsehi paripuṇṇāneva ahesuṃ. Tenassa puṇṇamāsotveva nāmaṃ akaṃsu. So vayappatto dārapariggahaṃ katvā ekasmiṃ putte uppanne gharāvāsaṃ pahāya pabbajitvā gāmakāvāse vasanto ghaṭento vāyamanto chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.49.1-8) –
世尊名为提舍,是无师自悟者,是最上之人。
胜者披上粪扫衣,走进了精舍。
我拿起弯弓,为了找吃的而四处游走。
我拿起圆环刀,走进了树林。
在那里,那时我看见一件粪扫衣挂在树枝上。
把弓就地放下,在头顶合掌。
以清净心与欢喜意,并带着广大的喜。
我想起最胜的佛陀后,没有向粪扫衣行礼。
九十二劫以前,我曾礼敬粪扫衣。
我从来不知道什么是恶趣,这就是礼敬的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经修习圆满。巴利
‘‘Tisso nāmāsi bhagavā, sayambhū aggapuggalo; Paṃsukūlaṃ ṭhapetvāna, vihāraṃ pāvisī jino. ‘‘Vinataṃ dhanumādāya, bhakkhatthāya cariṃ ahaṃ; Maṇḍalaggaṃ gahetvāna, kānanaṃ pāvisiṃ ahaṃ. ‘‘Tatthaddasaṃ paṃsukūlaṃ, dumagge laggitaṃ tadā; Cāpaṃ tattheva nikkhippa, sire katvāna añjaliṃ. ‘‘Pasannacitto sumano, vipulāya ca pītiyā; Buddhaseṭṭhaṃ saritvāna, paṃsukūlaṃ avandahaṃ. ‘‘Dvenavute ito kappe, paṃsukūlamavandahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, vandanāya idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得六神通后,前往舍卫城礼拜世尊,然后住在坟场。他刚回来不久,他俗家的儿子就死了。孩子的母亲听说长老回来了,心想:“我这没有儿子的家产,可不能让国王们没收了。”于是她想让长老还俗,就带着一大群随从来到长老那里,寒暄问候之后,开始引诱他。长老为了让她知道自己已经离了贪欲,就腾到空中,以讲述自己修行成就的方式为她说法:巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā sāvatthiṃ upagantvā satthāraṃ vanditvā susāne vasati, tassa ca acirāgatasseva sato putto kālamakāsi. Dārakamātā therassa āgatabhāvaṃ sutvā, ‘‘mā idaṃ aputtakaṃ sāpateyyaṃ rājāno hareyyu’’nti taṃ uppabbājetukāmā mahatā parivārena therassa santikaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā palobhetuṃ ārabhi. Thero attano vītarāgabhāvajānāpanatthaṃ ākāse ṭhatvā attano paṭipattikittanamukhena tassā dhammaṃ desento –
舍弃五种盖障,达到远离束缚的安稳;
拿起法镜,照见自己的知见。巴利
‘‘Pañca nīvaraṇe hitvā, yogakkhemassa pattiyā; Dhammādāsaṃ gahetvāna, ñāṇadassanamattano.
我观察了这个身体,里里外外全部一切。
内在和外在,这个身体都是空的、不可见的。巴利
‘‘Paccavekkhiṃ imaṃ kāyaṃ, sabbaṃ santarabāhiraṃ; Ajjhattañca bahiddhā ca, tuccho kāyo adissathā’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
在这里,“舍弃五盖”是指舍弃欲贪等五种盖,通过证得禅那把它们彻底摧毁。“为了达到离轭安稳”是指为了证得从欲轭等四种轭中解脱出来、安稳无患的涅槃。“法镜”是指以法为本质的镜子。就像镜子能照出照镜者色身的优点和缺点一样,被称为“观”的法镜——由于能清楚了解诸法的共相和别相,所以是以智见为本质的——在修观的人身上,通过辨明清净法和杂染法以及能断除它们的方法,特别能在名身中映现出功德。因此他说:巴利
Tattha pañca nīvaraṇe hitvāti kāmacchandādike pañca nīvaraṇe pahāya jhānādhigamena viddhaṃsetvā. Yogakkhemassa pattiyāti kāmayogādīhi catūhi yogehi khemassa anupaddutassa nibbānassa adhigamāya. Dhammādāsanti dhammabhūtaṃ ādāsaṃ. Yathā hi ādāso olokentassa rūpakāye guṇāguṇaṃ ādaṃseti, evaṃ vipassanāsaṅkhāto dhammānaṃ sāmaññavisesāvabodhanato ñāṇadassanabhūto dhammādāso vipassantassa vodānasaṃkilesadhammavibhāvanena tappahānasādhanena ca visesato nāmakāye guṇaṃ ādaṃseti. Tenāha –
拿起法镜,为了自己如实知见。
我以智慧之眼观察了这个身体,里里外外的一切。巴利
‘‘Dhammādāsaṃ gahetvāna, ñāṇadassanamattano; Paccavekkhiṃ imaṃ kāyaṃ, sabbaṃ santarabāhira’’nti. –
我把这个由诸法聚集而成、属于我自己的这个身体,从内处和外处的角度,作为内外整个毫无剩余的法镜拿起来,用智慧之眼反复观察它,看见它是无常、是苦、是无我。当我这样观察时,无论内在还是外在,也就是在自己这个相续和别人的相续中,这个空虚无实的身体都显现出来了——用智慧之眼如实看见了这个缺少常恒实质等、被称为五蕴聚合的空虚身体。因为整个五蕴,在“诸比丘,被无明遮蔽、被渴爱束缚的愚人,这个身体就是这样生起的”等经文里,都被称为“身体”。而“被看见”这句话,是在说明:在这个身体上应该看见的,都已经看见了,我再没有什么需要看见的了,以此表明所作已办,并宣说了其他(智)。长老就这样用这些偈颂为前妻说法,让她安住在皈依和戒中之后,便让她离开了。巴利
Imaṃ kāyaṃ dhammasamūhaṃ mama attabhāvaṃ ajjhattikabāhirāyatanabhāvato santarabāhiraṃ sabbaṃ anavasesaṃ dhammādāsaṃ gahetvā ‘‘anicca’’ntipi ‘‘dukkha’’ntipi ‘‘anattā’’tipi patiavekkhiṃ ñāṇacakkhunā passiṃ. Evaṃ passatā ca mayā ajjhattañca bahiddhā cāti attano santāne parasantāne ca tuccho kāyo adissatha niccasārādivirahito tuccho khandhapañcakasaṅkhāto attabhāvakāyo ñāṇacakkhunā yāthāvato apassittha. Sakalampi hi khandhapañcakaṃ ‘‘avijjānivutassa, bhikkhave, bālassa taṇhāsaṃyuttassa evamayaṃ kāyo samudāgato’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.19) ‘‘kāyo’’ti vuccati. ‘‘Adissathā’’ti ca iminā yadeva kāye daṭṭhabbaṃ, taṃ diṭṭhaṃ, na dānissa kiñci mayā passitabbaṃ atthīti katakiccataṃ dassento aññaṃ byākāsi. Evaṃ thero imāhi gāthāhi purāṇadutiyikāya dhammaṃ desetvā taṃ saraṇesu ca sīlesu ca sampatiṭṭhāpetvā uyyojesi.
第七 难陀迦长老偈颂注释巴利
7. Nandakattheragāthāvaṇṇanā
“如良马般调顺”这首偈颂,是尊者难陀迦长老说的。它的由来是什么呢?这位长老在过去诸佛那里积累过善行,在一次次投生中修福。到了尸弃佛的时代,他生在边地,长大后成了林中修行者,四处游方。有一天,他看见佛陀经行的地方,心生欢喜,就撒了细沙。凭着这份善业,他在天界和人间流转,直到现在这尊佛出世时,才生在瞻波城的一户居士家里,家人给他取名叫难陀迦。他的哥哥叫跋罗陀。他的前世因缘,会在接下来那段故事里说明。兄弟俩长大后,听说尊者首那·拘利维沙出了家,就想:“连首那那样娇贵的人都出家了,何况我们呢?”于是也出了家。其中,跋罗陀不久就修起了观智,证得六神通;而难陀迦因为烦恼的力量太强,一时没法精勤修观,只能做着观照的功夫。那时,跋罗陀长老知道他的根性,想帮他一把,就让他跟在身后,一起走出精舍,坐在路边,为他讲说观法。巴利
Yathāpibhaddo ājaññoti āyasmato nandakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto sikhissa bhagavato kāle paccantadese uppajjitvā viññutaṃ patto vanacāriko hutvā vicaranto ekadivasaṃ satthu caṅkamanaṭṭhānaṃ disvā pasannacitto vālukā okiri. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde campāyaṃ gahapatikule nibbatti, tassa nandakoti nāmaṃ akaṃsu. Jeṭṭhakabhātā panassa bharato nāma. Tassa pubbayogo anantaravatthusmiṃ āvibhavissati. Te ubhopi viññutaṃ patvā āyasmantaṃ soṇaṃ koḷivisaṃ pabbajitaṃ sutvā ‘‘soṇopi nāma tathāsukhumālo pabbaji, kimaṅgaṃ pana maya’’nti pabbajiṃsu. Tesu bharato nacirasseva vipassanaṃ vaḍḍhetvā chaḷabhiñño ahosi. Nandako pana kilesānaṃ balavabhāvena tāva vipassanaṃ ussukkāpetuṃ nāsakkhi, vipassanāya kammaṃ karoti eva. Athassa bharatatthero āsayaṃ ñatvā avassayo bhavitukāmo taṃ pacchāsamaṇaṃ katvā vihārato nikkhamitvā maggasamīpe nisinno vipassanākathaṃ kathesi.
那时,有一支商队正在赶路,一头套在车上的牛在泥泞的地方拉不出车,就倒了下去。商队主把它从车上解下来,给它草和水,让它歇过劲来,然后又把它套回轭上。那头牛疲劳消除、恢复了力气,就把车从泥泞里拉出来,停在了干地上。这时,跋罗陀长老指着这一幕对难陀迦说:“难陀迦贤友,你看见这事了吗?”难陀迦回答:“看见了。”长老又说:“你要好好体会这其中的道理。”难陀迦心想:“就像这头牛消除疲劳后,能把重担从泥沼中拉出来一样,我也应该把自己从轮回的泥沼中拉拔出来。”他就以这件事作为所缘,修习观业处,不久便证得了阿拉汉果。因此,他在《譬喻经》中说:巴利
Tena ca samayena sakaṭasatthe gacchante eko sakaṭe yutto goṇo cikkhallaṭṭhāne sakaṭaṃ uddharituṃ asakkonto paripati. Tato naṃ satthavāho sakaṭā mocetvā tiṇañca pānīyañca datvā parissamaṃ apanetvā puna dhure yojesi. Tato goṇo vūpasantaparissamo laddhabalo taṃ sakaṭaṃ cikkhallaṭṭhānato uddharitvā thale patiṭṭhāpesi. Atha bharatatthero nandakassa ‘‘passasi no tvaṃ, āvuso nandaka, imassa kamma’’nti taṃ nidassetvā tena ‘‘passāmī’’ti vutte ‘‘imamatthaṃ suṭṭhu upadhārehī’’ti āha. Itaro ‘‘yathāyaṃ goṇo vūpasantaparissamo paṅkaṭṭhānato bhāraṃ ubbahati, evaṃ mayāpi saṃsārapaṅkato attā uddharitabbo’’ti tamevārammaṇaṃ katvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.48.90-95) –
过去我曾是个猎鹿人,住在森林深处。
我正在寻找风羚羊的时候,看见了一条经行的地方。
我用衣襟兜起沙子,撒在经行道上。
我以清净的信心和欢喜的心,面对具足吉祥的善逝。
在距今三十一劫之前,我曾撒下沙子。
我不记得自己曾堕入恶趣,这就是撒沙的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Migaluddo pure āsiṃ, araññe kānane ahaṃ; Vātamigaṃ gavesanto, caṅkamaṃ addasaṃ ahaṃ. ‘‘Ucchaṅgena pulinaṃ gayha, caṅkame okiriṃ ahaṃ; Pasannacitto sumano, sugatassa sirīmato. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, pulinaṃ okiriṃ ahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, pulinassa idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得阿罗汉果之后,在自己的哥哥跋罗陀长老面前,宣告自己已经证悟,说了这样的话:巴利
Arahattaṃ pana patvā attano jeṭṭhabhātikassa bharatattherassa santike aññaṃ byākaronto –
就像一匹良种骏马,失足跌倒后,还能重新站稳。
生起了更强的悚惧之后,他毫不懈怠地担起责任继续前行。巴利
‘‘Yathāpi bhaddo ājañño, khalitvā patitiṭṭhati; Bhiyyo laddhāna saṃvegaṃ, adīno vahate dhuraṃ.
像这样具足见的人,是正自觉者的声闻弟子;
你们要把我当作良马,当作佛陀亲生的儿子——他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Evaṃ dassanasampannaṃ, sammāsambuddhasāvakaṃ; Ājānīyaṃ maṃ dhāretha, puttaṃ buddhassa orasa’’nti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,他因为一再生起悚惧,就以不退缩的心担起责任。他想:“像我这样生来就有强大精进力的人,遇到该承担的负担却不承担,这实在不相称。”这样生起悚惧之后,他心不退缩、心不懈怠,也就是“不懈”。也有版本写作“alīno”,意思一样。“更增”是指一次又一次、越来越强地担起自己的责任、承担负担。其余内容,和前面解说“欢喜悦意长老”偈颂时所说的一样。巴利
Tattha bhiyyo laddhāna saṃvegaṃ, adīno vahate dhuranti ‘‘mayhaṃ jātibalavīriyānaṃ ananucchavikametaṃ yadidaṃ āgatassa bhārassa avahana’’nti saṃvegaṃ labhitvā adīno adīnamānaso alīnacitto. ‘‘Alīno’’ti vā pāṭho, so eva attho. Bhiyyo punappunaṃ bhiyyosomattāya attano dhuraṃ bhāraṃ vahate ubbahati. Sesaṃ heṭṭhā ramaṇīyavihārittherassa gāthāvaṇṇanāyaṃ vuttanayameva.
8. 跋罗陀长老偈颂注释巴利
8. Bharatattheragāthāvaṇṇanā
“来,难陀迦,我们走吧”——这是具寿跋罗陀长老的偈颂。它的缘起是什么呢?据说,在无比见佛世尊的时代,他出生在一个居士家庭,成年后,有一天,他拿着一双看起来悦目、摸起来柔软舒适的凉鞋走在路上,看见世尊正在经行,心里生起净信,就把凉鞋献上去,说:“请世尊穿上这双凉鞋吧,愿这能给我带来长久的利益和安乐。”世尊为了摄受他,就穿上了凉鞋。他凭着这份福业,在天界和人间流转受生。到了现在这位佛陀出世的时代,他出生在瞻波城的一个居士家庭,名叫跋罗陀。他成年后,听说首那长老出家了,心想:“连那样的人也出家了?”于是生起悚惧之心,也出家了。他完成了预备修行,修习观业处,不久就证得六神通。因此,《譬喻》中说:巴利
Ehi, nandaka, gacchāmāti āyasmato bharatattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira anomadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ manuññadassanaṃ mudusukhasamphassaṃ upāhanadvayaṃ gahetvā gacchanto satthāraṃ caṅkamantaṃ disvā pasannamānaso upāhanā upanāmetvā, ‘‘abhiruhatu bhagavā upāhanā, yaṃ mama assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti āha. Abhiruhi bhagavā tassa anuggaṇhanatthaṃ upāhanā. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde campānagare gahapatikule nibbatti, bharatotissa nāmaṃ ahosi. So viññutaṃ patto soṇattherassa pabbajitabhāvaṃ sutvā ‘‘sopi nāma pabbajī’’ti sañjātasaṃvego pabbajitvā katapubbakicco vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.48.71-89) –
无比见佛、世尊,是世间最尊贵者,是人中至尊。
从日间住处出来后,具眼者首先踏上了道路。
我穿上做好的鞋子,继续赶路;
在那里,我见到了正觉者,他赤足,容貌俊美。
让自己的心清净下来,脱下鞋子;
把它放在(世尊的)脚边之后,我说了这番话。
大雄啊,请登上吧,善逝之尊,导师!
我要从这里得到果报,愿我这件事能成功。
无比见世尊,世间最尊贵的人中之雄;
他穿上鞋后,说了这样一句话:
那位怀着净信,亲手把饮品布施给我的人,
我将称扬他,请听我所说。
了知佛陀的言教后,一切天众皆来集;
他们心情踊跃,满怀欢喜,生起喜悦,双手合掌。
因为布施嗜酒者之足的功德,这个人将会得到快乐。
他将五十五次成为天王。
他将一千次成为转轮王;
地方王权广大,其数不可计量;
从这以后不可计数的劫中,他将出生在甘蔗王族。
他将以乔达摩为姓,成为世间的导师。
于他的法中,将有法嗣、亲生子、由法所化生者;
彻底了知一切漏之后,他将无漏而般涅槃。
有福的人会投生到天界或人间。
他将获得一辆如同天界车乘那样的车驾。
高楼、轿子、车乘,还有装饰华丽的大象;
良种骏马拉的车,总是出现在我面前。
即使我离家出家时,我也是乘车离开的。
“于发丝剪断之际,我证得阿拉汉果;”
我得到了大利益,我善得收获,这笔买卖做得真值。
布施了一只凉鞋之后,我获得了不动摇的境界。
无数劫之前,我曾布施过一只凉鞋;
我不知恶道,这就是布施鞋的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Anomadassī bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho; Divāvihārā nikkhamma, pathamāruhi cakkhumā. ‘‘Pānadhiṃ sukataṃ gayha, addhānaṃ paṭipajjahaṃ; Tatthaddasāsiṃ sambuddhaṃ, pattikaṃ cārudassanaṃ. ‘‘Sakaṃ cittaṃ pasādetvā, nīharitvāna pānadhiṃ; Pādamūle ṭhapetvāna, idaṃ vacanamabraviṃ. ‘‘Abhirūha mahāvīra, sugatinda vināyaka; Ito phalaṃ labhissāmi, so me attho samijjhatu. ‘‘Anomadassī bhagavā, lokajeṭṭho narāsabho; Pānadhiṃ abhirūhitvā, idaṃ vacanamabravi. ‘‘Yo pānadhiṃ me adāsi, pasanno sehi pāṇibhi; Tamahaṃ kittayissāmi, suṇātha mama bhāsato. ‘‘Buddhassa giramaññāya, sabbe devā samāgatā; Udaggacittā sumanā, vedajātā katañjalī. ‘‘Pānadhīnaṃ padānena, sukhitoyaṃ bhavissati; Pañcapaññāsakkhattuñca, devarajjaṃ karissati. ‘‘Sahassakkhattuṃ rājā ca, cakkavattī bhavissati; Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ. ‘‘Aparimeyye ito kappe, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito; Sabbāsave pariññāya, nibbāyissatināsavo. ‘‘Devaloke manusse vā, nibbattissati puññavā; Devayānapaṭibhāgaṃ, yānaṃ paṭilabhissati. ‘‘Pāsādā sivikā vayhaṃ, hatthino samalaṅkatā; Rathā vājaññasaṃyuttā, sadā pātubhavanti me. ‘‘Agārā nikkhamantopi, rathena nikkhamiṃ ahaṃ; Kesesu chijjamānesu, arahattamapāpuṇiṃ. ‘‘Lābhā mayhaṃ suladdhaṃ me, vāṇijjaṃ suppayojitaṃ; Datvāna pānadhiṃ ekaṃ, pattomhi acalaṃ padaṃ. ‘‘Aparimeyye ito kappe, yaṃ pānadhimadāsahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, pānadhissa idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得六神通后,他的弟弟难陀迦长老已经按照前面所说的方式作了证悟的记说,于是他心里生起这样的想法:“现在难陀迦也已经成为阿罗汉了。来吧,我们两个一起去世尊那里,禀告我们已圆满修完梵行。”他把这个想法告诉难陀迦长老,说道:巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā attano kaniṭṭhabhātikena nandakattherena heṭṭhā vuttanayena aññābyākaraṇe kate ‘‘idāni nandakopi arahā jāto, handa mayaṃ ubhopi satthu santikaṃ gantvā vusitabrahmacariyataṃ nivedessāmāti uppannaṃ parivitakkaṃ nandakattherassa kathento –
来吧,难陀迦,我们到亲教师跟前去。
我们要在无上佛陀面前,发出狮子吼。巴利
‘‘Ehi nandaka gacchāma, upajjhāyassa santikaṃ; Sīhanādaṃ nadissāma, buddhaseṭṭhassa sammukhā.
牟尼出于怎样的悲悯,让我们得以出家;
他达到了那个目标,也就是一切结缚的灭尽。他诵出了这两行偈颂。巴利
‘‘Yāya no anukampāya, amhe pabbājayī muni; So no attho anuppatto, sabbasaṃyojanakkhayo’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,“难陀迦”是称呼。“来吧”是叫他到自己身边。“我们去吧”是说他和对方要一起做的事。“亲教师”指正自觉者。因为正自觉者用一切知眼和佛眼,如实观察众生的意乐、随眠、习性等,对包括天人在内的世间应当做和不应做的事都看得清清楚楚,所以特别配得上被称为亲教师。为了说明前去的目的是什么,他说:“我们将在最胜佛面前作狮子吼。”所谓狮子吼,是因为宣说的是真实功德,说的是无所畏惧之言,所以叫狮子吼。在佛陀——也就是正自觉者——面前,我们将作狮子吼。这位佛陀因此是一切众生中最上的,所以叫最胜;或者说,在诸佛当中,比起声闻佛等,他也是最胜的。这就是这句话的意思。巴利
Tattha nandakāti ālapanaṃ. Ehīti tassa attano santikakaraṇaṃ. Gacchāmāti tena attanā ca ekajjhaṃ kātabbakiriyāvacanaṃ, upajjhāyassāti sammāsambuddhassa, sammāsambuddho hi samantacakkhunā buddhacakkhunā ca sattānaṃ āsayānusayacaritādīnaṃ yathābhūtavilokanena sadevakassa lokassa vajjāvajjaṃ upanijjhāyatīti visesato upajjhāyoti vattabbataṃ arahati. Yadatthaṃ gamanaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘sīhanādaṃ nadissāma, buddhaseṭṭhassa sammukhā’’ti āha. Yathābhuccaguṇābhibyāhāratāya abhītanādabhāvato sīhanādaṃ buddhassa sammāsambuddhassa tato eva sabbasattuttamatāya seṭṭhassa, buddhānaṃ vā sāvakabuddhādīnaṃ seṭṭhassa sammukhā purato nadissāmāti attho.
不过,当他想发出狮子吼时,为了说明这一点,就说了“yāyā”这首偈颂。其中,“yāya”的意思是“为了什么目的”,也就是“通过什么来达成什么目的”。“no”的意思是“我们的”。“以慈悯”是说:由于悲悯、护念,他把我们两个人都度化出家了。“圣者”指世尊。“我们已经证得那一目标”:那个目标就是一切结的灭尽——阿拉汉果,已经被我们证得、达到了。这就是它的意思。巴利
Yathā pana sīhanādaṃ naditukāmo, taṃ dassento ‘‘yāyā’’ti gāthamāha. Tattha yāyāti yadatthaṃ, yāya yadatthānuppattiyāti attho. Noti amhākaṃ. Anukampāyāti anuggaṇhanena amhe dvepi pabbājayi pabbājesi. Munīti bhagavā. So no attho anuppattoti so attho sabbesaṃ saṃyojanānaṃ khayabhūtaṃ arahattaphalaṃ no amhehi anuppatto, adhigatoti attho.
9. 跋罗堕阇长老偈颂的注释巴利
9. Bhāradvājattheragāthāvaṇṇanā
“Nadanti evaṃ sappaññā”这首偈颂是婆罗堕阇长老说的。它的来历是怎样的呢?这位长老也在过去诸佛那里积攒了修行功德,在一次次投生中不断积累福报,从这一劫往前数第三十一劫时,出生在一户好人家,长大后有一天看见一位名叫善意的独觉佛正在托钵乞食,心里生起欢喜,就把成熟的瓦利卡拉果供养给了他。他靠着这份福业,在天界和人间之间流转投生,到了现在这位佛陀出世的时代,出生在王舍城的一个婆罗门家庭,按照族姓取名为婆罗堕阇。他长大成人后,过着在家生活,得了一个儿子,给儿子取名叫“黑授”。等到这孩子成年时,他说:“儿子,你去某位老师那里学一门手艺,学好了再回来。”就把儿子打发去了塔迦尸喇。这孩子走到半路上,遇到佛陀的一位大弟子长老,把他当作善知识,听他讲法后生起了信心,就出家了。他完成了出家初期该做的功课,开始修观禅,不久就证得了阿罗汉果。这件事在《譬喻经》里有记载,其中说道:巴利
Nadanti evaṃ sappaññāti āyasmato bhāradvājattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito ekatiṃse kappe kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ sumanaṃ nāma paccekabuddhaṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso paripakkaṃ vallikāraphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇakule nibbattitvā gottanāmena bhāradvājotveva paññāyittha. So vayappatto gharāvāsaṃ vasanto ekaputtaṃ labhi. Tassa ‘‘kaṇhadinno’’ti nāmaṃ akāsi. Tassa viññutaṃ pattakāle ‘‘tāta, asukassa nāma ācariyassa santike sippaṃ sikkhitvā ehī’’ti taṃ takkasilaṃ pesesi. So gacchanto antarāmagge satthu sāvakaṃ aññataraṃ mahātheraṃ kalyāṇamittaṃ labhitvā tassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā katapubbakicco vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.48.66-70) –
那时,有一位名叫善意的正自觉者,住在多揭罗国。
我采了蔓草果,供养给了自生者。
在此三十一劫之前,当时我布施了果实;
我不知道恶趣,这就是布施果实的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Sumano nāma sambuddho, takkarāyaṃ vasī tadā; Vallikāraphalaṃ gayha, sayambhussa adāsahaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他的父亲婆罗堕阇去到住在竹林精舍的世尊那里,听了法之后出家,不久就证得了阿罗汉果。后来,儿子为了礼拜导师来到王舍城,看见父亲坐在导师身边,心里很高兴,暗自思量:“我父亲也出家了,他有没有把出家该做的事做到究竟呢?”这样观察之后,知道父亲已经漏尽,就想让他发出狮子吼,于是问道:“善哉,你们出家所做甚善;那么,出家该做的事已经做到究竟了吗?”婆罗堕阇为了向儿子显示自己的证得,便说——巴利
Athassa pitā bhāradvājo veḷuvane viharantaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ sacchākāsi. Atha putto satthāraṃ vandituṃ rājagahaṃ āgato satthu santike nisinnaṃ pitaraṃ disvā tuṭṭhacitto ‘‘pitāpi kho me pabbajito, kiṃ nu kho tena pabbajjākiccaṃ matthakaṃ pāpita’’nti vīmaṃsanto khīṇāsavabhāvaṃ ñatvā taṃ sīhanādaṃ nadāpetukāmo, ‘‘sādhu, kho tumhehi kataṃ pabbajantehi, pabbajjākiccaṃ pana matthakaṃ pāpita’’nti pucchi. Bhāradvājo puttassa adhigamaṃ dīpento –
有智慧的人这样吼叫,就像狮子在山洞里吼叫一样。
这些英雄已经战胜了战争,打败了魔罗和他的大军。巴利
‘‘Nadanti evaṃ sappaññā, sīhāva girigabbhare; Vīrā vijitasaṅgāmā, jetvā māraṃ savāhanaṃ.
我已经供养了导师,也礼敬了法和僧团;
我也满心欢喜、心情愉快,因为见到了漏尽的儿子。他诵出了这两首偈。巴利
‘‘Satthā ca pariciṇṇo me, dhammo saṅgho ca pūjito; Ahañca vitto sumano, puttaṃ disvā anāsava’’nti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,“吼叫”是指以如实称扬功德的方式,发出无所畏惧的吼声,也就是吼叫、雷鸣。“如此”是用来显示接下来要说的方式。“具慧者”是指通过证得最上道慧和一切慧,达到了一切慧的圆满。“英雄”是指因为具足四种正勤的精进,所以是英雄;正是由于这种精进,毫无残余地粉碎了烦恼一方,连同其坐骑一起战胜了烦恼魔、行作魔和天子魔,成为在一切方面都彻底战胜战斗者,他们吼叫,并且是具慧者——这是其中的关联。巴利
Tattha nadantīti yathābhuccaguṇābhibyāhāravasena abhītanādaṃ nadanti gajjanti. Evanti idāni vattabbākāradassanaṃ. Sappaññāti aggamaggapaññādhigamena sabbapaññādhigamena sabbapaññāvepullappattā. Vīrāti catubbidhasammappadhānavīriyasampannatāya vīrā, tato eva anavasesasaṃkilesapakkhanimmathanena savāhanaṃ kilesamāraṃ abhisaṅkhāramāraṃ devaputtamārañca jetvā sabbaso vijitasaṅgāmā nadanti sappaññāti sambandho.
像这样,用应当战胜的胜利展示了狮子吼之后,现在为了通过应当成就的成就和应当实现的愿望来展示这一点,说了第二首偈颂:“我已侍奉导师。”其中,“我已侍奉导师”:我的导师是正自觉者,我通过依教奉行、遵照教导和训示去做来侍奉他、亲近他,而不是在法义上争论不休、把它搞坏——这是这里的意旨。“法和僧伽也已供养”:九种出世间法,以及通过依法修行、证得圣道,在戒和见上达成一致而汇聚的圣僧伽,我也已经供养、尊重。“而我,欢喜,心满意足”:看到我那个无漏的儿子、一切漏都已断尽的儿子之后,因为看见他的缘故,我也欢喜,以无染污的喜悦而满足,并因此生起无染污的悦意而心得满足——这是这句话的意思。巴利
Evaṃ vijetabbavijayena sīhanādaṃ dassetvā idāni ārādhetabbasamārādhanena icchitabbasiddhiyā ca taṃ dassetuṃ, ‘‘satthā ca pariciṇṇo me’’ti dutiyaṃ gāthamāha. Tattha satthā ca pariciṇṇo meti mama satthā sammāsambuddho yathānusiṭṭhaṃ ovādānusāsanīkaraṇena mayā pariciṇṇo upāsito, na dhammādhikaraṇaṃ visositoti adhippāyo. Dhammo saṅgho ca pūjitoti navavidhopi lokuttaradhammo, yathāpaṭipattiyāgatamaggānuppattiyā sīladiṭṭhisāmaññagamanena ariyasaṅgho ca mayā pūjito mānito. Ahañca vitto sumano, puttaṃ disvā anāsavanti mama puttaṃ anāsavaṃ sabbaso khīṇāsavaṃ disvā dassanahetu ahampi vitto nirāmisāya pītiyā tuṭṭho, tatoyeva nirāmisena somanassena sumano jātoti attho.
10. 黑施长老偈的注疏巴利
10. Kaṇhadinnattheragāthāvaṇṇanā
已亲近诸善士是具寿黑施长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛时也曾积修善行,在一次次投生中积累福德。距今九十四劫前,他出生在一户良家,长大后,有一天见到一位名叫庄严的独觉佛,心生净信,用普那伽花作了供养。他凭着这份福业,在天界和人间流转,到如今佛陀出世的时代,出生在王舍城一个婆罗门家庭,得名黑施。长大后,被宿世善根所催动,前往法将那里,听闻正法,生起净信,出家修行,增长观慧,最终证得阿罗汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:巴利
Upāsitāsappurisāti āyasmato kaṇhadinnattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito catunavute kappe kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ sobhitaṃ nāma paccekabuddhaṃ disvā pasannacitto punnāgapupphehi pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇakule nibbattitvā kaṇhadinnoti laddhanāmo vayappatto upanissayasampattiyā codiyamāno dhammasenāpatiṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.48.61-65) –
那时,有一位名叫索毗塔的正自觉者,住在心峰山。
我采下山紫矿花,恭敬供养了那位自悟的世尊。
在九十四劫之前,我供养了那位佛陀;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
我的烦恼已经烧尽……(中略)……佛陀的教法已经践行。巴利
‘‘Sobhito nāma sambuddho, cittakūṭe vasī tadā; Gahetvā giripunnāgaṃ, sayambhuṃ abhipūjayiṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ buddhamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,宣说自己证悟时——巴利
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto –
我曾亲近承事善士,也常常听闻正法;
听了之后,我要走上那条通往不死境界的正道。巴利
‘‘Upāsitā sappurisā, sutā dhammā abhiṇhaso; Sutvāna paṭipajjissaṃ, añjasaṃ amatogadhaṃ.
我已经证得存在之贪的止息,可我心中不再有对存在的贪著;
过去没有,将来也不会有,现在也找不到属于我的它。巴利
‘‘Bhavarāgahatassa me sato, bhavarāgo puna me na vijjati; Na cāhu na ca me bhavissati, na ca me etarahi vijjatī’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
在这里,“已亲近”指已经承事、已经依止,也就是通过修行实践去亲近承事。“善士”指具备戒等功德的宁静之人,即舍利弗长老等圣者。以此说明他自己先前两种成就的圆满。因为如果不居住在适宜的地方,就不可能亲近善士。“已听闻的法”指与真理、缘起等相关的法,通过耳门而领受。以此说明他自己的多闻,也说明后来两种成就的圆满。“常常”指多次地,不是偶尔。而且这个词也应当连接到“已亲近善士”那里。“听闻后,我修习了通往不死之深处的正道”:就是听闻那些法之后,把握其中所说的色法、无色法等,从各自的特相等方面开始,逐步增长观智,我修习并证得了通往不死之深处、以涅槃为归宿的圣八支正道。巴利
Tattha upāsitāti paricaritā paṭipattipayirupāsanāya payirupāsitā. Sappurisāti santehi sīlādiguṇehi samannāgatā purisā, ariyapuggalā sāriputtattherādayo. Etena purimacakkadvayasampattimattano dasseti. Na hi patirūpadesavāsena vinā sappurisūpanissayo sambhavati. Sutā dhammāti saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttadhammā sotadvārānusārena upadhāritā. Etena attano bāhusaccaṃ dassento pacchimacakkadvayasampattiṃ dasseti. Abhiṇhasoti bahuso na kālena kālaṃ. Idañca padaṃ ‘‘upāsitā sappurisā’’ti etthāpi yojetabbaṃ. Sutvāna paṭipajjissaṃ, añjasaṃ amatogadhanti te dhamme sutvā tattha vuttarūpārūpadhamme salakkhaṇādito pariggahetvā anukkamena vipassanaṃ vaḍḍhetvā amatogadhaṃ nibbānapatiṭṭhaṃ taṃsampāpakaṃ añjasaṃ ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ paṭipajjiṃ pāpuṇiṃ.
“有贪已被摧残的我,当具念”:由于有贪——也就是对存在的渴爱,在无始轮回中被摧残、被逼迫的我,处于具念的状态;或者也可以理解为,通过最上道已经摧残了有贪。“有贪如今不再存在”:正是由此,如今我的有贪已经不存在。“过去无,未来无,现在亦无”:虽然在过去的凡夫阶段和有学阶段,我确实曾有有贪,但自从证得最上道之后,就不曾再有,已不存在;未来也不会有;现在、此刻也不被寻获,无法获得,意思是已被彻底断除。在这里,用“有贪”一词,因为慢等烦恼与它同属一类,也就说明了慢等的不存在,从而显示了有结彻底断尽的状态。巴利
Bhavarāgahatassame satoti bhavarāgena bhavataṇhāya anādimati saṃsāre hatassa upaddutassa mama sato samānassa, aggamaggena vā hatabhavarāgassa. Bhavarāgo puna me na vijjatīti tato eva puna idāni bhavarāgo me natthi. Na cāhu na me bhavissati, na ca me etarahi vijjatīti yadipi pubbe puthujjanakāle sekkhakāle ca me bhavarāgo ahosi, aggamaggappattito pana paṭṭhāya na cāhu na ca ahosi, āyatimpi na me bhavissati, etarahi adhunāpi na ca me vijjati na ca upalabbhati, pahīnoti attho. Bhavarāgavacaneneva cettha tadekaṭṭhatāya mānādīnampi abhāvo vuttoti sabbaso parikkhīṇabhavasaṃyojanataṃ dasseti.
鹿星长老偈颂的注释巴利
1. Migasirattheragāthāvaṇṇanā
“自从我出家”这首偈颂,是具寿鹿星长老的偈颂。它的缘起是什么?这位长老也曾在过去诸佛那里积下善行,在一次次生命中不断培植福德。在迦叶世尊的时代,他出生在一个婆罗门家庭,长大成人后,有一天见到世尊,心生净信,供养了八把吉祥草。凭着这一善业,他在天界与人间流转。到了现在这位佛陀出世时,他在憍萨罗国的一个婆罗门家中结生,因为出生时正逢鹿星宿,所以得名“鹿星”。成年后,他通晓婆罗门的各种学问和技艺,还学会了一种叫“尸头咒”的咒术。他修习这个咒术,三年之后,能用指甲敲击死人的头骨,从而知道:“这个有情已经投生到某某地方了。”巴利
Yatoahaṃ pabbajitoti āyasmato migasirattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto kassapassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannacitto kusaṭṭhakaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe brāhmaṇakule paṭisandhiṃ gahetvā migasiranakkhattena jātattā migasiroti laddhanāmo vayappatto brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gato chavasīsamantaṃ nāma sikkhi, yaṃ parijappetvā tivassamatthake matānampi sīsaṃ nakhena ākoṭetvā ‘‘ayaṃ satto asukaṭṭhāne nibbatto’’ti jānāti.
他不想过在家生活,就出家做了游方者。靠着这门咒术,他受到世人尊敬和敬重,得到很多利养,四处游历。后来他来到舍卫城,走到世尊面前,炫耀自己的本事说:“乔达摩尊者,我知道死者投生的地方。”世尊问他:“那你是怎么知道的?”他说:“让人取来死者的头骨,我念诵咒语,用指甲敲击头骨,就能知道他们投生到地狱等各处。”于是世尊让人取来一位已经般涅槃的比丘的头盖骨,对他说:“你先说说这个头骨主人的去向。”他对那个头盖骨念咒、用指甲敲击,却既看不到边,也看不到底。这时世尊说:“游方者,你做不到吧?”他说:“让我再仔细看看。”他反复翻转查看,还是看不见。凭外道的咒术,怎么可能知道漏尽者的去向呢?这时,汗从他的头顶和腋下流了出来。他感到羞愧,默默站在一旁。世尊说:“游方者,你累了吧?”他说:“是的,我累了。我不知道这个人的去向,您应该知道吧?”世尊说:“我知道这个,还知道比这更高的。”接着又说:“他已经入般涅槃了。”游方者说:“请把这门法传给我。”世尊说:“那你就出家吧。”于是让他出家,先让他修止的业处,等他安住在禅那与神通之后,又教导他修观的业处。他修习观的业处,不久就证得了阿罗汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:巴利
So gharāvāsaṃ anicchanto paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā taṃ vijjaṃ nissāya lokena sakkato garukato lābhī hutvā vicaranto sāvatthiṃ upagato satthu santikaṃ gantvā attano ānubhāvaṃ pakāsento – ‘‘ahaṃ, bho gotama, matānaṃ nibbattaṭṭhānaṃ jānāmī’’ti vatvā, ‘‘kathaṃ pana tvaṃ jānāsī’’ti vutte, ‘‘chavasīsāni āharāpetvā mantaṃ parijappetvā nakhena sīsaṃ ākoṭento nirayādikaṃ tehi tehi nibbattaṭṭhānaṃ jānāmī’’ti kathesi. Athassa bhagavā parinibbutassa bhikkhuno sīsakapālaṃ āharāpetvā, ‘‘kathehi tāva tassa gatiṃ, yassidaṃ sīsakapāla’’nti āha. So taṃ kapālaṃ mantaṃ parijappetvā nakhena ākoṭetvā neva antaṃ na koṭiṃ passati. Atha satthārā, ‘‘na sakkosi paribbājakā’’ti vutte , ‘‘upaparikkhissāmi tāvā’’ti vatvā punappunaṃ parivattentopi na passateva. Bāhirakamantena hi khīṇāsavassa gatiṃ kathaṃ jānissati, athassa matthakato kacchehi ca sedo mucci. So lajjitvā tuṇhībhūto aṭṭhāsi. Satthā ‘‘kilamasi paribbājakā’’ti āha. So ‘‘āma, kilamāmi, na imassa gatiṃ jānāmi, tumhe pana jānāthā’’ti. ‘‘Ahaṃ etaṃ jānāmi, ito uttaritarampi jānāmī’’ti vatvā ‘‘nibbānaṃ gato so’’ti āha. Paribbājako ‘‘imaṃ vijjaṃ mayhaṃ dethā’’ti āha. ‘‘Tena hi pabbajā’’ti vatvā taṃ pabbājetvā paṭhamaṃ samathakammaṭṭhāne niyojetvā jhānābhiññāsu patiṭṭhitassa vipassanāya kammaṃ upadisi. So vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.48.56-60) –
对迦叶世尊,那位已尽梵行的婆罗门;
以净信之心、欢喜之意,我布施了八把吉祥草。
就在这一劫里,我布施了八把吉祥草。
我不曾知道什么是恶趣,这就是布施八把吉祥草的果报。
我的烦恼已经烧尽……(中略)……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Kassapassa bhagavato, brāhmaṇassa vusīmato; Pasannacitto sumano, kusaṭṭhakamadāsahaṃ. ‘‘Imasmiṃyeva kappasmiṃ, kusaṭṭhakamadāsahaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, kusaṭṭhakassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,在宣说自己的证悟时——巴利
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto –
从我出家那天起,就在正等正觉者的教法里;
我解脱时,向上超升,超越了欲界。巴利
‘‘Yato ahaṃ pabbajito, sammāsambuddhasāsane; Vimuccamāno uggacchiṃ, kāmadhātuṃ upaccagaṃ.
就在梵天注视的时候,我的心从那之后解脱了。
我的解脱不可动摇,因为一切结缚都已灭尽——他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Brahmuno pekkhamānassa, tato cittaṃ vimucci me; Akuppā me vimuttīti, sabbasaṃyojanakkhayā’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这其中,从我出家那一刻起,也就是从我在正自觉者的教法中出家开始,从出家之时起。所谓“在解脱时,我上升”,意思是:先从杂染那一方面,通过止与观而得到解脱,又因为听闻清净法而提升起来。这样不断上升时,我就超越了欲界,以不来道彻底地越过了欲界。巴利
Tattha yato ahaṃ pabbajito, sammāsambuddhasāsaneti yato pabhuti ahaṃ pabbajito buddhassa bhagavato sāsane, pabbajitakālato paṭṭhāya. Vimuccamāno uggacchinti saṃkilesapakkhato paṭhamaṃ tāva samathavipassanāhi vimuccamāno vodānadhammasavanena uṭṭhahiṃ. Evaṃ uggacchanto kāmadhātuṃ upaccagaṃ anāgāmimaggena accantameva kāmadhātuṃ atikkamiṃ.
梵天注视着的时候,从那时起我的心解脱了。这里的梵天,是指在天神世界中最为尊贵的佛陀世尊,以最胜之义称为梵天。世尊以大悲心注视着:“这位良家子在我的教法中出家后,会怎样修行呢?”从证得不来道之后,再通过无上道的证得,我的心从一切杂染中彻底解脱了。“我的解脱不可动摇,因为一切结的灭尽”——因为心已经这样解脱,由于一切结的灭尽、彻底灭尽,所以我的解脱不可动摇——他这样宣告了自己的证悟。巴利
Brahmuno pekkhamānassa, tato cittaṃ vimucci meti sadevakassa lokassa aggabhūtattā seṭṭhaṭṭhena brahmuno buddhassa bhagavato mahākaruṇāyogena ‘‘ayaṃ kulaputto mama sāsane pabbajitvā kathaṃ nu kho paṭipajjatī’’ti pekkhantassa tato anāgāmimaggādhigamato pacchā aggamaggādhigamena mama cittaṃ sabbasaṃkilesato accantameva mucci. Akuppāme vimuttīti, sabbasaṃyojanakkhayāti tathāvimuttacittattā eva sabbesaṃ saṃyojanānaṃ khayā parikkhayā iti evaṃ akuppā me vimuttīti aññaṃ byākāsi.
尸婆迦长老偈颂的注释巴利
2. Sivakattheragāthāvaṇṇanā
“无常所制伏”是尊者尸婆迦长老的偈颂。它的起因是什么呢?这位长老在过去诸佛那里修积过善行,在一次次生死轮回中不断积福。毗婆尸世尊在世时,他出生在一个良家,长大后有了见识。一天,他看见世尊为乞食而行走,心里生起净信,就接过钵,装满乳糜饭食供养世尊。凭着这福德业,他在天界和人间流转,到今佛出世时,出生在王舍城的一个婆罗门家庭,名叫尸婆迦。他成年后,在学问和技艺上都学有所成,因为内心倾向出离,便舍弃欲乐,出家做了游方者。四处游化之后,他亲近世尊,听了法,生起信心,于是出家,修观业处,不久就证得阿罗汉果。因此,在《譬喻》中这样说:巴利
Aniccānigahakānīti āyasmato sivakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ bhagavantaṃ piṇḍāya carantaṃ passitvā pasannamānaso pattaṃ ādāya kummāsassa pūretvā adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇakule nibbatti, sivakotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto vijjāsippesu nipphattiṃ gato nekkhammajjhāsayatāya kāme pahāya paribbājakapabbajjaṃ pabbajitvā vicaranto satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.56.117-121) –
当毗婆尸大仙人游行乞食之时,
我看见钵是空的,就把它盛满了凝乳食品。
在第九十一劫,那时我布施了食物。
我从不知道恶趣是什么样,这就是那碗豆粥带来的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经践行。巴利
‘‘Esanāya carantassa, vipassissa mahesino; Rittakaṃ pattaṃ disvāna, kummāsaṃ pūrayiṃ ahaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ bhikkhamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, kummāsassa idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他宣说阿罗汉智时:巴利
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto –
那些房子是无常的,在那里那里一次又一次地。
寻找造屋者的时候,一次又一次地出生都是苦。巴利
‘‘Aniccāni gahakāni, tattha tattha punappunaṃ; Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.
造屋者,你已经被看穿了,你不会再造房子了。
你的所有椽子都已折断,柱子也已碎裂;
心已不再受任何界限束缚,就在此生当下便会彻底息灭——世尊说了这两首偈颂。巴利
‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi; Sabbā te phāsukā bhaggā, thūṇikā ca vidālitā; Vimariyādikataṃ cittaṃ, idheva vidhamissatī’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,那些屋都是无常的;所谓“到处又再”,是指在每一种生命形态里一次又一次生起的屋,也就是身体这座屋子,它们不是涅槃,不安稳,短暂,只能存在很短的时间。“寻找造屋者”的意思是:为了寻找这座身体之屋的建造者,也就是那个像木匠一样的渴爱,而四处奔走这么长的时间。“生是苦,一次又一次”这一句,是说明寻找造屋者的原因。因为生总是和老、病、死混在一起,所以一次又一次地投生就是苦;而且只要还没见到那个造屋者,这种生就不会停止,所以才为了寻找他而奔走。这就是这段话的意思。巴利
Tattha aniccāni gahakāni, tattha tattha punappunanti tasmiṃ tasmiṃ bhave punappunaṃ nibbattamānāni gahakāni attabhāvagehāni na nibbāni anavaṭṭhitāni ittarāni parittakālāni. Gahakāraṃ gavesantoti imassa attabhāvagehassa kārakaṃ taṇhāvaḍḍhakiṃ pariyesanto ettakaṃ kālaṃ anuvicarinti adhippāyo. Dukkhā jāti punappunanti idaṃ gahakārakagavesanassa kāraṇavacanaṃ . Yasmā jarābyādhimaraṇamissatāya jāti nāmesā punappunaṃ upagantuṃ dukkhā, na ca sā tasmiṃ adiṭṭhe nivattati, tasmā taṃ gavesanto vicarinti attho.
“造屋者,你已被看见”:现在,我用能看见你的圣道智眼,已经看见了造屋者你。“不再造屋”:你不会再在这轮回流转中,为我造作这称为有身的房屋,不会再造作了。“你的一切椽已毁”:你所有无余的烦恼之椽,都已被我毁坏。“柱也已断”:现在,你用来建造有身之屋的、名为无明的顶梁柱,也已碎裂。“心已离边际”:我的心已脱离限界,已证得未来不再生起的法性。因此,“即于此世,它便会完全消散”的意思是:就在这一生中,它将崩解,随着最后的心念息灭而彻底灭尽。巴利
Gahakārakadiṭṭhosīti idāni pana yena so sakkā daṭṭhuṃ, tena ariyamaggañāṇacakkhunā gahakāraka diṭṭho asi. Puna gehanti puna imasmiṃ saṃsāravaṭṭe attabhāvasaṅkhātaṃ mama gehaṃ na kāhasi na karissasi. Sabbā te phāsukā bhaggāti tava sabbā anavasesakilesaphāsukā mayā bhaggā. Thūṇikā ca vidālitāti idāni tayā kātabbassa attabhāvagehassa avijjāsaṅkhātā kaṇṇikā ca bhinnā. Vimariyādikataṃ cittanti mama cittaṃ vigatantaṃ kataṃ, āyatiṃ anuppattidhammataṃ āpāditaṃ. Tato eva idheva vidhamissati imasmiṃyeva bhave viddhaṃsissati, carimakacittanirodhena nirujjhissatīti attho.
3. 优波婆那长老偈的注释巴利
3. Upavāṇattheragāthāvaṇṇanā
阿拉汉、善逝是尊者优波婆那长老的偈颂。它的由来是什么呢?据说,在莲华上佛世尊的时代,他出生在一个贫苦家庭,出家后,正值世尊般涅槃。人们和天人、龙、金翅鸟、鸠槃荼、夜叉、乾闼婆一起,取来世尊的舍利,用七宝建了一座七由旬高的塔。他把自己的上衣洗净,系在竹竿顶端做成旗帜,在那里供养。一位名叫阿毗三摩多的夜叉将军接过了那面旗。诸天派他守护塔庙的供养,他便以看不见的身体在虚空中举着旗帜,绕塔右转三圈。他看见这一幕,内心更加充满净信。凭着这份福德之业,他在天界和人间流转,到这一佛出世时,出生在舍卫城的一个婆罗门家庭,得名优波婆那。长大后,在祇园精舍接受供养之际,他目睹了佛陀的威神力,生起净信,于是出家。他精进修观,证得阿拉汉果,成为具足六神通的圣者。因此,《譬喻》中说:巴利
Arahaṃ sugatoti āyasmato upavāṇattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayaṃ kira padumuttarassa bhagavato kāle daliddakule nibbattitvā viññutaṃ patto bhagavati parinibbute tassa dhātuṃ gahetvā manussadevanāgagaruḷakumbhaṇḍayakkhagandhabbehi sattaratanamaye sattayojanike thūpe kate tattha sudhotaṃ attano uttarāsaṅgaṃ veḷagge ābandhitvā dhajaṃ katvā pūjaṃ akāsi. Taṃ gahetvā abhisammatako nāma yakkhasenāpati devehi cetiyapūjārakkhaṇatthaṃ ṭhapito adissamānakāyo ākāse dhārento cetiyaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ akāsi. So taṃ disvā bhiyyosomattāya pasannamānaso ahosi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ brāhmaṇakule nibbattitvā upavāṇoti laddhanāmo vayappatto jetavanapaṭiggahaṇe buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto arahattaṃ patvā chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.56.122-178) –
有一位名叫莲华上的胜者,已经彻底通达一切法。
犹如炽燃的火聚,正自觉者般涅槃。
大众聚集,供养如来;
筑造柴堆之后,将善逝的遗体抬起奉安。
做完遗体该做的事,就在那里把舍利收聚起来。
所有天与人,他们都建造了佛塔。
第一层是黄金做的,第二层是宝石做的;
第三层为白银所成,第四层为水晶所成。
在这里,第五者也是红宝石所成的。
第六层是玛瑙做的,上面全都是宝石。
柱子是宝石做的,栏杆是珍宝做的;
整座塔以纯金所造,向上高达一由旬。
那时,诸天聚集于彼处,一同商议:
我们也要为那位如如不动的世间护主建一座塔。
诸界并无各别,身体乃成一团;
我们要在这座佛塔上做一个外壳。
天人们用七种宝物,又向上增加了一由旬。
塔高二由旬,驱散黑暗。
那时,诸龙聚集彼处,一同商议;
人和天神们都造了那座佛塔。
愿我们不要放逸,连同诸天都保持不放逸。
我们也要为那位如是的世间怙主建一座塔。
帝青宝石、大青宝石,及光味摩尼宝珠。
把它们聚拢到一处后,覆盖在佛塔上。
整座佛塔全部都是宝石做成的,
那时,高达三由旬,能放出光明。
金翅鸟们也聚到一起,那时共同商议;
人们、天神和龙,都供养了佛陀。
愿我们不要放逸,连同诸天在内都不放逸;
我们也要为那位如如不动的世间怙主建造佛塔。
他们建造了纯以宝石所成的塔,并造了外覆;
他们又把佛塔加长了一由旬。
四由旬高的佛塔,光辉灿烂。
遍照一切方向,犹如升起的百光之日。
鸠槃荼们也聚到一起,那时共同商议:
人、天,以及诸龙与金翅鸟。
他们各自为最胜佛陀建起了殊胜的塔。
愿我们不要放逸,愿连同天众在内的众生都不放逸。
我们也要为那位如如不动的世间之主建一座塔。
我们将以珍宝覆盖这高大的佛塔。
他们把那座宽广的佛塔又加高了一由旬。
那时,佛塔穿透五由旬,光芒四射。
那时,夜叉们聚集到那里,一起商议。
人类、天人、龙、金翅鸟和鸠槃荼。
他们各自为最胜佛建造了无上佛塔;
愿我们不要成为放逸的人,而要与诸天一起保持不放逸。
我们也应该为那位如如不动的世间怙主建造一座塔。
我们要用水晶覆盖这座长长的佛陀塔。
他们又把这座长长的佛塔增加了一由旬。
那时,这座六由旬高的佛塔大放光明。
乾闼婆们也聚到一起,那时共同商议:
人类、天神、龙,还有鸠槃荼和金翅鸟,也都一样。
所有人都建了佛塔,我们在这里却什么都没建。
我们也来为那位如如不动的世间怙主造一座塔。
他们造了七重栏楯之后,就制作了幢幡和伞盖。
那时,干闼婆们造了一座纯金塔。
那时,佛塔高七由旬,光芒照耀。
日与夜都分辨不出来,那里永远是一片光明。
日月星辰的光辉都比不过它。
方圆一百由旬之内,连灯火也不亮了。
那时,凡有人供养塔,
他们不登上塔,而是把它举到空中。
天神们安置的亚卡,名叫阿毗三摩多。
他把幢幡或者花环挂到更高处。
他们看不见那个夜叉,只看见花环在往前走;
如此见后而行者,悉皆往生善趣。
于教说怀有敌意者,以及于教法具足净信者;
人们想看到神通变化,就去供养那座塔。
那时,在天鹅城,我是一名雇工;
见到欢喜的人群,我那时这样思惟。
此非殊胜之世尊,他的舍利塔遍及各方。
这些人心满意足,我做了善行,他们却不追随。
我也要为那位如如不动的世间怙主作供养。
我将于未来成为他法之继承者。」
我应当披上被洗衣人洗得干干净净的我的布。
我把旗帜系在竹竿顶端,把它高举到空中。
抓住阿毗三摩多迦后,旗帜在空中对我笑了;
看见旗帜被风吹得飘动,民众的喜悦更加增长。
在那里,我让心生起净信,走近了那位沙门;
我向那位比丘行礼之后,就问他布施幢幡会得到什么果报。
他对我说了让我满心欢喜的话,让我生起了喜悦。
那面旗所带来的果报,你将在一切时中一直承受。
象兵、马兵、车兵、步兵,还有四支组成的军队;
常为大众随从围绕,这便是布施旗帜的果报。
六万件乐器,还有装饰华美的鼓;
常为大众随从围绕,这便是布施旗帜的果报。
八万六千名女子,盛装严饰,
穿着华丽多彩的衣服和装饰,戴着宝石耳环。
睫毛修长,面带微笑,体态端庄,腰肢纤细,
他恒为眷属随从拥护,此即布施幢幡之果报。
你将在天界享受三万劫的快乐。
你八十次为天帝,统御天界;
他将一千次成为转轮王;
地方王权广大,其数不可计量;
在十万劫之后,他将出生在甘蔗王族。
他将以乔达摩为姓,成为世间的导师。
从天界殁后,为善根所策励;
因为福德业,你会成为婆罗门。
你舍弃了八十俱胝的财富,还有众多的奴仆和佣人;
你将在乔达摩世尊的教法中出家。
侍奉正等正觉者、释迦族的雄牛乔达摩之后,
你将以优波婆那这个名字,成为导师的弟子。
我过去十万劫里所造的业,如今在这里向我显现了果报。
就像善射的箭一样,我把烦恼烧尽了。
我是寂静的转轮王,是四洲之主,
周围三由旬之内,旗帜永远飘扬。
在十万劫之前,那时我造了什么业;
我不曾知道恶趣,这就是布施旗帜的果报。
我的烦恼已经烧尽……(中略)……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Padumuttaro nāma jino, sabbadhammāna pāragū; Jalitvā aggikkhandhova, sambuddho parinibbuto. ‘‘Mahājanā samāgamma, pūjayitvā tathāgataṃ; Cittaṃ katvāna sugataṃ, sarīraṃ abhiropayuṃ. ‘‘Sarīrakiccaṃ katvāna, dhātuṃ tattha samānayuṃ; Sadevamanussā sabbe, buddhathūpaṃ akaṃsu te. ‘‘Paṭhamā kañcanamayā, dutiyā ca maṇimayā; Tatiyā rūpiyamayā, catutthī phalikāmayā. ‘‘Tattha pañcamikā ceva, lohitaṅkamayā ahu; Chaṭṭhā masāragallassa, sabbaṃ ratanamayūpari. ‘‘Jaṅghā maṇimayā āsi, vedikā ratanāmayā; Sabbasoṇṇamayo thūpo, uddhaṃ yojanamuggato. ‘‘Devā tattha samāgantvā, ekato mantayuṃ tadā; Mayampi thūpaṃ kassāma, lokanāthassa tādino. ‘‘Dhātu āveṇikā natthi, sarīraṃ ekapiṇḍitaṃ; Imamhi buddhathūpamhi, kassāma kañcukaṃ mayaṃ. ‘‘Devā sattahi ratnehi, aññaṃ vaḍḍhesuṃ yojanaṃ; Thūpo dviyojanubbedho, timiraṃ byapahanti so. ‘‘Nāgā tattha samāgantvā, ekato mantayuṃ tadā; Manussā ceva devā ca, buddhathūpaṃ akaṃsu te. ‘‘Mā no pamattā assumha, appamattā sadevakā; Mayampi thūpaṃ kassāma, lokanāthassa tādino. ‘‘Indanīlaṃ mahānīlaṃ, atho jotirasaṃ maṇiṃ; Ekato sannipātetvā, buddhathūpaṃ achādayuṃ. ‘‘Sabbaṃ maṇimayaṃ āsi, yāvatā buddhacetiyaṃ; Tiyojanasamubbedhaṃ, ālokakaraṇaṃ tadā. ‘‘Garuḷā ca samāgantvā, ekato mantayuṃ tadā; Manussā devanāgā ca, buddhapūjaṃ akaṃsu te. ‘‘Mā no pamattā assumha, appamattā sadevakā; Mayampi thūpaṃ kassāma, lokanāthassa tādino. ‘‘Sabbaṃ maṇimayaṃ thūpaṃ, akaruṃ te ca kañcukaṃ; Yojanaṃ tepi vaḍḍhesuṃ, āyataṃ buddhacetiyaṃ. ‘‘Catuyojanamubbedho, buddhathūpo virocati; Obhāseti disā sabbā, sataraṃsīva uggato. ‘‘Kumbhaṇḍā ca samāgantvā, ekato mantayuṃ tadā; Manussā ceva devā ca, nāgā ca garuḷā tathā. ‘‘Paccekaṃ buddhaseṭṭhassa, akaṃsu thūpamuttamaṃ; Mā no pamattā assumha, appamattā sadevakā. ‘‘Mayampi thūpaṃ kassāma, lokanāthassa tādino; Ratanehi chādessāma, āyataṃ buddhacetiyaṃ. ‘‘Yojanaṃ tepi vaḍḍhesuṃ, āyataṃ buddhacetiyaṃ; Pañcayojanamubbedho, thūpo obhāsate tadā. ‘‘Yakkhā tattha samāgantvā, ekato mantayuṃ tadā; Manussā devanāgā ca, garuḷā ca kumbhaṇḍakā. ‘‘Paccekaṃ buddhaseṭṭhassa, akaṃsu thūpamuttamaṃ; Mā no pamattā assumha, appamattā sadevakā. ‘‘Mayampi thūpaṃ kassāma, lokanāthassa tādino; Phalikā chādayissāma, āyataṃ buddhacetiyaṃ. ‘‘Yojanaṃ tepi vaḍḍhesuṃ, āyataṃ buddhacetiyaṃ; Chayojanikamubbedho, thūpo obhāsate tadā. ‘‘Gandhabbā ca samāgantvā, ekato mantayuṃ tadā; Manujā devatā nāgā, kumbhaṇḍā garuḷā tathā. ‘‘Sabbe akaṃsu buddhathūpaṃ, mayamettha akārakā; Mayampi thūpaṃ kassāma, lokanāthassa tādino. ‘‘Vediyo satta katvāna, dhajaṃ chattaṃ akaṃsu te; Sabbasoṇṇamayaṃ thūpaṃ, gandhabbā kārayuṃ tadā. ‘‘Sattayojanamubbedho, thūpo obhāsate tadā; Rattindivā na ñāyanti, āloko hoti sabbadā. ‘‘Abhibhonti na tassābhā, candasūrā satārakā; Samantā yojanasate, padīpopi na pajjali. ‘‘Tena kālena ye keci, thūpaṃ pūjenti mānusā; Na te thūpaṃ āruhanti, ambare ukkhipanti te. ‘‘Devehi ṭhapito yakkho, abhisammatanāmako; Dhajaṃ vā pupphadāmaṃ vā, abhiropeti uttariṃ. ‘‘Na te passanti taṃ yakkhaṃ, dāmaṃ passanti gacchato; Evaṃ passitvā gacchantā, sabbe gacchanti suggatiṃ. ‘‘Viruddhā ye pāvacane, pasannā ye ca sāsane; Pāṭihīraṃ daṭṭhukāmā, thūpaṃ pūjenti mānusā. ‘‘Nagare haṃsavatiyā, ahosiṃ bhatako tadā; Āmoditaṃ janaṃ disvā, evaṃ cintesahaṃ tadā. ‘‘Uḷāro bhagavā neso, yassa dhātughare disaṃ; Imā ca janatā tuṭṭhā, kāraṃ kubbaṃ na tappare. ‘‘Ahampi kāraṃ kassāmi, lokanāthassa tādino; Tassa dhammesu dāyādo, bhavissāmi anāgate. ‘‘Sudhotaṃ rajakenāhaṃ, uttareyyaṃ paṭaṃ mama; Veḷagge ālaggetvāna, dhajaṃ ukkhipimambare. ‘‘Abhisammatako gayha, ambare hāsi me dhajaṃ; Vāteritaṃ dhajaṃ disvā, bhiyyo hāsaṃ janesahaṃ. ‘‘Tattha cittaṃ pasādetvā, samaṇaṃ upasaṅkamiṃ; Taṃ bhikkhuṃ abhivādetvā, vipākaṃ pucchahaṃ dhaje. ‘‘So me kathesi ānandī, pītisañjananaṃ mama; Tassa dhajassa vipākaṃ, anubhossasi sabbadā. ‘‘Hatthiassarathāpattī, senā ca caturaṅginī; Parivāressanti taṃ niccaṃ, dhajadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Saṭṭhitūriyasahassāni, bheriyo samalaṅkatā; Parivāressanti taṃ niccaṃ, dhajadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Chaḷasīti sahassāni, nāriyo samalaṅkatā; Vicittavatthābharaṇā, āmukkamaṇikuṇḍalā. ‘‘Aḷārapamhā hasulā, susaññā tanumajjhimā; Parivāressanti taṃ niccaṃ, dhajadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Tiṃsakappasahassāni, devaloke ramissasi; Asītikkhattuṃ devindo, devarajjaṃ karissasi. ‘‘Sahassakkhattuṃ rājā ca, cakkavattī bhavissati; Padesarajjaṃ vipulaṃ, gaṇanāto asaṅkhiyaṃ. ‘‘Kappasatasahassamhi, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Devalokā cavitvāna, sukkamūlena codito; Puññakammena saññutto, brahmabandhu bhavissasi. ‘‘Asītikoṭiṃ chaḍḍetvā, dāse kammakare bahū; Gotamassa bhagavato, sāsane pabbajissasi. ‘‘Ārādhayitvā sambuddhaṃ, gotamaṃ sakyapuṅgavaṃ; Upavāṇoti nāmena, hessasi satthu sāvako. ‘‘Satasahasse kataṃ kammaṃ, phalaṃ dassesi me idha; Sumutto saravegova, kilese jhāpayiṃ mama. ‘‘Cakkavattissa santassa, cātuddīpissarassa me; Tīṇi yojanāni sāmantā, ussīyanti dhajā sadā. ‘‘Satasahassito kappe, yaṃ kammamakariṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, dhajadānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
那时,优波婆那尊者成了世尊的侍者。当时世尊得了风病。这位尊者在家人中的朋友,一位名叫提婆希多的婆罗门,住在舍卫城。他告诉尊者,会供养四种资具。于是优波婆那尊者穿好下衣,拿着钵和衣,前往那位婆罗门的住处。婆罗门知道“尊者是为别的事来的”,就说:“尊者,请说吧,有什么事?”尊者便向那位婆罗门说明来意,说道:巴利
Athāyasmā upavāṇo bhagavato upaṭṭhāko ahosi. Tena ca samayena bhagavato vātābādho uppajji. Therassa ca gihisahāyo devahito nāma brāhmaṇo sāvatthiyaṃ paṭivasati. So theraṃ catūhi paccayehi pavedesi. Athāyasmā upavāṇo nivāsetvā pattacīvaramādāya tassa brāhmaṇassa nivesanaṃ upagacchi. Brāhmaṇo ‘‘kenaci aññena payojanena thero āgato’’ti ñatvā, ‘‘vadeyyātha, bhante, kenattho’’ti āha. Thero tassa brāhmaṇassa payojanaṃ ācikkhanto –
阿罗汉、善逝在世间,这位牟尼被风病所困扰;
婆罗门,如果有热水,请布施给这位牟尼。巴利
‘‘Arahaṃ sugato loke, vātehābādhiko muni; Sace uṇhodakaṃ atthi, munino dehi brāhmaṇa.
为应供养者所供养,为应恭敬者所恭敬,
我希望能把应受尊敬者所应受的尊敬献给他,说了这两首偈颂。巴利
‘‘Pūjito pūjaneyyānaṃ, sakkareyyāna sakkato; Apacitopaceyyānaṃ, tassa icchāmi hātave’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
这句话的意思是:在这个世界上,有一位被应当供养者中的帝释天等天神以及大梵天等梵天所供养;被应当恭敬者中的频婆娑罗王、憍萨罗王等国王所恭敬;被应当尊崇者中的漏尽大圣者们所尊崇。他因为远离烦恼等,所以是阿拉汉;因为善逝等,所以是善逝。这位一切知者牟尼是我的导师,是天中之天,超越帝释天,超越梵天。如今他因风而起,由风引发,出现了风扰的病状。婆罗门,如果有温水,我想取来献上,以平息他的风病。婆罗门听了之后,就把适合风病的温水和药物带来,呈给世尊。导师的病因此平息了,世尊便为他做了随喜。巴利
Tassattho – yo imasmiṃ loke pūjaneyyānaṃ pūjetabbehi sakkādīhi devehi mahābrahmādīhi ca brahmehi pūjito, sakkareyyānaṃ sakkātabbehi bimbisārakosalarājādīhi sakkato, apaceyyānaṃ apacāyitabbehi mahesīhi khīṇāsavehi apacito, kilesehi ārakattādinā arahaṃ, sobhanagamanādinā sugato sabbaññū muni mayhaṃ satthā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā, so dāni vātehi vātahetu vātakkhobhanimittaṃ ābādhiko jāto. Sace, brāhmaṇa, uṇhodakaṃ atthi, tassa vātābādhavūpasamanatthaṃ taṃ hātave upanetuṃ icchāmīti. Taṃ sutvā brāhmaṇo uṇhodakaṃ tadanurūpaṃ vātārahañca bhesajjaṃ bhagavato upanāmesi. Tena ca satthu rogo vūpasami. Tassa bhagavā anumodanaṃ akāsīti.
4. 伊西丁纳长老偈颂注释巴利
4. Isidinnattheragāthāvaṇṇanā
“被我看见了”这些偈颂,是具寿伊西丁纳长老的偈颂。它的由来是什么?他在过去诸佛那里已经积下了功德,在一次次轮回中到处修福。毗婆尸佛在世时,他出生在一户良家,长大后拿着一把扇子去供养菩提树。凭着这份福业,他在天界和人间流转,到这一佛出世时,出生在苏那巴兰答地区的长者家,取名伊西丁纳。成年后,他看见世尊接受栴檀堂时示现的神变,心里生起净信,就去亲近世尊,听了法,证得入流果,仍旧在家生活。一位想利益他的天神劝诫他说:巴利
Diṭṭhāmayāti āyasmato isidinnattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto bījaniṃ gahetvā bodhiyā pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sunāparantajanapade seṭṭhikule nibbattitvā isidinnoti laddhanāmo vayappatto satthu candanamāḷapaṭiggahaṇe pāṭihāriyaṃ disvā pasannamānaso satthāraṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā sotāpanno hutvā agāraṃ ajjhāvasati. Tassa hitānukampinī devatā taṃ codentī –
我曾见过一些持法的近事男,他们嘴上说着“诸欲是无常的”,
他们极度贪恋珠宝耳饰,对儿女和妻子也念念不舍。巴利
‘‘Diṭṭhā mayā dhammadharā upāsakā, kāmā aniccā iti bhāsamānā; Sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca te apekkhā.
他们确实不懂得这里的法,并且也说“诸欲是无常的”;
他们没有力量断除对贪的执著,因此被儿女、妻子和财富所束缚。巴利
‘‘Addhā na jānanti yatodha dhammaṃ, kāmā aniccā iti cāpi āhu; Rāgañca tesaṃ na balatthi chettuṃ, tasmā sitā puttadāraṃ dhanañcā’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayamabhāsi.
在这里,我见到一些持法的近事男,他们口里说着“诸欲是无常的”。也就是说,我见到某些通达教理的近事男,正因为他们通达教理,所以宣说与诸欲过患相关的法,说“这些所谓的诸欲,确实是无常、苦、会变坏的法”。可是他们自己却深深贪着于珠宝和耳环,对儿女和妻子也有牵挂。意思是说:他们因为贪染而深深耽着于珠宝、耳环,或者镶嵌珠宝的耳环,对儿女、女儿和妻子怀着深厚的爱着,口里说的是一套,做的却是另一套,这就是我亲眼所见的情形。巴利
Tattha diṭṭhā mayā dhammadharā upāsakā, kāmā aniccā iti bhāsamānāti idhekacce pariyattidhammadharā upāsakā mayā diṭṭhā, pariyattidhammadharattā eva ‘‘kāmā nāmete aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’’ti kāmesu ādīnavapaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ bhāsamānā, sayaṃ pana sārattarattā maṇikuṇḍalesu, puttesu dāresu ca te apekkhāti sārattā hutvā bahalarāgarattā maṇīsu kuṇḍalesu ca, maṇicitesu vā kuṇḍalesu, puttesu puttadhītāsu dāresu ca adhigatasnehā, aññaṃ bhaṇantā aññaṃ karontā diṭṭhā mayāti attho.
“因何”(Yato):因为这些近事男对珠宝耳环极度贪染,对子女和妻子也牵挂不舍,所以在这佛陀的教法中,他们确实无法一决定解地如实了知法。他们既然是这样的人,却还说“诸欲无常”——意思是有情的本性是多样变化的。“他们没有力量断除贪”:因为这些近事男没有那样的智能力去断除、根绝贪欲,所以正是由于这个原因,他们被渴爱所缚,紧紧依附于子女、妻子和财富,不肯舍离。以上这一整番话,是某位天神针对那位近事男,借别的名义说出来的。近事男听了之后,心生悚惧,出家不久便证得阿拉汉果。因此,在《譬喻经》(《长老譬喻》2.48.46-50)中这样说:巴利
Yatoti yasmā te upāsakā sārattarattā maṇikuṇḍalesu puttesu dāresu ca apekkhavanto, tasmā idha imasmiṃ buddhasāsane dhammaṃ yāthāvato addhā ekaṃsena na jānanti. Evaṃ bhūtā ca ‘‘kāmā aniccā’’iti cāpi āhu ahosi, sattapakati vicittasabhāvāti adhippāyo. Rāgañca tesaṃ na balatthi chettunti tesaṃ upāsakānaṃ yasmā rāgaṃ chettuṃ samucchindituṃ tādisaṃ ñāṇabalaṃ natthi, tasmā tena kāraṇena sitā taṇhāvasena nissitā puttadāraṃ dhanañca allīnā na vissajjentīti sabbametaṃ devatā taṃyeva upāsakaṃ uddissa aññāpadesena kathesi. Taṃ sutvā upāsako saṃvegajāto pabbajitvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.48.46-50) –
毗婆尸世尊菩提树的脚处最为殊胜。
善心手持扇子,扇拂那无上菩提树。
在九十一劫之前,我曾扇拂那无上的菩提树。
我不曾知道什么是恶趣,这就是扇拂的果报。
我的烦恼已经烧尽……(中略)……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Vipassino bhagavato, bodhiyā pādaputtame; Sumano bījaniṃ gayha, abījiṃ bodhimuttamaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, abījiṃ bodhimuttamaṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, bījanāya idaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他以另一种说法解释说,说的正是这些偈颂。巴利
Arahattaṃ pana patvā aññaṃ byākaronto imā eva gāthā abhāsīti.
5. 桑布罗迦旃延长老偈颂的注释巴利
5. Sambulakaccānattheragāthāvaṇṇanā
天云这些偈颂是尊者桑布罗迦旃延长老说的。他的出身因缘是怎样的呢?他在过去诸佛那里积攒过功德,在各处生死中不断修福。距今九十四劫前,他出生在一户好人家,长大成人后,有一天看见一位名叫“百光”的独觉佛从灭定中出来,正在乞食,心里生起清净的信心,就供养了棕榈果。凭着这份福业,他在天界和人间流转,到了现在这位佛陀出世的时代,投生在摩揭陀国的一户居士家里,取名“桑布罗”。因为属于迦旃延族,所以被称为桑布罗迦旃延。巴利
Devocāti āyasmato sambulakaccānattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto ito catunavutikappamatthake kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ sataraṃsiṃ nāma paccekabuddhaṃ nirodhā vuṭṭhahitvā piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso tālaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe gahapatikule nibbattitvā ‘‘sambulo’’ti laddhanāmo kaccānagottatāya sambulakaccānoti paññāyittha.
他成年后,在世尊面前听闻佛法,生起净信,于是出家。他住在雪山附近一个叫“恐怖”的山洞里,精勤修观。有一天,突然兴起非时大云,千百层云堆叠,雷声轰鸣,闪电划出光带,大雨哗哗地下起来,雷劈了下来。听到那声音,熊、鬣狗、野牛、象等动物都惊恐战栗,发出恐惧的吼叫。但长老因为已经在修观,对身体和生命都无所顾恋,毛发不竖,毫不理会那些声音,只是一心修观。暑热消退,气候变得宜人,他的心因此得定,当下就加紧修观,连同神通一起证得阿罗汉果。因此《譬喻经》(《长老譬喻》2.51.85-90)中这样说:巴利
So vayappatto satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā himavantasamīpe bheravāya nāma pabbataguhāyaṃ vipassanāya kammaṃ karonto viharati. Athekadivasaṃ mahā akālamegho satapaṭalasahassapaṭalo thanento gajjanto vijjullatā nicchārento gaḷagaḷāyanto uṭṭhahitvā vassituṃ ārabhi, asaniyo phaliṃsu. Taṃ saddaṃ sutvā acchataracchuvanamahiṃsahatthiādayo bhītatasitā bhītaravaṃ viraviṃsu. Thero pana āraddhavipassanattā kāye jīvite ca nirapekkho vigatalomahaṃso taṃ acintento vipassanāyameva kammaṃ karonto ghammāpagamena utusappāyalābhena samāhitacitto tāvadeva vipassanaṃ ussukkāpetvā saha abhiññāhi arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.85-90) –
名叫百光的世尊,是自生者、不败者;
从远离处出来后,为了乞食而走了出去。
我手里拿着果子,看见那位人中至尊,就走上前去。
我以清净的信心和欢喜的心,供养了棕榈果。
九十四劫之前,那时我供养了那个果实;
我从不知道恶趣是什么样,这就是布施果实的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Sataraṃsī nāma bhagavā, sayambhū aparājito; Vivekā vuṭṭhahitvāna, gocarāyābhinikkhami. ‘‘Phalahattho ahaṃ disvā, upagacchiṃ narāsabhaṃ; Pasannacitto sumano, tālaphalaṃ adāsahaṃ. ‘‘Catunnavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他回顾自己的修行,生起喜悦,以感兴语的方式记说究竟智——巴利
Arahattaṃ pana patvā attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā somanassajāto udānavasena aññaṃ byākaronto –
天在下雨,天在轰隆隆地响,
我独自一人住在可怕的洞穴里;
当我独自一人住在那个可怕的洞穴里时,
没有恐惧,没有惊颤,也没有汗毛竖立。巴利
‘‘Devo ca vassati, devo ca gaḷagaḷāyati, Ekako cāhaṃ bherave bile viharāmi; Tassa mayhaṃ ekakassa bherave bile viharato, Natthi bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā.
这就是我的本性:属于独自待在可怕洞穴里的我,
对于安住者来说,没有恐惧,没有惊悚,也没有毛发竖立。巴利
‘‘Dhammatā mamesā yassa me, ekakassa bherave bile; Viharato natthi bhayaṃ vā, chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
这里,天降雨、天发出“嘎拉嘎拉”的响声,意思是云层降雨,同时发出“嘎拉嘎拉”的轰鸣。这是对雷鸣的模仿。而我独自住在可怕的洞窟里,意思是我独自一人,没有同伴,住在这令人恐惧的山中洞窟。对于这样的我来说,没有恐惧,没有惊悚,也没有毛发竖立——既没有内心恐慌所说的恐惧,也没有由此引起的身体惊悚,甚至连毛发竖立都没有。巴利
Tattha devo ca vassati, devo ca gaḷagaḷāyatīti devo megho vassati ca, ‘‘gaḷagaḷā’’ti ca karonto gajjatīti attho. Gajjantassa hi anukaraṇametaṃ. Ekako cāhaṃ bherave bile viharāmīti ahañca ekako asahāyo sappaṭibhayāyaṃ pabbataguhāyaṃ vasāmi, tassa mayhaṃ evaṃbhūtassa me sato natthi bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vāti cittutrāsasaññitaṃ bhayaṃ vā taṃnimittakaṃ sarīrassa chambhitattaṃ vā lomahaṃsanamattaṃ vā natthi.
为什么这么说呢?这里他指出原因:“这是我的法性。”因为对尚未遍知事相的人来说,由于对那事相还没有断除欲贪,就会生起怖畏等;然而我已对那一切完全遍知,对那事相的欲贪也已彻底断除,所以没有怖畏等,这就是“我的法性”,即我的法之本性。他这样作了记说。巴利
Kasmāti tattha kāraṇamāha ‘‘dhammatā mamesā’’ti. Apariññātavatthukassa hi tattha appahīnacchandarāgatāya bhayādinā bhavitabbaṃ, mayā pana sabbaso tattha pariññātaṃ, tattha ca chandarāgo samucchinno, tasmā bhayādīnaṃ abhāvo dhammatā mamesā mama dhammasabhāvo esoti aññaṃ byākāsi.
6. 尼达迦长老偈颂的注释巴利
6. Nitakattheragāthāvaṇṇanā
“心如石头之喻”是具寿尼达迦长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛那里积下了善行,在一次次轮回中处处修福。毗婆尸世尊在世时,他住在槃头摩帝城,以看守园林为生。有一天,他看见世尊从空中飞过,心里生起清净的信心,想供养一个椰子果。导师为了摄受他,就停在空中接受了供养。他供养之后,内心感受到极大的喜悦和欢喜。他凭着这份福业,在天界和人间流转,到如今这尊佛出世时,投生在憍萨罗国的一个婆罗门家庭,取名尼达迦。他长大后,到导师面前听闻佛法,生起信心,出家后领受禅修业处,住在林中精勤修行,证得了阿罗汉果。因此,在《譬喻》(《长老譬喻》2.51.91-99)中这样说:巴利
Kassaselūpamaṃ cittanti āyasmato nitakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto vipassissa bhagavato kāle bandhumatīnagare ārāmagopako hutvā jīvanto ekadivasaṃ bhagavantaṃ ākāsena gacchantaṃ disvā pasannamānaso nāḷikeraphalaṃ dātukāmo ahosi. Satthā taṃ anuggaṇhanto ākāseyeva ṭhatvā paṭiggaṇhi. So taṃ datvā uḷāraṃ pītisomanassaṃ paṭisaṃvedi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā nitakoti laddhanāmo viññutaṃ patto satthu santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharanto ghaṭento arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.91-99) –
那时,我在般度摩帝城做守园人。
我看见远离尘垢的佛陀,正稳健无动地行走。
我拿了椰子果,成为最胜佛陀的侍者。
那位名声广大的已寂静者站在虚空中,接受了它。
他能让我生起知识,带来现前的安乐;
以清净心,将果实供养佛陀之后,
那时我获得了喜悦,以及广大最上的安乐;
他无论转生到哪里,宝珠都自然出现。
九十一劫之前,那时我布施了果实;
我不记得自己曾堕入恶趣,这就是布施水果带来的果报。
我的天眼通已经清净,我善于修定;
我已经达到神通的彼岸,这就是布施果子的果报。
我的烦恼已经烧尽……(中略)……佛陀的教法已经修习完成。巴利
‘‘Nagare bandhumatiyā, ārāmiko ahaṃ tadā; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, gacchantaṃ anilañjase. ‘‘Nāḷikeraphalaṃ gayha, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ; Ākāse ṭhitako santo, paṭiggaṇhi mahāyaso. ‘‘Vittisañjanano mayhaṃ, diṭṭhadhammasukhāvaho; Phalaṃ buddhassa datvāna, vippasannena cetasā. ‘‘Adhigacchiṃ tadā pītiṃ, vipulañca sukhuttamaṃ; Uppajjateva ratanaṃ, nibbattassa tahiṃ tahiṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Dibbacakkhu visuddhaṃ me, samādhikusalo ahaṃ; Abhiññāpāramippatto, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
那位长老证得阿罗汉果之后,安住在果位之乐和涅槃之乐中时,负责督促精进的那位长老前往那片林野住处,为了摄受住在那里的比丘们,以“谁的心如同岩石”等语,说出了第一首偈颂。巴利
Arahattaṃ pana patvā there phalasukhena nibbānasukhena viharante padhānapariggāhako thero taṃ āraññāyatanaṃ gantvā tattha vasantānaṃ bhikkhūnaṃ pariggaṇhanatthaṃ ‘‘kassa selūpama’’ntiādinā paṭhamaṃ gāthamāha.
191 191. 在这里,“谁的心如同岩石,安住而不动摇?”意思是:在这座林野住处安住的比丘当中,哪位比丘的心因为证得最高果位,就像整块岩石构成的山一样?因为一切动摇都不存在了,又达到了自在的境界,所以心安稳安住,不被任何世间法所动摇,也不震颤。现在为了说明这种不动摇的状态及其原因,接着说了“已离贪”等话。其中,“于可染着之法已离贪”是指:通过名为离贪的圣道,对可染着之法——也就是能成为贪欲生起原因的三界诸法——已经离贪,这里的意思是,对它们已经完全断除了贪欲。“可嗔怒之法”是指能引起嗔恨的处所,也就是一切能引发嗔怒的对象。“不嗔怒”:就是不怀恨,也不变得扭曲。“如是修习的心”是指:某位圣者的心、意,按照上面所说的方式,以那种如如不动的状态得到了修习。苦又怎么能落到那人身上呢?意思是:对那个人来说,苦无论作为众生还是作为行,又怎么能靠近他呢?对这样的人来说,苦是不存在的。巴利
191. Tattha kassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampatīti imasmiṃ araññāyatane vasantesu kassa bhikkhuno cittaṃ aggaphalādhigamena ekaghanasilāmayapabbatūpamaṃ sabbesaṃ iñjanānaṃ abhāvato vasībhāvappattiyā ca ṭhitaṃ sabbehipi lokadhammehi nānukampati na vedhati. Idānissa akampanākāraṃ saddhiṃ kāraṇena dassetuṃ ‘‘viratta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha virattaṃ rajanīyesūti virāgasaṅkhātena ariyamaggena rajanīyesu rāguppattihetubhūtesu tebhūmakadhammesu virattaṃ, tattha sabbaso samucchinnarāganti attho. Kuppanīyeti paṭighaṭṭhānīye, sabbasmimpi āghātavatthusmiṃ. Na kuppatīti na dussati na vikāraṃ āpajjati. Yassevaṃ bhāvitaṃ cittanti yassa ariyapuggalassa cittaṃ mano evaṃ vuttanayena tādibhāvena bhāvitaṃ, kuto taṃ dukkhamessatīti taṃ puggalaṃ kuto sattato saṅkhārato vā dukkhaṃ upagamissati, na tādisassa dukkhaṃ atthīti attho.
192 192. 对于这个没有限定是谁的提问,尼达迦长老把自己代入进去回答,用第二首偈颂“我的心如岩石……”等语,宣示了阿罗汉正智。所说的含义和前面一样。巴利
192. Evaṃ aniyamavasena pucchitamatthaṃ nitakatthero attūpanāyikaṃ katvā vissajjento ‘‘mama selūpamaṃ citta’’ntiādinā dutiyagāthāya aññaṃ byākāsi. Taṃ vuttatthameva.
7. 首那波提利亚子长老偈的注释巴利
7. Soṇapoṭiriyaputtattheragāthāvaṇṇanā
“还没到睡觉的时候”是具寿首那·波提利亚子所说的偈颂。它的缘起是什么呢?他在过去诸佛时代就已积集了善行。在尸弃世尊的时代,他做一个林中修行者,靠山林生活。有一天他见到导师,心生净信,就把一种叫做古兰吉的果子供养给导师。他凭这份福业在天界和人间流转,到了现在这位佛陀出世的时候,出生在迦毗罗卫城一个名叫波提利亚的村主家里,做了他的儿子,取名叫首那。他长大成人后,做了跋地亚·释迦王的将军。后来,跋地亚王按前面所说的方式出家了,将军心想:“连国王都出家了,我守着在家生活还有什么意义?”于是他也出家了。可是出家之后,他却贪著睡眠,虚度时光,不用功修行。那时,世尊住在阿奴比亚的芒果园,放出自身的光芒遍照到他身上,借此唤起他的正念,用这首偈颂教诫他:巴利
Na tāva supituṃ hotīti āyasmato soṇassa poṭiriyaputtassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro sikhissa bhagavato kāle vanacaro hutvā jīvanto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannacitto kurañjiyaphalaṃ satthuno adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ poṭiriyassa nāma gāmabhojakassa putto hutvā nibbatti, soṇotissa nāmaṃ ahosi. So vayappatto bhaddiyassa sākiyarañño senāpati ahosi. Atha bhaddiyarāje heṭṭhā vuttanayena pabbajite, senāpati ‘‘rājāpi nāma pabbaji, kiṃ mayhaṃ gharāvāsenā’’ti pabbaji? Pabbajitvā pana niddārāmo viharati, na bhāvanamanuyuñjati. Taṃ bhagavā anupiyāyaṃ ambavane viharanto attano obhāsaṃ pharāpetvā tenassa satiṃ janetvā imāya gāthāya taṃ ovadanto –
现在还不到睡觉的时候,夜晚缀满了星宿。
正是为了清醒觉察、好好照顾自己,这个夜晚才为智者而存在。巴利
‘‘Na tāva supituṃ hoti, ratti nakkhattamālinī; Paṭijaggitumevesā, ratti hoti vijānatā.
如果大象跟随从象肩坠落者;
在战场上,我宁可死去,也胜过战败后活着。他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Hatthikkhandhāvapatitaṃ , kuñjaro ce anukkame; Saṅgāme me mataṃ seyyo, yañce jīve parājito’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,还不到睡觉的时候。对于生为智者的人来说,即使已经远离八种无暇、获得第九个时机而安住下来,只要阿罗汉果还没有到手,这个缀满星宿的夜晚就不是用来躺下睡觉的,不是入睡的时候。而且,这个夜晚恰恰是用来警醒自己的。所谓夜晚,正是因为人和鸟兽都沉入睡眠,才格外寂静无声,所以对于有智慧、明白事理的人来说,这正是他们所希求的用来策励自己、精勤修习觉寤的时刻。巴利
Tattha na tāva supituṃ hoti, ratti nakkhattamālinīti aṭṭhahi akkhaṇehi vajjitaṃ navamaṃ khaṇaṃ labhitvā ṭhitassa viññujātikassa yāva na arahattaṃ hatthagataṃ hoti, tāva ayaṃ nakkhattamālinī ratti supituṃ niddāyituṃ na hoti, supanassa kālo na hoti. Apica kho paṭijaggitumevesā, ratti hoti vijānatāti esā ratti nāma manussānaṃ migapakkhīnañca niddūpagamanena visesato nissaddavelābhūtā paṭipattiṃ attani sañjaggituṃ jāgariyānuyogamanuyuñjitumeva vijānatā viññunā icchitā hotīti.
索那听了这话,内心更加震动,生起惭与愧,决意受持露地住支,精勤修观,说出第二首偈颂:“犹如从象肩坠落。”其中,“坠落”是指脸朝下、脚朝上、头下脚上地摔下来。“若大象再踏”是指如果那头大象再踩踏。这里说的是:当我骑上大象进入战场,从象肩上摔下来时,如果被那头大象踩死,那样的死对我来说更好;而如今若被烦恼击败而活着,那并不是更好的。他说这首偈颂的同时,策励修观,证得了阿拉汉果。因此,《譬喻经》中这样说:巴利
Taṃ sutvā soṇo saṃviggataramānaso hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā abbhokāsikaṅgaṃ adhiṭṭhāya vipassanāya kammaṃ karonto ‘‘hatthikkhandhova patita’’nti dutiyaṃ gāthamāha. Tattha avapatitanti avamukhaṃ patitaṃ uddhaṃpādaṃ adhomukhaṃ patitaṃ. Kuñjaro ce anukkameti kuñjaro anukkameyya ce. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadāhaṃ hatthimāruhitvā saṅgāmaṃ paviṭṭho hatthikkhandhato patito, tadāhaṃ saṅgāme tena hatthinā maddito mato ahosiṃ ce, taṃ me maraṇaṃ seyyo, yañce idāni kilesehi parājito jīveyyaṃ, taṃ na seyyoti. Imaṃ gāthaṃ vadantoyeva vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.1-6) –
从前我是个猎鹿的人,在森林里到处游荡。
我见到了远离尘垢的佛陀,他已经彻底通达一切法,到达了解脱的彼岸。
我拿起俱兰耆耶果,献给了最胜的佛陀。
净信者以双手向那位具德者、福田(佛陀)献上供养。
距今三十一劫,那时我曾供养过什么果实。
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Migaluddo pure āsiṃ, vipine vicaraṃ ahaṃ; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, sabbadhammāna pāraguṃ. ‘‘Kurañjiyaphalaṃ gayha, buddhaseṭṭhassadāsahaṃ; Puññakkhettassa tādino, pasanno sehi pāṇibhi. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得阿罗汉果之后,把“导师所说”和“自己所说”这两首偈颂都诵了出来,并以“就像从象肩上掉下来……”等语句回应。因此,这就成了他的证悟宣言。巴利
Arahattaṃ pana patvā ‘‘satthārā vuttaṃ, attanā vutta’’nti ubhayañhi gāthaṃ ‘‘hatthikkhandhāvapatita’’ntiādinā paccudāhāsi. Tena idameva aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
8. 尼萨巴长老偈的注释巴利
8. Nisabhattheragāthāvaṇṇanā
“舍弃五种欲乐”是尼萨巴长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老也曾在过去诸佛那里积累善行,在一次次生命中积攒福德。在毗婆尸世尊的时代,他出生在一个良家,长大后有一天看见世尊在托钵行乞,心生净信,供养了木苹果。凭着这份福业,他一直在善趣中流转,到了现在这位佛陀出世的时代,出生在拘利族地区的一个良家,取名尼萨巴。成年后,在释迦族和拘利族的争斗中,他亲眼见到佛陀的威力,生起信心而出家,就在当天证得阿罗汉果。因此,在《譬喻》中这样说:巴利
Pañcakāmaguṇe hitvāti āyasmato nisabhattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannacitto kapitthaphalamadāsi. So tena puññakammena sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde koliyajanapade kulagehe nibbattitvā nisabhoti laddhanāmo vayappatto sākiyakoliyānaṃ saṅgāme buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā tadaheva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.7-11) –
肤色如金的遍正觉者,是诸供养的接受者;
我给了在路上行走的人一颗木苹果果。
在九十一劫之前,那时我布施了果。
这就是布施果报的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经修完。巴利
‘‘Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, āhutīnaṃ paṭiggahaṃ; Rathiyaṃ paṭipajjantaṃ, kapitthaṃ adadiṃ phalaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得阿罗汉果之后,看到自己的同伴比丘们以放逸的方式过日子,就教诫他们:巴利
So arahattaṃ pana patvā attano sahāyabhikkhū pamādavihārena kālaṃ vītināmente disvā te ovadanto –
舍弃了五种可爱又令人心动的欲乐对象,
以信心离开家,成为终结苦的人。巴利
‘‘Pañca kāmaguṇe hitvā, piyarūpe manorame; Saddhāya gharā nikkhamma, dukkhassantakaro bhave’’ti. –
他说了第一首偈颂。巴利
Paṭhamaṃ gāthaṃ abhāsi.
它的意思是:愚痴凡夫对于色等五种欲乐功德——也就是五欲的部分——这些本性应被珍爱、本性令人愉悦的可爱、可意事物,舍弃、断除、抛弃之后,凭借对业果的信仰和对三宝的信仰,从家、从家的束缚中出离,出家。有智慧的人从出家之时起,就精勤努力,应当成为轮回之苦的终结者。这样教诫那些比丘之后,为了不让他们这样想:“他让别人明白道理,自己却不实践”,并为了表明自己也是实践者,便说:巴利
Tassattho – bālaputhujjanassa piyāyitabbasabhāvatāya piyarūpe manuññasabhāvatāya manorame rūpādike pañca kāmaguṇe kāmakoṭṭhāse hitvā pahāya pariccajitvā kammaphalasaddhāya ratanattayasaddhāya ca vasena gharā gharabandhanato nikkhamma nikkhamitvā pabbajjaṃ upagato viññujātiko pabbajitakālato paṭṭhāya ghaṭento vāyamanto vaṭṭadukkhassa antakaro bhave bhaveyyāti. Evaṃ te bhikkhū ovaditvā ‘‘ayaṃ pare eva saññāpento viharati, ‘‘sayaṃ pana akārako’ti mā cintayitthā’’ti tesaṃ attano paṭipannabhāvaṃ pakāsento –
我不贪恋死亡,也不贪恋活着;
我等待着那个时刻,具足正知与正念。巴利
‘‘Nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvitaṃ; Kālañca paṭikaṅkhāmi, sampajāno patissato’’ti. –
在第二首偈颂里,他记说证悟。其中,“我不欣喜死亡”是说我不渴望死亡。“我不欣喜活命”这句则是说明它的原因:因为我不欣喜活着,所以我不欣喜死亡。凡是不断累积、堆集未来生老死之烦恼造作的人,由于欢喜后有的再生,也就等于欢喜自己的死亡,因为他还没有断除那个原因。而漏已尽的圣者,已经彻底舍弃了导向累积的法,安住在导向损减的法上,对一切事都已彻底了知,完全不欣喜活着,也完全不欣喜死亡,因为那个原因已被彻底断除。因此他说:“我不欣喜死亡,也不欣喜活命。”如果是这样,那么漏尽者对般涅槃的渴望,以及直到般涅槃之前的安住,又该怎么说呢?他说:“我等待时刻,具足正念正知。”当烦恼般涅槃已经达成,正念与智慧达到圆满时,具足正念、正知的我,只是等待诸蕴般涅槃的时刻,安住于期待和盼望之中,并非对死亡或生命还有什么欣喜,因为那欣喜已经被阿罗汉道彻底铲除了。巴利
Dutiyagāthāya aññaṃ byākāsi. Tattha nābhinandāmi maraṇanti maraṇaṃ na abhikaṅkhāmi. Nābhinandāmi jīvitanti idaṃ pana tassa kāraṇavacanaṃ, yasmā nābhinandāmi jīvitaṃ, tasmā nābhinandāmi maraṇanti. Yo hi āyatiṃ jātijarāmaraṇāya kilesābhisaṅkhāre ācinoti upacinoti, so punabbhavābhinibbattiṃ abhinandanto nāntariyakatāya attano maraṇampi abhinandati nāma kāraṇassa appahīnattā, khīṇāsavo pana sabbaso ācayagāmidhamme pahāya apacayagāmidhamme patiṭṭhito pariññātavatthuko sabbaso jīvitaṃ anabhinandanto maraṇampi anabhinandati nāma kāraṇassa eva suppahīnattā. Tenāha – ‘‘nābhinandāmi maraṇaṃ, nābhinandāmi jīvita’’nti. Yadi evaṃ khīṇāsavassa parinibbānābhikaṅkhā, yāva parinibbānā avaṭṭhānañca kathanti āha ‘‘kālañca paṭikaṅkhāmi, sampajāno patissato’’ti, kilesaparinibbāne siddhe satipaññāvepullappattiyā sato sampajāno kevalaṃ khandhaparinibbānakālaṃ paṭikaṅkhāmi, taṃ udikkhamāno āgamayamāno viharāmi, na pana me maraṇe jīvite vā abhinandanā atthi arahattamaggeneva tassa samugghāṭitattāti.
9. 公牛长老偈颂注巴利
9. Usabhattheragāthāvaṇṇanā
嫩芒果叶色,这是尊者乌沙婆长老的偈颂。它的来历是怎样的呢?这位长老同样在过去诸佛的时代积下了功德,在一次次投生中不断行善。在尸弃佛世尊的时代,他出生在一个好人家,长大懂事之后,有一天看见导师在托钵行乞,心里生起欢喜,就供养了拘舍果。他凭着这份善业在天界和人间流转,到了现在这位佛陀出世的时代,在迦毗罗卫城的释迦王族中出生,取名乌沙婆。成年后,他在导师与亲族相聚的场合见到佛陀的威德,生起信心,就出家了。可是从出家那天起,他并没有修习沙门该修的法,白天喜欢和人聚在一起,整夜都在睡觉,就这样混日子。有一天,他失念、不正知,陷入沉睡,梦见自己剃掉了须发,披上嫩芒果叶色的袈裟,坐在象脖子上进城托钵。在那里看见有人迎面走来,觉得羞愧,就从象背上下来,看见自己,当下醒了过来。醒来后他生起强烈的悚惧:“这样的梦,竟然是我在失念、不正知的状态下沉睡时见到的!”于是他开始修观,不久就证得了阿罗汉果。因此《譬喻经》中这样说:巴利
Ambapallavasaṅkāsanti āyasmato usabhattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni karonto sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso kosambaphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kapilavatthusmiṃ sākiyarājakule nibbattitvā usabhoti laddhanāmo vayappatto satthu ñātisamāgame buddhānubhāvaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbaji. So pabbajitakālato paṭṭhāya samaṇadhammaṃ akatvā divā saṅgaṇikārāmo sakalarattiṃ niddāyamāno vītināmeti. So ekadivasaṃ muṭṭhassati asampajāno niddaṃ okkanto supine kesamassuṃ ohāretvā ambapallavavaṇṇaṃ cīvaraṃ pārupitvā hatthigīvāyaṃ nisīditvā nagaraṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ tattheva manusse sampatte disvā lajjāya hatthikkhandhato oruyha attānaṃ disvā paṭibuddho, ‘‘īdisaṃ nāma supinaṃ muṭṭhassatinā asampajānena niddāyamānena mayā diṭṭha’’nti uppannasaṃvego vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.12-16) –
就像迦拘陀在嬉戏,你是天中之天,人中的雄牛。
那时我把一枚拘桑巴果供养给了正走在路上的世尊。
三十一劫之前,我当时供养了那个果实;
我从不知道恶趣是什么样子,这就是供养果实的果报。
我的烦恼已经烧尽……(中略)……我已经完成了佛陀的教法。巴利
‘‘Kakudhaṃ vilasantaṃva, devadevaṃ narāsabhaṃ; Rathiyaṃ paṭipajjantaṃ, kosambaṃ adadiṃ tadā. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
那时,长老把所见的梦当作警策的钩子,因为已经证得阿罗汉果,就借着讲述这个梦来记说自己的证悟——巴利
Atha thero yathādiṭṭhaṃ supinaṃ aṅkusaṃ katvā arahattassa adhigatattā tasseva supinassa kittanavasena aññaṃ byākaronto –
把像芒果嫩叶那样的袈裟搭在肩上,
我坐在象脖子上,为了托钵走进了村子。巴利
‘‘Ambapallavasaṅkāsaṃ, aṃse katvāna cīvaraṃ; Nisinno hatthigīvāyaṃ, gāmaṃ piṇḍāya pāvisiṃ.
我从象背上下来,那时心里生起了强烈的警醒。
那时我骄纵放逸,后来证得寂静,我的诸漏已经灭尽。巴利
‘‘Hatthikkhandhato oruyha, saṃvegaṃ alabhiṃ tadā; Sohaṃ ditto tadā santo, patto me āsavakkhayo’’ti. – gāthādvayamāha;
这里,“像芒果嫩叶那样,搭在肩上作袈裟”意思是:把形状像芒果嫩叶、颜色像珊瑚的袈裟搭在肩上,作为上衣。“村庄”指他自己的王都。我坐在象背上,为了乞食进入城中。刚一进去,就被大众注视着;我从象背下来,站在那里便醒了过来。醒来后当下生起悚惧,心想:“因为失念、不正知,陷入睡眠,才发生了这件事。”另外有人这样说:“他身为国王时,夜里做了那样的梦;天亮后骑上象背,在城中的街道上行走时,回想起那个梦,便从象背下来,生起悚惧,然后在导师面前出家,证得阿罗汉果后,发出优陀那而说出这些偈颂。”“骄傲”是指:在身为国王的那段时期,他被出身骄慢、财富骄慢等所炽燃而自负,那时获得了悚惧——应当这样连接理解。巴利
Tattha ambapallavasaṅkāsaṃ, aṃse katvāna cīvaranti ambapallavākāraṃ pavāḷavaṇṇaṃ cīvaraṃ khandhe karitvā uttarāsaṅgaṃ karitvā. Gāmanti attano rājadhāniṃ hatthikkhandhe nisinno piṇḍāya pāvisiṃ, paviṭṭhamattova mahājanena olokiyamāno hatthikkhandhato oruyha ṭhito paṭibujjhiṃ, pabuddhova saṃvegaṃ alabhiṃ tadā ‘‘muṭṭhassati asampajāno hutvā niddāyokkamanena etaṃ jāta’’nti. Apare pana ‘‘rājāva hutvā rattibhāge evarūpaṃ supinaṃ disvā vibhātāya rattiyā hatthikkhandhaṃ āruyha nagaravīthiyaṃ caranto taṃ supinaṃ saritvā hatthikkhandhato oruyha saṃvegaṃ labhitvā satthu santike pabbajitvā arahattaṃ patvā udānaṃ udānento imā gāthā abhāsī’’ti vadanti. Dittoti tasmiṃ rājakāle jātimadabhogamadādiparidappito samāno saṃvegamalabhinti yojanā.
10. 破布者长老偈颂的注疏巴利
10. Kappaṭakurattheragāthāvaṇṇanā
“这是破布者偈颂”——这是尊者破布者长老的偈颂。它的起因是什么呢?这位尊者在过去诸佛在世时曾积集善行,在一次次生命中不断累积福德。在毗婆尸佛时代,他出生在一个良家,长大后,有一天看见世尊坐在毗那达河岸边的一棵树下,心生净信,就用林投花供养世尊。凭着这份福业,他在天界和人间流转,到这一佛出世时,投生在舍卫城一个贫穷家庭。直到成年,他都不知道别的谋生办法,只穿着破布片,手里拿着陶钵,到处寻找粗劣的食物,因此人们就叫他“破布者”。成年后,他靠卖草维持生活。有一天,为了割草走进山林,在那里遇见一位漏尽长老。他走上前去,顶礼后坐在一旁。长老为他说法。他听完法后生起信心,心想:“我为什么要过这种苦日子?”于是出家,把自己原先穿的那块破布放在一个地方。每当他心生不喜乐时,就去看那块破布,不喜乐便消失,心中生起悚惧感。就这样,他前后七次还俗又再出家。比丘们把这件事禀告了世尊。后来有一天,破布者比丘坐在法堂中大众的边上打瞌睡,世尊便呵责他——巴利
Ayamitikappaṭoti āyasmato kappaṭakurattherassa gāthā. Kā uppatti. Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ bhagavantaṃ vinatāya nāma nadiyā tīre aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ disvā pasannamānaso ketakapupphehi pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde sāvatthiyaṃ duggatakule nibbattitvā yāva vayappatti, tāva aññaṃ upāyaṃ ajānanto kappaṭakhaṇḍanivāsano sarāvahattho tattha tattha kuraṃ pariyesanto vicari, tena kappaṭakurotveva paññāyittha. So vayappatto tiṇaṃ vikkiṇitvā jīvikaṃ kappento ekadivasaṃ tiṇalāvanatthaṃ araññaṃ gato tattha aññataraṃ khīṇāsavattheraṃ disvā taṃ upasaṅkamitvā vanditvā nisīdi. Tassa thero dhammaṃ kathesi. So dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho ‘‘kiṃ me imāya kicchajīvikāyā’’ti pabbajitvā attano nivatthakappaṭacoḷaṃ ekasmiṃ ṭhāne nikkhipi. Yadā cassa anabhirati uppajjati, tadā taṃ kappaṭaṃ olokentassa anabhirati vigacchati, saṃvegaṃ paṭilabhi. Evaṃ karonto sattakkhattuṃ uppabbaji. Tassa taṃ kāraṇaṃ bhikkhū bhagavato ārocesuṃ. Athekadivasaṃ kappaṭakuro bhikkhu dhammasabhāyaṃ parisapariyante nisinno niddāyati, taṃ bhagavā codento –
这位是迦波吒,名为迦波吒库拉,在清澈且过满者中。
在这不死甘露的罐子里,你只以法为量,却已为修习诸禅那铺好了路。巴利
‘‘Ayamiti kappaṭo kappaṭakuro, acchāya atibharitāya; Amataghaṭikāyaṃ dhammakaṭamatto, katapadaṃ jhānāni ocetuṃ.
迦波吒,你可别打瞌睡啊,别让我在你耳边敲你一下。
你确实不知道分寸,竟在僧众中间打瞌睡。巴利
‘‘Mā kho tvaṃ kappaṭa pacālesi, mā tvaṃ upakaṇṇamhi tāḷessaṃ; Na hi tvaṃ kappaṭa mattamaññāsi, saṅghamajjhamhi pacalāyamāno’’ti. –
他说了这两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
这里说的“此”,指的是劫波咤枯罗比丘。他生起这样的邪念:“这是我的破衣,穿上它,我就这样勉强过日子。”当盛满清澈不死甘露的罐子——我那不死之罐,在各处降下法雨,世尊宣称:“我已证得不死法,我来教导,我来开示法”,以及“在盲暗的世间里,我敲响不死大鼓”等等之后,在不死法雨降下之时,我已铺好那条通向收集和修习世间与出世间禅那的道路——这条妥善铺就的道路、已安排好的修行之道,就是我的教法。尽管如此,劫波咤枯罗仅以法为满足,对我的教法心生厌倦、意兴阑珊。为了呵止他,又为了指出他这般放逸而住的状态,就像抓住带有赃物在场的盗贼那样,世尊说出了“切莫打瞌睡,劫波咤”这首偈颂。巴利
Tattha ayamiti kappaṭo kappaṭakuroti kappaṭakuro bhikkhu ‘‘ayaṃ mama kappaṭo, imaṃ paridahitvā yathā tathā jīvāmī’’ti evaṃ uppannamicchāvitakko acchāya atibharitāya amataghaṭikāyaṃ mama amataghaṭe tahaṃ tahaṃ vassante ‘‘amatamadhigataṃ ahamanusāsāmi, ahaṃ dhammaṃ desemi’’ (mahāva. 12; ma. ni. 1.286; 2.342). ‘‘Andhībhūtasmiṃ lokasmiṃ, āhañchaṃ amatadundubhi’’ntiādinā (mahāva. 11; ma. ni. 1.285; 2.341) ghosetvā mayā dhammāmate pavassiyamāne katapadaṃ jhānāni ocetuṃ lokiyalokuttarajjhānāni upacetuṃ bhāvetuṃ katapadaṃ kaṭamaggavihitabhāvanāmaggaṃ idaṃ mama sāsanaṃ, tathāpi dhammakaṭamatto mama sāsanadhammato ukkaṇṭhacitto apagatamānaso kappaṭakuroti taṃ codetvā punapissa sahoḍḍhaṃ coraṃ gaṇhanto viya pamādavihāraṃ dassento ‘‘mā kho tvaṃ, kappaṭa, pacālesī’’ti gāthamāha.
在这里,佛陀这样呵责他:“破布者,你别打瞌睡!”意思是:破布者啊,你心想“我要听法”而坐下来之后,千万不要打瞌睡,不要点头,不要陷入昏睡。“别让我在你耳边敲打”——意思是:当你昏昏欲睡时,我不要用说法的手在你耳边、靠近耳朵的地方敲打你。这话的用意是:你应当如此修行,使从今以后为了断除烦恼,我不必再这样教诫你。“破布者,你难道不知分寸吗?”意思是:破布者,你在僧众当中打瞌睡、点头时,难道不知道分寸吗?你连“这是极其难得的时机,我已经得到了,绝不能错过”这么一点认知都没有。你看,你犯的过失有多大!——佛陀这样责备他。巴利
Tattha mā kho tvaṃ, kappaṭa, pacālesīti tvaṃ, kappaṭakura, ‘‘mama dhammaṃ suṇissāmī’’ti nisīditvā mā kho pacālesi mā pacalāhi mā niddaṃ upagacchi. Mā tvaṃ upakaṇṇamhi tāḷessanti taṃ niddāyamānaṃ upakaṇṇamhi kaṇṇasamīpe desanāhatthena ahaṃ mā patāḷessaṃ. Yathā ito paraṃ kilesappahānāya ahaṃ taṃ na ovadeyyaṃ, tathā paṭipajjāhīti attho. Na hi tvaṃ, kappaṭa, mattamaññāsīti tvaṃ, kappaṭa, saṅghamajjhamhi pacalāyamāno mattaṃ pamāṇaṃ na vā maññasi, ‘‘ayamatidullabho khaṇo paṭiladdho, so mā upajjhagā’’ti ettakampi na jānāsi, passa yāva ca te aparaddhanti codesi.
世尊用两首偈颂严厉地呵责、责备他之后,他就像被骨刺刺中一样,又像一头狂象踏上了正道,生起了强烈的紧迫感,于是开始修观,不久就证得了阿罗汉果。因此,《譬喻经》中说:巴利
Evaṃ bhagavatā dvīhi gāthāhi gāḷhaṃ taṃ niggayha codanāya katāya aṭṭhivedhaviddho viya caṇḍagajo maggaṃ otaranto viya ca sañjātasaṃvego vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.52.17-22) –
在毗那陀河岸边,那位人中至尊曾安住过;
我看见那位远离尘垢的佛陀,心专一境,安住于善定。
那时,我用蜜香般的计陀迦花,
我以清净的信心和欢喜的心,供养了最殊胜的佛陀。
自从那次以花供养以来,已历经九十一劫;
我不曾经历恶趣,这是供养佛陀的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Vinatānadiyā tīre, vihāsi purisuttamo; Addasaṃ virajaṃ buddhaṃ, ekaggaṃ susamāhitaṃ. ‘‘Madhugandhassa pupphena, ketakassa ahaṃ tadā; Pasannacitto sumano, buddhaseṭṭhamapūjayiṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他把世尊所说的那两首偈颂,当作激励自己证得阿罗汉果的鞭策,于是诵了出来。因此,这就成了他的证悟宣告。巴利
Arahattaṃ pana patvā satthārā vuttagāthādvayameva attano arahattādhigamanassa aṅkusabhūtanti paccudāhāsi. Tenassa tadeva aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
童子迦叶长老偈注巴利
1. Kumārakassapattheragāthāvaṇṇanā
“啊,诸佛!啊,诸法!”这是尊者童子迦叶长老的偈颂。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛那里已积集善行,在各处生死中不断累积福德,在莲华上世尊的时代,出生在一个婆罗门家庭,长大后具备了聪慧。不过《增支部注》里说的是“生于族姓之家”。他前往导师那里听法,看到导师把一位比丘安排在“善于即兴说法者”中第一的位置,自己也想要得到那个位置,于是发愿并做与之相应的福德。在迦叶世尊的时代,他修习沙门法,之后只在善趣中流转,到这一佛出世时,在王舍城一位长者的女儿腹中投生。据说,那位女子在还是少女时就想要出家,请求父母却没有得到允许,嫁到夫家后,连自己已经怀孕都不知道,后来讨得丈夫欢心,得到丈夫同意,就在比丘尼中出家了。比丘尼们看到她怀孕的样子,就去问提婆达多。提婆达多说:“她不是沙门尼。”她们又去问十力者。导师把这件事交给优波离尊者处理。尊者把舍卫城的长者家族和近事女毗舍佉叫来,在国王也在场的大众中作出裁决说:“胎是在家时就已经怀上的,出家本身没有过失。”导师称赞尊者说:“这个案子判得好。”巴利
Ahobuddhā aho dhammāti āyasmato kumārakassapattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto padumuttarassa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā viññutaṃ pāpuṇi. ‘‘Kulagehe’’ti pana aṅguttaraṭṭhakathāyaṃ (a. ni. aṭṭha. 1.1.217) vuttaṃ. So satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ cittakathikānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā sayampi taṃ ṭhānantaraṃ ākaṅkhanto paṇidhānaṃ katvā tadanurūpāni puññāni karonto kassapassa bhagavato kāle samaṇadhammaṃ katvā sugatīsuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe seṭṭhidhītāya kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Sā kira kumārikākāleyeva pabbajitukāmā hutvā mātāpitaro yācitvā pabbajjaṃ alabhamānā kulagharaṃ gatāpi gabbhasaṇṭhitampi ajānantī sāmikaṃ ārādhetvā tena anuññātā bhikkhunīsu pabbajitā. Tassā gabbhinibhāvaṃ disvā bhikkhuniyo devadattaṃ pucchiṃsu. So ‘‘assamaṇī’’ti āha. Puna dasabalaṃ pucchiṃsu. Satthā upālittheraṃ paṭicchāpesi. Thero sāvatthinagaravāsīni kulāni visākhañca upāsikaṃ pakkosāpetvā sarājikāya parisāya vinicchinanto ‘‘pure laddho gabbho, pabbajjā arogā’’ti āha. Satthā ‘‘suvinicchitaṃ adhikaraṇa’’nti therassa sādhukāraṃ adāsi.
那位比丘尼生下一个儿子,相貌像黄金铸成的佛像。波斯匿王把他养大,给他取名叫“迦叶”。后来,国王把他打扮好,带到导师身边,让他出家。因为他很小的时候就出家了,所以当世尊说“去叫迦叶来,把这果子或嚼食给迦叶”时,有人会问:“哪位迦叶?”世尊就说:“童子迦叶。”他就这样得了这个名字;又因为他是国王养大的儿子,所以即使长大了,大家还是叫他“童子迦叶”。巴利
Sā bhikkhunī suvaṇṇabimbasadisaṃ puttaṃ vijāyi. Taṃ rājā pasenadikosalo posesi. ‘‘Kassapo’’ti cassa nāmaṃ akaṃsu. Aparabhāge alaṅkaritvā satthu santikaṃ netvā pabbājesi. Kumārakāle pabbajitattā bhagavatā ‘‘kassapaṃ pakkosatha, idaṃ phalaṃ vā khādanīyaṃ vā kassapassa dethā’’ti vutte ‘‘katarakassapassā’’ti. ‘‘Kumārakassapassā’’ti. Evaṃ gahitanāmattā rañño posāvanikaputtattā ca vuḍḍhakālepi kumārakassapotveva paññāyittha.
他从出家那天开始,就一边修观业,一边学习佛陀的教法。后来,有一位和他一起在山顶上修沙门法、证得不来果、往生到净居天的大梵天,心里想:“我要给他指示观修的入门方法,帮他找到证得道果的途径。”于是准备了十五个问题,来到住在盲林的长老那里,对他说:“你应该拿这些问题去问导师。”说完就走了。长老就拿这些问题去问世尊。世尊为他作了解答。长老按照导师所讲的方法掌握之后,让观修成熟,证得了阿拉汉果。因此,《譬喻》中说:巴利
So pabbajitakālato paṭṭhāya vipassanāya ceva kammaṃ karoti, buddhavacanañca uggaṇhāti. Atha tena saddhiṃ pabbatamatthake samaṇadhammaṃ katvā anāgāmī hutvā suddhāvāse nibbatto mahābrahmā ‘‘vipassanāya mukhaṃ dassetvā maggaphalappattiyā upāyaṃ karissāmī’’ti pañcadasa pañhe abhisaṅkharitvā andhavane vasantassa therassa ‘‘ime pañhe satthāraṃ puccheyyāsī’’ti ācikkhitvā gato. So te pañhe bhagavantaṃ pucchi. Bhagavāpissa byākāsi. Thero satthārā kathitaniyāmeneva te uggaṇhitvā vipassanaṃ gabbhaṃ gaṇhāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.54.150-177) –
距今十万劫前,这位导师出现于世。
这位名为莲华上的大英雄,利益一切世间。
那时我成为一位婆罗门,以通达吠陀而著称。
我在白天经行时,看见了世间导师。
正在开示四圣谛、令包括天界在内的众觉悟,
在大众中赞美那位善于巧妙言谈者中的第一人。
那时我心里欢喜,邀请如来;
用各种不同颜色的布料,把彩棚装饰起来。
在那里,我以种种宝石的光辉,供养了僧团。
用种种美味可口的食物,供养了整整七天。
用种种绚丽的花,供养了佛陀和弟子们;
我俯伏于足下后,祈求那个境界。
那时,最胜的牟尼以一味悲悯为依处,说道:
你们看这位鸟中之王,面容和眼睛宛如莲花。
充满喜悦和欢欣,身上的汗毛都竖了起来;
带着微笑,睁着大大的眼睛,一心渴望我的教法。
他倒在我脚边,只穿一件衣服,一心专注。
他渴望得到那个位置,也就是善于巧妙说法者的身份。
十万劫之后,将有生于甘蔗族者,
他将以乔达摩为姓,成为世间的导师。
于他的法中,将有法嗣、亲生子、由法所化生者;
有个叫孩童咖沙巴的人,将来会成为世尊的弟子。
凭借种种鲜花、衣物、宝物和风的威力,
那个人将在善于巧妙说法的人当中,达到最顶尖的位置。
以此善作之业,以及思与誓愿,
舍弃了人身之后,我投生到了三十三天。
我在一次次轮回里到处流转,就像舞台中央的舞者一样;
我投生为娑迦鹿的儿子,进入了母鹿的胎中。
那时我还在母胎里,被杀的日子就已经到了。
我的母亲被娑迦鹿王舍弃,皈依了尼拘陀鹿王。
那位兽王把她从死亡中救了出来。
那时,他舍弃了自己的生命,这样教导我:
应该只亲近尼拘陀鹿王,不该靠近娑迦鹿王。
死在尼拘陀鹿王处更好,哪怕能在枝叶鹿王处活着。
我们母子俩以及其他同伴,都听从了那位鹿王的教导。
抵达那令人欢喜的兜率天居所,他们就像离家远行的人回到了自己家一样。
再说,在迦叶这位英雄的教法隐没之时……
登上石山顶后,投身于胜者的教法。
那时我出生在王舍城的一个富商家庭里。
我母亲怀着我,就出家过无家的生活了。
他们知道她怀了孕,就把她带到提婆达多那里。
他说:把这个邪恶的比丘尼除掉。
如今也依然受到牟尼主、胜者的悲悯,
我的母亲在比丘尼住处安乐地生下了我。
憍萨罗国的国王知道了这件事,就收养了我。
因为王子身份的丧失,我的名字就叫迦叶。
我依止了大迦叶,我就是童子迦叶。
听完佛陀开示身体就像蚁丘一样之后,
从那时起,我的心不再执取任何事物,彻底解脱了。
我调伏了波耶西之后,就证得了这个最高的果位。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Ito satasahassamhi, kappe uppajji nāyako; Sabbalokahito vīro, padumuttaranāmako. ‘‘Tadāhaṃ brāhmaṇo hutvā, vissuto vedapāragū; Divāvihāraṃ vicaraṃ, addasaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Catusaccaṃ pakāsentaṃ, bodhayantaṃ sadevakaṃ; Vicittakathikānaggaṃ, vaṇṇayantaṃ mahājane. ‘‘Tadā muditacittohaṃ, nimantetvā tathāgataṃ; Nānārattehi vatthehi, alaṅkaritvāna maṇḍapaṃ. ‘‘Nānāratanapajjotaṃ, sasaṅghaṃ bhojayiṃ tahiṃ; Bhojayitvāna sattāhaṃ, nānaggarasabhojanaṃ. ‘‘Nānācittehi pupphehi, pūjayitvā sasāvakaṃ; Nipacca pādamūlamhi, taṃ ṭhāna patthayiṃ ahaṃ. ‘‘Tadā munivaro āha, karuṇekarasāsayo; Passathetaṃ dijavaraṃ, padumānanalocanaṃ. ‘‘Pītipāmojjabahulaṃ , samuggatatanūruhaṃ; Hāsamhitavisālakkhaṃ, mama sāsanalālasaṃ. ‘‘Patitaṃ pādamūle me, ekāvatthasumānasaṃ; Esa pattheti taṃ ṭhānaṃ, vicittakathikattanaṃ. ‘‘Satasahassito kappe, okkākakulasambhavo; Gotamo nāma gottena, satthā loke bhavissati. ‘‘Tassa dhammesu dāyādo, oraso dhammanimmito; Kumārakassapo nāma, hessati satthu sāvako. ‘‘Vicittapupphadussānaṃ, ratanānañca vāhasā; Vicittakathikānaṃ so, aggataṃ pāpuṇissati. ‘‘Tena kammena sukatena, cetanāpaṇidhīhi ca; Jahitvā mānusaṃ dehaṃ, tāvatiṃsamagacchahaṃ. ‘‘Paribbhamaṃ bhavābhave, raṅgamajjhe yathā naṭo; Sākhamigatrajo hutvā, migiyā kucchimokkamiṃ. ‘‘Tadā mayi kucchigate, vajjhavāro upaṭṭhito; Sākhena cattā me mātā, nigrodhaṃ saraṇaṃ gatā. ‘‘Tena sā migarājena, maraṇā parimocitā; Pariccajitvā sapāṇaṃ, mamevaṃ ovadī tadā. ‘‘Nigrodhameva seveyya, na sākhamupasaṃvase; Nigrodhasmiṃ mataṃ seyyo, yañce sākhamhi jīvitaṃ. ‘‘Tenānusiṭṭhā migayūthapena, ahañca mātā ca tathetare ca; Āgamma rammaṃ tusitādhivāsaṃ, gatā pavāsaṃ sagharaṃ yatheva. ‘‘Puno kassapavīrassa, atthamentamhi sāsane; Āruyha selasikharaṃ, yuñjitvā jinasāsanaṃ. ‘‘Idānāhaṃ rājagahe, jāto seṭṭhikule ahuṃ; Āpannasattā me mātā, pabbaji anagāriyaṃ. ‘‘Sagabbhaṃ taṃ viditvāna, devadattamupānayuṃ; So avoca vināsetha, pāpikaṃ bhikkhuniṃ imaṃ. ‘‘Idānipi munindena, jinena anukampitā; Sukhinī ajanī mayhaṃ, mātā bhikkhunupassaye. ‘‘Taṃ viditvā mahīpālo, kosalo maṃ aposayi; Kumāraparihānena, nāmenāhañca kassapo. ‘‘Mahākassapamāgamma, ahaṃ kumārakassapo; Vammikasadisaṃ kāyaṃ, sutvā buddhena desitaṃ. ‘‘Tato cittaṃ vimucci me, anupādāya sabbaso; Pāyāsiṃ damayitvāhaṃ, etadaggamapāpuṇiṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他因为善于言辞而被导师(佛陀)置于第一的位置。他回顾自己的修行经历,以阐明三宝功德的方式,宣说自己的证悟:巴利
Arahattaṃ pana patvā cittakathikabhāvena satthārā etadagge ṭhapito attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā ratanattayaguṇavibhāvanamukhena aññaṃ byākaronto –
哎呀,佛陀真是稀有!哎呀,法真是稀有!哎呀,我们导师的成就真是稀有!
弟子将在那里亲证这样的法。巴利
‘‘Aho buddhā aho dhammā, aho no satthu sampadā; Yattha etādisaṃ dhammaṃ, sāvako sacchikāhiti.
在无数劫中,他们获得了有身。
这些是最后的,这是最后的集合。
生死轮回,如今已不再有来生。他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Asaṅkheyyesu kappesu, sakkāyādhigatā ahū; Tesamayaṃ pacchimako, carimoyaṃ samussayo; Jātimaraṇasaṃsāro, natthi dāni punabbhavo’’ti. – gāthādvayaṃ abhāsi;
在这里,“aho”是表达稀有之义的语气词。“诸佛”指一切知的正觉者,出于恭敬而用复数,意思是:啊,真是稀有,正觉者们!“诸法”指连同教理之法在内的九种出世间法。“啊,我们导师的成就”意思是:啊,我们那位具足十力的导师,他的成就是多么稀有!“在其中”指在这样一位导师的座下,以修梵行而住。所谓“如是之法,弟子也能亲证”,意思是:像这样以极清净的禅定和神通为伴随,能彻底灭尽一切烦恼,寂静、殊胜、无上的法,弟子也能亲自证得。因此,正是这些殊胜功德得以证得的根本原因,使他说出:啊,真是稀有,正觉的世尊们!真是稀有,法的功德!真是稀有,我们导师的成就!他这样表达了对三宝功德的坚定信解。因为只要称扬了法的成就,也就等于称扬了僧伽的善行。巴利
Tattha ahoti acchariyatthe nipāto. Buddhāti sabbaññubuddhā, gāravavasena bahuvacanaṃ, aho acchariyā sambuddhāti attho. Dhammāti pariyattidhammena saddhiṃ nava lokuttaradhammā. Aho no satthu sampadāti amhākaṃ satthu dasabalassa aho sampattiyo. Yatthāti yasmiṃ satthari brahmacariyavāsena. Etādisaṃ dhammaṃ, sāvako sacchikāhitīti etādisaṃ evarūpaṃ suvisuddhajjhānābhiññāparivāraṃ anavasesakilesakkhayāvahaṃ santaṃ paṇītaṃ anuttaraṃ dhammaṃ sāvakopi nāma sacchikarissati, tasmā evaṃvidhaguṇavisesādhigamahetubhūtā aho acchariyā buddhā bhagavanto, acchariyā dhammaguṇā, acchariyā amhākaṃ satthu sampattiyoti ratanattayassa guṇādhimuttiṃ pavedesīti. Dhammasampattikittaneneva hi saṅghasuppaṭipatti kittitā hotīti.
前面已经从共通的角度说明了法的亲证,现在把它转成个人切身的层面来显示,于是说了“于无数劫中”这首偈颂。其中,“于无数”是指超越了计算范围的大劫。“有身”是指五取蕴。因为从究竟意义来说,它们是由真实存在的诸法聚合而成的,所以称为“有身”。“曾存在”的意思是,由于还没有证得还灭的方法,所以未曾离去,一直存在着。“这是它们最后、最终的聚合”:因为这是所有当中最后一个,所以就是最末的。因此,伴随着生死、以五蕴相续为特征的轮回,从今以后不再有新的后有,所以说“不再有后有”,这就是最后生的意思。巴利
Evaṃ sādhāraṇavasena dassitaṃ dhammassa sacchikiriyaṃ idāni attupanāyikaṃ katvā dassento ‘‘asaṅkheyyesū’’ti gāthamāha. Tattha asaṅkheyyesūti gaṇanapathaṃ vītivattesu mahākappesu. Sakkāyāti pañcupādānakkhandhā. Te hi paramatthato vijjamānadhammasamūhatāya ‘‘sakkāyā’’ti vuccanti. Ahūti nivattanūpāyassa anadhigatattā anapagatā ahesuṃ. Tesamayaṃ pacchimako carimoyaṃ samussayoti yasmā ayaṃ sabbapacchimako, tato eva carimo, tasmā jātimaraṇasahito khandhādipaṭipāṭisaññito saṃsāro idāni āyatiṃ punabbhavābhāvato punabbhavo natthi, ayamantimā jātīti attho.
2. 法护长老偈颂注巴利
2. Dhammapālattheragāthāvaṇṇanā
“确实年轻的比丘”这首偈颂,是法护长老所说。它的由来是什么?这位长老在过去诸佛在世时就已经积下了善根,在一次次轮回转生中不断积累福德。在见义佛住世的时代,他出生在一个良家,长大后因为某件事走进森林,见到了世尊,心生净信,供养了波罗叉果。凭着这份福业,他在天界和人间辗转受生,直到释迦佛出世、世尊般涅槃之后,转生在阿槃提国的一个婆罗门家庭,得名“法护”。他成年后前往塔迦尸喇学习技艺,在返乡途中,于一座精舍里见到一位长老,在他面前听闻佛法,生起信心,于是出家,修习观禅,使观智增长,最终成为具足六神通的比丘。因此《譬喻》中说:巴利
Yo have daharo bhikkhūti āyasmato dhammapālattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto atthadassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto kenacideva karaṇīyena vanantaṃ upagato satthāraṃ disvā pasannamānaso pilakkhaphalamadāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde satthari parinibbute avantiraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā dhammapāloti laddhanāmo vayappatto takkasilaṃ gantvā sippaṃ uggahetvā paṭinivattento antarāmagge ekasmiṃ vihāre aññataraṃ theraṃ disvā tassa santike dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.39.21-25) –
我在树林中间见到了见义佛,他名声广大。
我心怀净信,满心欢喜,取了波罗叉果。
在一千八百劫之前,那时我布施了果实。
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经修完了。巴利
‘‘Vanantare buddhaṃ disvā, atthadassiṃ mahāyasaṃ; Pasannacitto sumano, pilakkhassādadiṃ phalaṃ. ‘‘Aṭṭhārase kappasate, yaṃ phalamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得六神通后,有一天正以等至之乐安度时光,在那座精舍里看见两个沙弥爬到树顶采花,所攀的树枝折断,他们正往下掉。长老以神通力用手接住他们,把他们安然无恙地放到地上,然后为那两个沙弥说法——巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā samāpattisukhena vītināmento ekadivasaṃ tasmiṃ vihāre dve sāmaṇere rukkhagge pupphāni ocinante ārūḷhasākhāya bhaggāya patante disvā thero iddhānubhāvena hatthena gahetvā arogeyeva bhūmiyaṃ ṭhapetvā tesaṃ sāmaṇerānaṃ dhammaṃ desento –
如果有年轻的比丘,在佛陀的教法里精勤修行;
他清醒着,而那些人却在沉睡中;他的生命没有白过。巴利
‘‘Yo have daharo bhikkhu, yuñjati buddhasāsane; Jāgaro sa hi suttesu, amoghaṃ tassa jīvitaṃ.
因此,要有信心、持戒、净信和见法;
有智慧的人应当精勤努力,忆念佛陀的教法。长老宣说了这两首偈颂。巴利
‘‘Tasmā saddhañca sīlañca, pasādaṃ dhammadassanaṃ; Anuyuñjetha medhāvī, saraṃ buddhāna sāsana’’nti. – imā dve gāthā abhāsi;
这里,“yo”是一个不定指代词。“have”是表示强调的助词。“daharo”指年轻。“bhikkhu”(比丘)是因为乞食而得名。“yuñjati”就是精勤、努力。“jāgaro”指具备觉醒之法。“suttesu”指在沉睡的人当中。这段话的意思是:如果一位比丘在年轻时就精勤于佛陀教法中不放逸的修行,修习止观,而不是先想“我以后再慢慢了解”,那么当别人被无明之眠所困、放逸沉睡时,他因为具备信等觉醒之法而保持觉醒。正因如此,他的生命在自利与利他两方面都得以圆满,不会虚度空过。也正因为这样,智者——具备法生慧的比丘——应当忆念佛陀的教法、教导和教诫,即使自己的头顶着火也置之不顾,专心投入,也就是说,他应当在那里精勤努力。他应当具备:信,即依“有业、有业报”等道理而生起的对业与果报的信;因为信是戒的近因,所以还有以信为近依的四遍清净戒;净信,即“世尊是正自觉者,法是善说的,僧团是善修的”这样对三宝生起的净信;以及见法,即与观慧相伴的道慧,以遍知等方式照见四圣谛之法。巴利
Tattha yoti aniyamavacanaṃ. Haveti daḷhatthe nipāto. Daharoti taruṇo. Bhikkhatīti bhikkhu. Yuñjatīti ghaṭati vāyamati. Jāgaroti jāgaraṇadhammasamannāgato. Suttesūti supantesu. Idaṃ vuttaṃ hoti yo bhikkhu daharova samāno taruṇo ‘‘tathāhaṃ pacchā vuḍḍhakāle jānissāmī’’ti acintetvā buddhānaṃ sāsane appamādapaṭipattiyaṃ yuñjati samathavipassanābhāvanāya yogaṃ karoti, so suttesu avijjāniddāya suttesu pamattesu saddhādijāgaradhammasamannāgamena jāgaro, tato eva attahitaparahitapāripūriyā amoghaṃ avañjhaṃ tassa jīvitaṃ, yasmā ca etadevaṃ, tasmā saddhañca ‘‘atthi kammaṃ atthi kammavipāko’’tiādinayappavattaṃ kammaphalasaddhañca, saddhūpanibandhattā sīlassa tadupanissayaṃ catupārisuddhisīlañca, ‘‘sammāsambuddho bhagavā, svākhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti evaṃ pavattaratanattayappasādañca , vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya pariññādivasena catusaccadhammadassanañca medhāvī dhammojapaññāya samannāgato bhikkhu buddhānaṃ sāsanaṃ ovādaṃ anusiṭṭhiṃ anussaranto ādittampi attano sīsaṃ ajjhupekkhitvā anuyuñjetha, tattha anuyogaṃ ātappaṃ kareyyāti attho.
3. 梵摩离长老偈的注释巴利
3. Brahmālittheragāthāvaṇṇanā
“诸根已得寂静”这些偈颂,是尊者梵摩离长老说的。它的来历是怎样的呢?这位长老在过去诸佛那里积攒过善行,在一次次轮回中不断积累有助于解脱的善法。毗婆尸佛在世时,他出生在一个好人家,长大后有一天看见世尊在托钵乞食,心里生起清净的信心,就顶礼世尊,供养了足花。世尊说了随喜的话就离开了。凭着这份福业,他在天界和人间流转,到了现在这尊佛出世的时候,投生在憍萨罗国一个婆罗门家里,取名梵摩离。长大后,因为善根因缘成熟而受到触动,对轮回生起了警醒,依靠善知识的引导,在佛陀的教法中出家,取了适合自己的修行法门,住在森林里修行。由于智慧已经成熟,不久就增长观智,成了具足六种神通的阿拉汉。因此《譬喻》中说:巴利
Kassindriyāni samathaṅgatānīti āyasmato brahmālittherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto vipassissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ piṇḍāya carantaṃ disvā pasannamānaso vanditvā pādaphalaṃ adāsi. Satthā anumodanaṃ vatvā pakkāmi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe brāhmaṇakule nibbattitvā brahmālīti laddhanāmo viññutaṃ patto hetusampattiyā codiyamāno saṃsāre sañjātasaṃvego tādisena kalyāṇamittasannissayena buddhasāsane pabbajitvā patirūpakammaṭṭhānaṃ gahetvā araññe viharanto ñāṇassa paripākagatattā nacirasseva vipassanaṃ vaḍḍhetvā chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 2.51.63-67) –
肤色如黄金的正等觉者,供养的领受者;
我在街道上行走时,供养了足果。
九十一劫以前,那时我供养了果实;
我不曾经历恶趣,这是布施果实的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Suvaṇṇavaṇṇaṃ sambuddhaṃ, āhutīnaṃ paṭiggahaṃ; Rathiyaṃ paṭipajjantaṃ, pādaphalaṃ adāsahaṃ. ‘‘Ekanavutito kappe, yaṃ phalaṃ adadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他证得六通之后,以道之乐与果之乐度日。有一天,他正在那片森林道场中把握、思择那位督导精进的长老为了比丘们而宣说的精勤修行——巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā maggasukhena phalasukhena vītināmento ekadivasaṃ padhānapariggāhakena therena tasmiṃ araññāyatane bhikkhū uddissa vuttaṃ padhānānuyogaṃ pariggaṇhanto –
谁的诸根已经达到寂静,就像被御马者调伏好的马?
诸天也会羡慕那位已断除我慢、没有烦恼漏、内心安住如如的人。巴利
‘‘Kassindriyāni samathaṅgatāni, assā yathā sārathinā sudantā; Pahīnamānassa anāsavassa, devāpi kassa pihayanti tādino.
我的诸根已经达到寂静,就像被御马者调伏好的马。
已经断除我慢、没有烦恼漏的如如者,连天神也羡慕我。巴利
‘‘Mayhindriyāni samathaṅgatāni, assā yathā sārathinā sudantā; Pahīnamānassa anāsavassa, devāpi mayhaṃ pihayanti tādino’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
它的意思是:在这片森林住处中,住在其中的比丘们里,是哪一位比丘——不论是长老、新学还是中间阶段的——他的以心为第六的诸根已经像被善巧御者调伏好的马一样,达到了寂静、调伏、不再被牵动的状态?是哪一位因为断除了九种慢而安住,所以是已断慢者;因为四种漏都不存在,所以是无漏者;因为对可喜等境界达到了如如不动的特质,所以是如如者,连天神都羡慕他,人们也因为他展现出的正确修行等而恭敬地向往他。巴利
Tassattho – imasmiṃ araññāyatane vasantesu bhikkhūsu kassa bhikkhuno therassa vā navassa vā majjhimassa vā chekena sārathinā sudantā assā viya manacchaṭṭhāni indriyāni samathaṃ dantabhāvaṃ nibbisevanabhāvaṃ gatāni. Kassa navavidhampi mānaṃ pahāya ṭhitattā pahīnamānassa catunnampi āsavānaṃ abhāvena anāsavassa iṭṭhādīsu tādilakkhaṇappattiyā tādino devāpi pihayanti manussāpi sammāpaṭipattidassanādinā ca ādarena patthentīti.
在这首偈颂里,前半问的是证得不还道。因为不还者已经断了欲贪和瞋恚,所以他的诸根已经达到寂静、不受扰动。后半说的是证得阿罗汉道,因为阿罗汉被称为已断慢者、无漏者、如是者。巴利
Tattha ca gāthāyaṃ purimaḍḍhena anāgāmimaggādhigamo puṭṭho, anāgāminopi hi indriyāni pahīnakāmarāgabyāpādatāya samathaṃ nibbisevanataṃ gatāni honti. Itarena arahattamaggapaṭilābho, arahā hi ‘‘pahīnamāno anāsavo tādī’’ti ca vuccati.
这时,具寿梵摩离回应了精进摄持者所说的那首偈颂——“谁的诸根”。为了结合自身来说明其中的含义,他又用第二首偈颂“我的诸根”等作了回答。其中,“我的诸根”就是指我的眼等诸根。其余部分和前面所说的一样。巴利
Athāyasmā brahmāli padhānapariggāhakena vuttaṃ ‘‘kassindriyānī’’ti gāthaṃ paccanubhāsi. Tadatthaṃ attūpanāyikavasena vissajjento ‘‘mayhindriyānī’’tiādikāya dutiyagāthāya aññaṃ byākāsi, tattha mayhindriyānīti mama cakkhādīni indriyāni. Sesaṃ vuttanayameva.
摩伽罗阇长老偈的注释巴利
4. Mogharājattheragāthāvaṇṇanā
“皮肤恶、心善妙”是具寿摩伽罗阇长老的偈颂。它的缘起是怎样的呢?这位长老在过去诸佛那里也积集了善根。在莲华上佛世尊的时代,他出生在一个良家,长大后,有一天在导师面前听法,看见世尊把一位穿着粗劣袈裟的比丘列为粗衣行者的首位,就心生向往,发愿要得到那个位置。此后他在一次次投生中修积福德。到了见义佛世尊的时代,他出生在婆罗门家,精通婆罗门的各种学问和技艺,并教导婆罗门青年这些学问技艺。有一天,他看见见义佛世尊被比丘僧团围绕而行,心生净信,以五处着地的方式顶礼,把合掌举到头顶,用“凡有色身的众生”等六首偈颂赞叹,然后盛满一器蜂蜜献上。世尊接受了蜂蜜,并作了随喜开示。巴利
Chavipāpakacittabhaddakāti āyasmato mogharājattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro padumuttarassa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthu santike dhammaṃ suṇanto satthāraṃ ekaṃ bhikkhuṃ lūkhacīvaradharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapentaṃ disvā taṃ ṭhānantaraṃ ākaṅkhanto paṇidhānaṃ katvā tattha tattha bhave puññāni karonto atthadassissa bhagavato kāle brāhmaṇakule nibbattitvā brāhmaṇānaṃ vijjāsippesu nipphattiṃ gato brāhmaṇamāṇave vijjāsippāni sikkhāpento ekadivasaṃ atthadassiṃ bhagavantaṃ bhikkhusaṅghaparivutaṃ gacchantaṃ disvā pasannamānaso pañcapatiṭṭhitena vanditvā sirasi añjaliṃ katvā ‘‘yāvatā rūpino sattā’’tiādinā chahi gāthāhi abhitthavitvā bhājanaṃ pūretvā madhuṃ upanāmesi. Satthā madhuṃ paṭiggahetvā anumodanaṃ akāsi.
他凭着这份善业,在天界和人间流转。到了迦叶世尊的时代,他做了担薪王的大臣。国王派他带一千人去迎请世尊,他到了世尊跟前,听法就生起了信心,于是出家,修了两万年的沙门法。从那里命终之后,在整整一佛的间隔期间,他都只在善趣里转生。到了现在这尊佛出世的时候,他出生在一个婆罗门家庭,取名摩伽罗阇,在婆瓦利婆罗门门下学成了技艺。后来他生起了悚惧和厌离,就出家做了苦行者,带着一千个苦行同伴,和阿耆多等人一起被派到世尊跟前。他在这些人中排第十五,向佛陀提问,问题解答完毕时,就证得了阿罗汉果。因此《譬喻》里这样说(apa. thera 1.4.64-83)——巴利
So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto kassapassa bhagavato kāle kaṭṭhavāhanassa nāma rañño amacco hutvā tena satthu ānayanatthaṃ purisasahassena pesito satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vīsativassasahassāni samaṇadhammaṃ katvā tato cuto ekaṃ buddhantaraṃ sugatīsuyeva parivattento imasmiṃ buddhuppāde brāhmaṇakule nibbattitvā mogharājāti laddhanāmo bāvarībrāhmaṇassa santike uggahitasippo saṃvegajāto tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā tāpasasahassaparivāro ajitādīhi saddhiṃ satthu santikaṃ pesito tesaṃ pannarasamo hutvā pañhe pucchitvā pañhavissajjanapariyosāne arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.4.64-83) –
见义佛是世尊,是无师自悟者,不被任何人战胜。
被比丘僧团围绕着,你们走上街道。
被弟子们团团围住,我从家里走了出去。
我出去后,在那里见到了世间导师。
向正等觉者顶礼之后,把合掌举到头顶;
我令自心净信后,赞叹世间导师。
凡有色之众生,或无色者,或无想者——
这一切全都汇入你的智慧之中。
有人用细孔的渔网把水域围起来;
凡是水里的众生,它们都待在网里面。
凡是有思的,无论有色还是无色,
这一切全都汇入你的智慧之中。
你救拔了这世间,它被黑暗所笼罩;
他们听了你的法之后,就渡过了疑惑之流。
在这被无明遮住、被黑暗笼罩的世间,
当你的智慧闪耀时,黑暗就被摧毁了。
你是所有人的眼睛,能驱散浓重的黑暗;
听了你的法之后,许多人就得到寂灭。
把布袋装满纯净的小蜜;
我用双手捧起,献给了大仙。
伟大的勇士亲手接了过来,这位大仙人。
那位一切知者受用完之后,就升上空中,飞向虚空。
导师站在虚空中,是洞见真义的人中之雄,
为了让我心生净信,他说了这些偈颂。
通过这个,智慧得到了赞叹,最胜佛陀也得到了称赞。
以彼净信心故,他不堕恶趣。
他将十四次成为天王;
他将统治大地上的八百个王国,安住在这片丰饶的土地上。
他将五百次成为转轮王;
他将在人间行使无可计量的小国王权。
他将成为一位通晓吠陀、持诵不忘的诵经者,彻底通达三部吠陀。
他将于乔达摩世尊的教法中出家。
他将用智慧去洞察那甚深微妙的义理;
他将名叫摩伽罗阇,成为导师的声闻弟子。
具足三明,所作已办,漏尽。
乔达摩将把他安立在商队导师中最上首的位置。
舍弃了人间的束缚,斩断了存在的系缚;
遍知一切漏,我安住于无漏;
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Atthadassī tu bhagavā, sayambhū aparājito; Bhikkhusaṅghaparibyūḷho, rathiyaṃ paṭipajjatha. ‘‘Sissehi samparivuto, gharamhā abhinikkhamiṃ; Nikkhamitvānahaṃ tattha, addasaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Abhivādiya sambuddhaṃ, sire katvāna añjaliṃ; Sakaṃ cittaṃ pasādetvā, santhaviṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Yāvatā rūpino sattā, arūpī vā asaññino; Sabbe te tava ñāṇamhi, anto honti samogadhā. ‘‘Sukhumacchikajālena, udakaṃ yo parikkhipe; Ye keci udake pāṇā, antojāle bhavanti te. ‘‘Yesañca cetanā atthi, rūpino ca arūpino; Sabbe te tava ñāṇamhi, anto honti samogadhā. ‘‘Samuddharasimaṃ lokaṃ, andhakārasamākulaṃ; Tava dhammaṃ suṇitvāna, kaṅkhāsotaṃ taranti te. ‘‘Avijjānivute loke, andhakārena otthaṭe; Tava ñāṇamhi jotante, andhakārā padhaṃsitā. ‘‘Tuvaṃ cakkhūsi sabbesaṃ, mahātamapanūdano; Tava dhammaṃ suṇitvāna, nibbāyati bahujjano. ‘‘Puṭakaṃ pūrayitvāna, madhukhuddamaneḷakaṃ; Ubho hatthehi paggayha, upanesiṃ mahesino. ‘‘Paṭiggaṇhi mahāvīro, sahatthena mahā isi; Bhuñjitvā tañca sabbaññū, vehāsaṃ nabhamuggami. ‘‘Antalikkhe ṭhito satthā, atthadassī narāsabho; Mama cittaṃ pasādento, imā gāthā abhāsatha. ‘‘Yenidaṃ thavitaṃ ñāṇaṃ, buddhaseṭṭho ca thomito; Tena cittappasādena, duggatiṃ so na gacchati. ‘‘Catuddasañca khattuṃ so, devarajjaṃ karissati; Pathabyā rajjaṃ aṭṭhasataṃ, vasudhaṃ āvasissati. ‘‘Pañceva satakkhattuñca, cakkavattī bhavissati; Padesarajjaṃ asaṅkheyyaṃ, mahiyā kārayissati. ‘‘Ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṃ vedāna pāragū; Gotamassa bhagavato, sāsane pabbajissati. ‘‘Gambhīraṃ nipuṇaṃ atthaṃ, ñāṇena vicinissati; Mogharājāti nāmena, hessati satthu sāvako. ‘‘Tīhi vijjāhi sampannaṃ, katakiccamanāsavaṃ; Gotamo satthavāhaggo, etadagge ṭhapessati. ‘‘Hitvā mānusakaṃ yogaṃ, chetvāna bhavabandhanaṃ; Sabbāsave pariññāya, viharāmi anāsavo. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
证得阿罗汉果之后,他穿着粪扫衣。这粪扫衣特别具有三种粗劣:线粗劣、织粗劣、染色粗劣。因此,导师把他列为持粗劣衣者中的第一。后来,由于过去业力和未作护理的缘故,长老身上生起了疥疮、疮疱等病,并且越来越严重。他想:“坐卧处会被弄脏。”于是即使在冬季,也在摩揭陀国的田地上铺上稻草垫躺着。有一天,他前去拜见导师,顶礼之后坐在一边。导师以亲切问候的方式,用第一首偈颂问道:“皮肤恶……”等等。巴利
Arahattaṃ pana patvā satthalūkhaṃ suttalūkhaṃ rajanalūkhanti visesena tividhenapi lūkhena samannāgataṃ paṃsukūlaṃ dhāresi. Tena naṃ satthā lūkhacīvaradharānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi. Aparabhāge purimakammappaccayā parihārassa akaraṇato therassa sarīre daddupīḷakādīni uppajjitvā vaḍḍhiṃsu. So ‘‘senāsanaṃ dussatī’’ti hemantepi magadhakkhettesu palālasanthārāni attharitvā seti. Taṃ ekadivasaṃ upaṭṭhānaṃ upasaṅkamitvā vanditvā ekamantaṃ nisinnaṃ satthā paṭisanthāravasena ‘‘chavipāpakā’’tiādinā paṭhamagāthāya pucchi.
207 207. 其中,“皮肤恶劣”是指因为癣、疥、疮等导致皮肤破裂,所以是皮肤下劣、皮肤败坏。“善妙心”是指通过断除一切烦恼、修习梵住,而拥有善心、美好心。“Mogharājā”是对他的称呼。“恒常专注”是指以最上果定,恒常、不间断地保持心专注。“冬季寒冷时节的夜晚”是指冬季寒冷时节的夜晚。这里用的是表示持续关联的业格。也有巴利读法作“hemantikā sītakālarattiyo”,其中“hemantikā”的意思是属于冬季的、包含在冬季里的。“比丘,你是谁”:比丘,你是谁?当你处于这种状态——别人为你准备好住处却不给予,你也不进入僧团住处时,你会怎么办?也就是导师问:“在所说的寒冷时节,你要怎样维持这个身体?”长老被这样问后,便向导师说明这件事——巴利
207. Tattha chavipāpakāti daddukacchupīḷakāhi bhinnacchavibhāvato hīnacchavika duṭṭhacchavika . Cittabhaddakāti anavasesakilesappahānena brahmavihārasevanāya ca bhaddacitta sundaracitta. Mogharājāti tassa ālapanaṃ. Satataṃ samāhitoti aggaphalasamādhinā niccakālaṃ abhiṇhaṃ samāhitamānaso. Hemantikasītakālarattiyoti hemantasamaye sītakālarattiyo. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. ‘‘Hemantikā sītakālarattiyo’’tipi pāḷi. Tattha hemantikāti hemantogadhā hemantapariyāpannāti attho. Bhikkhu tvaṃ sīti bhikkhu ko tvaṃ asi, evaṃbhūto paresu tava senāsanaṃ katvā adentesu saṅghikañca senāsanaṃ apavisanto. Kathaṃ karissasīti yathāvutte sītakāle kathaṃ attabhāvaṃ pavattesīti satthā pucchi. Evaṃ pana puṭṭho thero satthu tamatthaṃ kathento –
摩揭陀国谷物丰收,一片丰足——我听到的是这样。
我像其他安乐而活的人一样,以稻草覆盖而卧——他说了这首偈颂。巴利
‘‘Sampannasassā magadhā, kevalā iti me sutaṃ; Palālacchannako seyyaṃ, yathaññe sukhajīvino’’ti. – gāthamāha;
这里,“sampannasassā”是指谷物已经成熟。“Magadhā”说的是摩揭陀国。所谓“Magadhā”,本来是指那些出身地方的王子们,他们居住的地方,按照习惯用法,就用复数形式称为“摩揭陀”。“kevalā”是指没有剩余、全部。“iti me sutaṃ”就是“我这样听闻”。这里说“听闻”,是针对我没有亲眼见到的地方而言。这就表明:在那样的时候,我可以在摩揭陀的任何地方居住。“palālacchannako seyyaṃ, yathaññe sukhajīvino”是说:就像其他安乐生活的比丘,得到合适的住处,用美好的铺盖和覆盖物舒舒服服地躺着;同样,我也是在下面铺上稻草,上面和四周再用稻草盖住身体,就这样以稻草覆盖而睡,躺下休息——这显示了他对自己所得感到满足。巴利
Tattha sampannasassāti nipphannasassā. Magadhāti magadharaṭṭhaṃ vadati. Magadhā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīvasena ‘‘magadhā’’tveva bahuvacanena vuccati. Kevalāti anavasesā. Iti me sutanti evaṃ mayā sutaṃ. Tattha yo adiṭṭho padeso, tassa vasena sutanti vuttaṃ. Tena edise kāle magadhesu yattha katthaci mayā vasituṃ sakkāti dasseti. Palālacchannako seyyaṃ, yathaññe sukhajīvinoti yathā aññe sukhajīvino bhikkhū senāsanasappāyaṃ laddhā sundarehi attharaṇapāvuraṇehi sukhena sayanti, evaṃ ahampi palālasanthārameva heṭṭhā santharitvā upari tiriyañca palālacchadaneneva chāditasarīratāya palālacchannako seyyaṃ sayiṃ, seyyaṃ kappesinti attano yathālābhasantosaṃ vibhāveti.
5. 毗舍佉般遮罗子长老偈颂的注释巴利
5. Visākhapañcālaputtattheragāthāvaṇṇanā
“不轻视、不包围他人”这首偈颂,是尊者毗舍佉·般遮罗子说的。他是怎么来的呢?他在过去诸佛那里积攒过善根,一世又一世地积累着能导向解脱的福业。距今十四劫之前,他投生在一个边地村庄的穷苦人家。长大懂事以后,有一天,他跟着村里的人一起进森林找果子,在那里看见了一位独觉佛,心里生起清净的信心,就把藤蔓上的果子供养了出去。凭着这份福业,他在天界和人间辗转受生。到了现在这位佛陀出世的时代,他投生在摩揭陀国一个曼达利卡王族家里,取名毗舍佉。因为他是般遮罗国王女儿的儿子,后来大家就叫他般遮罗子。父亲去世后,他继承了王位。世尊来到他村子附近时,他前去拜见世尊,听完法后生起信心,就出家了,跟着世尊一起到了舍卫城。他修起观法,没多久就证得了六种神通。因此,《譬喻》里这样说——巴利
Naukkhipe no ca parikkhipe pareti āyasmato visākhassa pañcālaputtassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito cuddase kappe paccantagāme daliddakule nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ phalapariyesanaṃ carantehi tasmiṃ gāme manussehi saddhiṃ araññaṃ gato tattha ekaṃ paccekabuddhaṃ disvā pasannamānaso valliphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde magadharaṭṭhe maṇḍalikarājakule nibbattitvā visākhoti laddhanāmo pañcālarājadhītuyā puttabhāvato pacchā pañcālaputtoti paññāyittha. So pitari mate rajjaṃ kārento satthari attano gāmasamīpagate satthu santikaṃ gantvā dhammaṃ sutvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā satthārā saddhiṃ sāvatthiṃ gato vipassanaṃ paṭṭhapetvā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.39.31-36) –
那时,所有的人都聚集在一起,一同走进了森林。
他们寻找果实,就在那时得到了果实。
在那里,我亲眼见到了正等觉者、无师自悟者、无人能胜者;
我以清净的心和欢喜的心,供养了蔓藤果。
距今第十四劫,我当时布施了果实;
我未曾亲知恶趣,这就是果实布施的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经践行。巴利
‘‘Sabbe janā samāgamma, agamiṃsu vanaṃ tadā; Phalamanvesamānā te, alabhiṃsu phalaṃ tadā. ‘‘Tatthaddasāsiṃ sambuddhaṃ, sayambhuṃ aparājitaṃ; Pasannacitto sumano, valliphalamadāsahaṃ. ‘‘Catuddase ito kappe, yaṃ phalamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位长老证得六神通后,因为悲悯亲族,回到了自己的出生地。那里的人来亲近长老,时常听法。有一天,他们问:“尊者,具足几种条件,才算是说法者?”他们这样请教说法者的特征。长老就为他们讲说说法者的特征:巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā thero ñātīnaṃ anukampāya jātibhūmiṃ agamāsi. Tattha manussā theraṃ upasaṅkamitvā kālena kālaṃ dhammaṃ suṇantā ekadivasaṃ ‘‘katihi nu kho, bhante, aṅgehi samannāgato dhammakathiko hotī’’ti dhammakathikalakkhaṇaṃ pucchiṃsu. Thero tesaṃ dhammakathikalakkhaṇaṃ kathento –
不要抬高自己,也不要贬低别人;不要轻视已经到达彼岸的人,也不要辱骂他;
不在大众中自赞,不掉举,说话有节制,具足善行。巴利
‘‘Na ukkhipe no ca parikkhipe pare, na okkhipe pāragataṃ na eraye; Na cattavaṇṇaṃ parisāsu byāhare, anuddhato sammitabhāṇi subbato.
能看透极微细、极精妙之义理,心智善巧,言行谦下;
跟随诸佛所修习的戒行、具足戒德的人,涅槃对他确实并不难得。巴利
‘‘Susukhumanipuṇatthadassinā, matikusalena nivātavuttinā; Saṃsevitabuddhasīlinā, nibbānaṃ na hi tena dullabha’’nti. –
他说了两首偈颂。巴利
Gāthādvayaṃ abhāsi.
在这里,不抬高自己,就是不应抬高自己,不应以出身、博学等来赞叹自己。也不贬低他人,就是对于其他人,不应同样以出身等去贬低、去限定后抛弃,也不应以破坏他人功德的方式去贬低。不轻视他人,应当这样连接理解。不应以羞辱的方式轻视他人,不应把他人置于低处而让人看轻,意思就是不应使人羞愧。有些人读作“不抬高”,意思也是这样。已达彼岸者,就像已到轮回彼岸一样,已以明到达彼岸的漏尽者、三明者或六神通者,不应去冲撞他、冒犯他、触怒他。不应在众人中谈论自己的种姓,就是怀着想要利养、恭敬、名声的心,不应在刹帝利等大众中谈论自己的种姓和功德。不掉举,就是远离掉举。因为掉举的人说的话,别人不会接受。言辞有节,就是正确而有分寸地说话,意思是习惯于在适当的时候,说有所根据、有限度、且与义利相应的话。若说得与此不同,他的话就不可取。善戒者,就是戒行美好、具足戒德。应把“siyā”这个动词引来配合理解。巴利
Tattha na ukkhipeti attānaṃ na ukkhipeyya, jātiādīhi bāhusaccādīhi ca attukkaṃsanaṃ na kareyya. No ca parikkhipe pareti pare parapuggale teheva jātiādīhi no parikkhipe paricchinditvā na khipeyya guṇaparidhaṃsanavasena vā na khipeyya. Na okkhipe pare iccevaṃ sambandho. Pare ojjhāpanavasena na okkhipe heṭṭhato katvā pare na olokāpeyya, na ojjhāpeyyāti attho. ‘‘Na ukkhipe’’ti keci paṭhanti, so evattho. Pāragatanti saṃsārapāraṃ viya vijjāya pāraṃ gataṃ khīṇāsavaṃ tevijjaṃ chaḷabhiññaṃ vā na eraye na ghaṭṭaye na āsādeyya. Na cattavaṇṇaṃ parisāsu byāhareti attano vaṇṇaṃ guṇaṃ lābhasakkārasilokaṃ nikāmayamāno khattiyaparisādīsu na bhāseyya. Anuddhatoti uddhaccarahito. Uddhatassa hi vacanaṃ nādiyanti. Sammitabhāṇīti sammadeva mitabhāṇī, kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasañhitameva vācaṃ bhāsanasīloti attho. Ito aññathā vadantassa vacanaṃ agahaṇīyaṃ hoti. Subbatoti sundaravato sīlasampanno. ‘‘Siyā’’ti kiriyāpadaṃ ānetvā yojetabbaṃ.
长老这样简要地讲完说法者的特征之后,确定这些功德确实存在于自己身上,又知道大众对他生起了越来越强的净信,为了说明“像这样一位依止于解脱处的说法者,涅槃并不难证得,其实是很容易证得的”,便说出以“能洞察极微细精妙之义”开头的第二首偈颂。它的含义和前面所说的一样。巴利
Evaṃ thero saṅkhepeneva dhammakathikalakkhaṇaṃ vatvā tesaṃ guṇānaṃ attani labbhamānataṃ adhimuccitvā bhiyyosomattāya abhippasannaṃ mahājanaṃ ñatvā ‘‘evaṃvidhassa dhammakathikassa vimuttāyatanasannissitassa na nibbānaṃ dullabhaṃ, atha kho sulabhamevā’’ti dassento ‘‘susukhumanipuṇatthadassinā’’ti dutiyagāthamāha. Tassattho heṭṭhā vuttoyeva.
小迦长老偈颂注释巴利
6. Cūḷakattheragāthāvaṇṇanā
孔雀鸣叫,有美丽的顶冠、美丽的羽毛——这是具寿小迦罗长老的偈颂。它的由来是什么呢?这位长老同样在过去诸佛那里积下了善行,在一次次轮回中积累趋向解脱的善业。从那时起三十一劫之前,在尸弃佛世尊的时代,他出生在一个好家庭里,长大后有一天见到导师,心生净信,就供养了伞盖、树叶和果实。他凭着这份福业,在天界和人间流转,直到现在佛陀出世的时代,出生在王舍城的一个婆罗门家庭,取名小迦罗。长大后,在调伏财护象的时候,他对导师生起了净信,出家修行沙门法,住在因德娑罗窟。有一天,他坐在窟洞口,眺望摩揭陀的田野。就在那时,雨季的乌云布满天空,发出深沉而甜美的雷声,百重千重的云层像安阇那山的峰顶一样,下起了雨。孔雀群听到雷声,欢喜踊跃,发出啾啾的鸣叫,在各处一边跳舞一边游走。长老住在窟中,被云和风不断吹拂,身上的尘垢渐渐除去,身体获得轻安。借着时节适宜,他的心变得专一,进入了禅修业处的轨道。他明白这个因缘后,就以赞叹时节等方式激励自己修行,说道:巴利
Nadanti morā susikhā supekhuṇāti āyasmato cūḷakattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ upacinanto ito ekatiṃse kappe sikhissa bhagavato kāle kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ satthāraṃ disvā pasannamānaso chattapaṇṇiphalaṃ adāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde rājagahe brāhmaṇakule nibbattitvā cūḷakoti laddhanāmo vayappatto dhanapāladamane satthari laddhappasādo pabbajitvā samaṇadhammaṃ karonto indasālaguhāyaṃ vasati, so ekadivasaṃ guhādvāre nisinno magadhakkhettaṃ olokesi. Tasmiṃ khaṇe pāvusakālamegho gambhīramadhuranigghoso satapaṭalasahassapaṭalo añjana sikharasannikāso nabhaṃ pūretvā pavassati, mayūrasaṅghā ca meghagajjitaṃ sutvā haṭṭhatuṭṭhā kekāsaddaṃ muñcitvā tattha tattha padese naccantā vicaranti. Therassapi āvāsagabbhe meghavātaphassehi apagatadhammattā passaddhakarajakāye kallataṃ patte utusappāyalābhena cittaṃ ekaggaṃ ahosi, kammaṭṭhānavīthiṃ otari, so taṃ ñatvā kālasampadādikittanamukhena attānaṃ bhāvanāya ussāhento –
孔雀在鸣叫,它们头冠美丽、羽毛美丽,颈项是漂亮的深蓝色,面容美丽,鸣声优美。巴利
‘‘Nadanti morā susikhā supekhuṇā, sunīlagīvā sumukhā sugajjino;
这片大地也长满青翠嫩草,水四处漫流,天空中布满了美丽的云彩。巴利
Susaddalā cāpi mahāmahī ayaṃ, subyāpitambu suvalāhakaṃ nabhaṃ.
你相貌端正,内心喜悦,适合修禅;你出离精进,在佛陀的教法中真是善哉。巴利
‘‘Sukallarūpo sumanassa jhāyataṃ, sunikkamo sādhu subuddhasāsane;
你应当触证那极其纯净洁白、微妙、极难见到的无上不死之境。巴利
Susukkasukkaṃ nipuṇaṃ sududdasaṃ, phusāhi taṃ uttamamaccutaṃ pada’’nti. –
他说了两首偈颂。巴利
Dve gāthā abhāsi.
在这里,孔雀们发出鸣叫。它们头顶长着美丽的冠羽,所以叫“美冠”;身上长着各种颜色、许多美好善妙的尾羽,所以叫“美羽”;脖子如青莲色那样美丽青色,所以叫“美青颈”;面容美丽,所以叫“美面”;叫声悦耳,所以叫“美鸣”。这些有冠羽的孔雀发出与六音相应的kekā声,啼叫着。大地也青草丰美,这片大地有美好的绿草。水遍满:因为刚下过雨,到处水流溢满,所以叫善遍满水、水扩展;也可以读作“善净水”,意思是极为清净的水。云在空中极美丽:这片虚空被宛如青莲花瓣的美丽云彩从四周遍满而住,所以叫云在空中极美丽。巴利
Tattha nadanti morā susikhā supekhuṇā, sunīlagīvā sumukhā sugajjinoti ete matthake uṭṭhitāhi sundarāhi sikhāhi samannāgatattā susikhā, nānāvaṇṇehi anekehi sobhanehi bhaddakapiñchehi samannāgatattā supekhuṇā, rājīvavaṇṇasaṅkāsāya sundarāya nīlavaṇṇāya gīvāya samannāgatattā sunīlagīvā, sundaramukhatāya sumukhā, manuññavāditāya sugajjino, morā sikhaṇḍino chajjasaṃvādī kekāsaddaṃ muñcantā nadanti ravanti. Susaddalā cāpi mahāmahī ayanti ayañca mahāpathavī susaddalā sundaraharitatiṇā. Subyāpitambūti abhinavavuṭṭhiyā tahaṃ tahaṃ vissandamānasalilatāya suṭṭhu byāpitajalā vitatajalā. ‘‘Susukkatambū’’tipi pāṭho, suvisuddhajalāti attho. Suvalāhakaṃ nabhanti idañca nabhaṃ ākāsaṃ nīluppaladalasannibhehi samantato pūretvā ṭhitehi sundarehi valāhakehi meghehi suvalāhakaṃ.
你现在因为时节适宜,得到了极好的、适合修行的状态,心不被五盖覆盖,所以心意美好。瑜伽行者以所缘观和特相观修禅时,你这样修禅,就在正自觉者的教法里成了善精进者。……“不动之境”:这样修禅的人,在善慧的正自觉者教法中善精进之后,因戒行极清净而极净,因自性清净、一切杂染都不成为其行境而净,因是微细智慧的行境而微细,因极其深奥而难见,因殊胜、最上而无上,因恒常的自性而不动。那不动之境就是涅槃。你要以自身现证去触证它,通过正确的修行去证悟它。巴利
Sukallarūposumanassa jhāyatanti idāni utusappāyalābhena suṭṭhu kallarūpo kammaniyasabhāvo tvaṃ, nīvaraṇehi anajjhārūḷhacittatāya sundaramanassa yogāvacarassa yaṃ ārammaṇūpanijjhānavasena lakkhaṇūpanijjhānavasena ca jhāyataṃ. Sunikkamo…pe… accutaṃ padanti evaṃ jhāyanto ca sādhu subuddhassa sammāsambuddhassa sāsane sundaranikkamo hutvā suparisuddhasīlatāya susukkaṃ, visuddhasabhāvatāya sabbassapi saṃkilesassa gocarabhāvānupagamanato sukkaṃ, nipuṇañāṇagocaratāya nipuṇaṃ, paramagambhīratāya sududdasaṃ, paṇītabhāvena seṭṭhabhāvena ca uttamaṃ, niccasabhāvatāya accutaṃ padaṃ taṃ nibbānaṃ phusāhi attapaccakkhakaraṇena sammāpaṭipattiyā sacchikarohīti.
长老就这样一边教诫自己,一边因为得到适宜的气候而心得安定,于是加紧修观,最终证得了阿罗汉果。因此,在《譬喻经》中这样说:巴利
Evaṃ thero attānaṃ ovadantova utusappāyalābhena samāhitacitto vipassanaṃ ussukkāpetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.39.37-42) –
就像燃烧的甘尼迦树,又像十五的满月;
我见到了如同燃烧的灯树一般的世间导师。
我拿起芭蕉果,献给了导师。
我满心清净欢喜,顶礼之后便离开了。
从这一劫往前数三十一劫的时候,那时我供养了果物;
我不知恶趣,这就是供养果物得到的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经修完。巴利
‘‘Kaṇikāraṃva jalitaṃ, puṇṇamāyeva candimaṃ; Jalantaṃ dīparukkhaṃva, addasaṃ lokanāyakaṃ. ‘‘Kadaliphalaṃ paggayha, adāsiṃ satthuno ahaṃ; Pasannacitto sumano, vanditvāna apakkamiṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ phalamadadiṃ tadā; Duggatiṃ nābhijānāmi, phaladānassidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
这位长老证得阿罗汉果之后,回顾自己的修行历程,心中生起喜悦和满足,就以“孔雀鸣叫”等偈颂来回应。这就是他的证悟宣言。巴利
Arahattaṃ pana patvā thero attano paṭipattiṃ paccavekkhitvā pītisomanassajāto ‘‘nadanti morā’’tiādinā tāyeva gāthā paccudāhāsi. Tenassa idameva aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
7. 无匹长老偈颂注疏巴利
7. Anūpamattheragāthāvaṇṇanā
“欢喜与来到的心”这些偈颂,是尊者无匹长老所说的。它的由来是什么?这位长老也曾在过去诸佛那里积下善行,在一次次轮回中积累趋向解脱的福德。从那时起三十一劫之前,他出生在一户良家,长大后,有一天看见一位名叫莲花的独觉佛在街上托钵乞食,心里生起清净的信心,就用无忧花供养。凭着这份福业,他在天界和人间流转,到这位佛陀出世的时代,出生在憍萨罗国一个低贱家族里,因为相貌殊胜而得到“无匹”这个名字。成年后,由于具足善根条件,他舍弃欲乐出家,修习观禅,住在森林里。可他的心却向外跑到色声等所缘上去,业处因此退转。长老为了调伏这颗四处奔跑的心——巴利
Nandamānāgataṃ cittāti āyasmato anūpamattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave vivaṭṭūpanissayaṃ puññaṃ upacinanto ito ekatiṃse kappe kulagehe nibbattitvā viññutaṃ patto ekadivasaṃ padumaṃ nāma paccekabuddhaṃ piṇḍāya carantaṃ rathiyaṃ disvā pasannamānaso aṅkolapupphehi pūjesi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe ibbhakule nibbattitvā rūpasampattiyā anūpamoti laddhanāmo vayappatto upanissayasampannatāya kāme pahāya pabbajitvā vipassanāya kammaṃ karonto araññe viharati. Tassa cittaṃ bahiddhā rūpādiārammaṇesu vidhāvati. Kammaṭṭhānaṃ parivaṭṭati. Thero vidhāvantaṃ cittaṃ niggaṇhanto –
那颗怀着喜悦傲慢而来的心,却像被架上了刺桩。
你正是朝着那个方向走去,走向那根尖刺和刑具。巴利
‘‘Nandamānāgataṃ cittaṃ, sūlamāropamānakaṃ; Tena teneva vajasi, yena sūlaṃ kaliṅgaraṃ.
我把这个称作染污的心,也把它称作欺骗的心。
你得到了难得的导师,却被派到我这里来。巴利
‘‘Tāhaṃ cittakaliṃ brūmi, taṃ brūmi cittadubbhakaṃ; Satthā te dullabho laddho, mānatthe maṃ niyojayī’’ti. –
他用这两首偈颂来教导。巴利
Imāhi dvīhi gāthāhi ovadi.
在这里,“带着喜悦与欢喜的心”是指带着喜悦、欢喜而生起的心,也就是已经生起的欢喜心。“如同被插在刺上”:因为它是苦生起的地方,像刺一样,所以称为“刺”;在那么长的时间里,被业和烦恼安置到一个个存在中去。“你总是随着那刺和朽木走”:在被称作刺的种种存在里,在被称作朽木、能刺伤人的种种五欲对象里,你这怀有恶念的心啊,一次又一次地跟着去,总是到达那些地方,却看不出那对自己没有好处、只有损害。巴利
Tattha nandamānāgataṃ cittāti nandamāna abhinandamāna citta abhinandamānaṃ āgataṃ uppannaṃ . Sūlamāropamānakanti dukkhuppattiṭṭhānatāya sūlasadisattā sūlaṃ taṃ taṃ bhavaṃ kammakilesehi ettakaṃ kālaṃ āropiyamānaṃ. Tena teneva vajasi, yena sūlaṃ kaliṅgaranti yattha yattha sūlasaṅkhātā bhavā kaliṅgarasaṅkhātā adhikuṭṭanakā kāmaguṇā ca tena teneva, pāpacitta, vajasi, taṃ tadeva ṭhānaṃ upagacchasi, attano anatthaṃ na sallakkhesi.
我把那称为“心的罪人”,因为心处于放逸的状态,所以我说它是心的罪人、心的祸害。我再三地说它、讲它,说它是“心的恶徒”——因为名为心的这个相续,本来对自己很有帮助,却带来无益,所以叫“心的恶徒”。也有人读作“心的恶运”,意思是:名为心的这个东西,是不祥的、福薄的。若问:“为什么这样说?”回答说:“你已经得到了难得的导师,不要让我从事于无益之事。”即使经过不可计数的劫,世间也可能没有佛陀出世;即使导师出现了,得到人身、生起信心等也依然难得;即便得到了这些,导师也还是难得。这样难得的导师,如今你已得到了。得到之后,莫要让我转向那些于现世和来世都无益、有害、带来痛苦的不善法。长老就这样教诫自己的心,不断增长观,证得了阿拉汉果。因此,在《譬喻》中这样说——巴利
Tāhaṃ cittakaliṃ brūmīti taṃ tasmā pamattabhāvato cittakaliṃ cittakālakaṇṇiṃ ahaṃ kathayāmi. Punapi taṃ brūmi kathemi cittadubbhakaṃ cittasaṅkhātassa attano bahūpakārassa santānassa anatthāvahanato cittadubbhiṃ. ‘‘Cittadubbhagā’’tipi paṭhanti. Cittasaṅkhātaalakkhikaappapuññāti attho. Kinti brūhīti ce? Āha ‘‘satthā te dullabho laddho, mānatthe maṃ niyojayī’’ti. Kappānaṃ asaṅkhyeyyampi nāma buddhasuñño loko hoti, satthari uppannepi manussattasaddhāpaṭilābhādayo dullabhā eva, laddhesu ca tesu satthāpi dullabhoyeva hoti. Evaṃ dullabho satthā idāni tayā laddho, tasmiṃ laddhe sampatipi anatthe ahite āyatiñca anatthāvahe dukkhāvahe akusale maṃ mā niyojesīti. Evaṃ thero attano cittaṃ ovadanto eva vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.37.16-19) –
那时,有一位名叫莲花的正觉者,住在质多山。
我见到了那位佛陀,那位无师自悟者、不可战胜者。
那时我看见一棵开满花的安哥拉树,就把它采了下来;
我走到正觉者面前,以莲花供养胜者。
距今三十一劫前,我曾以花行供养。
我不知有恶趣,这是供养佛陀的果报。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法已经完成。巴利
‘‘Padumo nāma sambuddho, cittakūṭe vasī tadā; Disvāna taṃ ahaṃ buddhaṃ, sayambhuṃ aparājitaṃ. ‘‘Aṅkolaṃ pupphitaṃ disvā, ocinitvānahaṃ tadā; Upagantvāna sambuddhaṃ, pūjayiṃ padumaṃ jinaṃ. ‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
8. 避除长老偈颂的注释巴利
8. Vajjitattheragāthāvaṇṇanā
“流转长时”是避除长老的偈颂。它的来历是什么?这位长老也曾在过去诸佛那里积下善根,在一次次投生中不断积累福德。就在距今六十五劫之前,他出生在一个边地村庄,长大后成了林中修行者,四处游走。有一天,他看见一位名叫“寂静”的独觉佛,住在山洞里。他见到那位独觉佛的寂静之相,心里生起清净信心,就用瞻波迦花作了供养。凭着这份福德业,他在天界和人间流转投生,直到现在这位佛出世时,投生在憍萨罗国一个低种姓家庭里。从出生那天起,只要被女人抱在怀里,他就哭个不停。据说他是从梵天界命终后投生到这里的,因为受不了与女人接触,为了避开与女人接触,就得名叫“避除”。他长大后,看见世尊显现双神变,生起信心,出家修行,开始修观,当天就成了六神通具足者。因此,在《譬喻经》中说:巴利
Saṃsaraṃdīghamaddhānanti āyasmato vajjitattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito pañcasaṭṭhime kappe ekasmiṃ paccantagāme nibbattitvā viññutaṃ patto vanacarako hutvā vicaranto ekadivasaṃ upasantaṃ nāma paccekabuddhaṃ pabbataguhāyaṃ viharantaṃ addasa. So tassa upasamaṃ disvā pasannamānaso campakapupphena pūjaṃ akāsi. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe ibbhakule nibbatto jātadivasato paṭṭhāya mātugāmahatthaṃ gato rodati. Brahmalokato kira cavitvā idhāgato yasmā mātugāmasamphassaṃ na sahati, tasmā mātugāmasamphassavajjanato vajjitotveva nāmaṃ jātaṃ. So vayappatto satthu yamakapāṭihāriyaṃ disvā paṭiladdhasaddho pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā tadaheva chaḷabhiñño ahosi. Tena vuttaṃ apadāne (apa. thera 1.37.27-30) –
那位寂静的正觉者,住在山间。
我拿着一朵瞻波迦花,前去拜见那位人中至尊。
我怀着清净的信心和欢喜的心,那位无上的辟支佛。
我双手捧起,供养了那位不可战胜的圣者。
在六十五劫之前,我曾用那朵花来作供养;
我从此不再经历恶趣,这就是供养佛陀的果报。
我的烦恼已被烧尽……(中略)……佛陀的教法已经修习完成。巴利
‘‘Upasanto ca sambuddho, vasatī pabbatantare; Ekacampakamādāya, upagacchiṃ naruttamaṃ. ‘‘Pasannacitto sumano, paccekamunimuttamaṃ; Ubho hatthehi paggayha, pūjayiṃ aparājitaṃ. ‘‘Pañcasaṭṭhimhito kappe, yaṃ pupphamabhipūjayiṃ; Duggatiṃ nābhijānāmi, buddhapūjāyidaṃ phalaṃ. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.
他成就六神通之后,回忆起自己的宿世,因为对法生起悚惧——巴利
Chaḷabhiñño pana hutvā attano pubbenivāsaṃ anussaritvā dhammasaṃvegena –
我在漫长的轮回里流转,在诸趣中反复辗转;
看不见圣谛的凡夫,就像瞎子一样。巴利
‘‘Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, gatīsu parivattisaṃ; Apassaṃ ariyasaccāni, andhabhūto puthujjano.
我不放逸,轮回已被摧毁;
一切趣已彻底断尽,如今再也不会有来生。他诵出了这两首偈颂。巴利
‘‘Tassa me appamattassa, saṃsārā vinaḷīkatā; Sabbā gatī samucchinnā, natthi dāni punabbhavo’’ti. – dve gāthā abhāsi;
在这里,“流转”就是指在轮回中不断漂泊,在各种生存状态里,因为执取和放下而一次又一次地奔走。“长时”是指在漫长的时间里,在无始的轮回中,那无法计量的时间。“诸趣”是指由于所造的善业和恶业,而投生到善趣或恶趣。“轮转”是指像被转动的水车一样回旋不停,以死亡和再次投生而一再地旋转。接着说明这种轮转的原因:“不见圣谛,如同盲目的凡夫。”意思是,凡夫不能用智慧之眼看见、不能证悟苦等四圣谛,正因为这样,被无明的黑暗所蒙蔽,所以成了“盲目”;又因为能生起众多等缘故,所以称为凡夫。他就是这样在诸趣中轮转。因此,世尊这样说道:巴利
Tattha saṃsaranti saṃsaranto, tasmiṃ tasmiṃ bhave ādānanikkhepavasena aparāparaṃ sandhāvanto. Dīghamaddhānanti cirakālaṃ anādimati saṃsāre aparimāṇakālaṃ. Gatīsūti sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ vasena sugatiduggatīsu. Parivattisanti ghaṭīyantaṃ viya paribbhamanto cavanupapajjanavasena aparāparaṃ parivattiṃ. Tassa pana parivattanassa kāraṇamāha ‘‘apassaṃ ariyasaccāni, andhabhūto puthujjano’’ti. Dukkhādīni cattāri ariyasaccāni ñāṇacakkhunā apassanto appaṭivijjhanto, tato eva avijjandhatāya andhabhūto puthūnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano honto gatīsu parivattisanti yojanā, tenevāha bhagavā –
比丘们,正是因为没有如实了知、没有透彻证悟四圣谛,我和你们才会在这漫长的时间里一直流转、轮回。巴利
‘‘Catunnaṃ , bhikkhave, ariyasaccānaṃ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṃ dīghamaddhānaṃ sandhāvitaṃ saṃsaritaṃ mamañceva tumhākañcā’’ti (mahāva. 287; dī. ni. 2.155; saṃ. ni. 5.1091; netti. 114).
按照前面所说的方式,我过去还是凡夫的时候,如今依导师所教导的方法,不放逸地实践不放逸之行,把止观修行推到了顶点,并安住其中。所谓“轮回已被拔除”,是说众生因为这些业和烦恼而流转生死,所以它们被称为“轮回”;如今它们已被最上之道彻底断除,就像拔掉了芦苇一样,连根拔起,不复存在。所谓“一切趣已被断尽”,是说因为业与烦恼的轮转已被如此拔除,所以地狱等一切趣都已彻底断除、摧毁。正因如此,未来不会再受生。这就是这位长老所作的开悟自说。巴利
Tassa mayhaṃ vuttanayena pubbe puthujjanasseva sato idāni satthārā dinnanayena appamattassa appamādapaṭipattiyā samathavipassanābhāvanaṃ matthakaṃ pāpetvā ṭhitassa. Saṃsārā vinaḷīkatāti saṃsaranti sattā etehīti ‘‘saṃsārā’’ti laddhanāmā kammakilesā aggamaggena samucchinnattā vigatanaḷā nimmūlā katā. Sabbā gatī samucchinnāti evaṃ kammakilesavaṭṭānaṃ vinaḷīkatattā nirayādikā sabbāpi gatiyo sammadeva ucchinnā viddhaṃsitā, tato eva natthi dāni āyatiṃ punabbhavoti idameva ca therassa aññābyākaraṇaṃ ahosīti.
9. 散希塔长老偈颂的注释巴利
9. Sandhitattheragāthāvaṇṇanā
在绿叶辉映的阿说陀树下——这是散希塔长老的偈颂。这件事的由来是怎样的呢?这位长老在过去诸佛那里曾积集善根,生生世世不断累积福德。距今三十一劫前,尸弃世尊住世的时候,他是一个牧牛人。世尊般涅槃后,他去亲近一位长老,在那位长老面前听闻与佛陀功德相应的法,心生净信,就问:“世尊在哪里?”听说世尊已经般涅槃,他生起了无常想:“连这样大神力的诸佛也都要随无常而去,唉,诸行确实不恒常。”那位长老鼓励他去供养菩提树。于是他不时来到菩提树旁,开始修观,随念佛的功德,礼敬菩提树。由于这份福业,他在天界和人间流转,到如今这位佛陀出世时,投生在憍萨罗国一个平民家庭,得名散希塔。成年后,他听到与无常相应的法,心生警策而出家,开始修观。因为他的智慧已经成熟,不久就证得六神通。他回忆自己的宿世,想起在尸弃世尊时代礼敬菩提、随念佛、获得无常想的那段经历,为了说明自己以那段经历为助缘而证得殊胜成就,便说了以下偈颂:巴利
Assatthe haritobhāseti āyasmato sandhitattherassa gāthā. Kā uppatti? Ayampi purimabuddhesu katādhikāro tattha tattha bhave puññāni upacinanto ito ekatiṃse kappe sikhissa bhagavato kāle eko gopālako ahosi. So satthari parinibbute aññataraṃ theraṃ upasaṅkamitvā tassa santike buddhaguṇapaṭisaṃyuttaṃ dhammaṃ sutvā pasannamānaso ‘‘kuhiṃ bhagavā’’ti pucchitvā parinibbutabhāvaṃ sutvā ‘‘evaṃ mahānubhāvā buddhāpi nāma aniccatāvasaṃ gacchanti, aho saṅkhārā addhuvā’’ti aniccasaññaṃ paṭilabhi. Taṃ thero bodhipūjāya ussāhesi. So kālena kālaṃ bodhirukkhasamīpaṃ gantvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā buddhaguṇe anussaranto bodhiṃ vandati. So tena puññakammena devamanussesu saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde kosalaraṭṭhe ibbhakule nibbattitvā sandhitoti laddhanāmo vayappatto aniccatāpaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ sutvā saṃvegajāto pabbajitvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā ñāṇassa paripākaṃ gatattā nacirasseva chaḷabhiñño ahosi. So attano pubbenivāsaṃ anussaranto sikhissa bhagavato kāle bodhivandanaṃ buddhānussatiṃ aniccasaññāpaṭilābhañca anussaritvā tadupanissayena attano visesādhigamaṃ pakāsento –
在枝叶翠绿、闪着光泽的毕波罗树下,当树木长得茂盛时;
我没有得到那一个以佛陀为所缘的想,我是具念的。巴利
‘‘Assatthe haritobhāse, saṃvirūḷhamhi pādape; Ekaṃ buddhagataṃ saññaṃ, alabhitthaṃ patissato.
在三十一劫之前,那时我获得了那个想。
靠着那种想的威力,我达到了漏尽。巴利
‘‘Ekatiṃse ito kappe, yaṃ saññamalabhiṃ tadā; Tassā saññāya vāhasā, patto me āsavakkhayo’’ti. –
他说了两首偈颂。巴利
Dve gāthā abhāsi.
这里,“在阿说他树下”是指阿说他树所在的地方。如今我们世尊的菩提树就是阿说他树,而在那个位置,当时尸弃世尊的菩提树是一棵白莲树,立在那里,所以因为那个地方是阿说他树的所在地,就说“在阿说他树下”。或者是因为它能给众生带来安稳。另一些人则说:“那位长老当时坐在阿说他树根下,因为修习佛随念而得到成就,所以他说‘在阿说他树下’。”“绿意盎然”:指像绿宝石一样颜色的绿叶在放光。“很好地生长了”:指生长得很好、扎根很牢固。也有人说,是指被浓密厚实、层层交叠的叶子和嫩叶覆盖,显得生长茂盛。“树”:就是树木。我获得了那与佛相关的单一之想,作为具念者:这里的“单一”,是指所缘属于佛这一类;也就是以“彼世尊确实是这样……”等方式生起的、与佛随念相应的想,因为忆念佛的功德而成为具念者之后,我获得了那种想。巴利
Tattha assattheti assatthaṭṭhānīye, yvāyaṃ etarahi amhākaṃ bhagavato bodhirukkho assattho, etassa ṭhāne tadā sikhissa bhagavato bodhirukkho puṇḍarīko ṭhitoti so assatthaṭṭhānīyatāya ‘‘assatthe’’ti vuttaṃ. Sattānaṃ assāsajananato vā. Apare pana ‘‘assattharukkhamūle nisīditvā tadā buddhānussatiyā bhāvitattā thero ‘assatthe’ti avocā’’ti vadanti. Haritobhāseti haritehi sāramaṇivaṇṇehi obhāsamāne. Saṃvirūḷhamhīti suṭṭhu virūḷhe suppatiṭṭhite, sughananicitapattapalāsapallavehi virūḷhasañchanneti ca vadanti. Pādapeti rukkhe. Ekaṃ buddhagataṃ saññaṃ, alabhitthaṃ patissatoti buddhārammaṇaṃ ārammaṇassa ekajātiyattā ekaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinayappavattaṃ buddhānussatisahagataṃ saññaṃ buddhaguṇānaṃ patipatisaraṇato patissato hutvā alabhiṃ.
那么,这个想是什么时候得到的?又是多久以前成就的?他说“从这第三十一劫”等等。也就是从现在的贤劫向上,到第三十一劫的时候。那个想,就是与佛随念相应的想;或者,那时看见诸佛的无常,随顺这种观察,我获得了一切行的无常想。依靠那个想的力量,就是以所说的那个想作为原因,把它作为近依止。我达到了漏尽,就是如今我证得了诸漏的灭尽。这些也正是这位长老的譬喻偈颂,正如《长老譬喻》(1.22.27-30)所说:巴利
Kadā pana sā saññā laddhā, kīvatāya siddhāti āha ‘‘ekatiṃse ito kappe’’tiādi. Ito bhaddakappato uddhaṃ ārohanavasena ekatiṃse kappe. Yaṃ saññanti yaṃ buddhānussatisahagataṃ saññaṃ, yaṃ vā buddhānaṃ aniccataṃ disvā tadanusārena sabbāsaṅkhāresu tadā aniccasaññaṃ alabhiṃ. Tassā saññāya vāhasāti tassā yathāvuttāya saññāya kāraṇabhāvena taṃ upanissayaṃ katvā. Patto me āsavakkhayoti idāni mayā āsavānaṃ khayo nirodho adhigatoti imāyeva ca imassa therassa apadānagāthāpi. Yathāha (apa. thera 1.22.27-30) –
在绿润光明的阿说他树下……我已证得漏尽。
从这以后十三劫的时候,有一位名叫达尼塔的刹帝利。
具足七宝,具大威力的转轮王。
我的烦恼已经烧尽……佛陀的教法我已经修成了。巴利
‘‘Assatthe haritobhāse…pe… patto me āsavakkhayo. ‘‘Ito terasakappamhi, dhaniṭṭho nāma khattiyo; Sattaratanasampanno, cakkavattī mahabbalo. ‘‘Kilesā jhāpitā mayhaṃ…pe… kataṃ buddhassa sāsana’’nti.