《弥醯经》的注释巴利
1. Meghiyasuttavaṇṇanā
31 31. 《弥醯品》第一经中,“在遮利迦”指的是名叫遮利迦的城市。据说那座城市除了城门口一带以外,四周都是流动的泥沼。因为城市建在这泥沼之上,远远望去好像在晃动,所以叫“遮利迦”。“在遮利迦山”:那座城市不远处有一座山,整座山通体纯白,在黑月布萨日,看它的人也觉得它好像在晃动,因此得名“遮利迦山”。人们在那里为世尊建了一座大精舍,世尊当时以那座城市为乞食的村落,住在遮利迦山的大精舍里。“是侍者”:担任随从仆役之意。所以经文说:“巴利
31. Meghiyavaggassa paṭhame cālikāyanti evaṃ nāmake nagare. Tassa kira nagarassa dvāraṭṭhānaṃ muñcitvā samantato calapaṅkaṃ hoti, taṃ calapaṅkaṃ nissāya ṭhitattā olokentānaṃ calamānaṃ viya upaṭṭhāti, tasmā ‘‘cālikā’’ti vuccati. Cālike pabbateti tassa nagarassa avidūre eko pabbato, sopi sabbasetattā kālapakkhauposathe olokentānaṃ calamāno viya upaṭṭhāti, tasmā ‘‘cālikapabbato’’ti saṅkhaṃ gato. Tattha bhagavato mahantaṃ vihāraṃ kārayiṃsu, bhagavā tadā taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā tasmiṃ cālikapabbatamahāvihāre viharati. Tena vuttaṃ – ‘‘cālikāyaṃ viharati cālike pabbate’’ti. Meghiyoti tassa therassa nāmaṃ. Upaṭṭhāko hotīti paricārako hoti. Bhagavato hi paṭhamabodhiyaṃ upaṭṭhākā anibaddhā ahesuṃ, ekadā nāgasamālo, ekadā nāgito, ekadā upavāno, ekadā sunakkhatto, tadāpi meghiyattherova upaṭṭhāko. Tenāha – ‘‘tena kho pana samayena āyasmā meghiyo bhagavato upaṭṭhāko hotī’’ti.
“瞻都村”就是那座寺院另一个用来乞食的村子。也有人写作“瞻都村”这个读法。“在吉弥迦罗河”:因为那条河里黑色小虫很多,所以得到“吉弥迦罗”这个名字。“为了舒展腿脚而经行”:是指久坐之后,为了消除腿上生起的疲劳而往来走动。“令人净信”:因为树木不稀疏,叶子又润泽光亮,看见的人会生起净信,所以叫“令人净信”。“令人愉悦”:因为有清凉的树荫,地面也宜人,所以叫“令人愉悦”。“令人欢喜”:因为能让进去的人生起喜悦和满意,使心欢喜,所以叫“令人欢喜”。“Alaṃ”是足够、适当的意思,也有“相应”的意思。“欲勤修者”:是指以精进修行、以修习为志向的人。“为勤修”:是为了履行沙门法。“我愿来”:即“我愿前来”。据说,那位长老过去曾连续五百世生为国王,亲身受用过那个地方,它曾是一座园林,因此他一见之下,心就倾向在那里安住。“你先等一等”:世尊听了长老的话后,观察思维,知道“他的智慧还没有成熟”,于是拒绝他,这样说道。“至少单身一人”:这是为了使他心生柔软,而说:“这样他去之后,如果业不能成办,就会无所希望,因贪爱之情而再回来。”“直到其他任何比丘来”:意思是直到其他任何比丘来到我身边,你都应当等待。也有“有比丘出现”这样的读法。他们还读作“请来吧”,同样也读作“请出现吧”。巴利
Jantugāmanti evaṃ nāmakaṃ tasseva vihārassa aparaṃ gocaragāmaṃ. ‘‘Jattugāma’’ntipi pāṭho. Kimikāḷāyāti kāḷakimīnaṃ bahulatāya ‘‘kimikāḷā’’ti laddhanāmāya nadiyā. Jaṅghavihāranti ciranisajjāya jaṅghāsu uppannakilamathavinodanatthaṃ vicaraṇaṃ. Pāsādikanti aviraḷarukkhatāya siniddhapattatāya ca passantānaṃ pasādamāvahatīti pāsādikaṃ. Sandacchāyatāya manuññabhūmibhāgatāya ca manuññaṃ. Anto paviṭṭhānaṃ pītisomanassajananaṭṭhena cittaṃ rametīti ramaṇīyaṃ. Alanti pariyattaṃ, yuttantipi attho. Padhānatthikassāti yogena bhāvanāya atthikassa. Padhānāyāti samaṇadhammakaraṇāya. Āgaccheyyāhanti āgaccheyyaṃ ahaṃ. Therena kira pubbe taṃ ṭhānaṃ anupaṭipāṭiyā pañca jātisatāni raññā eva satā anubhūtaṃ uyyānaṃ ahosi, tenassa diṭṭhamatteyeva tattha viharituṃ cittaṃ nami. Āgamehi tāvāti satthā therassa vacanaṃ sutvā upadhārento ‘‘na tāvassa ñāṇaṃ paripākaṃ gata’’nti ñatvā paṭikkhipanto evamāha . Ekakamhi tāvāti idaṃ panassa ‘‘evamayaṃ gantvāpi kamme anipphajjamāne nirāsaṅko hutvā pemavasena puna āgacchissatī’’ti cittamaddavajananatthaṃ āha. Yāva aññopi koci bhikkhu āgacchatīti añño koci bhikkhu mama santikaṃ yāva āgacchati, tāva āgamehīti attho. ‘‘Koci bhikkhu dissatī’’tipi pāṭho. ‘‘Āgacchatū’’tipi paṭhanti, tathā ‘‘dissatū’’ti.
没有什么还需要再做的了,因为以四种道在四圣谛上已经完成了遍知等十六种任务,或者因为已经证得正觉,所以再没有别的什么还需要做的了。已做的不再积集,意思是已经做过的也不再需要重新积集。因为已修的道不会再次修习,已断的烦恼也不需要再次断除。还有已做的需要积集,意思是在我的相续中,已完成的戒等法,但因为还没有证得圣道,为了那个目的,还有一种叫做再次增长、再次积集的过程,这是可以期望的。说到精勤,弥醯,当有人这样说时,我们还能说什么呢?当有人说我在做沙门的本分事时,我们还能对他说别的什么呢?巴利
Natthi kiñci uttari karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññādīnaṃ soḷasannaṃ kiccānaṃ katattā, abhisambodhiyā vā adhigatattā tato aññaṃ uttari karaṇīyaṃ nāma natthi. Natthi katassa vā paticayoti katassa vā puna paticayopi natthi. Na hi bhāvitamaggo puna bhāvīyati, pahīnakilesānaṃ vā puna pahānena kiccaṃ atthi. Atthi katassa paticayoti mayhaṃ santāne nipphāditassa sīlādidhammassa ariyamaggassa anadhigatattā tadatthaṃ puna vaḍḍhanasaṅkhāto paticayo atthi, icchitabboti attho. Padhānanti kho meghiya vadamānaṃ kinti vadeyyāmāti ‘‘samaṇadhammaṃ karomī’’ti taṃ vadamānaṃ mayaṃ aññaṃ kiṃ nāma vadeyyāma?
他为了日间休息而坐下。他坐下的那块吉祥石板,正是他过去连续五百世做国王时,在园中游玩、被各种歌舞伎乐眷属围绕时坐过的地方;他就在那个地方坐了下来。从他坐下那一刻起,他的沙门身份就好像消失了,仿佛又穿上了国王的衣装,被歌舞伎乐眷属簇拥着,坐在大白伞盖下极其尊贵的狮子座上。当他享受那份荣华时,欲的念头生起了。就在那一瞬间,他好像看见两个偷了东西的小偷被抓住、带到面前。对其中一个,他下令处死,于是生起了嗔的念头;对另一个,他下令捆绑,于是生起了害的念头。就这样,他像被藤网缠住的树,又像被蜂群围住的取蜜人,被不善的念头缠绕、布满。针对这件事,经文才说:“那时,具寿弥醯……”等等。巴利
Divāvihāraṃnisīdīti divāvihāratthāya nisīdi. Nisinno ca yasmiṃ maṅgalasilāpaṭṭe pubbe anupaṭipāṭiyā pañca jātisatāni rājā hutvā uyyānakīḷaṃ kīḷanto vividhanāṭakaparivāro nisinnapubbo, tasmiṃyeva ṭhāne nisīdi. Athassa nisinnakālato paṭṭhāya samaṇabhāvo vigato viya ahosi, rājavesaṃ gahetvā nāṭakaparivāraparivuto setacchattassa heṭṭhā mahārahe pallaṅke nisinno viya jāto. Athassa taṃ sampattiṃ assādayato kāmavitakko udapādi. So tasmiṃyeva khaṇe sahoḍḍhaṃ gahite dve core ānetvā purato ṭhapite viya addasa. Tesu ekassa vadhaṃ āṇāpanavasena byāpādavitakko uppajji, ekassa bandhanaṃ āṇāpanavasena vihiṃsāvitakko, evaṃ so latājālena rukkho viya madhumakkhikāhi madhughātako viya ca akusalavitakkehi parikkhitto samparikiṇṇo ahosi. Taṃ sandhāya ‘‘atha kho āyasmato meghiyassā’’tiādi vuttaṃ.
“尊者,这真是稀有!”据说,这是一种带有责备意味的稀有之叹,就像具寿阿难见到世尊身上出现皱纹时说道:“尊者,真是稀有!真是奇特!”(《相应部》5.511)那样。不过,另一些注释者则说:“当时,他因为对花果嫩叶等生起贪著,所以生起了欲寻思;因为听到粗厉鸟声等音声,所以生起了瞋寻思;因为想用土块等驱赶它们,所以生起了害寻思。或者,因为对那个地方怀着‘我要住在这里’的期待,所以生起了欲寻思;在那里到处见到林中修行者,对他们心生不满,所以生起了瞋寻思;怀着想要骚扰他们的意图,所以生起了害寻思。”不管具体情形是哪一种,他心中竟然生起了邪寻思,这件事本身就是稀有的原因。“被缠附”:就是被黏着、被混杂包围。在巴利语中,即使所指对象是值得尊敬的单一个人,也可以看到用复数形式来表达。也有读作“anusanto”(随行)的文本。巴利
Acchariyaṃvata bhoti garahaṇacchariyaṃ nāma kiretaṃ yathā āyasmā ānando bhagavato valiyagattaṃ disvā avoca ‘‘acchariyaṃ, bhante, abbhutaṃ, bhante’’ti (saṃ. ni. 5.511). Apare pana ‘‘tasmiṃ samaye pupphaphalapallavādīsu lobhavasena kāmavitakko, kharassarānaṃ pakkhiādīnaṃ saddassavanena byāpādavitakko, leḍḍuādīhi tesaṃ paṭibāhanādhippāyena vihiṃsāvitakko, ‘idhevāhaṃ vaseyya’nti tattha sāpekkhatāvasena kāmavitakko, vanacarake tattha tattha disvā tesu cittadubbhanena byāpādavitakko, tesaṃ viheṭhanādhippāyena vihiṃsāvitakko tassa uppajjī’’tipi vadanti. Yathā vā tathā vā tassa micchāvitakkuppattiyeva acchariyakāraṇaṃ. Anvāsattāti anulaggā vokiṇṇā. Attani garumhi ca ekattepi bahuvacanaṃ dissati. ‘‘Anusanto’’tipi pāṭho.
他于是被种种邪寻思团团围住,没办法为自己营造一个适合修行的业处,心里想:“世尊早就看到了这一点,他目光深远,所以才出言阻止。”接着又想:“我要把这件事禀告十力世尊。”便从座位上起身,前往世尊那里。到了之后,就用“尊者,我在这里……”这样的话,把自己的经历禀告了世尊。巴利
Yena bhagavā tenupasaṅkamīti evaṃ micchāvitakkehi samparikiṇṇo kammaṭṭhānasappāyaṃ kātuṃ asakkonto ‘‘idaṃ vata disvā dīghadassī bhagavā paṭisedhesī’’ti sallakkhetvā ‘‘imaṃ kāraṇaṃ dasabalassa ārocessāmī’’ti nisinnāsanato vuṭṭhāya yena bhagavā tenupasaṅkami. Upasaṅkamitvā ca ‘‘idha mayhaṃ, bhante’’tiādinā attano pavattiṃ ārocesi.
其中,“大部分”是指很多、频繁。“恶”是指低劣的。“不善”是指从不善巧中生起的。或者,因为能导致投生到苦处,所以叫“恶”;因为与善相对立,所以叫“不善”。“寻思”是指思量、推度,把心投向并安放在所缘上,这就叫寻思。与欲相伴的寻思是“欲寻思”,意思是与烦恼欲相应、以事欲为所缘的寻思。与嗔恨相伴的寻思是“嗔恚寻思”。与加害相伴的寻思是“害寻思”。在这三者当中,随着对诸欲的欢喜贪著而生起、与出离相违的,是欲寻思;对有情生起“让这些有情被杀、被灭,或者干脆不存在吧”这样恶意伤害之心而生起、与慈相违的,是嗔恚寻思;想要用手、土块、棍棒等去折磨伤害有情,随着这种意图而生起、与悲相违的,是害寻思。巴利
Tattha yebhuyyenāti bahulaṃ abhikkhaṇaṃ. Pāpakāti lāmakā. Akusalāti akosallasambhūtā. Duggatisampāpanaṭṭhena vā pāpakā, kusalapaṭipakkhatāya akusalā. Vitakketi ūhati ārammaṇaṃ cittaṃ abhiniropetīti vitakko, kāmasahagato vitakko kāmavitakko, kilesakāmasampayutto vatthukāmārammaṇo vitakkoti attho. Byāpādasahagato vitakko byāpādavitakko. Vihiṃsāsahagato vitakko vihiṃsāvitakko. Tesu kāmānaṃ abhinandanavasena pavatto nekkhammapaṭipakkho kāmavitakko, ‘‘ime sattā haññantu vā vinassantu vā mā vā ahesu’’nti sattesu sampadussanavasena pavatto mettāpaṭipakkho byāpādavitakko, pāṇileḍḍudaṇḍādīhi sattānaṃ viheṭhetukāmatāvasena pavatto karuṇāpaṭipakkho vihiṃsāvitakko.
世尊为什么又允许他去那里呢?因为世尊这样想:就算我不允许,他也会丢下我离开。而且他心里可能会产生别的想法,觉得“世尊大概是因为喜欢有人侍候,才不让我走”。这种想法会给他带来长久的伤害和痛苦。于是世尊就允许了。巴利
Kasmā panassa bhagavā tattha gamanaṃ anujāni? ‘‘Ananuññātopi cāyaṃ maṃ ohāya gacchissateva, ‘paricārakāmatāya maññe bhagavā gantuṃ na detī’ti cassa siyā aññathattaṃ. Tadassa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvatteyyā’’ti anujāni.
他这样把自己的经历告诉世尊,坐下之后,世尊为了给他说相应的法,说道:“弥醯,心解脱还未成熟……”这里,“未成熟”是指还没有达到成熟。“心解脱”是指心从烦恼中解脱出来。因为在加行阶段,心通过彼分断和镇伏断而从烦恼中解脱;在后来的阶段,则通过正断和安息断而从烦恼中解脱。这种解脱在前面已经详细讲过,所以应该按照那里所说的来理解。在这里,当那些能令解脱成熟的法使内心的意欲成熟、被唤醒,观智正在取得道种、趋于成熟时,心解脱就称为“成熟”;如果没有这些条件,就是“未成熟”。巴利
Evaṃ tasmiṃ attano pavattiṃ ārocetvā nisinne athassa bhagavā sappāyaṃ dhammaṃ desento ‘‘aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā’’tiādimāha. Tattha aparipakkāyāti paripākaṃ appattāya. Cetovimuttiyāti kilesehi cetaso vimuttiyā. Pubbabhāge hi tadaṅgavasena ceva vikkhambhanavasena ca kilesehi cetaso vimutti hoti, aparabhāge samucchedavasena ceva paṭipassaddhivasena ca. Sāyaṃ vimutti heṭṭhā vitthārato kathitāva, tasmā tattha vuttanayena veditabbā. Tattha vimuttiparipācanīyehi dhammehi āsaye paripācite pabodhite vipassanāya maggagabbhaṃ gaṇhantiyā paripākaṃ gacchantiyā cetovimutti paripakkā nāma hoti, tadabhāve aparipakkā.
那么,哪些法是能令解脱成熟的法呢?应当知道,有十五种法,是以令信根等清净的方式来说的。因为这已被说过:巴利
Katame pana vimuttiparipācanīyā dhammā? Saddhindriyādīnaṃ visuddhikaraṇavasena pannarasa dhammā veditabbā. Vuttañhetaṃ –
远离没有信心的人,亲近、结交、侍奉有信心的人,反复观察能让人生起净信的经典,通过这三种方式,信根得到净化。巴利
‘‘Assaddhe puggale parivajjayato, saddhe puggale sevato bhajato payirupāsato, pasādanīye suttante paccavekkhato – imehi tīhākārehi saddhindriyaṃ visujjhati.
远离懈怠的人,亲近、结交、侍奉已经发起精进的人,观察正勤,通过这三种方式,精进根得到净化。巴利
‘‘Kusīte puggale parivajjayato, āraddhavīriye puggale sevato bhajato payirupāsato, sammappadhāne paccavekkhato – imehi tīhākārehi vīriyindriyaṃ visujjhati.
远离失念的人,亲近、结交、侍奉保持正念的人,观察四念处——通过这三种方式,念根得到净化。巴利
‘‘Muṭṭhassatī puggale parivajjayato, upaṭṭhitassatī puggale sevato bhajato payirupāsato, satipaṭṭhāne paccavekkhato – imehi tīhākārehi satindriyaṃ visujjhati.
远离心未得定的人,亲近、结交、侍奉心已得定的人,观察诸禅那与解脱,通过这三种方式,定根得到净化。巴利
‘‘Asamāhite puggale parivajjayato, samāhite puggale sevato bhajato payirupāsato, jhānavimokkhe paccavekkhato – imehi tīhākārehi samādhindriyaṃ visujjhati.
远离愚痴的人,亲近、结交、侍奉有智慧的人,并观察思惟甚深的智慧行持——通过这三种方式,慧根得到净化。巴利
‘‘Duppaññe puggale parivajjayato, paññavante puggale sevato bhajato payirupāsato, gambhīrañāṇacariyaṃ paccavekkhato – imehi tīhākārehi paññindriyaṃ visujjhati.
像这样,避开五种人,亲近、结交、侍奉五种人,反复观察五种经——通过这十五种方式,这五根就会变得清净。巴利
‘‘Iti ime pañca puggale parivajjayato, pañca puggale sevato bhajato payirupāsato, pañca suttante paccavekkhato – imehi pannarasahi ākārehi, imāni pañcindriyāni visujjhantī’’ti (paṭi. ma. 1.185).
还有另外十五种能让解脱成熟的法:信等五根;无常想、苦想、无我想、断想、离贪想——这五种属于抉择分的想;以及善知识、戒律仪、减损、精进策发、抉择慧。其中,善于调伏所化众生的导师世尊,顺着所化弟子弥醯长老的意乐,在这里开示以善知识等能让解脱成熟的法,说道:“有五法能令解脱成熟”,然后详细展开:“弥醯,在这里,比丘有善知识……”巴利
Aparepi pannarasa dhammā vimuttiparipācanīyā – saddhāpañcamāni indriyāni, aniccasaññā dukkhasaññā anattasaññā pahānasaññā virāgasaññāti imā pañca nibbedhabhāgiyā saññā, kalyāṇamittatā sīlasaṃvaro abhisallekhatā vīriyārambho nibbedhikapaññāti. Tesu vineyyadamanakusalo satthā vineyyassa meghiyattherassa ajjhāsayavasena idha kalyāṇamittatādayo vimuttiparipācanīye dhamme dassento ‘‘pañca dhammā paripākāya saṃvattantī’’ti vatvā te vitthārento ‘‘idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hotī’’tiādimāha.
在这里,“善知识”是指:他是良善、贤善、美好的朋友,所以叫善知识。一个人如果具足戒等功德,以各种方式成为“消除不幸、带来利益”的助伴朋友,这个人就是善知识。就像所说的那样,他和这样的善人一起在一切行住坐卧中共同活动、不离开他们,所以叫“善同伴”。他的心与身都持续倾向于、朝向、倾斜于那些善人,所以叫“善交往”。以这四个词,让人对与善知识交往生起尊重。巴利
Tattha kalyāṇamittoti kalyāṇo bhaddo sundaro mitto etassāti kalyāṇamitto. Yassa sīlādiguṇasampanno ‘‘aghassa ghātā, hitassa vidhātā’’ti evaṃ sabbākārena upakāro mitto hoti, so puggalo kalyāṇamittova. Yathāvuttehi kalyāṇapuggaleheva sabbiriyāpathesu saha ayati pavattati, na vinā tehīti kalyāṇasahāyo.Kalyāṇapuggalesu eva cittena ceva kāyena ca ninnapoṇapabbhārabhāvena pavattatīti kalyāṇasampavaṅko. Padattayena kalyāṇamittasaṃsagge ādaraṃ uppādeti.
这里说的是善知识的特征:在这个教法里,善知识具备信、具备戒、具备多闻、具备布施、具备精进、具备念、具备定、具备慧。其中,因为具备信,他相信如来的菩提和业果,因此不放弃作为正觉之因、对众生利益的希求;因为具备戒,他受到同梵行者的喜爱、可意、尊重、敬重,能教诫、呵责恶行,是说法者,也能接受别人的话;因为具备多闻,他能讲述与真谛、缘起等相关的甚深道理;因为具备布施,他少欲、知足、远离、不混迹交际;因为具备精进,他为利益众生而发起精进;因为具备念,他正念现前;因为具备定,他不散乱,心得专注;因为具备慧,他如实了知而不颠倒。他以念探寻善法的去向,以慧如实了知众生的利益与不利,以定令心专注于其中,以精进阻止众生走向不利,并引导他们投入利益。因此说:巴利
Tatridaṃ kalyāṇamittalakkhaṇaṃ – idha kalyāṇamitto saddhāsampanno hoti sīlasampanno sutasampanno cāgasampanno vīriyasampanno satisampanno samādhisampanno paññāsampanno. Tattha saddhāsampattiyā saddahati tathāgatassa bodhiṃ kammaphalañca, tena sammāsambodhihetubhūtaṃ sattesu hitesitaṃ na pariccajati. Sīlasampattiyā sabrahmacārīnaṃ piyo hoti manāpo garu bhāvanīyo codako pāpagarahī vattā vacanakkhamo, sutasampattiyā saccapaṭiccasamuppādādipaṭisaṃyuttānaṃ gambhīrānaṃ kathānaṃ kattā hoti, cāgasampattiyā appiccho hoti santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho, vīriyasampattiyā āraddhavīriyo hoti sattānaṃ hitappaṭipattiyā, satisampattiyā upaṭṭhitassati hoti, samādhisampattiyā avikkhitto hoti samāhitacitto, paññāsampattiyā aviparītaṃ jānāti. So satiyā kusalānaṃ dhammānaṃ gatiyo samanvesamāno paññāya sattānaṃ hitāhitaṃ yathābhūtaṃ jānitvā, samādhinā tattha ekaggacitto hutvā, vīriyena satte ahitā nisedhetvā hite niyojeti. Tenāha –
可爱、可敬、值得培养,善于言说,也能接受别人的话;
能讲说深奥的话,却不把(对方)安置在不合适的地方。巴利
‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo; Gambhīrañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojaye’’ti. (a. ni. 7.37);
这第一法能导向成熟。它被称为善友性,因为是梵行的开端,又因为对一切善法有大利益,所以最为重要;在这五法当中,它被最先宣说,所以这第一无过失之法,能令尚未清净的信等得以清净,从而导向心解脱的成熟。在这里,善友的大利益和重要性,应当通过经文来了知:持法藏的阿难说“尊者,梵行的一半就是善友性”,世尊两次制止他说“阿难,不要这样说”,并说“阿难,梵行的全部就是善友性、善伴性”等经文语句。巴利
Ayaṃ paṭhamo dhammo paripākāya saṃvattatīti, ayaṃ kalyāṇamittatāsaṅkhāto brahmacariyavāsassa ādibhāvato, sabbesañca kusalānaṃ dhammānaṃ bahukāratāya padhānabhāvato ca imesu pañcasu dhammesu ādito vuttattā paṭhamo anavajjadhammo avisuddhānaṃ saddhādīnaṃ visuddhikaraṇavasena cetovimuttiyā paripākāya saṃvattati. Ettha ca kalyāṇamittassa bahukāratā padhānatā ca ‘‘upaḍḍhamidaṃ, bhante, brahmacariyassa yadidaṃ kalyāṇamittatā’’ti vadantaṃ dhammabhaṇḍāgārikaṃ, ‘‘mā hevaṃ, ānandā’’ti dvikkhattuṃ paṭisedhetvā, ‘‘sakalameva hidaṃ, ānanda, brahmacariyaṃ, yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā’’tiādisuttapadehi (saṃ. ni. 1.129; 5.2) veditabbā.
再说“又另一种”:就是又一类法的聚集。这里“具戒者”的“戒”,是按什么含义叫“戒”呢?是按“行持”的含义叫“戒”。那什么叫行持呢?就是等持,意思是身业等因为善的习性而不散乱。或者也可以说是持守,意思是作为禅那等善法的基础而成为支撑。所以,“令行持”或“依戒而行持”,就是戒。这是按声相论的方法得出的戒的含义。不过另有一些论师按语源说,把它的含义解释为“头义”“清凉义”“戒义”“防护义”。当这种戒圆满或殊胜地存在于这个人身上,就说他“具戒”,意思是戒具足。巴利
Puna caparanti puna ca aparaṃ dhammajātaṃ. Sīlavāti ettha kenaṭṭhena sīlaṃ? Sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ, kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Atha vā upadhāraṇaṃ, jhānādikusalānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhānavasena ādhārabhāvoti attho. Tasmā sīleti sīlatīti vā sīlaṃ. Ayaṃ tāva saddalakkhaṇanayena sīlattho. Apare pana ‘‘siraṭṭho sītalaṭṭho sīlaṭṭho saṃvaraṭṭho’’ti niruttinayena atthaṃ vaṇṇenti. Tayidaṃ pāripūrito atisayato vā sīlaṃ assa atthīti sīlavā, sīlasampannoti attho.
为了说明怎样才是具戒者、戒具足者,所以接着说了“具足波罗提木叉律仪防护”等话。其中,“波罗提木叉”就是学处戒。因为谁守护、保护它,它就能让谁从地狱等苦中解脱、脱离,所以叫“波罗提木叉”。“防护”就是约束,也就是不违犯身语的行为。波罗提木叉本身就是防护,所以叫“波罗提木叉防护”;以这种防护来防护、封闭身语的人,就叫“具足波罗提木叉防护”,这是说明他安住在戒上。“住”是说明他具备与戒相应的生活方式。“行与行境具足”是说明下从波罗提木叉律仪、上至种种殊胜之行及其相应助伴之法。“于微细罪中见怖畏”是说明从波罗提木叉戒而言不违越之法性。“受持”是说明完全无余地受持诸学处。“修学”是说明具备学。“于学处”是说明所应学的法。巴利
Yathā ca sīlavā hoti sīlasampanno, taṃ dassetuṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’tiādimāha. Tattha pātimokkhanti sikkhāpadasīlaṃ. Tañhi yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkhaṃ. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro, kāyavācāhi avītikkamo. Pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro, tena saṃvuto pihitakāyavācoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto, idamassa tasmiṃ sīle patiṭṭhitabhāvaparidīpanaṃ. Viharatīti tadanurūpavihārasamaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Ācāragocarasampannoti heṭṭhā pātimokkhasaṃvarassa, upari visesānaṃ yogassa ca upakārakadhammaparidīpanaṃ. Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti pātimokkhasīlato acavanadhammatāparidīpanaṃ. Samādāyāti sikkhāpadānaṃ anavasesato ādānaparidīpanaṃ. Sikkhatīti sikkhāya samaṅgibhāvaparidīpanaṃ. Sikkhāpadesūti sikkhitabbadhammaparidīpanaṃ.
另一种解释:因为烦恼势力强大,造恶很容易,行善却很难,所以凡夫常常堕入恶趣,这种不断堕落的习性就叫“堕者”。或者因为无常,被业力抛掷到三有等各处,像被捶打的陀螺一样无法安住,流转不停,这种不断行走的习性就叫“堕者”。或者因为死亡,在各种有情群体中,身体一次次地坠落,这种习性也叫“堕者”。又或者,“堕者”指的就是有情相续中的心本身。能把这个“堕者”从轮回之苦中解救出来,就叫“别解脱”。因为心解脱了,有情才被称为“解脱者”。正如经中所说:“由心清净,有情清净”,又说:“无取著已,心从诸漏解脱。”巴利
Aparo nayo – kilesānaṃ balavabhāvato, pāpakiriyāya sukarabhāvato, puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano. Aniccatāya vā bhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭīyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī, maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa patanasīloti vā pātī, sattasantāno cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ. Cittassa hi vimokkhena satto ‘‘vimutto’’ti vuccati. Vuttañhi ‘‘cittavodānā sattā visujjhantī’’ti (saṃ. ni. 3.100), ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca.
或者,由于无明等因,在轮回中坠落、行进、流转,所以叫“堕”(pāti)。正如经中所说:“被无明遮蔽的众生,被渴爱系缚,流转、轮回。”(《相应部》2.124) 对于这个有堕落性质的有情,通过此法从渴爱等三种杂染中解脱出来,所以叫“别解脱”(pātimokkha)。应当知道,这就像“喉为时”(kaṇṭhekāla)等词一样,是通过复合词的构词方式成立的。巴利
Atha vā avijjādihetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pāti, ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkho, ‘‘kaṇṭhekālo’’tiādīnaṃ viya samāsasiddhi veditabbā.
或者,它让人坠落、堕入苦中,所以叫“堕”(pāti),指的是心。正如经上说:“世间被心引导,被心环绕。”(《相应部》1.62) 那个“堕”通过这个而得到解脱,所以叫“巴帝摩卡”(pātimokkha)。或者,通过它在恶趣的苦和轮回的苦中坠落,所以叫“堕”(pāti),指的是渴爱等杂染。正如经上说:“渴爱产生人”(《相应部》1.55-57),“渴爱是人的另一伙伴”(《如是语》15, 105)等等。从那个“堕”当中解脱出来,所以叫“巴帝摩卡”。巴利
Atha vā pāteti vinipāteti dukkhehīti pāti, cittaṃ. Vuttañhi ‘‘cittena niyyatī loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkho. Patati vā etena apāyadukkhe saṃsāradukkhe cāti pāti, taṇhādisaṃkilesā. Vuttañhi – ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.55-57), taṇhādutiyo puriso’’ti (itivu. 15, 105) cādi. Tato pātito mokkhoti pātimokkho.
或者,凡在这里堕落的东西,就叫“堕”,也就是六内处和六外处。经中确实说过:“世间在六处中生起,在六处中亲近结交。”(《经集》171)从这被称为六内处和六外处的“堕”中解脱出来,所以叫“巴帝摩卡”。又或者,它有堕落、有败坏,所以叫“有堕者”,也就是轮回。从那里解脱出来,所以叫“巴帝摩卡”。巴利
Atha vā patati etthāti pāti, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttañhi – ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (su. ni. 171). Tato cha ajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātapātito mokkhoti pātimokkho. Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro. Tato mokkhoti pātimokkho.
或者,因为世尊是一切世间的主宰,是法的主宰,所以称为“主”;通过它而解脱,所以叫“解脱”。因为“主”的解脱是依此而施设的,所以叫“主解脱”,这“主解脱”就是“巴帝摩卡”。或者,因为一切功德都以它为根本,以最上的意义称为“主”,又按前面所说的意义称为“解脱”,所以叫“主解脱”,这“主解脱”就是“巴帝摩卡”。确实有这样的说法:“巴帝摩卡,这是开端,这是入口”等等,详细内容就是这样。巴利
Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā patīti vuccati, muccati etenāti mokkho. Patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkho. Sabbaguṇānaṃ vā tammūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca, so yathāvuttaṭṭhena mokkho cāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkho. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhantiādimetaṃ mukhameta’’nti vitthāro.
或者,“pati”是种种的意思,“ati”是究竟、彻底的意思,所以从种种方面彻底解脱,就是“巴帝摩卡”。因为戒本身以暂时断除的方式,与定相应、与慧相应时,以镇伏的方式和彻底断除的方式究竟解脱、释放,所以叫“巴帝摩卡”。或者,“pati mokkho”就是“patimokkho”,意思是:从种种违犯的过失中各自解脱。巴帝摩卡本身就是“巴帝摩卡”。或者,“解脱”指涅槃,它是那个解脱的映像,所以叫“巴帝摩卡”。因为戒的防护就像太阳升起前的曙光,是涅槃生起的先兆,也是涅槃的相似者,因为它随顺地息灭了种种杂染。巴帝摩卡本身就是“巴帝摩卡”。或者,它回转、对抗苦并解脱之,所以叫“巴帝摩卡”,这“巴帝摩卡”本身就是“巴帝摩卡”。在这里,首先应当这样理解“巴帝摩卡”这个词的含义。巴利
Atha vā paiti pakāre, atīti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkhaṃ. Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena, samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkhaṃ. Pati mokkhoti vā patimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhoti attho. Patimokkho eva pātimokkho. Mokkhoti vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkho. Sīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo ca yathārahaṃ saṃkilesanibbāpanato. Patimokkho eva pātimokkho. Pativattati mokkheti dukkhanti vā patimokkhaṃ, patimokkhameva pātimokkhanti evaṃ tāvettha pātimokkhasaddassa attho veditabbo.
以遮止、关闭,所以叫“防护”。波罗提木叉本身就是防护,所以叫“波罗提木叉防护”。但从义理上说,它指的是从各种应当违犯之处远离,以及与之相应的思。因为具足、成就这种波罗提木叉防护,所以说他“具足波罗提木叉防护”。这在《分别》中确实已经说过:巴利
Saṃvarati pidahati etenāti saṃvaro, pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro. Atthato pana tato tato vītikkamitabbato viratiyo cetanā ca. Tena pātimokkhasaṃvarena upeto samannāgato pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti vutto. Vuttañhetaṃ vibhaṅge –
他以这巴帝摩卡防护而具足、完全具足,到达、完全到达,获得、完全获得,成就,因此称为具足巴帝摩卡防护。巴利
‘‘Iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, tena vuccati pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti (vibha. 511).
所谓“住”,就是以行住坐卧这些威仪姿态来生活,也就是活动、行动、转起。巴利
Viharatīti iriyāpathavihārena viharati irīyati vattati.
具足行与行境:因为完全不做竹施等邪命之事,也不做身轻浮等行为,彻底远离一切非行,从而具足经中所说的“身不违犯、语不违犯、身语不违犯”这种与比丘相称的行;又因为远离妓女等不合适的去处,以托钵乞食等应当前往的地方作为行境,所以具足行境,因此称为具足行与行境。巴利
Ācāragocarasampannoti veḷudānādimicchājīvassa kāyapāgabbhiyādīnañca akaraṇena sabbaso anācāraṃ vajjetvā ‘‘kāyiko avītikkamo vācasiko avītikkamo kāyikavācasiko avītikkamo’’ti evaṃ vuttabhikkhusāruppaācārasampattiyā, vesiyādiagocaraṃ vajjetvā piṇḍapātādiatthaṃ upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānasaṅkhātena gocarena ca sampannattā ācāragocarasampanno.
另外,如果有一位比丘,对导师有恭敬心、有顺从心,对同梵行者也有恭敬心、有顺从心,具足惭愧,善着下衣、善披上衣,以令人愉悦的威仪,无论向前走、向后退、看前、看侧、屈身、伸手,举止威仪都具足;守护根门,饮食知量,勤修不眠,具足正念正知,少欲、知足,乐于远离,不与人混杂而住,对种种日常威仪之事都认真去做、常怀尊重之心——这样的人,就叫做“行具足”。巴利
Apica yo bhikkhu satthari sagāravo sappatisso sabrahmacārīsu sagāravo sappatisso hirottappasampanno sunivattho supāruto pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena iriyāpathasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyamanuyutto satisampajaññena samannāgato appiccho santuṭṭho pavivitto asaṃsaṭṭho ābhisamācārikesu sakkaccakārī garucittīkārabahulo viharati, ayaṃ vuccati ācārasampanno.
行境有三种:依止行境、守护行境、系缚行境。其中,具备十种论事功德、具有上述特征的善知识,依止他就能听闻未曾听闻的,让已听闻的变得清净,超越疑惑,使见解端正,令心生净信;随他修学,信、戒、闻、施、慧都能增长。这叫作依止行境。巴利
Gocaro pana upanissayagocaro ārakkhagocaro upanibandhagocaroti tividho. Tattha yo dasakathāvatthuguṇasamannāgato vuttalakkhaṇo kalyāṇamitto, yaṃ nissāya asutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodāpeti, kaṅkhaṃ vitarati, diṭṭhiṃ ujuṃ karoti, cittaṃ pasādeti, yañca anusikkhanto saddhāya vaḍḍhati , sīlena, sutena, cāgena, paññāya vaḍḍhati, ayaṃ vuccati upanissayagocaro.
有位比丘进入村落、走在街道上时,眼睛低垂,只看眼前一寻远的地方,守护着眼根而行。他不东张西望地看象、看马、看车、看步兵、看女人、看男人,不往上看,不往下看,也不四处张望地走。这就是守护行境。巴利
Yo bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthiṃ paṭipanno okkhittacakkhu yugamattadassāvī cakkhundriyasaṃvutova gacchati, na hatthiṃ olokento, na assaṃ, na rathaṃ, na pattiṃ, na itthiṃ, na purisaṃ olokento, na uddhaṃ olokento, na adho olokento, na disāvidisaṃ pekkhamāno gacchati, ayaṃ ārakkhagocaro.
另外,系缚的行境就是四念处,比丘把自己的心系缚在这里。世尊确实这样说过:巴利
Upanibandhagocaro pana cattāro satipaṭṭhānā, yattha bhikkhu attano cittaṃ upanibandhati, vuttañhetaṃ bhagavatā –
比丘们,什么是比丘自己的、从父亲继承来的行境和领域呢?就是四念处。巴利
‘‘Ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’’ti (saṃ. ni. 5.372).
在这里,因为“亲依止行境”前面已经讲过,所以这里的“行境”应当按其余的行境来理解。这样,由于具足了前面所说的正行成就,以及这里的行境成就,所以就是“正行与行境具足”。巴利
Tattha upanissayagocarassa pubbe vuttattā itaresaṃ vasenettha gocaro veditabbo. Iti yathāvuttāya ācārasampattiyā, imāya ca gocarasampattiyā samannāgatattā ācāragocarasampanno.
对于极微小的过失也见到危险,意思是:对于因为失念、不是故意而犯的种种学处、不善心生起等极微细、极小的过失,具有见到其中危险的性格。如果有比丘把极微小的过失,看成如同高八万四千由旬又超过十万由旬的须弥山王那么大,或者把一切最轻微的恶说,看成如同波罗夷罪一样,这样的比丘也就叫作对于极微小的过失也见到危险。完整受持学处而修学,意思是:对于一切学处中应当学的,全部、完全、以一切方式、没有遗漏地正确受持之后,去修学、去实践、去圆满。巴利
Aṇumattesu vajjesu bhayadassāvīti appamattakattā aṇuppamāṇesu assatiyā asañcicca āpannasekhiyaakusalacittuppādādibhedesu vajjesu bhayadassanasīlo. Yo hi bhikkhu paramāṇumattaṃ vajjaṃ aṭṭhasaṭṭhiyojanapamāṇādhikayojanasatasahassubbedhasinerupabbatarājasadisaṃ katvā passati, yopi sabbalahukaṃ dubbhāsitamattaṃ pārājikasadisaṃ katvā passati, ayampi aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī nāma. Samādāya sikkhati sikkhāpadesūti yaṃkiñci sikkhāpadesu sikkhitabbaṃ, taṃ sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ anavasesaṃ sammā ādiyitvā sikkhati, pavattati paripūretīti attho.
能极大削减烦恼:它极其削减烦恼,适合让烦恼变得淡薄、进而断除。适合心开显:通过让覆盖心的诸盖远离,它适宜于称为“心开显”的止与观;或者说,它能帮助止观之心开显、变得明晰,所以叫适合心开显。巴利
Abhisallekhikāti ativiya kilesānaṃ sallekhanī, tesaṃ tanubhāvāya pahānāya yuttarūpā. Cetovivaraṇasappāyāti cetaso paṭicchādakānaṃ nīvaraṇānaṃ dūrībhāvakaraṇena cetovivaraṇasaṅkhātānaṃ samathavipassanānaṃ sappāyā, samathavipassanācittasseva vā vivaraṇāya pākaṭīkaraṇāya vā sappāyā upakārikāti cetovivaraṇasappāyā.
现在,为了说明这种论谈为什么能让人厌离等,并且能削减烦恼、有助于心的开显,所以说了“一向厌离”等话。其中,“一向厌离”是指一心为了从轮回之苦中生起厌离。“离欲”是指为了对它离染。“灭”是指为了让它灭尽。“寂静”是指为了令一切烦恼寂止。“证智”是指为了证知一切应当证知的法。“正觉”是指为了成就四道正觉。“涅槃”是指为了证得无余涅槃。在这当中,前面三句说的是观,中间两句说的是道,后面两句说的是涅槃。这是为了显示:从止观开始,直到涅槃为终点,这整个超越常人的法,对于具足十种论事的人就会成就。巴利
Idāni yena nibbidādiāvahanena ayaṃ kathā abhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā ca nāma hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘ekantanibbidāyā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekantanibbidāyāti ekaṃseneva vaṭṭadukkhato nibbindanatthāya. Virāgāya nirodhāyāti tasseva virajjanatthāya ca nirujjhanatthāya ca. Upasamāyāti sabbakilesūpasamāya. Abhiññāyāti sabbassāpi abhiññeyyassa abhijānanāya. Sambodhāyāti catumaggasambodhāya. Nibbānāyāti anupādisesanibbānāya. Etesu hi ādito tīhi padehi vipassanā vuttā, dvīhi maggo, dvīhi nibbānaṃ vuttaṃ. Samathavipassanā ādiṃ katvā nibbānapariyosāno ayaṃ sabbo uttarimanussadhammo dasakathāvatthulābhino sijjhatīti dasseti.
现在,为了把那个论题分开来解说,就说了“少欲论”等话。其中,“少欲”就是没有贪欲的人,关于他的谈论就是少欲论;或者,与少欲这种状态相应的谈论,也叫少欲论。在这里,按照欲望的不同,有四种人:贪求者、邪欲者、多欲者、少欲者。其中,对自己已经得到的利养不知足,还想要更多、更好的利养的人,就叫作“贪求者”。针对这个人,这样说道:巴利
Idāni taṃ kathaṃ vibhajitvā dassento ‘‘appicchakathā’’tiādimāha. Tattha appicchoti na iccho, tassa kathā appicchakathā, appicchabhāvappaṭisaṃyuttā kathā vā appicchakathā. Ettha ca atriccho pāpiccho mahiccho appicchoti icchāvasena cattāro puggalā. Tesu attanā yathāladdhena lābhena atitto uparūpari lābhaṃ icchanto atriccho nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
通过四种不得到八种,又通过八种得到十六种;
十六个再加上三十二个,不贪求的人就撞上这轮子;
被欲望击垮的人,轮子就在他头顶上转。
非贪求源于过度贪心,以及过度贪心的骄傲。巴利
‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhabhi cāpi soḷasa; Soḷasabhi ca dvattiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado; Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.5.103); ‘‘Atricchā atilobhena, atilobhamadena cā’’ti ca. (jā. 1.2.168);
因为贪求利养、恭敬和名声,心里盘算着让别人以为自己有实际上并不具备的功德,这就是恶欲者。针对这种人,才说了下面这段话——巴利
Lābhasakkārasilokanikāmayatāya asantaguṇasambhāvanādhippāyo pāpiccho. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
在这里,什么是诡诈?就是依附于利养、恭敬和名声,具恶欲,被贪欲所支配的人,以受用资具所计、或以旁敲侧击暗示、或以威仪安立。巴利
‘‘Tattha katamā kuhanā? Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa paccayappaṭisevanasaṅkhātena vā sāmantajappitena vā iriyāpathassa vā aṭhapanā’’tiādi (vibha. 861).
他的意图是想让人知道自己真有功德,但在接受供养时却不知节制,这就是贪求无度的人。针对这种人,才说了下面这段话——巴利
Santaguṇasambhāvanādhippāyo paṭiggahaṇe amattaññū mahiccho. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
在这里,有人虽然有信心,却希望“愿众人知道我是有信心的”;有人虽然持戒,却希望“愿众人知道我是持戒的”等等。巴利
‘‘Idhekacco saddho samāno ‘saddhoti maṃ jano jānātū’ti icchati, sīlavā samāno ‘sīlavāti maṃ jano jānātū’ti icchatī’’tiādi (vibha. 851).
因为他的性情极难取悦,就连亲生母亲也没办法把他的心抓住。因此这样说:巴利
Duttappiyatāya hissa vijātamātāpi cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Tenetaṃ vuccati –
大火堆、大海,还有贪欲很大的人;
就算用牛车满载物资来布施,这三种人也还是不会满足。巴利
‘‘Aggikkhandho samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo; Sakaṭehi paccaye dentu, tayopete atappiyā’’ti.
不过,远离过度贪求等这些过失,一心想要隐藏自己真实的功德,而且在接受供养时懂得适量、少欲的人,才是少欲者。他明明自己有信心,却因为想隐藏功德,不希望“大家知道我有信心”;同样,他明明具足戒行、多闻、远离尘嚣、精进不懈、正念现前、心得安定、拥有智慧,也不希望“大家知道我有智慧”。巴利
Ete pana atricchatādayo dose ārakā parivajjetvā santaguṇanigūhanādhippāyo paṭiggahaṇe ca mattaññū appiccho. So attani vijjamānampi guṇaṃ paṭicchādetukāmatāya saddho samāno ‘‘saddhoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati, sīlavā, bahussuto, pavivitto, āraddhavīriyo, upaṭṭhitassati, samāhito, paññavā samāno ‘‘paññavāti maṃ jano jānātū’’ti na icchati.
这种少欲有四种:对资具少欲、对头陀支少欲、对学教少欲、对证得少欲。
其中,对资具少欲的人,在面对四种资具时,会先观察施主、所要布施的东西以及自己的承受能力:如果布施的东西很多,而施主只想给少量,他就随施主的意愿只取少量;如果布施的东西少,而施主想多给,他就随布施之物的情况只取少量;如果布施的东西多,施主也想多给,他就了解自己的承受能力,只取适量。这样的比丘能让还没生起的利得生起,让已经生起的利得保持稳固,也能让施主们心生欢喜。
不想让别人知道自己受持头陀支的人,就是对头陀支少欲。不想让别人知道自己多闻的人,就是对学教少欲。已经证得入流等果位,却不想让同梵行者知道自己证得入流等果位的人,就是对证得少欲。
像这样,针对这些少欲者的少欲品质,通过示现、劝导等方法,从多种行相与差别阐明其利益,同时阐明与它相反的过度贪求等种种欲行所带来的过患,这样展开的谈论,就是少欲论。巴利
Svāyaṃ paccayappiccho dhutaṅgappiccho pariyattiappiccho adhigamappicchoti catubbidho. Tattha catūsu paccayesu appiccho paccayadāyakaṃ deyyadhammaṃ attano thāmañca oloketvā sacepi hi deyyadhammo bahu hoti, dāyako appaṃ dātukāmo, dāyakassa vasena appameva gaṇhāti. Deyyadhammo ce appo, dāyako bahuṃ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appameva gaṇhāti. Deyyadhammopi ce bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, attano thāmaṃ ñatvā pamāṇayuttameva gaṇhāti. Evarūpo hi bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti, uppannaṃ lābhaṃ thāvaraṃ karoti, dāyakānaṃ cittaṃ ārādheti. Dhutaṅgasamādānassa pana attani atthibhāvaṃ na jānāpetukāmo dhutaṅgappiccho. Yo attano bahussutabhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ pariyattiappiccho. Yo pana sotāpannādīsu aññataro hutvā sabrahmacārīnampi attano sotāpannādibhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ adhigamappiccho. Evametesaṃ appicchānaṃ yā appicchatā, tassā saddhiṃ sandassanādividhinā anekākāravokāraānisaṃsavibhāvanavasena, tappaṭipakkhassa atricchādibhedassa icchācārassa ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā appicchakathā.
关于知足论,这里说的“知足”,是指对自己所得到的东西感到满足,这就是知足。或者说,舍弃对资具的不平等贪求,以平等之心而满足,这就是知足。或者说,对现有、已得之物感到满足,这就是知足。关于这一点也这样说:巴利
Santuṭṭhikathāti ettha santuṭṭhīti sakena attanā laddhena tuṭṭhi santuṭṭhi. Atha vā visamaṃ paccayicchaṃ pahāya samaṃ tuṭṭhi, santuṭṭhi. Santena vā vijjamānena tuṭṭhi santuṭṭhi. Vuttañcetaṃ –
不追悔过去,也不期盼未来;
依靠当下而生活,就被称为知足。巴利
‘‘Atītaṃ nānusocanto, nappajappamanāgataṃ; Paccuppannena yāpento, santuṭṭhoti pavuccatī’’ti.
或者,按照正确的方式,也就是世尊所允许的规范,对资具感到满足、知足。从含义上说,就是对任何一种资具都知足,这有十二种。怎么有十二种呢?对袈裟有随所得知足、随体力知足、随适宜知足三种,对团食等也是如此。巴利
Sammā vā ñāyena bhagavatā anuññātavidhinā paccayehi tuṭṭhi santuṭṭhi. Atthato itarītarapaccayasantoso , so dvādasavidho hoti. Kathaṃ ? Cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho, evaṃ piṇḍapātādīsu.
这里说一下分类:在此教法中,一位比丘得到一件袈裟,不管是好看的还是不好看的,他就靠这件袈裟过日子,不再想要别的;即使得到别的袈裟也不接受。这就是他在袈裟上的随所得知足。如果他天生体弱,或者被疾病和衰老压倒,穿厚重的袈裟时感到疲惫,那么他跟一位同分的比丘交换,靠轻便的袈裟过日子,也仍然知足。这就是他在袈裟上的随力知足。另一位比丘得到细布袈裟之类中某一种贵重的袈裟后,心想:“这件适合长老们、出家已久的人;这件适合多闻的人;这件适合生病的人、体弱的人;这件适合少有所得的人。”于是把它给了那些人,自己从垃圾堆等处捡来破布,做成僧伽梨,或者拿来他们的旧袈裟穿着,也仍然知足。这就是他在袈裟上的随适合知足。巴利
Tatrāyaṃ pabhedavaṇṇanā – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garuṃ cīvaraṃ pārupanto kilamati, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ dubbalānaṃ, idaṃ appalābhīnaṃ vā hotū’’ti tesaṃ datvā attanā saṅkārakūṭādito nantakāni uccinitvā saṅghāṭiṃ katvā tesaṃ vā purāṇacīvarāni gahetvā dhārentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.
在这里,一位比丘得到团食,不管是粗劣的还是精致的,他只靠这个维持生活,不希求别的;即使得到了,也不接受。这就是他在团食上的随所得知足。如果他生病了,吃了粗劣的、或者与体质相违的、或者与病情相违的团食之后,病情加重、痛苦加剧,他就把团食给同法比丘,从那位比丘手中取用适合的食物,然后修习沙门法,心里仍然知足。这就是他在团食上的随力知足。另一位比丘得到精致的团食,他心想:“这份团食适合久出家等人”,就像对待袈裟那样,把它送给那些比丘,或者取用他们的食物,自己再去乞食,或者吃混合的食物,心里仍然知足。这就是他在团食上的随适合知足。巴利
Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti, lūkhaṃ pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ bhuñjitvā gāḷhaṃ rogātaṅkaṃ pāpuṇāti, so sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bhikkhu paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so ‘‘ayaṃ piṇḍapāto cirapabbajitādīnaṃ anurūpo’’ti cīvaraṃ viya tesaṃ datvā, tesaṃ vā santakaṃ gahetvā, attanā piṇḍāya caritvā, missakāhāraṃ vā paribhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.
在这里,一位比丘得到住处,不管是合意的还是不合意的,哪怕只是一间草屋、一张草席,他也只凭这个就满足;后来即使得到更好、更殊胜的住处,他也不接受,这就是他在住处上的“随所得知足”。如果他生病或身体虚弱,得到与病情相冲突或与体质相冲突的住处,住在那里会不舒服,他就把它让给同修比丘,自己住在对方那里合适的住处,修习沙门法,也依然满足,这就是他在住处上的“随力知足”。还有一位比丘,即使得到好的住处也不接受,心想“殊胜的住处是让人放逸的地方”;或者因为福德大,得到洞窟、凉亭、楼阁等殊胜的住处,他就把这些像袈裟等物品一样,让给久出家的人等,自己无论住在哪里都满足,这就是他在住处上的“随适合知足”。巴利
Idha pana bhikkhuno senāsanaṃ pāpuṇāti manāpaṃ vā amanāpaṃ vā antamaso tiṇakuṭikāpi tiṇasanthārakampi, so teneva santussati, puna aññaṃ sundarataraṃ vā pāpuṇāti, taṃ na gaṇhāti, ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Atha pana ābādhiko hoti dubbalo vā, so byādhiviruddhaṃ vā pakativiruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathābalasantoso. Aparo sundaraṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati ‘‘paṇītasenāsanaṃ pamādaṭṭhāna’’nti, mahāpuññatāya vā leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni paṇītasenāsanāni labhati, so tāni cīvarādīni viya cirapabbajitādīnaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso.
在这里,比丘得到药,不管是粗劣的还是精致的,他就靠这个感到满足,不再想要别的;即使得到别的药,他也不拿。这是他在病缘上的“随所得知足”。如果他需要油,却得到了糖蜜,他就把糖蜜给同修比丘,再从那位比丘手里拿到油,做成药,即使这样修行沙门法,也依然满足。这是他在病缘上的“随力知足”。另一种比丘有大福德,得到大量的油、蜜、糖蜜等精致药物,他就像对待袈裟等物品一样,把它们送给久出家的人等,然后用他们拿来的任何东西做成药,也依然满足。还有一种比丘,有人把一个容器里的陈弃药(腐尿诃子)和另一个容器里的四甘味分别放好,对他说:“尊者,请随意取用!”即使他的病用其中任何一种都能治好,他仍然忆念“陈弃药是诸佛等所赞叹的,依腐尿药而出家,应当终生为此精进”(《大品》128)这句话,拒绝四甘味,只用陈弃药治病,成为最上等的满足者。这是他在病缘上的“随适宜知足”。巴利
Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Atha pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā, tassa hatthato telaṃ gahetvā, bhesajjaṃ katvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati, so taṃ cīvarādīni viya cirapabbajitādīnaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ, ekasmiṃ catumadhuraṃ ṭhapetvā ‘‘gaṇhatha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati , ‘‘muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇitaṃ, pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā, tattha te yāvajīvaṃ ussāho karaṇīyo’’ti (mahāva. 128) vacanamanussaranto catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakena bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.
这样的分类,一切知足都称为“知足”。因此说:“从含义上说,是对各种资具的知足。”与对各种资具的知足相结合,通过开示等方法来阐明其利益,同时通过阐明其对立面——种种多求、贪得无厌等的过患,如此展开的论述,就是“知足论”。从此以后的其他论述也遵循同样的方式,我们只说明其差别。巴利
So evaṃpabhedo sabbopi santoso santuṭṭhīti pavuccati. Tena vuttaṃ ‘‘atthato itarītarapaccayasantoso’’ti. Itarītarasantuṭṭhiyā saddhiṃ sandassanādividhinā ānisaṃsavibhāvanavasena, tappaṭipakkhassa atricchatādibhedassa icchāpakatattassa ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā santuṭṭhikathā. Ito parāsupi kathāsu eseva nayo, visesamattameva vakkhāma.
“远离论”在这里讲三种远离:身远离、心远离、依远离。其中,独自走路、独自站着、独自坐着、独自躺卧、独自进村托钵、独自返回、独自前进、独自决意经行、独自行动、独自安住——像这样,在一切威仪、一切事务中舍弃与大众的聚集,住在僻静之处,这叫身远离。八等至叫心远离。涅槃叫依远离。对此确实有经文说:巴利
Pavivekakathāti ettha kāyaviveko cittaviveko upadhivivekoti tayo vivekā. Tesu eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko abhikkamati, eko caṅkamaṃ adhiṭṭhāti, eko carati, eko viharatīti evaṃ sabbiriyāpathesu sabbakiccesu gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vivittavāso kāyaviveko nāma. Aṭṭha samāpattiyo pana cittaviveko nāma. Nibbānaṃ upadhiviveko nāma. Vuttañhetaṃ –
身远离,属于那些身体远离人群、喜爱出离的人;心远离,属于那些内心清净、达到最极清净的人;依远离,属于那些无所依著、达到诸行灭尽的人。巴利
‘‘Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 57).
远离本身就是远离,和远离相应的谈论就是远离论。巴利
Vivekoyeva paviveko, pavivekappaṭisaṃyuttā kathā pavivekakathā.
“无交往论”中,有五种交往:听交往、见交往、交谈交往、受用交往、身体交往。
其中,有的比丘听到“某个村子或镇上有个女人,长得极美、好看、端庄,肤色美妙到了极点”,他听了之后,就消沉、沮丧,没办法坚持梵行,于是放弃学处,退回到低劣的在家生活。像这样,因为听到不相应的对象而生起烦恼的纠缠,就叫听交往。
比丘不是听到,而是亲眼见到一个女人,长得极美、好看、端庄,具足最极点的肤色之美。他见到之后,就消沉、沮丧,没办法坚持梵行,于是放弃学处,退回到低劣的在家生活。像这样,因为见到不相应的对象而生起烦恼的纠缠,就叫见交往。
见到之后,彼此问候、交谈,由此生起烦恼的纠缠,就叫交谈交往。嬉笑、打闹等也包括在这里面。
把自己拥有的任何东西送给女人,或者没有送,却受用她给的林中食物等,由此生起烦恼的纠缠,就叫受用交往。
抓女人的手等,由此生起烦恼的纠缠,就叫身体交往。巴利
Asaṃsaggakathāti ettha savanasaṃsaggo dassanasaṃsaggo samullapanasaṃsaggo sambhogasaṃsaggo kāyasaṃsaggoti pañca saṃsaggā. Tesu idhekacco bhikkhu suṇāti ‘‘asukasmiṃ gāme vā nigame vā itthī abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti, so taṃ sutvā saṃsīdati visīdati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati, evaṃ visabhāgārammaṇasavanena uppannakilesasanthavo savanasaṃsaggo nāma. Na heva kho bhikkhu suṇāti, apica kho sāmaṃ passati itthiṃ abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ, so taṃ disvā saṃsīdati visīdati, na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati, evaṃ visabhāgārammaṇadassanena uppannakilesasanthavo dassanasaṃsaggo nāma. Disvā pana aññamaññaṃ ālāpasallāpavasena uppanno kilesasanthavo samullapanasaṃsaggo nāma. Sahajagghanādīnipi eteneva saṅgaṇhāti. Attano pana santakaṃ yaṃkiñci mātugāmassa datvā vā adatvā vā tena dinnassa vanabhaṅgiyādino paribhogavasena uppannakilesasanthavo sambhogasaṃsaggo nāma. Mātugāmassa hatthaggāhādivasena uppannakilesasanthavo kāyasaṃsaggo nāma. Yopi cesa –
他与在家人纠缠在一起,以不合于修道者的交往方式而住,自己忧愁、自己欢喜,在他人快乐时快乐,在他人痛苦时痛苦,遇到应办之事时,自己便陷入忙碌。巴利
‘‘Gihīhi saṃsaṭṭho viharati ananulomikena saṃsaggena sahasokī sahanandī sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito , uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā uyyogaṃ āpajjatī’’ti (saṃ. ni. 3.3; mahāni. 164) –
像这样被说到的“不随顺的在家交往”,以及与同梵行者之间也会成为烦恼生起之因的交往——把这一切都舍弃之后,对轮回生起更坚固的悚惧,对诸行生起强烈的怖畏想,对身体生起不净想,以厌离一切不善法为先导而生起惭与愧,在一切行为中安立正念正知,就像荷叶上的水滴一样,在任何地方都不黏着——这种状态,因为与一切交往完全相反,所以叫“无交往”。与此相关的谈论,就是无交往论。巴利
Evaṃ vutto ananulomiko gihisaṃsaggo, yo ca sabrahmacārīhipi kilesuppattihetubhūto saṃsaggo, taṃ sabbaṃ pahāya yvāyaṃ saṃsāre thirataraṃ saṃvegaṃ, saṅkhāresu tibbaṃ bhayasaññaṃ, sarīre paṭikūlasaññaṃ, sabbākusalesu jigucchāpubbaṅgamaṃ hirottappaṃ, sabbakiriyāsu satisampajaññanti sabbaṃ paccupaṭṭhapetvā kamaladale jalabindu viya sabbattha alaggabhāvo, ayaṃ sabbasaṃsaggappaṭipakkhatāya asaṃsaggo. Tappaṭisaṃyuttā kathā asaṃsaggakathā.
精进策励论:在这里,精进就是勇者的状态;或者,精进就是勤勇的行为;又或者,应当以正确的方式策励、推动,所以叫精进。为了断除不善法、获得善法而发起精进,这就是精进策励。这个精进策励有两种:身精进和心精进;有三种:发勤界、出离界、勇猛界;按正勤来分则有四种。所有这些,都体现在一位比丘身上:行走时生起的烦恼,他不让它延续到站立;站立时生起的烦恼,他不让它延续到坐下;坐下时生起的烦恼,他不让它延续到躺卧。就在每一个地方,就像牧人用带钩的杖压住黑蛇把它抓住,又像用利剑砍向敌人的脖子,不让它抬起头来,他靠精进的力量压制住烦恼,不给它抬头机会。应当这样根据已发起精进的人来理解。与此相关的谈论,就是精进策励论。巴利
Vīriyārambhakathāti ettha vīrassa bhāvo, kammanti vā vīriyaṃ, vidhinā īrayitabbaṃ pavattetabbanti vā vīriyaṃ, vīriyañca taṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya ārambhanaṃ vīriyārambho. Svāyaṃ kāyiko cetasiko cāti duvidho, ārambhadhātu, nikkamadhātu, parakkamadhātu cāti tividho; sammappadhānavasena catubbidho. So sabbopi yo bhikkhu gamane uppannaṃ kilesaṃ ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti; ṭhāne uppannaṃ nisajjaṃ, nisajjāya uppannaṃ sayanaṃ pāpuṇituṃ na deti, tattha tattheva ajapadena daṇḍena kaṇhasappaṃ uppīḷetvā gaṇhanto viya, tikhiṇena asinā amittaṃ gīvāya paharanto viya ca sīsaṃ ukkhipituṃ adatvā vīriyabalena niggaṇhāti, tassevaṃ āraddhavīriyassa vasena veditabbo. Tappaṭisaṃyuttā kathā vīriyārambhakathā.
戒论等部分:戒有两种,世间戒和出世间戒。其中,世间戒是巴帝摩卡防护等四种遍净戒,出世间戒是道戒和果戒。同样,作为观的基础的八等至连同近行定,是世间定;而与道相应的,在这里则叫出世间定。同样,慧也有世间的:闻所成慧、思所成慧、与禅那相应的慧以及观智。但在这里特别应当取观慧;出世间的则是道慧和果慧。解脱也指圣果解脱和涅槃。不过另有一些论师在这里从彼分断、镇伏断、正断解脱的角度来解释解脱的含义。解脱智见则是十九种审察智。以上这些戒等的功德,通过开示等方法,从种种分类和利益的角度加以阐明,同时也从对立面的恶戒等的过患加以阐明,这样展开的谈论,或者与此相关的谈论,就叫作戒论等。巴利
Sīlakathādīsu duvidhaṃ sīlaṃ lokiyaṃ lokuttarañca. Tattha lokiyaṃ pātimokkhasaṃvarādi catupārisuddhisīlaṃ, lokuttaraṃ maggasīlaṃ phalasīlañca. Tathā vipassanāya pādakabhūtā saha upacārena aṭṭha samāpattiyo lokiyo samādhi, maggasampayutto panettha lokuttaro samādhi nāma. Tathā paññāpi lokiyā sutamayā cintāmayā jhānasampayuttā vipassanāñāṇañca. Visesato panettha vipassanāpaññā gahetabbā, lokuttarā maggapaññā phalapaññā ca. Vimuttīpi ariyaphalavimutti nibbānañca. Apare pana tadaṅgavikkhambhanasamucchedavimuttīnampi vasenettha atthaṃ vaṇṇenti. Vimuttiñāṇadassanampi ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Iti imesaṃ sīlādīnaṃ saddhiṃ sandassanādividhinā anekākāravokāraānisaṃsavibhāvanavasena ceva tappaṭipakkhānaṃ dussīlyādīnaṃ ādīnavavibhāvanavasena ca pavattā kathā, tappaṭisaṃyuttā kathā vā sīlādikathā nāma.
在这里,应当知道:依照“自己少欲,也为他人宣说少欲之论”“对任何衣服都知足,也赞叹对任何衣服都知足”等说法,这类谈论应当是自身具备少欲等功德、并且怀着利益他人的心意、为了他人的利益而说的。这里所说的“少欲论”等,是以“削减烦恼”等特征特别区分出来而说的。因为只有践行者自己的谈论,才能特别达成所期望的意义。正如接下来会说:“弥醯,这是善知识比丘所应期待的……乃至……无难获得。”巴利
Ettha ca ‘‘attanā ca appiccho hoti, appicchakathañca paresaṃ kattā’’ti (ma. ni. 1.252; a. ni. 10.70) ‘‘santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī’’ti (saṃ. ni. 2.144; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 128) ca ādivacanato sayañca appicchatādiguṇasamannāgatena paresampi tadatthāya hitajjhāsayena pavattetabbā tathārūpī kathā, yā idha abhisallekhikādibhāvena visesetvā vuttā appicchakathādīti veditabbā. Kārakasseva hi kathā visesato adhippetatthasādhinī. Tathā hi vakkhati ‘‘kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ…pe. … akasiralābhī’’ti.
像这样的:就是这样的、如上所说的。随欲获得者:就是想要就能得到、喜欢就能得到,任何时候都能随心所欲地听到和思考这些谈论。无苦获得者:就是毫无辛苦地得到。无艰难获得者:就是大量地得到。巴利
Evarūpāyāti īdisāya, yathāvuttāya. Nikāmalābhīti yathicchitalābhī yathārucilābhī, sabbakālaṃ imā kathā sotuṃ vicāretuñca yathāsukhaṃ labhanto. Akicchalābhīti niddukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī.
已发起精进的人,就是已经提起精进的人。为了断除不善法,是指为了舍弃那些因非善巧所生之义而不善的恶法。善法,是指因可厌弃、能增长等含义以及无过失的含义而称为善的、与观智同行的道果之法。为了成就,是指为了完成、为了在自己相续中生起。有势力,是指具备以勇悍为特征的精进势力。坚定前进,是指稳固地前进、精进不懈。不放下重担,是指不卸下重担、精进不退怯。巴利
Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo. Akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāyāti akosallasambhūtaṭṭhena akusalānaṃ pāpadhammānaṃ pajahanatthāya. Kusalānaṃ dhammānanti kucchitānaṃ salanādiatthena anavajjaṭṭhena ca kusalānaṃ sahavipassanānaṃ maggaphaladhammānaṃ. Upasampadāyāti sampādanāya, attano santāne uppādanāya. Thāmavāti ussoḷhisaṅkhātena vīriyathāmena samannāgato. Daḷhaparakkamoti thiraparakkamo asithilavīriyo. Anikkhittadhuroti anorohitadhuro anosakkitavīriyo.
有慧,就是具备观智的慧。洞察生灭,就是能通达五蕴的生起与坏灭。圣,是因为以镇伏的方式远离烦恼、站得远远的,所以没有过失。洞彻,就是属于洞彻的部分。正达苦尽,因为能舍弃轮回之苦,所以被称为“苦尽”的圣道,以正确的原因、正确的方法而行,就是正达苦尽。巴利
Paññavāti vipassanāpaññāya paññavā. Udayatthagāminiyāti pañcannaṃ khandhānaṃ udayañca vayañca paṭivijjhantiyā. Ariyāyāti vikkhambhanavasena kilesehi ārakā dūre ṭhitāya niddosāya. Nibbedhikāyāti nibbedhabhāgiyāya. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti vaṭṭadukkhassa khepanato ‘‘dukkhakkhayo’’ti laddhanāmaṃ ariyamaggaṃ sammā hetunā ñāyena gacchantiyā.
在这五种法里,戒、精进和慧是修行者内在的支分,另外两种是外在的支分。不过,其余四种也都要依靠亲近善友才能成就。导师为了说明善友在这里有大帮助,就用“弥醯,这是善友比丘可以期望的”等话展开教导。这里“可以期望”的意思是:应当一心希求,必定会实现。“yaṃ”是指向行为的代词。这段话的意思是:在“他将会具戒”这一点上,善友比丘因为持戒而成为具戒者、成就戒的圆满,这种状态对那位比丘来说是可以期望的,也就是必定会实现,他一定会被引导到这一点上。对于“他将安住在巴帝摩卡防护中”等说法,也应当这样理解。巴利
Imesu ca pana pañcasu dhammesu sīlaṃ vīriyaṃ paññā ca yogino ajjhattikaṃ aṅgaṃ, itaradvayaṃ bāhiraṃ aṅgaṃ. Tathāpi kalyāṇamittasannissayeneva sesaṃ catubbidhaṃ ijjhati, kalyāṇamittassevettha bahūpakārataṃ dassento satthā ‘‘kalyāṇamittassetaṃ, meghiya, bhikkhuno pāṭikaṅkha’’ntiādinā desanaṃ vaḍḍheti. Tattha pāṭikaṅkhanti ekaṃsena icchitabbaṃ, avassaṃbhāvīti attho. Yanti kiriyāparāmasanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sīlavā bhavissatī’’ti ettha yadetaṃ kalyāṇamittassa bhikkhuno sīlavantatāya bhavanaṃ sīlasampannattaṃ, tassa bhikkhuno sīlasampannattā etaṃ tassa pāṭikaṅkhaṃ, avassaṃbhāvī ekaṃseneva tassa tattha niyojanatoti adhippāyo. Pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharissatītiādīsupi eseva nayo.
世尊就这样在包括天界在内的整个世间中,先指出:自己的教法被称为最上善友,而弥醯尊者却不接受它,进入那片密林,结果遭遇了那样的变故;同时说明,依靠善友等条件,能使整个教法圆满成就。接着,对已经对修行生起恭敬心的弥醯,世尊说明了他先前因为被欲寻等扰乱,所以业处没能修成,并指出该业处正是那些欲寻等的直接对治,又开示了修习的方法。此后,为了教导能证得阿罗汉果的业处,世尊说:“然而,弥醯,比丘应当安住在这五法上,再进一步修习四法。”等等。这里,“他”是指这样依靠善友、具备前面所说戒等功德的人,所以说“安住在这五法上”。“更进一步”是说:如果已经开始修观、但观还不成熟的人,生起了贪欲等危险,为了净除这些,就应当在这之上再修习、令生起、令增长这四法。巴利
Evaṃ bhagavā sadevake loke uttamakalyāṇamittasaṅkhātassa attano vacanaṃ anādiyitvā taṃ vanasaṇḍaṃ pavisitvā tādisaṃ vippakāraṃ pattassa āyasmato meghiyassa kalyāṇamittatādinā sakalaṃ sāsanasampattiṃ dassetvā, idānissa tattha ādarajātassa pubbe yehi kāmavitakkādīhi upaddutattā kammaṭṭhānaṃ na sampajji, tassa tesaṃ ujuvipaccanīkabhūtattā ca bhāvanānayaṃ pakāsetvā, tato paraṃ arahattassa kammaṭṭhānaṃ ācikkhanto, ‘‘tena ca pana, meghiya, bhikkhunā imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhāya cattāro dhammā uttari bhāvetabbā’’tiādimāha. Tattha tenāti evaṃ kalyāṇamittasannissayena yathāvuttasīlādiguṇasamannāgatena. Tenevāha ‘‘imesu pañcasu dhammesu patiṭṭhāyā’’ti. Uttarīti āraddhataruṇavipassanassa rāgādiparissayā ce uppajjeyyuṃ, tesaṃ visodhanatthaṃ tato uddhaṃ cattāro dhammā bhāvetabbā uppādetabbā vaḍḍhetabbā ca.
不净:就是在十一种不净业处当中,按各自适合的情况,在任何一个所缘上修习不净观。为了断除贪:就是为了舍弃欲贪。这个意思可以用割稻人的比喻来说明——有一个人拿着镰刀,从田的一角开始割稻子,这时有牛冲破篱笆闯了进来。他就放下镰刀,拿起棍棒,顺着牛进来的那条路把牛赶出去,把篱笆修好恢复原样,然后再拿起镰刀继续割稻。在这里,稻田应当看作佛陀的教法;割稻人应当看作修行者;镰刀应当看作慧;割稻的时候应当看作修观业处的时候;棍棒应当看作不净业处;篱笆应当看作防护;牛冲破篱笆闯进来,应当看作因为不如理作意、由于放逸而突然生起贪欲;放下镰刀、拿起棍棒、顺着牛进来的路把牛赶出去、把篱笆修好恢复原样、再从原来站的地方重新开始割稻,应当看作以不净业处镇伏贪欲之后,重新着手修观业处的时候。这就是这里比喻的对应关系。正是针对这样的修习方式,才说“应修习不净,为了断除贪”。巴利
Asubhāti ekādasasu asubhakammaṭṭhānesu yathārahaṃ yattha katthaci asubhabhāvanā. Rāgassa pahānāyāti kāmarāgassa pajahanatthāya. Ayamattho sālilāyakopamāya vibhāvetabbo – eko hi puriso asitaṃ gahetvā koṭito paṭṭhāya sālikhette sāliyo lāyati, athassa vatiṃ bhinditvā gāvo pavisiṃsu. So asitaṃ ṭhapetvā, yaṭṭhiṃ ādāya, teneva maggena gāvo nīharitvā, vatiṃ pākatikaṃ katvā, puna asitaṃ gahetvā sāliyo lāyi. Tattha sālikhettaṃ viya buddhasāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, sālilāyako viya yogāvacaro, asitaṃ viya paññā, lāyanakālo viya vipassanāya kammakaraṇakālo, yaṭṭhi viya asubhakammaṭṭhānaṃ, vati viya saṃvaro , vatiṃ bhinditvā gāvīnaṃ pavisanaṃ viya sahasā appaṭisaṅkhāya pamādaṃ āgamma rāgassa uppajjanaṃ, asitaṃ ṭhapetvā, yaṭṭhiṃ ādāya, paviṭṭhamaggeneva gāvo nīharitvā, vatiṃ paṭipākatikaṃ katvā, puna ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya sālilāyanaṃ viya asubhakammaṭṭhānena rāgaṃ vikkhambhetvā, puna vipassanāya kammakaraṇakāloti idamettha upamāsaṃsandanaṃ. Evaṃbhūtaṃ bhāvanāvidhiṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyā’’ti.
慈:就是慈心这个修行主题。为了断除嗔恨:就是按照前面说过的方式,为了断除已经生起的愤怒。入出息念:就是具备十六种行相的入出息念。为了断除寻:就是按照前面说过的方式,为了断除已经生起的种种寻。为了根除我慢:为了彻底断除依“我是”而生起的九种慢。成为无常想者:因为事物从存在走向不存在、具有生灭、会坏灭、只是暂时存在、与常相反,所以以“一切行无常”这样的方式生起无常随观,成为无常想者。无我想得以安立:因为无坚实、不自在、属于他者、空虚、空洞、无实,所以以“一切法无我”这样的方式生起的、被称为无我随观的无我想,在心中确立,极为坚固地安住。因为见到无常相时,无我相也就已经被见到了。在三相之中,只要见到其中一相,其余两相也就已经被见到了。因此说:“弥醯,无常想者,无我想即得安立。”由于见到无我相时,生起“我是”的慢就很容易被断除,所以说:“无我想者,得根除我慢。”即于现法中证得涅槃:就是在现法中、就在这个自体上,证得无余依涅槃。这里是简略的说明;如果要详细展开,不净等修习方法应当依照《清净道论》中所说的方式去理解。巴利
Mettāti mettākammaṭṭhānaṃ. Byāpādassa pahānāyāti vuttanayeneva uppannakopassa pajahanatthāya. Ānāpānassatīti soḷasavatthukā ānāpānassati. Vitakkupacchedāyāti vuttanayeneva uppannānaṃ vitakkānaṃ upacchedanatthāya. Asmimānasamugghātāyāti asmīti uppajjanakassa navavidhassa mānassa samucchedanatthāya. Aniccasaññinoti hutvā abhāvato udayabbayavantato pabhaṅguto tāvakālikato niccappaṭipakkhato ca ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’ti (dha. pa. 277; cūḷani. hemakamāṇavapucchāniddesa 56) pavattaaniccānupassanāvasena aniccasaññino. Anattasaññā saṇṭhātīti asārakato avasavattanato parato rittato tucchato suññato ca ‘‘sabbe dhammā anattā’’ti (dha. pa. 279; cūḷani. hemakamāṇavapucchāniddesa 56) evaṃ pavattā anattānupassanāsaṅkhātā anattasaññā citte saṇṭhahati, atidaḷhaṃ patiṭṭhāti. Aniccalakkhaṇe hi diṭṭhe anattalakkhaṇaṃ diṭṭhameva hoti. Tīsu hi lakkhaṇesu ekasmiṃ diṭṭhe itaradvayaṃ diṭṭhameva hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘aniccasaññino hi, meghiya, anattasaññā saṇṭhātī’’ti. Anattalakkhaṇe diṭṭhe asmīti uppajjanakamāno suppajahova hotīti āha – ‘‘anattasaññī asmimānasamugghātaṃ pāpuṇātī’’ti diṭṭheva dhamme nibbānanti diṭṭheyeva dhamme imasmiṃyeva attabhāve apaccayaparinibbānaṃ pāpuṇāti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana asubhādibhāvanānayo visuddhimagge (visuddhi. 1.102) vuttanayena gahetabbo.
了知此义:就是明白了尊者弥醯的善法资粮被邪寻之贼所截断这件事。这首优陀那:是指世尊说出了这首优陀那,它阐明了欲寻等尚未清除时和已经清除时的过患与利益。巴利
Etamatthaṃviditvāti etaṃ āyasmato meghiyassa micchāvitakkacorehi kusalabhaṇḍupacchedasaṅkhātaṃ atthaṃ jānitvā. Imaṃ udānanti imaṃ kāmavitakkādīnaṃ avinodane vinodane ca ādīnavānisaṃsadīpakaṃ udānaṃ udānesi.
在这里,“卑劣”是指卑下、低劣的。所谓“寻”,就是欲寻等三种恶寻。因为它们在一切寻中最被厌弃,所以这里说为“卑劣”,就像“不应做卑劣之事”等语句中那样。所谓“微细”,指的是亲里寻等。亲里寻、国土寻、不死寻、与悲悯相应的寻、与利养恭敬名声相应的寻、与不遭轻视相应的寻——这些寻不像欲寻等那样粗暴,因为它们的本性不粗重,所以说为“微细”。“随逐”是指被心跟随转动。因为当寻生起时,心就随着它转,把心投向那个所缘。也有巴利语读作“anuggatā”,意思是未生起。“心的浮扬”是指使心浮动。巴利
Tattha khuddāti hīnā lāmakā. Vitakkāti kāmavitakkādayo tayo pāpavitakkā. Te hi sabbavitakkehi patikiṭṭhatāya idha khuddāti vuttā ‘‘na ca khuddamācare’’tiādīsu (khu. pā. 9.3; su. ni. 145) viya. Sukhumāti ñātivitakkādayo adhippetā. Ñātivitakko janapadavitakko amarāvitakko parānuddayatāya paṭisaṃyutto vitakko lābhasakkārasilokapaṭisaṃyutto vitakko anavaññattipaṭisaṃyutto vitakkoti ete hi vitakkā kāmavitakkādayo viya dāruṇā na hontīti anoḷārikasabhāvatāya sukhumāti vuttā. Anugatāti cittena anuvattitā. Vitakke hi uppajjamāne cittaṃ tadanugatameva hoti tassa ārammaṇābhiniropanato. ‘‘Anuggatā’’tipi pāḷi, anuuṭṭhitāti attho. Manaso uppilāvāti cetaso uppilāvitattakarā.
无智慧的人在心里想着这些,也就是欲寻等内心的寻,他不能从味、过患、出离的角度,以知遍知、度遍知、断遍知如实了知它们。心狂乱地到处奔驰,因为邪寻还没有断除,心就无法安定,就像“有时追逐色,有时追逐声”那样,以味著等方式,在一个又一个所缘之间来回奔驰、打转。或者也可以说:心狂乱地到处奔驰,是因为还没有遍知诸寻,被以这些寻为因的无明和爱所驱使,心流转着,通过执取和舍弃,从此世到他世,不停地奔驰、轮回。巴利
Ete avidvā manaso vitakketi ete kāmavitakkādike manovitakke assādādīnavanissaraṇato ñātatīraṇapahānapariññāhi yathābhūtaṃ ajānanto. Hurā huraṃ dhāvati bhantacittoti appahīnamicchāvitakkattā anavaṭṭhitacitto ‘‘kadāci rūpe, kadāci sadde’’tiādinā tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe assādādivasena aparāparaṃ dhāvati paribbhamati. Atha vā hurā huraṃ dhāvati bhantacittoti apariññātavitakkattā tannimittānaṃ avijjātaṇhānaṃ vasena paribbhamanamānaso idhalokato paralokaṃ ādānanikkhepehi aparāparaṃ dhāvati saṃsaratīti attho.
智者对这些心中生起的寻——也就是上面说过的欲寻等种种内心寻——从味、过患等方面如实了知。具勤,就是有精进。能防护,就是遮止。具念,就是具足正念。未随逐,是因为难以生起而尚未生起。这段话的意思是:对于这些所说的欲寻等内心诸寻,由于它们是使心浮动的因,智者了知心的浮动,以与观智相应的道智正确地如实了知;又因为作为助伴的正精进和正念存在,所以称他为具勤、具念。在修习圣道时,对于那些未来无生起可能、尚未生起的未随逐之寻,他在证道的那一刻就防护、以智防护而遮止,切断它们到来的路。这样的圣弟子,因觉悟四谛而觉醒,又因证得阿拉汉果,完全无余地舍弃、断除了这些欲寻等。这里也有人读作anugate,意思和前面说的一样。巴利
Ete ca vidvā manaso vitakketi ete yathāvuttappabhede kāmavitakkādike manovitakke assādādito yathābhūtaṃ jānanto. Ātāpiyoti vīriyavā. Saṃvaratīti pidahati. Satimāti satisampanno. Anuggateti dullabhavasena anuppanne. Idaṃ vuttaṃ hoti – ete vuttappakāre kāmavitakkādike manovitakke cittassa uppilāvitahetutāya manaso uppilāve vidvā vipassanāpaññāsahitāya maggapaññāya sammadeva jānanto, tassa sahāyabhūtānaṃ sammāvāyāmasatīnaṃ atthitāya ātāpiyo satimā te ariyamaggabhāvanāya āyatiṃ uppattirahe anuggate anuppanne eva maggakkhaṇe saṃvarati, ñāṇasaṃvaravasena pidahati, āgamanapathaṃ pacchindati, evaṃbhūto ca catusaccappabodhena buddho ariyasāvako arahattādhigamena asesaṃ, anavasesaṃ ete kāmavitakkādike pajahāsi samucchindīti. Etthāpi ‘‘anugate’’tipi paṭhanti. Tassattho heṭṭhā vuttoyeva.
2. 《掉举经》的注释。巴利
2. Uddhatasuttavaṇṇanā
32 32. 在第二部经中,“在拘尸那罗”:拘尸那罗是一个名叫拘尸那罗的末罗王族城邑。“在末罗族娑罗林的邻近处”:就像阿努拉德普勒的塔庙园一样,拘尸那罗的园林位于城的西南方向。正如从塔庙园经南门入城的道路先朝东走、然后转向北,从园林开始的娑罗树行也是如此——先朝东延伸、然后转向北,所以称为“回转处”。在那处回转处,末罗王族的娑罗林中。“在林间小屋里”:是指在娑罗树行不远处,一个被树木和灌木丛遮蔽的地方所建的小屋,针对这间小屋才说“住在林间小屋里”。而那些比丘缺乏审慎思惟,舍弃了精进,过着放逸的生活,因此说他们“掉举”等等。巴利
32. Dutiye kusinārāyanti kusinārāyaṃ nāma mallarājūnaṃ nagare. Upavattane mallānaṃ sālavaneti yathā hi anurādhapurassa thūpārāmo, evaṃ kusinārāya uyyānaṃ dakkhiṇapacchimadisāya hoti. Yathā thūpārāmato dakkhiṇadvārena nagarapavisanamaggo pācīnamukho gantvā uttarena nivattati, evaṃ uyyānato sālapanti pācīnamukhā gantvā uttarena nivattā, tasmā ‘‘upavattana’’nti vuccati. Tasmiṃ upavattane mallarājūnaṃ sālavane. Araññakuṭikāyanti sālapantiyā avidūre rukkhagacchasañchannaṭṭhāne katā kuṭikā, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘araññakuṭikāyaṃ viharatī’’ti. Te pana bhikkhū paṭisaṅkhānavirahitā ossaṭṭhavīriyā pamattavihārino, tena vuttaṃ ‘‘uddhatā’’tiādi.
在这里,因为掉举偏多、心不能平静,所以是掉举的人。由于我慢空洞不实,就像芦苇一样,所以叫芦苇;他们具有这种以我慢为本质的高耸芦苇,所以叫高慢者,意思就是具有高耸而空洞的我慢。因为用钵、衣等装饰自己这类浮夸行为,或者因为多管闲事,所以是轻躁者。因为说话粗恶,从嘴里说出粗暴的话,所以是口粗者。因为多说畜生论,言语散乱杂乱,所以是语散乱者。他们的念忘失、丢失了,所以是失念者,意思就是缺乏正念、住在放逸中。因为完全没有正知,所以是不正知者。即使挤一次牛奶那么短的时间,心里也没有定,所以是不入定者,也就是无定者。因为本性轻浮动摇,像受惊的鹿一样,所以是散乱心者。因为不守护以意为第六的诸根,不约束诸根,所以是根门暴露者。巴利
Tattha uddhaccabahulattā avūpasantacittatāya uddhatā. Tucchabhāvena māno naḷo viyāti naḷo, mānasaṅkhāto uggato naḷo etesanti unnaḷā, uggatatucchamānāti attho. Pattacīvaramaṇḍanādicāpallena samannāgatattā bahukatāya vā capalā. Pharusavācatāya mukhena kharāti mukharā. Tiracchānakathābahulatāya vikiṇṇā byākulā vācā etesanti vikiṇṇavācā. Muṭṭhā naṭṭhā sati etesanti muṭṭhassatino, sativirahitā pamādavihārinoti attho. Sabbena sabbaṃ sampajaññābhāvato asampajānā. Gaddūhanamattampi kālaṃ cittasamādhānassa abhāvato na samāhitāti asamāhitā. Lolasabhāvattā bhantamigasappaṭibhāgatāya vibbhantacittā. Manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ asaṃvaraṇato asaññatindriyatāya pākatindriyā.
世尊知道这件事,也就是知道那些比丘以掉举等状态住在放逸中。对于这一首优陀那,也就是依次说明住于放逸和住于不放逸的过患与功德的优陀那,世尊把它说了出来。巴利
Etamatthaṃviditvāti etaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ uddhaccādivasena pamādavihāraṃ jānitvā. Imaṃ udānanti imaṃ pamādavihāre appamādavihāre ca yathākkamaṃ ādīnavānisaṃsavibhāvanaṃ udānaṃ udānesi.
其中,“以不防护的身”:是指由于没有正念防护,所以没有守护。“身”是指六识身。比如,眼识看到色之后,在那里因为识门没有正念守护,所以处于不防护的状态,因此以执取总相和细相为缘而生起贪欲等;耳识等门也是同样的道理。正是就六识身的不防护而说“以不防护的身”。不过,有些人说其义为“kāyenā”,对他们来说,也可以按上面说的方式作义理连接,正念得以适用。另外还有人读作“以不防护的心”,他们的意思也和前面说的一样。“被邪见所害”:就是被常见等邪见执取所染污。“被昏沉睡眠所征服”:就是被以心不适业性为相的昏沉,以及以身不适业性为相的睡眠所覆盖;由此与那身或心相关联。“趣入魔的掌控”:就是进入烦恼魔等一切魔的掌控,成为他们随心所欲支配的对象,无法超越他们的境界,这就是其含义。巴利
Tattha arakkhitenāti satiārakkhābhāvena aguttena. Kāyenāti chaviññāṇakāyena cakkhuviññāṇena hi rūpaṃ disvā tattha nimittānubyañjanaggahaṇavasena abhijjhādipavattito viññāṇadvārassa satiyā arakkhitabhāvato. Sotaviññāṇādīsupi eseva nayo. Evaṃ chaviññāṇakāyassa arakkhitabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘arakkhitena kāyenā’’ti. Keci pana ‘‘kāyenā’’ti atthaṃ vadanti, tesampi vuttanayeneva atthayojanāya sati yujjeyya. Apare pana ‘‘arakkhitena cittenā’’ti paṭhanti, tesampi vuttanayo eva attho. Micchādiṭṭhihatenāti sassatādimicchābhinivesadūsitena. Thinamiddhābhibhūtenāti cittassa akalyatālakkhaṇena thinena kāyassa akalyatālakkhaṇena middhena ca ajjhotthaṭena, tena kāyena cittenāti vā sambandho. Vasaṃ mārassa gacchatīti kilesamārādikassa sabbassapi mārassa vasaṃ yathākāmakaraṇīyataṃ upagacchati, tesaṃ visayaṃ nātikkamatīti attho.
世尊用这首偈颂说明:有些人因为没有念来守护,心完全不加防护;又因为没有智慧——而智慧是如理作意的根源——所以就以不恰当的方式思惟,执取常等颠倒之见;也正因如此,他们在善行上不发精进努力,被懈怠压倒,在轮回的旋涡里连头都抬不起来。世尊借着呵责这些比丘住于放逸,先显示了流转;现在为了显示还灭,说出第二首偈颂:“因此,心已守护者……”巴利
Imāya hi gāthāya bhagavā ye satiārakkhābhāvena sabbaso arakkhitacittā, yonisomanasikārassa hetubhūtāya paññāya abhāvato ayoniso ummujjanena niccantiādinā vipariyesagāhino, tato eva kusalakiriyāya vīriyārambhābhāvato kosajjābhibhūtā saṃsāravaṭṭato sīsaṃ na ukkhipissantīti tesaṃ bhikkhūnaṃ pamādavihāragarahāmukhena vaṭṭaṃ dassetvā idāni vivaṭṭaṃ dassetuṃ, ‘‘tasmā rakkhitacittassā’’ti dutiyagāthamāha.
在这里,“因此,应当守护心”:因为不守护心的人就会成为魔罗随意摆布的对象,只会在轮回里打转,所以应当通过念的防护——也就是守护和关闭包括意根在内的六根——来守护心。因为心一旦被守护,眼等诸根也就自然被守护了。“以正思惟为行境”:因为以邪思惟为行境的人,这样那样地不如理作意,执取种种邪见,心被邪见所害,就成了魔罗随意摆布的对象;所以,修习如理作意、造作善业的人,应当以出离思惟等正思惟作为行境,只让与禅那等相应的正思惟成为自己心活动的地方。“以正见为先导”:由于以正思惟为行境,已经扫除了邪见,就先以具有“业是自己所有”这一特相、以及如实智这一特相的正见作为前导,像前面所说的那样,在戒和定中精勤努力,开始修观,全面省察诸行,了知它们的生灭,在五取蕴中以五十种方式确定生与灭,证得生灭智;此后依坏灭随观等方式加紧修观,次第证得圣道。以最高的圣道,这位已战胜昏沉睡眠的比丘断除一切恶趣。如此,由于应被下分道断除的烦恼早已断除,对于与见不相应的贪俱心生起中出现的昏沉睡眠,以所证得的阿罗汉道加以断除,与它同类的慢等烦恼也因此断除,烦恼彻底坏灭、漏已穷尽的比丘,因为彻底斩断了再有之根,所以能舍、能断一切恶趣——即以三种苦性相连而称为恶趣的一切趣。在舍离它们之后,住立于涅槃。这就是意思。巴利
Tattha tasmā rakkhitacittassāti yasmā arakkhitacitto mārassa yathākāmakaraṇīyo hutvā saṃsāreyeva hoti, tasmā satisaṃvarena manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ rakkhaṇena pidahanena rakkhitacitto assa. Citte hi rakkhite cakkhādiindriyāni rakkhitāneva hontīti. Sammāsaṅkappagocaroti yasmā micchāsaṅkappagocaro tathā tathā ayoniso vitakketvā nānāvidhāni micchādassanāni gaṇhanto micchādiṭṭhihatena cittena mārassa yathākāmakaraṇīyo hoti, tasmā yonisomanasikārena kammaṃ karonto nekkhammasaṅkappādisammāsaṅkappagocaro assa, jhānādisampayuttaṃ sammāsaṅkappameva attano cittassa pavattiṭṭhānaṃ kareyya. Sammādiṭṭhipurekkhāroti sammāsaṅkappagocaratāya vidhūtamicchādassano puretaraṃyeva kammassakatālakkhaṇaṃ, tato yathābhūtañāṇalakkhaṇañca sammādiṭṭhiṃ purato katvā pubbe vuttanayeneva sīlasamādhīsu yutto payutto vipassanaṃ ārabhitvā saṅkhāre sammasanto ñatvāna udayabbayaṃ pañcasu upādānakkhandhesu samapaññāsāya ākārehi uppādanirodhaṃ vavatthapetvā udayabbayañāṇamadhigantvā tato paraṃ bhaṅgānupassanādivasena vipassanaṃ ussukkāpetvā anukkamena ariyamaggaṃ gaṇhanto aggamaggena, thinamiddhābhibhū bhikkhu sabbā duggatiyo jaheti, evaṃ so heṭṭhimamaggavajjhānaṃ kilesānaṃ paṭhamameva pahīnattā diṭṭhivippayuttalobhasahagatacittuppādesu uppajjanakathinamiddhānaṃ adhigatena arahattamaggena samucchindanato tadekaṭṭhānaṃ mānādīnampi pahīnattā sabbaso bhinnakileso khīṇāsavo bhikkhu tividhadukkhatāyogena duggatisaṅkhātā sabbāpi gatiyo ucchinnabhavamūlattā jahe, pajaheyya. Tāsaṃ parabhāge nibbāne patiṭṭheyyāti attho.
第三经 牧牛者经的注释巴利
3. Gopālakasuttavaṇṇanā
33 在第三经的注释中,“在憍萨罗人当中”:所谓“憍萨罗”,指的是那个地方的王族王子们;他们居住的地区,哪怕只是一个地方,也被叫作“憍萨罗”。所以“在憍萨罗人当中”就是在那个叫憍萨罗的地方。“游行”:指不慌不忙地在各地游历。“与大”:这里的“大”,既因为功德广大而称大,也因为人数多得无法计算而在数量上称大。“比丘僧团”:指见解和戒律相同、具有沙门身份的出家人团体。“一起”:就是聚在同一处。“离开道路”:从主路走开。“在某棵树下”:指枝叶繁茂、树枝交错、树荫浓密的大树的根旁。巴利
33. Tatiye kosalesūti kosalā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ‘‘kosalā’’tveva vuccati, tesu kosalesu janapade. Cārikaṃ caratīti aturitacārikāvasena janapadacārikaṃ carati. Mahatāti guṇamahattenapi mahatā, aparicchinnasaṅkhyattā saṅkhyāmahattenapi mahatā. Bhikkhusaṅghenāti diṭṭhisīlasāmaññasaṃhatena samaṇagaṇena. Saddhinti ekato. Maggā okkammāti maggato apakkamitvā. Aññataraṃ rukkhamūlanti ghanapattasākhāviṭapasampannassa sandacchāyassa mahato rukkhassa samīpasaṅkhātaṃ mūlaṃ.
有一位牧牛人,就是某个看管牛群的人,名字叫难陀。据说他很有钱,拥有大量财富和丰厚家产。就像给尼亚苦行者出家那样,他一边替给孤独长者放牛,一边靠牧牛人的身份免除国王的压迫,同时保住自己的家业。他时常拿了五种牛乳制品,来到大长者那里交给他,然后去导师那里,拜见导师,听闻法。他请求导师到自己的住处来。导师为了等他的智慧成熟,没有去。后来,导师被大比丘僧团围绕,在各地游行时,知道他的智慧现在已经成熟,就在离他住处不远的地方离开道路,坐在一棵树下,等他来。难陀听说导师在各地游行,正朝这里来,满心欢喜,急忙赶去,来到导师跟前,顶礼问讯后,坐在一边。这时,世尊为他说法。他因此证得入流果。随后,他邀请世尊,连续七天供养乳粥。第七天,世尊作了随喜开示后便离去了。因此经中说:世尊以法语教示坐在一边的牧牛人……中略……从座起身离去。巴利
Aññataro gopālakoti eko gogaṇarakkhako, nāmena pana nando nāma. So kira aḍḍho mahaddhano mahābhogo, yathā keṇiyo jaṭilo pabbajjāvasena, evaṃ anāthapiṇḍikassa goyūthaṃ rakkhanto gopālakattena rājapīḷaṃ apaharanto attano kuṭumbaṃ rakkhati. So kālena kālaṃ pañca gorase gahetvā, mahāseṭṭhissa santikaṃ āgantvā niyyātetvā satthu santikaṃ gantvā, satthāraṃ passati, dhammaṃ suṇāti, attano vasanaṭṭhānaṃ āgamanatthāya satthāraṃ yācati. Satthā tasseva ñāṇaparipākaṃ āgamayamāno agantvā, aparabhāge mahatā bhikkhusaṅghena parivuto janapadacārikaṃ caranto, ‘‘idānissa ñāṇaṃ paripakka’’nti ñatvā tassa vasanaṭṭhānassa avidūre maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi tassa āgamanaṃ āgamayamāno. Nandopi kho ‘‘satthā kira janapadacārikaṃ caranto ito āgacchatī’’ti sutvā, haṭṭhatuṭṭho vegena gantvā, satthāraṃ upasaṅkamitvā vanditvā katapaṭisanthāro ekamantaṃ nisīdi, athassa bhagavā dhammaṃ desesi. So sotāpattiphale patiṭṭhahitvā bhagavantaṃ nimantetvā sattāhaṃ pāyāsadānamadāsi, sattame divase bhagavā anumodanaṃ katvā pakkāmi. Tena vuttaṃ – ‘‘ekamantaṃ nisinnaṃ kho taṃ gopālakaṃ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi…pe… uṭṭhāyāsanā pakkāmī’’ti.
在这里,“示教”的意思是:用“这些法是善的,这些法是不善的”等等方式,亲自现见地向他显示善法、不善法、业果、此世他世等,然后在次第说法的最后,正确地开示四圣谛。“劝导”的意思是:正确地教他受持戒等法,说“为了证得真理,应当在自己心中生起这些法”,让他安住在这些法上。“激励”的意思是:已经受持的这些法,随着逐步修习,成为有助于通达的法,变得锐利明净,他就这样正确地激发、策励他,使他尽快证得圣道。“令欢喜”的意思是:通过修习前后差别之相,以令心喜悦的方式,好好地令他欢喜。而且在这里,应当了知:在有罪无罪诸法及苦等中,以除去迷惑为示教;在正行道中,以除去放逸为劝导;以除去心的懈怠为激励;以正行道的成就为令欢喜。如此,他就在世尊殊胜的法说中,立于须陀洹果。“接受”的意思是:由于那已见之谛,被以“愿世尊为我接受”等语邀请,他不动摇身与语,仅以心接受、同意。因此说“以沉默”。巴利
Tattha sandassesīti ‘‘ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā’’tiādinā kusalādidhamme kammavipāke idhalokaparaloke paccakkhato dassento anupubbikathāvasāne cattāri ariyasaccāni sammā dassesi. Samādapesīti ‘‘saccādhigamāya ime nāma dhammā attani uppādetabbā’’ti sīlādidhamme sammā gaṇhāpetvā tesu taṃ patiṭṭhapesi. Samuttejesīti te dhammā samādinnā anukkamena bhāviyamānā nibbedhabhāgiyā hutvā tikkhavisadā yathā khippaṃ ariyamaggaṃ āvahanti, tathā sammā uttejesi sammadeva tejesi. Sampahaṃsesīti bhāvanāya pubbenāparaṃ visesabhāvadassanena cittassa pamodāpanavasena suṭṭhu pahaṃsesi. Apicettha sāvajjānavajjadhammesu dukkhādīsu ca sammohavinodanena sandassanaṃ, sammāpaṭipattiyaṃ pamādāpanodanena samādapanaṃ, cittassālasiyāpattivinodanena samuttejanaṃ, sammāpaṭipattisiddhiyā sampahaṃsanaṃ veditabbaṃ. Evaṃ so bhagavato sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya sotāpattiphale patiṭṭhahi. Adhivāsesīti tena diṭṭhasaccena ‘‘adhivāsetu me, bhante bhagavā’’tiādinā nimantito kāyaṅgavācaṅgaṃ acopento citteneva adhivāsesi sādiyi. Tenevāha ‘‘tuṇhībhāvenā’’ti.
“没有水的乳粥”,就是不加水的乳粥。“让人准备好”,就是做成、备妥。“还有新鲜的酥油和净酥”,就是拿来新鲜酥油,同时把刚融化的净酥也准备好。“亲手”,是出于恭敬,亲自侍奉。“使饱足”,是用准备好的食物供养,让他吃饱。“使其停止受食”,是当他说“够了,够了”时,用话让他婉拒。“已食毕”,就是已经完成用餐。“钵已放下,手已离钵”,就是手已经从钵移开;也有版本读作“洗净钵手”,意思是洗净钵之手。“低座”,就是不高的座位。他取来低座,就坐在座位上,这是圣者国土居民的风俗。而他则因为近侍之故,坐在世尊近旁所设的木板块座旁边。“以法谈”等,是就第七天所作的随喜开示而说。据说他让世尊和比丘僧团在那里住了七天,行了大施。到了第七天,他供养了没有水的乳粥。大师因为他在那一期生命中,还不具备证得上道所需的智慧成熟因缘,所以只作了随喜开示就离开了。巴利
Appodakapāyāsanti nirudakapāyāsaṃ. Paṭiyādāpetvāti sampādetvā sajjetvā. Navañca sappinti navanītaṃ gahetvā tāvadeva vilīnaṃ maṇḍasappiñca paṭiyādāpetvā. Sahatthāti ādarajāto sahattheneva parivisanto. Santappesīti paṭiyattaṃ bhojanaṃ bhojesi. Sampavāresīti ‘‘alaṃ ala’’nti vācāya paṭikkhipāpesi. Bhuttāvinti katabhattakiccaṃ. Onītapattapāṇinti pattato apanītapāṇiṃ, ‘‘dhotapattapāṇi’’ntipi pāṭho, dhotapattahatthanti attho. Nīcanti anuccaṃ āsanaṃ gahetvā āsaneyeva nisīdanaṃ ariyadesavāsīnaṃ cārittaṃ, so pana satthu santike upacāravasena paññattassa dāruphalakāsanassa samīpe nisīdi. Dhammiyā kathāyātiādi sattame divase kataṃ anumodanaṃ sandhāya vuttaṃ . So kira sattāhaṃ bhagavantaṃ bhikkhusaṅghañca tattha vasāpetvā mahādānaṃ pavattesi. Sattame pana divase appodakapāyāsadānaṃ adāsi. Satthā tassa tasmiṃ attabhāve uparimaggatthāya ñāṇaparipākābhāvato anumodanameva katvā pakkāmi.
“在两村交界处”,就是两个村子之间的边界地带。据说,那个村子的居民因为一处池塘和他起了争执。他压服了那些村民,把池塘占为己有。因此,一个怀恨在心的人,趁世尊去托钵时拿过世尊的钵,跟着走了很远。当世尊对他说“回去吧,近事男”时,他顶礼世尊,右绕世尊,又向比丘僧团合掌,把十指紧紧相合、高高举过头顶,一直走到快要看不见的地方才转身回去。后来,他在两个村子之间一片无人的林地独自走着,被那个人用箭射中,就这样被杀死了。因此经中说:“在他离开不久……就夺去了他的性命。”有些比丘因为有事耽搁,走在后面,看见他这样死去,就把这件事禀告了世尊。针对这件事,才有了“那时,众多比丘……”等经文。巴利
Sīmantarikāyāti sīmantare, tassa gāmassa antaraṃ. Gāmavāsino kira ekaṃ taḷākaṃ nissāya tena saddhiṃ kalahaṃ akaṃsu. So te abhibhavitvā taṃ taḷākaṃ gaṇhi. Tena baddhāghāto eko puriso taṃ satthu pattaṃ gahetvā dūraṃ anugantvā ‘‘nivattāhi upāsakā’’ti vutte bhagavantaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā bhikkhusaṅghassa ca añjaliṃ katvā yāva dassanūpacārasamatikkamā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi paggayha paṭinivattitvā dvinnaṃ gāmānaṃ antare araññappadese ekakaṃ gacchantaṃ sarena vijjhitvā māresi. Tena vuttaṃ acirapakkantassa…pe… voropesī’’ti. Kenacideva karaṇīyena ohīyitvā pacchā gacchantā bhikkhū taṃ tathā mataṃ disvā bhagavato tamatthaṃ ārocesuṃ, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘atha kho sambahulā bhikkhū’’tiādi.
了知此义:因为那个杀害具见者、圣弟子难陀的人,造下了无间业,积集了极多的非福德。因此,世尊了知此义——比起盗贼和仇敌所应做的,令这些众生的心被错误地导向还要更加可怕——为了阐明此义,才说出了这首优昙偈。巴利
Etamatthaṃ viditvāti yasmā diṭṭhisampannaṃ ariyasāvakaṃ nandaṃ mārentena purisena ānantariyakammaṃ bahulaṃ apuññaṃ pasutaṃ, tasmā yaṃ corehi ca verīhi ca kattabbaṃ, tatopi ghorataraṃ imesaṃ sattānaṃ micchāpaṇihitaṃ cittaṃ karotīti imamatthaṃ jānitvā tadatthadīpanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.
在这里,“害人者对可害者、盗贼对盗贼”是指害人者与可害者、盗贼与盗贼;“见”是省略的说法。“可能对他做什么”是指可能给他带来灾祸和毁灭,第二句也是同样的道理。这里要说明的是:有一个背叛朋友的盗贼,他侵犯了某人的妻儿、田地、房舍、牛、水牛等,却还把那个侵犯了自己的人看成盗贼;或者,一个仇人因为某种原因结下了仇恨,见到仇人就视为仇敌。由于自己心性粗暴残忍,他可能给对方带来灾祸和毁灭,或者迫害对方的妻儿,或者毁坏对方的田地等,或者夺走对方的性命。然而,对于安住在十不善业道中的邪恶心念来说,这颗心会使那人比那更邪恶、比那更恶劣。因为那样的怨敌或仇人,最多也只能在这一世让他受苦,或者结束他的生命。但这颗安住在十不善业道中的邪恶心念,不仅在今生就能招来灾祸和毁灭,还会在百千次生命中把他抛入四恶趣,让他连抬起头来的机会都没有。巴利
Tattha diso disanti dūsako dūsanīyaṃ coro coraṃ, disvāti vacanaseso. Yaṃ taṃ kayirāti yaṃ tassa anayabyasanaṃ kareyya, dutiyapadepi eseva nayo. Idaṃ vuttaṃ hoti – eko ekassa mittadubbhī coro puttadārakhettavatthugomahiṃsādīsu aparajjhanto yassa aparajjhati, tampi tatheva attani aparajjhantaṃ coraṃ disvā, verī vā pana kenacideva kāraṇena baddhaveraṃ veriṃ disvā attano kakkhaḷatāya dāruṇatāya yaṃ tassa anayabyasanaṃ kareyya, puttadāraṃ vā pīḷeyya, khettādīni vā nāseyya, jīvitā vā voropeyya , dasasu akusalakammapathesu micchāṭhapitattā micchāpaṇihitaṃ cittaṃ pāpiyo naṃ tato kare, naṃ purisaṃ pāpataraṃ tato kareyya. Vuttappakāro hi diso vā verī vā disassa vā verino vā imasmiṃyeva attabhāve dukkhaṃ vā uppādeyya, jīvitakkhayaṃ vā kareyya. Idaṃ pana akusalakammapathesu micchāṭhapitaṃ cittaṃ diṭṭheva dhamme anayabyasanaṃ pāpeti, attabhāvasatasahassesupi catūsu apāyesu khipitvā sīsamassa ukkhipituṃ na detīti.
4. 夜叉击打经注释巴利
4. Yakkhapahārasuttavaṇṇanā
34 第四,在名为“鸽窟”的精舍里。据说那个山洞以前有很多鸽子住在那里,所以那个山洞就叫作“鸽窟”。后来在那里建了精舍,也还是以“鸽窟”这个名字为人所知。因此经文说“在鸽窟”,指的就是这座同名的精舍。“在有月光的夜晚”,就是白半月的夜晚。“以刚剃过的头发”,指刚剃去不久的头发,这里是用具格来表示状态。“在露地”,就是上方没有遮盖、四周也没有围栏的那种空旷地方。巴利
34. Catutthe kapotakandarāyanti evaṃnāmake vihāre. Tasmiṃ kira pabbatakandare pubbe bahū kapotā vasiṃsu, tena sā pabbatakandarā ‘‘kapotakandarā’’ti vuccati. Aparabhāge tattha katavihāropi ‘‘kapotakandarā’’tveva paññāyittha. Tena vuttaṃ – ‘‘kapotakandarāyanti evaṃnāmake vihāre’’ti. Juṇhāya rattiyāti sukkapakkharattiyaṃ. Navoropitehi kesehīti aciraohāritehi kesehi, itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Abbhokāseti yattha uparicchadanaṃ parikkhepo vā natthi, tādise ākāsaṅgaṇe.
在这座寺院里,舍利弗尊者身色如金,大目犍连尊者身色如青莲花。这两位大长老都出身于北方的婆罗门种姓,在十万劫再加一个不可数劫的漫长时间里圆满了誓愿,证得六种神通和无碍解,成为大漏尽者,获得了各种等至,达到了六十七种声闻波罗蜜智的顶峰。他们为这座鸽子山窟寺院增添光彩,就像两头狮子走进金窟,像两只老虎来到开阔平地,像两头六牙象王步入盛开的沙罗树林,像两只金翅鸟王飞入木棉林,像两位多闻天王登上同一辆车驾,像两位帝释坐在同一张黄毛毯石座上,像两位大梵天同处一座天宫,又像两轮明月、两轮太阳悬在同一片天空中,光芒交相辉映。在他们当中,大目犍连尊者默然静坐,而舍利弗尊者则入了定。因此经文说“入了某一种定”。巴利
Tattha āyasmā sāriputto suvaṇṇavaṇṇo, āyasmā mahāmoggallāno nīluppalavaṇṇo. Ubhopi pana te mahātherā udiccabrāhmaṇajaccā kappānaṃ satasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ abhinīhārasampannā chaḷabhiññāpaṭisambhidāppattā mahākhīṇāsavā samāpattilābhino sattasaṭṭhiyā sāvakapāramiñāṇānaṃ matthakappattā etaṃ kapotakandaravihāraṃ upasobhayantā ekaṃ kanakaguhaṃ paviṭṭhā dve sīhā viya, ekaṃ vijambhanabhūmiṃ otiṇṇā dve byagghā viya, ekaṃ supupphitasālavanaṃ paviṭṭhā dve chaddantanāgarājāno viya, ekaṃ simbalivanaṃ paviṭṭhā dve supaṇṇarājāno viya, ekaṃ naravāhanayānaṃ abhiruḷhā dve vessavaṇā viya, ekaṃ paṇḍukambalasilāsanaṃ abhinisinnā dve sakkā viya, ekavimānabbhantaragatā dve mahābrahmāno viya, ekasmiṃ gaganaṭṭhāne ṭhitāni dve candamaṇḍalāni viya, dve sūriyamaṇḍalāni viya ca virociṃsu. Tesu āyasmā mahāmoggallāno tuṇhī nisīdi, āyasmā pana sāriputto samāpajji. Tena vuttaṃ – ‘‘aññataraṃ samādhiṃ samāpajjitvā’’ti.
在这其中,“某一种等至”指的是舍梵住的等至。有些人说:“是灭受想等至。”另一些人则说:“是以无色定为基础的果等至。”因为只有这三种等至能够守护身体。其中,灭受想等至为什么可以称为“定”,前面已经说过了,而老师们所赞叹的只是最后那种果等至。“从北方往南方去”:意思是这些夜叉从北方去参加夜叉集会,为了回自己的住处而朝南方走。“我觉得”:意思是在我心中生起。“我”因为与“pati”连用,是属格用作宾格,意思是:我心里生起了想打他头的念头。据说,那个夜叉在过去生中对长老怀有怨恨,因此见到长老后心生恶念,便这样想了。而另一位夜叉生来就有智慧,所以制止他说:“够了,朋友!”等等。在这其中,“莫触恼”就是不要触恼他,意思是不要打他。“伟大”:指具足殊胜、最上的戒等功德。巴利
Tattha aññataraṃ samādhinti upekkhābrahmavihārasamāpattiṃ. Keci ‘‘saññāvedayitanirodhasamāpatti’’nti vadanti, apare panāhu ‘‘āruppapādakaṃ phalasamāpatti’’nti. Imā eva hi tisso kāyarakkhaṇasamatthā samāpattiyo. Tattha nirodhasamāpattiyā samādhipariyāyasambhavo heṭṭhā vuttova, pacchimaṃyeva pana ācariyā vaṇṇenti. Uttarāya disāya dakkhiṇaṃ disaṃ gacchantīti uttarāya disāya yakkhasamāgamaṃ gantvā attano bhavanaṃ gantuṃ dakkhiṇaṃ disaṃ gacchanti. Paṭibhāti manti upaṭṭhāti mama. Manti hi paṭisaddayogena sāmiatthe upayogavacanaṃ, imassa sīse pahāraṃ dātuṃ cittaṃ me uppajjatīti attho. So kira purimajātiyaṃ there baddhāghāto, tenassa theraṃ disvā paduṭṭhacittassa evaṃ ahosi. Itaro pana sappaññajātiko, tasmā taṃ paṭisedhento ‘‘alaṃ sammā’’tiādimāha. Tattha mā āsādesīti mā ghaṭṭesi, mā pahāraṃ dehīti vuttaṃ hoti. Uḷāroti uḷārehi uttamehi sīlādiguṇehi samannāgato.
不听取:就是不作恭敬,不接受他的话。因为不接受他的话,就叫做不听取,所以经文说“不听取那个夜叉的话”。击打头部:就是使出全身力气,站在虚空中朝他的头顶打去,意思是在头顶上给了一拳。如此巨大:因为力气巨大,所以成了那么大的打击。以那打击:就是以那打击作为手段。七宝:就是用中等身材的人所用的宝尺量出来的七个宝尺长度。象:就是象王。能令沉没:就是能让他沉入大地、陷进去。也有读作“Osāreyya”的,意思是碎成粉末。七又半宝:七又半宝就是七个半的整数,以七又半宝为量,所以叫七又半宝,那七又半宝。大山之巅:如同盖拉瑟山的峰顶那样广大的山顶。能劈裂:就是以碎块的方式破坏。又能令沉没,又能劈裂,这是关联。巴利
Anādiyitvāti ādaraṃ akatvā, tassa vacanaṃ aggahetvā. Yasmā pana tassa vacanaṃ aggaṇhanto taṃ anādiyanto nāma hoti, tasmā vuttaṃ – ‘‘taṃ yakkhaṃ anādiyitvā’’ti. Sīse pahāraṃ adāsīti sabbathāmena ussāhaṃ janetvā ākāse ṭhitova sīse khaṭakaṃ adāsi, muddhani muṭṭhighātaṃ akāsīti attho. Tāva mahāti thāmamahattena tattakaṃ mahanto pahāro ahosi. Tena pahārenāti tena pahārena karaṇabhūtena. Sattaratananti pamāṇamajjhimassa purisassa ratanena sattaratanaṃ. Nāganti hatthināgaṃ. Osādeyyāti pathaviyaṃ osīdāpeyya nimujjāpeyya. ‘‘Osāreyyā’’tipi pāṭho, cuṇṇavicuṇṇaṃ kareyyāti attho. Aḍḍhaṭṭhamaratananti aḍḍhena aṭṭhannaṃ pūraṇāni aḍḍhaṭṭhamāni, aḍḍhaṭṭhamāni ratanāni pamāṇaṃ etassāti aḍḍhaṭṭhamaratano, taṃ aḍḍhaṭṭhamaratanaṃ. Mahantaṃ pabbatakūṭanti kelāsakūṭappamāṇaṃ vipulaṃ girikūṭaṃ. Padāleyyāti sakalikākārena bhindeyya. Api osādeyya, api padāleyyāti sambandho.
就在那时,他的身上立刻生起极大的灼热,他被剧痛逼得无法在空中停留,就坠落在地上。就在那一刹那,连那座高十六万八千由旬的须弥山王,那厚达四那由他又二十万由旬、支撑着须弥山王的大地,也好像托不住这个恶业众生,裂开了一个大口。无间地狱的火焰喷涌而出,在他哭喊的时候把他抓住,他就一边哭号一边坠落下去。因此经文说:“这时那个亚卡喊着‘我烧着了!我烧着了!’就当场坠入了大地狱。”其中“坠入”就是堕落的意思。巴利
Tāvadeva cassa sarīre mahāpariḷāho uppajji, so vedanāturo ākāse ṭhātuṃ asakkonto bhūmiyaṃ pati, taṅkhaṇaññeva aṭṭhasaṭṭhisahassādhikayojanasatasahassubbedhaṃ sinerumpi pabbatarājānaṃ sandhārentī catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā mahāpathavī taṃ pāpasattaṃ dhāretuṃ asakkontī viya vivaramadāsi. Avīcito jālā uṭṭhahitvā kandantaṃyeva taṃ gaṇhiṃsu, so kandanto vippalapanto pati. Tena vuttaṃ – ‘‘atha ca pana so yakkho ‘ḍayhāmi ḍayhāmī’ti vatvā tattheva mahānirayaṃ apatāsīti. Tattha apatāsīti apati.
那这个夜叉是以夜叉的身份直接投生到地狱里去的吗?不是。他是因为在这一世造下的、应当在现世就受报的恶业之力,在夜叉的身份中承受了极大的苦。而他另有一个应当在来世受报的无间业,凭这个业,他死后立刻就在地狱里投生了。不过,长老的身体因为定的力量支撑着,所以没有出现任何异样。因为夜叉打他的时候,他还没有从定中出来。大目犍连尊者用天眼看见夜叉正在打他,就去找法将。他刚到的时候,法将正好从定中出来。于是大目犍连尊者问他的身体状况,他作了回答,所以经文说:“大目犍连尊者看见……中略……只是我的头有点疼。”巴利
Kiṃ pana so yakkhattabhāveneva nirayaṃ upagacchīti? Na upagacchi, yañhettha diṭṭhadhammavedanīyaṃ pāpakammaṃ ahosi, tassa balena yakkhattabhāve mahantaṃ dukkhaṃ anubhavi. Yaṃ pana upapajjavedanīyaṃ ānantariyakammaṃ, tena cutianantaraṃ niraye uppajjīti. Therassa pana samāpattibalena upatthambhitasarīrassa na koci vikāro ahosi. Samāpattito avuṭṭhitakāle hi taṃ yakkho pahari, tathā paharantaṃ dibbacakkhunā disvā āyasmā mahāmoggallāno dhammasenāpatiṃ upasaṅkami, upasaṅkamanasamakālameva ca dhammasenāpati samāpattito uṭṭhāsi. Atha naṃ mahāmoggallāno sarīravuttiṃ pucchi, sopissa byākāsi, tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho āyasmā mahāmoggallāno…pe… api ca me sīsaṃ thokaṃ dukkha’’nti.
在这里,“一点苦”是指一点点、极少的苦,就像生起一丝舒服的感觉那样,我的头有些疼,也就是受到了苦。因为头是苦的依止处,所以说“头苦”。也有写成“头有一点苦”的版本。那么,身体靠着等至的力量支撑着,长老的头上怎么还会有一点苦呢?因为他刚出定不久。在定中的时候,苦并不显现,但因为苦是依于身体的,就像睡着时被蚊子之类叮咬,醒来后才感觉到一点点那样。巴利
Tattha thokaṃ dukkhanti thokaṃ appamattakaṃ madhurakajātaṃ viya me sīsaṃ dukkhitaṃ, dukkhappattanti attho. Dukkhādhiṭṭhānañhi sīsaṃ dukkhanti vuttaṃ. ‘‘Sīse thokaṃ dukkha’’ntipi pāṭho. Kathaṃ pana samāpattibalena sarīre upatthambhite therassa sīse thokampi dukkhaṃ ahosīti? Acireneva vuṭṭhitattā. Antosamāpattiyaṃ apaññāyamānadukkhañhi kāyanissitattā niddaṃ upagatassa makasādijanitaṃ viya paṭibuddhassa thokaṃ paññāyittha.
大目犍连尊者心里生起稀有、未曾有之想:“被这样有大威力、又那么全力以赴的夜叉打了,身体竟然一点异常都没有!”于是他说:“稀有啊,舍利弗贤友!”等等,借此显示出法将的大威神力。而大目犍连也说:“稀有啊,舍利弗贤友!”等等,借着说明对方神通威力的广大,表明自己已经彻底断除了嫉妒、悭吝、我慢等种种烦恼垢染。连食粪鬼都看不见,就是说连在垃圾堆之类地方游荡的小饿鬼也看不见。这位最为希求证悟的大长老,在那个时候因为没有作意,所以看不见他们,他是针对这一点才那样说的。也正因如此,他才说“如今”。巴利
‘‘Mahābalena yakkhena tathā sabbussāhena pahaṭe sarīrepi vikāro nāma natthī’’ti acchariyabbhutacittajātena āyasmatā mahāmoggallānena ‘‘acchariyaṃ, āvuso sāriputtā’’tiādinā dhammasenāpatino mahānubhāvatāya vibhāvitāya sopissa ‘acchariyaṃ, āvuso moggallānā’’tiādinā iddhānubhāvamahantatāpakāsanāpadesena attano issāmacchariyāhaṅkārādimalānaṃ suppahīnataṃ dīpeti. Paṃsupisācakampi na passāmāti saṅkārakūṭādīsu vicaraṇakakhuddakapetampi na passāma. Iti adhigamappicchānaṃ aggabhūto mahāthero tasmiṃ kāle anāvajjanena tesaṃ adassanaṃ sandhāya vadati. Tenevāha ‘‘etarahī’’ti.
世尊则站在竹林精舍里,用天耳听到了这两位首席弟子之间的这番对话。因此经中才说“世尊听到了……”等等,这些话的意思就是前面所说的那样。巴利
Bhagavā pana veḷuvane ṭhito ubhinnaṃ aggasāvakānaṃ imaṃ kathāsallāpaṃ dibbasotena assosi. Tena vuttaṃ – ‘‘assosi kho bhagavā’’tiādi, taṃ vuttatthameva.
“了知此义”是指:了知尊者舍利弗依等至之力所成就的广大神通威力。“诵出此优陀那”是指:为了显示他所达到的如如不动之境,而诵出了这首优陀那。巴利
Etamatthaṃ viditvāti etaṃ āyasmato sāriputtassa samāpattibalūpagataṃ iddhānubhāvamahantataṃ viditvā. Imaṃ udānanti tasseva tādibhāvappattidīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.
在这里,对于那心如磐石、安住而不被摇动的人:漏尽者的心就像整块石头所成的山,因为一切动摇都不存在,已经达到了自在,所以安住,不被任何世间法所动摇、不震颤。现在为了显示他不被动摇的方式以及其原因,说了“离染”等话。其中,“于可染处离染”:通过称为离欲的圣道,对于可染的、能引生贪欲的一切三界法已经离染,意思是那里的贪欲已彻底断除。“于可瞋处”:在能引发瞋恨的一切瞋怒对象上,不瞋、不恼、不变异。“若人心如此修习”:如前所述的圣者,其心依所说之理,为成就如如不动之境而修习。“苦从何而来”:那最上之人,苦从何而来,从众生或从行而来呢?意思是,这样的人没有苦。巴利
Tattha yassa selūpamaṃ cittaṃ, ṭhitaṃ nānupakampatīti yassa khīṇāsavassa cittaṃ ekagghanasilāmayapabbatūpamaṃ sabbesaṃ iñjanānaṃ abhāvato vasībhāvappattiyāva ṭhitaṃ sabbehipi lokadhammehi nānupakampati na pavedhati. Idānissa akampanākāraṃ saddhiṃ kāraṇena dassetuṃ ‘‘viratta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha virattaṃ rajanīyesūti virāgasaṅkhātena ariyamaggena rajanīyesu rāguppattihetubhūtesu sabbesu tebhūmakadhammesu virattaṃ, tattha sabbaso samucchinnarāganti attho. Kopaneyyeti paṭighaṭṭhānīye sabbasmimpi āghātavatthusmiṃ na kuppati na dussati na vikāraṃ āpajjati. Yassevaṃ bhāvitaṃ cittanti yassa yathāvuttassa ariyapuggalassa cittaṃ evaṃ vuttanayena tādibhāvāvahanabhāvena bhāvitaṃ. Kuto taṃ dukkhamessatīti taṃ uttamapuggalaṃ kuto sattato saṅkhārato vā dukkhaṃ upagamissati, na tādisassa dukkhaṃ atthīti attho.
第5篇 龙经的注释巴利
5. Nāgasuttavaṇṇanā
35 35. 第五项,“在憍赏弥”:这座城之所以叫“憍赏弥”,是因为它建在一位名叫拘苏姆比的仙人住过的地方。 “在瞿师罗园”:指瞿师罗长者所建的精舍。 “世尊住在拥挤纷扰中”:意思是世尊当时处于一种被大众围绕、不得清静的状态。 那么,世尊真的会有拥挤纷扰,或者说有交际应酬吗?并没有。因为没有人能在世尊不愿意的情况下接近他。诸佛世尊本来就难以接近,而且对一切处都无所染着。 不过,出于对众生的利益和慈悯,为了履行“我已解脱,也要令他人解脱”的承诺,为了救度八众众生超越四种瀑流,世尊允许他们适时来到自己身边;他自己也受大悲心推动,知时而前往他们那里。这是一切诸佛的常法,这里所说的“住在拥挤纷扰中”,指的正是这个意思。巴利
35. Pañcame kosambiyanti kusumbena nāma isinā vasitaṭṭhāne māpitattā ‘‘kosambī’’ti evaṃladdhanāmake nagare. Ghositārāmeti ghositaseṭṭhinā kārite ārāme. Bhagavā ākiṇṇo viharatīti bhagavā sambādhappatto viharati. Kiṃ pana bhagavato sambādho atthi, saṃsaggo vāti? Natthi. Na hi koci bhagavantaṃ anicchāya upasaṅkamituṃ sakkoti. Durāsadā hi buddhā bhagavanto sabbattha ca anupalittattā. Hitesitāya pana sattesu anukampaṃ upādāya ‘‘mutto mocessāmī’’ti paṭiññānurūpaṃ caturoghanittharaṇatthaṃ aṭṭhannaṃ parisānaṃ attano santikaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ adhivāseti, sayañca mahākaruṇāsamussāhito kālaññū hutvā tattha upasaṅkamati, idaṃ sabbabuddhānaṃ āciṇṇaṃ, ayamidha ākiṇṇavihāroti adhippeto.
这里,导师举出憍萨罗国长生王的事例,来教导憍赏弥那些争吵的比丘们,说:“怨恨绝不能靠怨恨平息……”等等。那一天,他们整夜都在争吵中度过。第二天,世尊又讲了同一个事例,他们又整夜争吵不休。第三天,世尊再次讲了那个事例,这时有一位比丘对世尊这样说:“尊者世尊,您不必操心了,就安住在现法安乐的住处吧,我们在这争吵、斗诤、纷争、口角中,自己会弄明白的。”导师心想:“这些愚人已经被征服了心,现在没法让他们明白了,这里已经没有可以教导的人了。不如我独自一人游行而住,这样这些比丘将从争吵中停下来。”正因为和那些制造争吵的比丘同住一寺已经无法教导,而来访的在家人等又让住处变得拥挤,所以经中说:“那时,世尊住在拥挤之中……”等等。巴利
Idha pana kosambikānaṃ bhikkhūnaṃ kalahajātānaṃ satthā dīghītissa kosalarañño vatthuṃ āharitvā, ‘‘na hi verena verāni, sammantīdha kudācana’’ntiādinā (dha. pa. 5; ma. ni. 3.237; mahāva. 464) ovādaṃ adāsi, taṃ divasaṃ tesaṃ kalahaṃ karontānaṃyeva ratti vibhātā. Dutiyadivasepi bhagavā tameva vatthuṃ kathesi, taṃ divasampi tesaṃ kalahaṃ karontānaṃyeva ratti vibhātā. Tatiyadivasepi bhagavā tameva vatthuṃ kathesi, athaññataro bhikkhu bhagavantaṃ evamāha – ‘‘appossukko, bhante bhagavā, diṭṭhadhammasukhavihāramanuyutto viharatu, mayametena bhaṇḍanena kalahena viggahena vivādena paññāyissāmā’’ti. Satthā ‘‘pariyādinnacittā kho ime moghapurisā na dānime sakkā saññāpetuṃ, natthi cettha saññāpetabbā, yaṃnūnāhaṃ ekacārikavāsaṃ vaseyyaṃ, evaṃ ime bhikkhū kalahato oramissantī’’ti cintesi. Evaṃ tehi kalahakārakehi bhikkhūhi saddhiṃ ekavihāre vāsaṃ vinetabbābhāvato upāsakādīhi upasaṅkamanañca ākiṇṇavihāraṃ katvā vuttaṃ – ‘‘tena kho pana samayena bhagavā ākiṇṇo viharatī’’tiādi.
这里,“苦”就是不安乐;因为内心不满足,所以不可爱、不合意,这就是它的意思。因此世尊说:“我住得不安稳。”“已远离”就是处于远离的状态,已经远远离开。世尊这样想过之后,清晨整理好身体,在憍赏弥城乞食,没有告诉任何人,独自一人,没有同伴,前往憍萨罗国的波利耶林丛,在一棵贤善沙罗树下安住。因此经中说:“那时,世尊在午前时分……中略……在贤善沙罗树下。”这里,“亲自”就是他自己。“收拾好”就是整理好。“拿取衣钵”:这里也应当把“亲自”这个词引过来连用。“侍者”就是憍赏弥城中的居民,如瞿师罗长者等护持者,以及寺院中的首要侍者——尊者阿难,他都未加告知。巴利
Tattha dukkhanti na sukhaṃ, anārādhitacittatāya na iṭṭhanti attho. Tenevāha ‘‘na phāsu viharāmī’’ti. Vūpakaṭṭhoti pavivekaṭṭho dūrībhūto. Tathā cintetvāva bhagavā pātova sarīrappaṭijagganaṃ katvā kosambiyaṃ piṇḍāya caritvā kañci anāmantetvā eko adutiyo gantvā kosalaraṭṭhe pālileyyake vanasaṇḍe bhaddasālamūle vihāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ…pe… bhaddasālamūle’’ti. Tattha sāmanti sayaṃ. Saṃsāmetvāti paṭisāmetvā. Pattacīvaramādāyāti etthāpi sāmanti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ. Upaṭṭhāketi kosambinagaravāsino ghositaseṭṭhiādike upaṭṭhāke, vihāre ca aggupaṭṭhākaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ anāmantetvā.
导师这样离开后,五百位比丘对阿难尊者说:“阿难贤友,导师独自走了,我们跟上去吧。”阿难劝阻他们说:“贤友们,当世尊亲自收拾好住处,拿起衣钵,没有告诉侍者,也没有向比丘僧团打招呼,就独自一人没有同伴地离开时,那就是世尊想要独自游行的意愿。作为弟子,应当随顺导师的意愿而行,所以这几天不该去追随世尊。”他自己也没有跟去。巴利
Evaṃ gate satthari pañcasatā bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ āhaṃsu – ‘‘āvuso ānanda, satthā ekakova gato, mayaṃ anubandhissāmā’’ti. ‘‘Āvuso, yadā bhagavā sāmaṃ senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya anāmantetvā upaṭṭhāke ca anapaloketvā bhikkhusaṅghaṃ adutiyo gacchati, tadā ekacāraṃ carituṃ bhagavato ajjhāsayo, sāvakena nāma satthu ajjhāsayānurūpaṃ paṭipajjitabbaṃ, tasmā na imesu divasesu bhagavā anugantabbo’’ti nivāresi, sayampi nānugacchi.
“次第”就是按顺序,沿着村落和城镇一个接一个地游行。他心里想:“我先去看看那位独自住在偏僻处的比丘。”于是到了巴利卡洛那迦罗村,在那里为跋古长老详细讲了午后以及初夜、中夜、后夜这三时的独住功德。第二天,他让那位比丘作为后随沙门一起去乞食,然后让他就地返回。他又想:“我去看看那三位和合共住的善男子。”于是前往东竹鹿野苑,也为他们详细讲了整夜和合共住的功德,同样让他们就地返回。然后,世尊独自一人到了巴利雷亚村。巴利雷亚村的居民出来迎接,供养了食物。巴利雷亚村不远处有一片叫守护林的地方,他们在那里为世尊搭了一座草屋,请求说:“请世尊住在这里。”就这样让世尊住了下来。至于“贤善沙罗树”,是指那里有一棵令人欢喜的好沙罗树。世尊依靠那个村庄,就在林中草屋旁边的那棵树下安住。因此经中说:“住在巴利雷亚的守护林中的贤善沙罗树下。”巴利
Anupubbenāti anukkamena, gāmanigamapaṭipāṭiyā cārikaṃ caramāno ‘‘ekacāravāsaṃ tāva vasamānaṃ bhikkhuṃ passissāmī’’ti bālakaloṇakāragāmaṃ gantvā tattha bhaguttherassa sakalaṃ pacchābhattañceva tiyāmañca rattiṃ ekacāravāse ānisaṃsaṃ kathetvā punadivase tena pacchāsamaṇena piṇḍāya caritvā taṃ tattheva nivattetvā ‘‘samaggavāsaṃ vasamāne tayo kulaputte passissāmī’’ti pācīnavaṃsamigadāyaṃ gantvā tesampi sakalarattiṃ samaggavāse ānisaṃsaṃ kathetvā tepi tattheva nivattetvā ekakova pālileyyagāmaṃ sampatto. Pālileyyagāmavāsino paccuggantvā bhagavato dānaṃ datvā pālileyyagāmassa avidūre rakkhitavanasaṇḍo nāma atthi, tattha bhagavato paṇṇasālaṃ katvā ‘‘ettha bhagavā vasatū’’ti yācitvā vāsayiṃsu. Bhaddasāloti pana tattheko manāpo bhaddako sālarukkho, bhagavā taṃ gāmaṃ upanissāya vanasaṇḍe paṇṇasālasamīpe tasmiṃ rukkhamūle vihāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘pālileyyake viharati rakkhitavanasaṇḍe bhaddasālamūle’’ti.
“象王”是指一头大公象,是象群的首领。“象仔”是指幼象。“象崽”是指还在吃奶的小幼象,也叫“宾伽”。“被咬断的树梢”是指走在前面的那些象等咬断树梢后剩下的、像残桩一样的东西,它就吃这些。“被折断又折断”是指被那头象王从高处折断又折断、打落下来的。“它弄断的树枝”是指属于这头象王的断枝,那些象吃这些。“浑浊的”是指那些象先下水喝了以后把水搅乱,水变得浑浊、混着泥浆,象王就喝这样的水。“从水里”是指从浅滩或渡口。“象王的”是指那头象王的。“摩擦、碰触”是指那些象来蹭它、碰它。即使被这样蹭碰,象王也因为自己心胸宽广而不生气,所以它们就一直蹭它。“象群”就是指一群群的象。巴利
Hatthināgoti mahāhatthī yūthapati. Hatthikalabhehīti hatthipotakehi. Hatthicchāpehīti khīrūpagehi daharahatthipotakehi, ye ‘‘bhiṅkā’’tipi vuccanti. Chinnaggānīti purato purato gacchantehi tehi hatthiādīhi chinnaggāni khāditāvasesāni khāṇusadisāni khādati. Obhaggobhagganti tena hatthināgena uccaṭṭhānato bhañjitvā bhañjitvā pātitaṃ. Assa sākhābhaṅganti etassa santakaṃ sākhābhaṅgaṃ te khādanti. Āvilānīti tehi paṭhamataraṃ otaritvā pivantehi āluḷitattā āvilāni kaddamamissāni pānīyāni pivati. Ogāhāti titthato. ‘‘Ogāha’’ntipi pāḷi. Assāti hatthināgassa. Upanighaṃsantiyoti ghaṭṭentiyo, upanighaṃsiyamānopi attano uḷārabhāvena na kujjhati, tena tā taṃ ghaṃsantiyeva. Yūthāti hatthighaṭā.
那头象王之所以走向世尊所在的地方,据说是因为它厌倦了象群里的生活,独自进入那片密林。在那里见到世尊之后,它就像被一千罐水浇灭了灼热一样,热恼止息,心生净信,站在世尊身边。从那时起,它就站在职责之首尽职侍奉:把贤善沙罗树和树叶茅屋四周清理得没有杂草,用断枝打扫;给世尊送上洗脸水,打来沐浴水,递上齿木;还从林中采来甘甜的水果献给导师,导师就吃那些果子。因此经中说:“就在那里,那头象王把世尊所住的地方清理得没有杂草,又用鼻子为世尊备好饮用水和洗用水。”它用鼻子搬来木柴,互相摩擦生起火,点燃木柴,把石块烧热,再用棍子把石块滚过来,投进水槽里,知道水已经热了,就走到世尊身边站着。世尊知道“象王想让我沐浴”,便走到那里完成沐浴。备饮用水时也是同样的做法。当那水变凉时,它也会过来。针对这些,经中说:“用鼻子为世尊备好饮用水和洗用水。”巴利
Yena bhagavā tenupasaṅkamīti so kira hatthināgo yūthavāse ukkaṇṭhito taṃ vanasaṇḍaṃ paviṭṭho tattha bhagavantaṃ disvā ghaṭasahassena nibbāpitasantāpo viya nibbuto hutvā pasannacitto bhagavato santike aṭṭhāsi, tato paṭṭhāya vattasīse ṭhatvā bhaddasālassa paṇṇasālāya ca samantato appaharitakaṃ katvā sākhābhaṅgehi sammajjati, bhagavato mukhadhovanaṃ deti, nhānodakaṃ āharati, dantakaṭṭhaṃ deti, araññato madhurāni phalāni āharitvā satthu upaneti, satthā tāni paribhuñjati . Tena vuttaṃ – ‘‘tatra sudaṃ so hatthināgo yasmiṃ padese bhagavā viharati, taṃ padesaṃ appaharitañca karoti, soṇḍāya bhagavato pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpetī’’ti. Soṇḍāya dārūni āharitvā aññamaññaṃ ghaṃsitvā aggiṃ uṭṭhāpetvā dārūni jālāpetvā tattha pāsāṇakhaṇḍāni tāpetvā tāni daṇḍakehi pavaṭṭetvā soṇḍiyaṃ khipitvā udakassa tattabhāvaṃ ñatvā bhagavato santikaṃ upagantvā tiṭṭhati, bhagavā ‘‘hatthināgo mama nhānaṃ icchatī’’ti tattha gantvā nhānakiccaṃ karoti, pānīyepi eseva nayo. Tasmiṃ pana sītale sañjāte upasaṅkamati, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘soṇḍāya bhagavato pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpetī’’ti.
那时,世尊独自静处等等,是为了显示两位大龙象——佛陀与象王——各自观察远离之乐的情景,其含义前面已经说过。知道自己远离了喧嚣,是指由于没有同伴杂处而获得的身远离。至于其他几种远离,在世尊那里则是一切时候都本来具足的。巴利
Atha kho bhagavato rahogatassātiādi ubhinnaṃ mahānāgānaṃ vivekasukhapaccavekkhaṇadassanaṃ, taṃ vuttatthameva. Attano ca pavivekaṃ viditvāti kehici anākiṇṇabhāvaladdhaṃ kāyavivekaṃ jānitvā, itare pana vivekā bhagavato sabbakālaṃ vijjantiyeva.
世尊诵出这首优陀那,是为了表明自己和象王在远离之乐上有着相同的心意。巴利
Imaṃudānanti imaṃ attano hatthināgassa ca pavivekābhiratiyā samānajjhāsayabhāvadīpanaṃ udānaṃ udānesi.
这里的大意是:那头象牙像车轭一样弯曲的象王,它的心和“龙象”——也就是佛陀这头龙象的心——相合、相应。怎么个相合法呢?就像佛陀这头龙象,因为厌嫌过去那种与人群杂居的生活,说过“我从前确实是杂居而住”,于是修习远离,如今独自一人、没有同伴,在林中、在荒野里享受快乐、尽情快乐;同样,这头象王也厌嫌过去和自己的象群等杂居的生活,修习远离,如今独自一人、没有同伴,在林中、在荒野里享受快乐、尽情快乐。所以,它的心和龙象相合,和那位佛陀的心相合。也就是说,它们在独处的快乐上完全一致、完全相同。这就是这段经文的要义。巴利
Tatthāyaṃ saṅkhepattho – etaṃ īsādantassa rathaīsāsadisadantassa hatthināgassa cittaṃ nāgena buddhanāgassa cittena sameti saṃsandati. Kathaṃ sameti ce? Yadeko ramatī vane yasmā buddhanāgo ‘‘ahaṃ kho pubbe ākiṇṇo vihāsi’’nti purimaṃ ākiṇṇavihāraṃ jigucchitvā vivekaṃ upabrūhayamāno idāni yathā eko adutiyo vane araññe ramati abhiramati, evaṃ ayampi hatthināgo pubbe attano hatthiādīhi ākiṇṇavihāraṃ jigucchitvā vivekaṃ upabrūhayamāno idāni eko asahāyo vane araññe ramati abhiramati. Tasmāssa cittaṃ nāgena sameti tassa cittena sametīti katvā ekībhāvaratiyā ekasadisaṃ hotīti attho.
第六,《宾头卢经》的注释巴利
6. Piṇḍolasuttavaṇṇanā
36 36. 第六,“宾头卢婆罗堕阇”:“宾头卢”的意思是,为了团食而到处游走、寻求,因此出家。据说他本来是个家道败落的婆罗门,看到比丘僧团得到丰厚的利养和恭敬,就为了乞食而出家。他拿一只大陶钵当作“钵”来用,四处游走,喝满钵的粥,吃饭,也嚼糕饼点心。于是有人把他很能吃这件事禀告了世尊。世尊不允许他用钵袋;他就把钵倒扣着放在矮床下,放的时候磨着推下去,拿的时候也磨着拉出来。这样一天天过去,钵因为磨擦而损耗,变得只能装一筒饭左右。于是又把这事禀告世尊,世尊这才允许他用钵袋。后来,这位长老修习根修习,证得了最高果位——阿罗汉果。因此,他过去为了团食而特别地游走,所以叫“宾头卢”;按族姓则是“婆罗堕阇”,两者合在一起,就称为“宾头卢婆罗堕阇”。巴利
36. Chaṭṭhe piṇḍolabhāradvājoti piṇḍaṃ ulamāno pariyesamāno pabbajitoti piṇḍolo. So kira parijiṇṇabhogo brāhmaṇo hutvā mahantaṃ bhikkhusaṅghassa lābhasakkāraṃ disvā piṇḍatthāya nikkhamitvā pabbajito. So mahantaṃ kapallaṃ ‘‘patta’’nti gahetvā carati, kapallapūraṃ yāguṃ pivati, bhattaṃ bhuñjati, pūvakhajjakañca khādati. Athassa mahagghasabhāvaṃ satthu ārocesuṃ. Satthā tassa pattatthavikaṃ nānujāni, heṭṭhāmañce pattaṃ nikkujjitvā ṭhapeti, so ṭhapentopi ghaṃsentova paṇāmetvā ṭhapeti, gaṇhantopi ghaṃsentova ākaḍḍhitvā gaṇhāti. Taṃ gacchante gacchante kāle ghaṃsanena parikkhīṇaṃ, nāḷikodanamattasseva gaṇhanakaṃ jātaṃ. Tato satthu ārocesuṃ, athassa satthā pattatthavikaṃ anujāni. Thero aparena samayena indriyabhāvanaṃ bhāvento aggaphale arahatte patiṭṭhāsi. Iti so pubbe savisesaṃ piṇḍatthāya ulatīti piṇḍolo, gottena pana bhāradvājoti ubhayaṃ ekato katvā ‘‘piṇḍolabhāradvājo’’ti vuccati.
住在林野的人,因为拒绝了村落里的住处,住在树林里,所以叫“林野住者”;这是对受持并实践林野头陀支的人的称呼。同样地,所谓“团食”,是指可食之食团掉落,即他人所给的食物团落入钵中,意思是他人给的食物团掉进钵里。他为了团食而挨家挨户去寻求,所以叫“乞团食者”;或者说,他有为了团食而外出行乞的誓愿,所以叫“团食者”,而“团食者”就是“乞团食者”。所谓“粪扫衣”,就像在垃圾堆等处,因为布在尘土上面而显得像是被高高堆起,所以叫“粪扫衣”;又或者它像尘土一样,本质是可厌的,所以叫“粪扫衣”。受持粪扫衣就是“粪扫衣”;以此为戒条的人,就叫“粪扫衣者”。僧伽梨、郁多罗僧、安陀会这三件衣合称“三衣”;受持三衣就是“三衣”;以此为戒条的人,就叫“三衣者”。“少欲”等词的含义,前面已经说过了。巴利
Āraññakoti gāmantasenāsanapaṭikkhipanena araññe nivāso assāti āraññako, āraññakadhutaṅgaṃ samādāya vattantassetaṃ nāmaṃ. Tathā bhikkhāsaṅkhātānaṃ āmisapiṇḍānaṃ pāto piṇḍapāto, parehi dinnānaṃ piṇḍānaṃ patte nipatananti attho. Piṇḍapātaṃ uñchati taṃ taṃ kulaṃ upasaṅkamanto gavesatīti piṇḍapātiko, piṇḍāya vā patituṃ carituṃ vatametassāti piṇḍapātī, piṇḍapātīyeva piṇḍapātiko. Saṅkārakūṭādīsu paṃsūnaṃ upari ṭhitattā abbhuggataṭṭhena paṃsukūlaṃ viyāti paṃsukūlaṃ, paṃsu viya vā kucchitabhāvaṃ ulati gacchatīti paṃsukūlaṃ, paṃsukūlassa dhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, taṃ sīlaṃ etassāti paṃsukūliko. Saṅghāṭiuttarāsaṅgaantaravāsakasaṅkhātāni tīṇi cīvarāni ticīvaraṃ, ticīvarassa dhāraṇaṃ ticīvaraṃ, taṃ sīlaṃ etassāti tecīvariko. Appicchotiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vuttoyeva.
“头陀说者”:“头陀”是指已经抖落烦恼的人,或者指能抖落烦恼的法。这里面有四种情况要了解:有人是头陀但不是头陀说者,有人不是头陀但是头陀说者,有人既不是头陀也不是头陀说者,有人既是头陀又是头陀说者。其中,自己受持头陀法并实践,但不劝别人也这样做,这是第一种。自己不受持头陀法去实践,却劝别人这样做,这是第二种。两者都没有的,是第三种。两者都具备的,是第四种。具寿宾头卢婆罗堕阇就是这第四种人。因此称他为“头陀说者”。这里其实是按照部分特征来指称整体的说法,就像“名色”那样。巴利
Dhutavādoti dhuto vuccati dhutakileso puggalo, kilesadhunanakadhammo vā. Tattha atthi dhuto, na dhutavādo, atthi na dhuto, dhutavādo, atthi neva dhuto, na dhutavādo, atthi dhuto ceva, dhutavādo cāti idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ. Tesu yo sayaṃ dhutadhamme samādāya vattati, na paraṃ tadatthāya samādapeti, ayaṃ paṭhamo. Yo pana sayaṃ na dhutadhamme samādāya vattati, paraṃ samādapeti, ayaṃ dutiyo. Yo ubhayarahito, ayaṃ tatiyo. Yo pana ubhayasampanno, ayaṃ catuttho. Evarūpo ca āyasmā piṇḍolabhāradvājoti. Tena vuttaṃ ‘‘dhutavādo’’ti. Ekadesasarūpekasesavasena hi ayaṃ niddeso yathā taṃ ‘‘nāmarūpa’’nti.
对于“致力于增上心”这句话,这里应当理解为:心与八等至相应,或者与阿罗汉果等至相应,因此称为增上心。不过在这里,有人说是“阿罗汉果心”。在那些等至当中,定本身就是增上心;但在这里应当理解为阿罗汉果定。还有些人说:“就像《增上心经》里说的‘比丘们,致力于增上心的比丘应当时时作意三种相’,这里指的是止观心为增上心。”这种说法并不妥当,应当采用前面的解释。巴利
Adhicittamanuyuttoti ettha aṭṭhasamāpattisampayogato arahattaphalasamāpattisampayogato vā cittassa adhicittabhāvo veditabbo, idha pana ‘‘arahattaphalacitta’’nti vadanti. Taṃtaṃsamāpattīsu samādhi eva adhicittaṃ, idha pana arahattaphalasamādhi veditabbo. Keci pana ‘‘adhicittamanuyuttena, bhikkhave, bhikkhunā kālena kālaṃ tīṇi nimittāni manasi kātabbānīti etasmiṃ adhicittasutte (a. ni. 3.103) viya samathavipassanācittaṃ adhicittanti idhādhippeta’’nti vadanti, taṃ na sundaraṃ. Purimoyevattho gahetabbo.
明白了“这个意义”之后,就是说,他完全地、从各个方面了解了这个被称为“增上心专修”、圆满具备决意资具的意义,即尊者宾头卢婆罗堕阇的意义。为了表明“增上心专修就是对我的教法的实践”,他宣说了这首优陀那。巴利
Etamatthaṃviditvāti etaṃ āyasmato piṇḍolabhāradvājassa adhiṭṭhānaparikkhārasampadāsampannaṃ adhicittānuyogasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā. Evaṃ ‘‘adhicittānuyogo mama sāsanānuṭṭhāna’’nti dīpento imaṃ udānaṃ udānesi.
在这里,“不讥毁”是指不以言语诽谤任何人。“不害”是指以身体伤害任何人。“于巴帝摩卡中”:巴帝摩卡这个词的含义,前面已经用多种方式解说了;在这个巴帝摩卡中,律仪的特征就是不违犯七种犯聚。“知量”:是指在接受和受用方面懂得适量。“独处的坐卧具”:是指远离喧闹、没有干扰的坐卧处。“增上心专修”:是为了证达八种等至而精勤修习。巴利
Tattha anūpavādoti vācāya kassacipi anupavadanaṃ. Anūpaghātoti kāyena kassaci upaghātākaraṇaṃ. Pātimokkheti ettha pātimokkhapadassa attho heṭṭhā nānappakārehi vutto, tasmiṃ pātimokkhe. Sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamalakkhaṇo saṃvaro. Mattaññutāti paṭiggahaṇaparibhogavasena pamāṇaññutā. Pantañca sayanāsananti vivittaṃ saṅghaṭṭanavirahitaṃ senāsanaṃ. Adhicitte ca āyogoti aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ adhigamāya bhāvanānuyogo.
另一种解释:“不讥毁”是指不说任何阻断别人的话。这样一来,就涵盖了一切语戒。“不害”是指不以身体伤害、侵扰任何人。这样一来,就涵盖了一切身戒。为了说明这两者都包含在佛陀的教法之中,所以说“及于巴帝摩卡防护”。“及”字只是虚词。“及于巴帝摩卡防护”的意思是:以巴帝摩卡防护为本质的不讥毁和不害。巴利
Aparo nayo – anūpavādoti kassacipi uparujjhanavacanassa avadanaṃ. Tena sabbampi vācasikaṃ sīlaṃ saṅgaṇhāti. Anūpaghātoti kāyena kassaci upaghātassa paraviheṭhanassa akaraṇaṃ. Tena sabbampi kāyikaṃ sīlaṃ saṅgaṇhāti. Yādisaṃ panidaṃ ubhayaṃ buddhānaṃ sāsanantogadhaṃ hoti, taṃ dassetuṃ – ‘‘pātimokkhe ca saṃvaro’’ti vuttaṃ. Casaddo nipātamattaṃ. Pātimokkhe ca saṃvaroti pātimokkhasaṃvarabhūto anūpavādo anūpaghāto cāti attho.
或者,“于巴帝摩卡”是依处格,表示以巴帝摩卡为所依。以巴帝摩卡为所依的防护,是什么呢?就是不讥毁、不害。因为在受具足戒的那一刻,不加区分地就已经算是受持了巴帝摩卡戒;安住于那个巴帝摩卡之后,通过不做讥毁和伤害来防护,这就被称为不讥毁和不害。巴利
Atha vā pātimokkheti adhikaraṇe bhummaṃ. Pātimokkhe nissayabhūte saṃvaro. Ko pana soti? Anūpavādo anūpaghāto. Upasampadavelāyañhi avisesena pātimokkhasīlaṃ samādinnaṃ nāma hoti, tasmiṃ pātimokkhe ṭhitassa tato paraṃ upavādūpaghātānaṃ akaraṇavasena saṃvaro, so anūpavādo anūpaghāto cāti vutto.
或者,“在巴帝摩卡”是处格,用在应当成就的事上,就像“心的不寂静以不如理作意为近因”那样。依靠这个巴帝摩卡,应当成就不讥毁和不伤害;意思就是:被巴帝摩卡防护所包含的不讥毁和不伤害。而“律仪”这个词,则是统摄念律仪、智律仪、忍律仪、精进律仪这四种律仪;这四种律仪就是成就巴帝摩卡的方法。巴利
Atha vā pātimokkheti nipphādetabbe bhummaṃ yathā ‘‘cetaso avūpasamo ayonisomanasikārapadaṭṭhāna’’nti (saṃ. ni. 5.232). Tena pātimokkhena sādhetabbo anūpavādo anūpaghāto, pātimokkhasaṃvarasaṅgahito anūpavādo anūpaghātoicceva attho. Saṃvaroti iminā pana satisaṃvaro , ñāṇasaṃvaro, khantisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti imesaṃ catunnaṃ saṃvarānaṃ gahaṇaṃ, pātimokkhasādhanaṃ idaṃ saṃvaracatukkaṃ.
对食物知节量,是指从寻求、接受、受用和施舍等方面,在饮食上把握适当的量。寂静的坐卧处,是指山林、树下等远离喧嚣、适合修行的住处。在增上心上精勤,因为增上心在一切心中最为殊胜、最上,所以称为增上心,也就是阿拉汉果心;为了成就这个应当证得的阿拉汉果心,以修习止观来精勤努力,这就是在增上心上精勤的含义。这是诸佛的教法,意思是:不诽谤他人、不伤害他人、守护巴帝摩卡律仪、在寻求和接受等事情上知节量、住在僻静之处,以及如前所说的增上心精勤——这些就是诸佛的教法、告诫和训示。应当知道,这首偈颂如此宣说了三学。巴利
Mattaññutā ca bhattasminti pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogavissajjanānaṃ vasena bhojane pamāṇaññutā. Pantañca sayanāsananti bhāvanānukūlaṃ araññarukkhamūlādivivittasenāsanaṃ. Adhicitte ca āyogoti sabbacittānaṃ adhikattā uttamattā adhicittasaṅkhāte arahattaphalacitte sādhetabbe tassa nipphādanatthaṃ samathavipassanābhāvanāvasena āyogo. Etaṃ buddhāna sāsananti etaṃ parassa anūpavadanaṃ, anūpaghātanaṃ, pātimokkhasaṃvaro , pariyesanapaṭiggahaṇādīsu mattaññutā, vivittavāso, yathāvuttaadhicittānuyogo ca buddhānaṃ sāsanaṃ ovādo anusiṭṭhīti attho. Evaṃ imāya gāthāya tisso sikkhā kathitāti veditabbā.
第七部 舍利弗经的注释巴利
7. Sāriputtasuttavaṇṇanā
37 在第七经的注释里,并没有前面还没解释过的新内容。偈颂中“增上心者”是指具有增上心的人,也就是具备了超越一切心的、最殊胜的阿拉汉果心的人。“不放逸者”是指不放逸、不懈怠的人,意思是说,他以不放逸,在无过失的诸法上持续不断地精进努力。“牟尼”:正如“于两世间能了知者,因此被称为牟尼”所说,这样通达两世间的智就叫牟那;或者,因为具足了称为阿拉汉果智的智慧,漏已尽者就称为牟尼,这里指那位牟尼的。“在牟那行处修学”:就是在称为阿拉汉智的牟那的行处——三十七菩提分法或三学——中修学。这是就前行阶段的修行来说的。因为阿拉汉才是学处圆满的人,所以应当这样理解这里的含义:“如此修学的”“通过这学处而达到牟尼境界的牟尼”。也正因为如此,以较低的道果心来说“增上心者”,以在四圣谛正觉之道的修行中不放逸来说“不放逸者”,以具足道智来说“牟尼”,这三个词的含义就是这样配合的。或者,“不放逸者、修学者”这两个词应当看作表示原因:因为不放逸、因为修学,所以是“增上心者”。巴利
37. Sattame apubbaṃ natthi. Gāthāya adhicetasoti adhicittavato, sabbacittānaṃ adhikena arahattaphalacittena samannāgatassāti attho. Appamajjatoti na pamajjato, appamādena anavajjadhammesu sātaccakiriyāya samannāgatassāti vuttaṃ hoti. Muninoti ‘‘yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti (dha. pa. 269; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 21) evaṃ ubhayalokamunanena monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena arahattaphalañāṇasaṅkhātena ñāṇena samannāgatattā vā khīṇāsavo muni nāma, tassa munino. Monapathesu sikkhatoti arahattañāṇasaṅkhātassa monassa pathesu sattatiṃsabodhipakkhiyadhammesu tīsu vā sikkhāsu sikkhato. Idañca pubbabhāgappaṭipadaṃ gahetvā vuttaṃ. Pariniṭṭhitasikkho hi arahā, tasmā evaṃ sikkhato, imāya sikkhāya munibhāvaṃ pattassa muninoti evamettha attho daṭṭhabbo. Yasmā ca etadeva, tasmā heṭṭhimamaggaphalacittānaṃ vasena adhicetaso, catusaccasambodhapaṭipattiyaṃ appamādavasena appamajjato, maggañāṇasamannāgamena muninoti evametesaṃ tiṇṇaṃ padānaṃ attho yujjatiyeva. Atha vā ‘‘appamajjato sikkhato’’ti padānaṃ hetuatthatā daṭṭhabbā appamajjanahetu sikkhanahetu ca adhicetasoti.
对于这样的漏尽牟尼,内心不会生起忧伤——那些以与所爱分离等事为因的忧伤和内心焦灼,在他心里不存在。或者,“如是者”是指具备这种特征、这样的牟尼,他没有忧伤——这是这里的含义。“已寂静者”:因为贪等烦恼被彻底止息而寂静。“常具念者”:因为念已修到圆满,所以恒常不离正念。巴利
Sokā na bhavanti tādinoti tādisassa khīṇāsavamunino abbhantare iṭṭhaviyogādivatthukā sokā cittasantāpā na honti. Atha vā tādinoti tādilakkhaṇasamannāgatassa evarūpassa munino sokā na bhavantīti ayamettha attho. Upasantassāti rāgādīnaṃ accantūpasamena upasantassa. Sadā satīmatoti sativepullappattiyā niccakālaṃ satiyā avirahitassa.
在这里,通过“增上心者”这一说法,说明增上心学;通过“不放逸者”这一说法,说明增上戒学;通过“牟尼”和“在牟那行处修学”这些说法,说明增上慧学。或者也可以说:通过“牟尼”这一说法说明增上慧学,通过“在牟那行处修学”这一说法说明那些出世间学的前分修行,而通过“无有忧伤”等语句阐明学处圆满的利益。其余部分按照前面所说的方式理解。巴利
Ettha ca ‘‘adhicetaso’’ti iminā adhicittasikkhā, ‘‘appamajjato’’ti etena adhisīlasikkhā, ‘‘munino monapathesu sikkhato’’ti etehi adhipaññāsikkhā. ‘‘Munino’’ti vā etena adhipaññāsikkhā, ‘‘monapathesu sikkhato’’ti etena tāsaṃ lokuttarasikkhānaṃ pubbabhāgapaṭipadā, ‘‘sokā na bhavantī’’tiādīhi sikkhāpāripūriyā ānisaṃso pakāsitoti veditabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.
第八 孙陀利经的注释巴利
8. Sundarīsuttavaṇṇanā
38 在第八经中,“被恭敬”等词的含义,前面已经解释过了。“不能忍受”就是无法忍受,意思是嫉妒。整句的意思是:对比丘僧团所获得的恭敬感到无法忍受。巴利
38. Aṭṭhame sakkatotiādīnaṃ padānaṃ attho heṭṭhā vaṇṇitoyeva. Asahamānāti na sahamānā, usūyantāti attho. Bhikkhusaṅghassa ca sakkāraṃ asahamānāti sambandho.
孙达莉是她的名字。据说那时候,她在所有女游方者当中长得最美,看着最顺眼,最让人心生欢喜,肤色容貌达到了极好的程度,所以大家就叫她“孙达莉”。她当时青春还在,行为又不检点,因此那些外道就派这个游方女孙达莉去干坏事。原来,那些外道自从佛陀出世以后,自己的利养和恭敬就没了,就像前面《呵骂经》注疏里讲到的那样,他们看到世尊和比丘僧团一直得到广大无量的利养恭敬,心里嫉妒,就聚在一起商量:“自从沙门乔达摩出现,我们就完了,利养恭敬全没了,连有没有我们这个人,都没人知道了。世人到底是冲着什么,对沙门乔达摩这么深信,给他这么广大的恭敬供养?”其中一个人说:“他出身高贵,是从没有间断过的大选举世系里生出来的。”另一个人说:“在他殊胜的出身中,出现过许多稀奇的事。”又一个人说:“人们抱他去让迦罗提婆罗仙人礼拜时,他的脚转过来,落在了那位仙人的发髻上。”又一个人说:“播种庆典时,让他睡在阎浮树荫下,就算过了正午,阎浮树的树荫也不移动,一直停在那里。”又一个人说:“他长得好看,看着悦目,让人欢喜,相貌圆满。”又一个人说:“他看到老人、病人、死人、出家人这些景象,心生警醒,就舍弃了将来要继承的转轮王位,出家了。”他们不知道世尊在无量劫中积攒的、别人无法相比的福德与智慧资粮已经达到最高圆满,不知道他那无可比拟的减损修行,也不知道他无上的智慧断惑等佛力,只是把自己看到的、听到的、记得的世尊种种值得尊敬的地方拿来称赞,却找不到不值得尊敬的地方,于是就说:“我们到底用什么办法,才能让沙门乔达摩名声受损,把他的利养恭敬搞掉?”他们当中有一个尖嘴利舌的人这样说:“诸位,在这个有情的世界里,没有哪个众生不对女人有贪恋。这位沙门乔达摩又长得好看,像天人一样,又年轻,要是找到一个和他相配的女人,他一定会贪着。就算他不贪着,世人也会起疑心。来吧,我们就派游方女孙达莉去,让沙门乔达摩的坏名声传遍大地。”巴利
Sundarīti tassā nāmaṃ. Sā kira tasmiṃ kāle sabbaparibbājikāsu abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā, teneva sā ‘‘sundarī’’ti paññāyittha. Sā ca anatītayobbanā asaṃyatasamācārāva hoti, tasmā te sundariṃ paribbājikaṃ pāpakamme uyyojesuṃ. Te hi aññatitthiyā buddhuppādato paṭṭhāya sayaṃ hatalābhasakkārā heṭṭhā akkosasuttavaṇṇanāyaṃ āgatanayena bhagavato bhikkhusaṅghassa ca uḷāraṃ aparimitaṃ lābhasakkāraṃ pavattamānaṃ disvā issāpakatā ekato hutvā sammantayiṃsu – mayaṃ samaṇassa gotamassa uppannakālato paṭṭhāya naṭṭhā hatalābhasakkārā, na no koci atthibhāvampi jānāti, kiṃ nissāya nu kho loko samaṇe gotame abhippasanno uḷāraṃ sakkārasammānaṃ upanetīti? Tattheko āha – ‘‘uccākulappasuto asambhinnāya mahāsammatappaveṇiyā jāto’’ti, aparo ‘‘abhijātiyaṃ tassa anekāni acchariyāni pātubhūtānī’’ti, añño ‘‘kāladevilaṃ vandāpetuṃ upanītassa pādā parivattitvā tassa jaṭāsu patiṭṭhitā’’ti, aparo ‘‘vappamaṅgalakāle jambucchāyāya sayāpitassa vītikkantepi majjhanhike jambucchāyā aparivattitvā ṭhitā’’ti, añño ‘‘abhirūpo dassanīyo pāsādiko rūpasampattiyā’’ti, aparo ‘‘jiṇṇāturamatapabbajitasaṅkhātanimitte disvā saṃvegajāto āgāminaṃ cakkavattirajjaṃ pahāya pabbajito’’ti. Evaṃ aparimāṇakāle sambhataṃ anaññasādhāraṇaṃ bhagavato puññañāṇasambhāraṃ ukkaṃsapāramippattaṃ nirupamaṃ sallekhappaṭipadaṃ anuttarañca ñāṇapahānasampadādibuddhānubhāvaṃ ajānantā attanā yathādiṭṭhaṃ yathāsutaṃ dharamānaṃ taṃ taṃ bhagavato bahumānakāraṇaṃ kittetvā abahumānakāraṇaṃ pariyesitvā apassantā ‘‘kena nu kho kāraṇena mayaṃ samaṇassa gotamassa ayasaṃ uppādetvā lābhasakkāraṃ nāseyyāmā’’ti. Tesu eko tikhiṇamantī evamāha – ‘‘ambho imasmiṃ sattaloke mātugāmasukhe asattasattā nāma natthi, ayañca samaṇo gotamo abhirūpo devasamo taruṇo, attano samarūpaṃ mātugāmaṃ labhitvā sajjeyya. Athāpi na sajjeyya, janassa pana saṅkiyo bhaveyya, handa mayaṃ sundariṃ paribbājikaṃ tathā uyyojema, yathā samaṇassa gotamassa ayaso pathaviyaṃ patthareyyā’’ti.
那些人听了之后,其余的外道都说:“你这个主意想得很好。这样一来,沙门乔达摩就会被恶名缠身,抬不起头来,只能到处逃窜。”于是他们全都抱着同样的想法,为了这样打发她去,一起来到孙达莉那里。孙达莉看见他们,就问:“你们怎么一起过来了?”外道们不搭理她,走到寺院边缘一个隐蔽的地方坐了下来。她走到那里,一次又一次地跟他们搭话,却得不到回应,就说:“我哪里得罪你们了?你们为什么不回答我?”他们却说:“我们在被人欺负,你却在一旁装作没看见。”她问:“谁欺负你们了?”他们说:“难道你没看见吗?沙门乔达摩欺负我们,让我们失去了利养和恭敬,只能到处流浪。”她又问:“那我能做什么?”他们说:“既然如此,你就经常到祇园附近去,对大众这样那样地说。”她也答应了:“好。”因此经文里说:“外道游方者们不能忍受世尊所获得的恭敬……”等等。巴利
Taṃ sutvā itare ‘‘idaṃ suṭṭhu tayā cintitaṃ, evañhi kate samaṇo gotamo ayasakena upadduto sīsaṃ ukkhipituṃ asakkonto yena vā tena vā palāyissatī’’ti sabbeva ekajjhāsayā hutvā tathā uyyojetuṃ sundariyā santikaṃ agamaṃsu. Sā te disvā ‘‘kiṃ tumhe ekato āgatatthā’’ti āha. Titthiyā anālapantā ārāmapariyante paṭicchanne ṭhāne nisīdiṃsu. Sā tattha gantvā punappunaṃ ālapantī paṭivacanaṃ alabhitvā kiṃ tumhākaṃ aparajjhaṃ? Kasmā me paṭivacanaṃ na dethāti? Tathā hi pana tvaṃ amhe viheṭhiyamāne ajjhupekkhasīti . Ko tumhe viheṭhetīti? ‘‘Kiṃ pana tvaṃ na passasi, samaṇaṃ gotamaṃ amhe viheṭhetvā hatalābhasakkāre katvā vicaranta’’nti vatvā ‘‘tattha mayā kiṃ kātabba’’nti vutte ‘‘tena hi tvaṃ abhikkhaṇaṃ jetavanasamīpaṃ gantvā mahājanassa evañcevañca vadeyyāsī’’ti āhaṃsu. Sāpi ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchi. Tena vuttaṃ – ‘‘aññatitthiyā paribbājakā bhagavatosakkāraṃ asahamānā’’tiādi.
这里,“ussahasi”就是“你能做到”。“atthaṃ”指的是利益或该做的事。“kyāhaṃ”就是“我怎么能”。那些外道虽然跟她非亲非故,只凭着同是出家游方者这层关系,为了拉拢她,就装成亲戚的样子对她说:“姊妹,你能为亲戚们谋利益吗?”于是她也像藤蔓缠住鹿脚一样,回答说:“为了亲戚们的利益,我的生命也已舍弃。”巴利
Tattha ussahasīti sakkosi. Atthanti hitaṃ kiccaṃ vā. Kyāhanti kiṃ ahaṃ. Yasmā te titthiyā tassā aññātakāpi samānā pabbajjasambandhamattena saṅgaṇhituṃ ñātakā viya hutvā ‘‘ussahasi tvaṃ bhagini ñātīnaṃ atthaṃ kātu’’nti āhaṃsu. Tasmā sāpi migaṃ valli viya pāde laggā jīvitampi me pariccattaṃ ñātīnaṃ atthāyāti āha.
“既然这样”这句话的意思是:既然你说“为了你们的利益,我连生命都能舍弃”,而且你正处在青春年华,容貌美丽,姿色出众,那么你就靠这个让沙门乔达摩蒙上恶名吧。说完就打发她:“你要经常去祇园。”那个愚痴的女人,就像想用锯齿般的叶边编花环来玩,又像用鼻子去碰一头狂性大发的大象,更像用额头去接住死亡一样,竟然接受了外道的话。她带上花鬘、香料、涂香、槟榔、漱口物等,趁大众听完大师说法、正要进城的时候,朝祇园方向走去;有人问她“你去哪儿”,她就说:“去沙门乔达摩那里,我跟他同住一间香室。”她先在某处外道精舍住下,清晨走上通往祇园的路,等回来朝城里走时,有人问:“孙德莉,你去哪儿了?”她就说:“我跟沙门乔达摩在同一间香室里住过,用烦恼之乐让他满足了才回来。”因此经文说:“是的,尊者,游方女孙德莉答应了那些外道游方者后,就经常去祇园。”巴利
Tena hīti ‘‘yasmā tvaṃ ‘jīvitampi me tumhākaṃ atthāya pariccatta’nti vadasi, tvañca paṭhamavaye ṭhitā abhirūpā sobhaggappattā ca, tasmā yathā taṃ nissāya samaṇassa gotamassa ayaso uppajjissati, tathā kareyyāsī’’ti vatvā ‘‘abhikkhaṇaṃ jetavanaṃ gacchāhī’’ti uyyojesuṃ. Sāpi kho bālā kakacadantapantiyā pupphāvalikīḷaṃ kīḷitukāmā viya, pabhinnamadaṃ caṇḍahatthiṃ soṇḍāya parāmasantī viya, nalāṭena maccuṃ gaṇhantī viya titthiyānaṃ vacanaṃ sampaṭicchitvā mālāgandhavilepanatambūlamukhavāsādīni gahetvā mahājanassa satthu dhammadesanaṃ sutvā nagaraṃ pavisanakāle jetavanābhimukhī gacchantī ‘‘kahaṃ gacchasī’’ti ca puṭṭhā ‘‘samaṇassa gotamassa santikaṃ, ahañhi tena saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasāmī’’ti vatvā aññatarasmiṃ titthiyārāme vasitvā pātova jetavanamaggaṃ otaritvā nagarābhimukhī āgacchantī ‘‘kiṃ sundari kahaṃ gatāsī’’ti ca puṭṭhā ‘‘samaṇena gotamena saddhiṃ ekagandhakuṭiyaṃ vasitvā taṃ kilesaratiyā ramāpetvā āgatāmhī’’ti vadati. Tena vuttaṃ – ‘‘evaṃ ayyāti kho sundarī paribbājikā tesaṃ aññatitthiyānaṃ paribbājakānaṃ paṭissutvā abhikkhaṇaṃ jetavanaṃ agamāsī’’ti.
外道们过了几天,给了一些酒鬼钱,说:“你们去把孙达莉杀掉,把尸体丢在沙门乔达摩香室不远处的花堆垃圾里,然后回来。”他们就照办了。接着外道们大吵大嚷:“我们看不见孙达莉了!”然后报告国王。国王问:“你们怀疑她在哪里?”他们说:“这些天她住在祇园,那边发生了什么我们不知道。”国王说:“那你们就去那里找她吧。”他们得到国王许可,带着自己的随从去了祇园,装作寻找的样子,拨开花堆垃圾,发现了她的尸体,抬到一张床上,运进城里,然后报告国王:“沙门乔达摩的弟子们为了掩盖他们老师干的坏事,把孙达莉杀了,丢在花堆垃圾里。”国王也没有仔细调查,就说:“那你们就去城里到处宣告吧。”他们就在城里的大街小巷到处走动,喊着“看看这些释迦族沙门弟子干的好事”之类的话,然后又回到王宫门口。国王让人把孙达莉的尸体放到荒坟地的一个台架上,派人看守。舍卫城的居民,除了圣弟子以外,大多数人都在城里城外说着“看看这些释迦族沙门弟子干的好事”之类的话,辱骂比丘们,到处走动。因此说:“当时那些外道游方者知道孙达莉已被发现……”等等。巴利
Titthiyā katipāhassa accayena dhuttānaṃ kahāpaṇe datvā ‘‘gacchatha, sundariṃ māretvā samaṇassa gotamassa gandhakuṭiyā avidūre mālākacavarantare nikkhipitvā ethā’’ti vadiṃsu. Te tathā akaṃsu. Tato titthiyā ‘‘sundariṃ na passāmā’’ti kolāhalaṃ katvā rañño ārocetvā ‘‘kattha pana tumhe parisaṅkathā’’ti raññā vuttā imesu divasesu jetavane vasati, tatthassā pavattiṃ na jānāmāti. ‘‘Tena hi gacchatha, naṃ tattha vicinathā’’ti raññā anuññātā attano upaṭṭhāke gahetvā jetavanaṃ gantvā vicinantā viya hutvā mālākacavaraṃ byūhitvā tassā sarīraṃ mañcakaṃ āropetvā nagaraṃ pavesetvā ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā ‘satthunā kataṃ pāpakammaṃ paṭicchādessāmā’ti sundariṃ māretvā mālākacavarantare nikkhipiṃsū’’ti rañño ārocesuṃ. Rājāpi anupaparikkhitvā ‘‘tena hi gacchatha, nagaraṃ āhiṇḍathā’’ti āha. Te nagaravīthīsu ‘‘passatha samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ kamma’’ntiādīni vadantā vicaritvā puna rañño nivesanadvāraṃ agamaṃsu. Rājā sundariyā sarīraṃ āmakasusāne aṭṭakaṃ āropetvā rakkhāpesi. Sāvatthivāsino ṭhapetvā ariyasāvake yebhuyyena ‘‘passatha samaṇānaṃ sakyaputtiyānaṃ kamma’’ntiādīni vatvā antonagare bahinagare ca bhikkhū akkosantā vicariṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘yadā te aññiṃsu titthiyā paribbājakā ‘vodiṭṭhā kho sundarī’’’tiādi.
这里,“他们知道了”就是“他们明白了”。“被清楚看见”就是“被明确看到”,意思是她在来往祇园时特别显眼,被人频繁看见。“在沟渠坑洞中”指的是长条形的坑穴。“大王,那位孙德莉”,是说:大王,那位在这座城里因为容貌美丽而被称为“孙德莉”、广为人知的游方女。我们见不到她了——她本来像我们的眼睛、像我们的生命一样可爱,如今却看不见了。“如所弃置般”,意思是派人把她丢在花环和垃圾堆里时,她自己被放成什么样就是什么样。也有一种读法是“如所埋藏般”,意思是以埋入地里的方式。巴利
Tattha aññiṃsūti jāniṃsu. Vodiṭṭhāti byapadiṭṭhā, jetavanaṃ āgacchantī ca gacchantī ca visesato diṭṭhā, bahulaṃ diṭṭhāti attho. Parikhākūpeti dīghikāvāṭe . Yā sā, mahārāja, sundarīti, mahārāja, yā sā imasmiṃ nagare rūpasundaratāya ‘‘sundarī’’ti pākaṭā abhiññātā paribbājikā. Sā no na dissatīti sā amhākaṃ cakkhu viya jīvitaṃ viya ca piyāyitabbā, idāni na dissati. Yathānikkhittanti purise āṇāpetvā mālākacavarantare attanā yathāṭhapitaṃ. ‘‘Yathānikhāta’’ntipi pāṭho, pathaviyaṃ nikhātappakāranti attho.
从一条街到另一条街,也就是从一条大道到另一条大道。所谓“大道”,就是贯穿城市的街道。“十字路口”是指三角形的交叉路口。“无耻者”就是不知羞耻的人,意思是说他们对恶行毫无厌恶。“无道德”就是戒行败坏。“恶法者”就是本性恶劣、操行低下。“妄语者”是说他们明明戒行败坏,却用假话自称“我们是有戒行的”,因此成了妄语者。“非梵行者”是他们轻蔑地骂人说:“这些家伙沉溺于淫欲,根本不行最胜的梵行。”“法行者”就是行持善法的人。“正行者”就是身业等方面操行端正的人。“具妙法者”就是本性美好的人,这里和后面的“必定自称”相连。因为这里和“名”这个词搭配,所以“必定自称”用了未来时态。“沙门性”就是沙门的身份,也就是已让恶行止息的状态。“梵性”就是最胜的身份,也就是已把恶行排除在外的状态。“何以”就是凭什么原因。“远离”就是脱离、退失。“男人之事”是他们就淫欲行为而说的。巴利
Rathiyāya rathiyanti vīthito vīthiṃ. Vīthīti hi vinivijjhanakaracchā. Siṅghāṭakanti tikoṇaracchā. Alajjinoti na lajjino, pāpajigucchāvirahitāti attho. Dussīlāti nissīlā. Pāpadhammāti lāmakasabhāvā nihīnācārā. Musāvādinoti dussīlā samānā ‘‘sīlavanto maya’’nti alikavāditāya musāvādino. Abrahmacārinoti ‘‘methunappaṭisevitāya aseṭṭhacārino ime hi nāmā’’ti hīḷentā vadanti. Dhammacārinoti kusaladhammacārino. Samacārinoti kāyakammādisamacārino. Kalyāṇadhammāti sundarasabhāvā, paṭijānissanti nāmāti sambandho. Nāmasaddayogena hi ettha paṭijānissantīti anāgatakālavacanaṃ. Sāmaññanti samaṇabhāvo samitapāpatā. Brahmaññanti seṭṭhabhāvo bāhitapāpatā. Kutoti kena kāraṇena. Apagatāti apetā paribhaṭṭhā. Purisakiccanti methunappaṭisevanaṃ sandhāya vadanti.
那时,比丘们把这件事禀告了世尊。导师说:“既然如此,比丘们,你们也用这首偈颂去质问那些人。”说完之后,就诵出了“说虚妄者”这首偈颂。针对这件事,经中这样说:“那时,众多……行为卑劣的人,到了他世。”其中,“比丘们,那种声音将会久存”这一句,是导师以一切知智了知那件恶名事件的结局后,为了安慰比丘们而说的。巴利
Atha bhikkhū taṃ pavattiṃ bhagavato ārocesuṃ. Satthā ‘‘tena hi, bhikkhave, tumhepi te manusse imāya gāthāya paṭicodethā’’ti vatvā ‘‘abhūtavādī’’ti gāthamāha. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘atha kho sambahulā…pe… nihīnakammā manujā paratthā’’ti. Tattha neso, bhikkhave, saddo ciraṃbhavissatīti idaṃ satthā tassa ayasassa nipphattiṃ sabbaññutaññāṇena jānitvā bhikkhū samassāsento āha.
偈颂里说的“说虚妄者”,是指根本没看到别人有什么过失,就捏造不实之词去毁谤对方。“或者做了之后”,是说有人造了恶业之后,却说“我没做这件事”。“死后相同”,是说这两种人从这个世界死后前往他世,都同样堕入地狱。他们的趣向虽然已经确定,但寿量并不固定:造了很多恶业的人,在地狱里受烧煮之苦很久很久;只造了少量恶业的人,受苦的时间也就很短。不过,因为这两种人所造的都是低劣的业,所以经文说“行为卑劣的人,到了他世”。“到了他世”这个词,是和前面的“死后”连在一起的,意思是:死后到了他世,也就是从这个世界离去之后,那些行为卑劣的人在他世是一样的。巴利
Gāthāyaṃ abhūtavādīti parassa dosaṃ adisvāva musāvādaṃ katvā abhūtena atacchena paraṃ abbhācikkhanto. Yo vāpi katvāti yo vā pana pāpakammaṃ katvā ‘‘nāhaṃ etaṃ karomī’’ti āha. Pecca samā bhavantīti te ubhopi janā ito paralokaṃ gantvā nirayūpagamanena gatiyā samā bhavanti. Gatiyeva hi nesaṃ paricchinnā, āyū pana aparicchinnā. Bahukañhi pāpaṃ katvā ciraṃ niraye paccati, parittakaṃ katvā appamattakameva kālaṃ paccati. Yasmā pana nesaṃ ubhinnampi lāmakameva kammaṃ, tena vuttaṃ – nihīnakammā manujā paratthāti. ‘‘Paratthā’’ti imassa pana padassa purato ‘‘peccā’’tipadena sambandho, pecca parattha ito gantvā te nihīnakammā paraloke samā bhavantīti attho.
“学通了”就是“掌握了”。“不是造作者”是说他们不是那件过失的造作者。“不是他们做的”是这样的意思:他们心里想:“这件恶业肯定不是这些释迦子沙门做的——外道们到处高声宣扬、满城走动说的那件事。因为这些人即使在我们用这么难听、粗恶的话诽谤他们的时候,也丝毫不显出任何异样,不舍弃忍辱和柔和,只是说‘说虚妄的人堕地狱’这样的法,只是在咒骂而已。这些释迦子沙门,在我们没有查证就诽谤他们的时候咒骂我们,就等于在发誓。”或者也可以这样理解:他们说“有人做了之后却说‘我没做’”,这样咒骂,就等于在发誓,目的是让人知道他们不是造作那件事的人。巴利
Pariyāpuṇitvāti uggahetvā. Akārakāti aparādhassa na kārakā. Nayimehi katanti evaṃ kira nesamahosi – imehi samaṇehi sakyaputtiyehi addhā taṃ pāpakammaṃ na kataṃ, yaṃ aññatitthiyā ugghositvā sakalanagaraṃ āhiṇḍiṃsu, yasmā ime amhesu evaṃ asabbhāhi pharusāhi vācāhi abbhācikkhantesupi na kiñci vikāraṃ dassenti, khantisoraccañca na vijahanti, kevalaṃ pana ‘‘abhūtavādī nirayaṃ upetī’’ti dhammaṃyeva vadantā sapantiyeva, ime samaṇā sakyaputtiyā amhe anupadhāretvā abbhācikkhante sapanti, sapathaṃ karontā viya vadanti . Atha vā ‘‘yo vāpi katvā ‘na karomi’ cāhā’’ti vadantā sapanti, attano akārakabhāvaṃ bodhetuṃ amhākaṃ sapathaṃ karonti imeti attho.
那些人一听到世尊所说的偈颂,就在听完的当下,因为佛陀的威神力,心里生起了畏怯,生起了悚惧:“这件事我们并没有亲眼见到。传闻可以是这样,也可以是那样。而这些外道对他们心怀不利、意图加害。因此,出于信仰,我们不该说这样的话,因为沙门实在难以测知。”从那时起,他们就不再那样了。巴利
Tesañhi manussānaṃ bhagavatā bhāsitagāthāya savanasamanantarameva buddhānubhāvena sārajjaṃ okkami, saṃvego uppajji ‘‘nayidaṃ amhehi paccakkhato diṭṭhaṃ, sutaṃ nāma tathāpi hoti, aññathāpi hoti, ete ca aññatitthiyā imesaṃ anatthakāmā ahitakāmā, tasmā te saddhāya nayidaṃ amhehi vattabbaṃ, dujjānā hi samaṇā’’ti. Te tato paṭṭhāya tato oramiṃsu.
国王也派人去查是谁杀了孙德莉,好让大家知道真相。那些无赖拿着那些钱喝酒,互相吵了起来。其中一个人对另一个人说:“你一下子就把孙德莉杀了,把尸体扔在花环和破布之间,然后用换来的钱喝酒,行啊,行啊!”国王的人听到后,就把这些无赖抓起来带去见国王。国王问这些无赖:“是你们杀了她吗?”“是的,大王。”“是谁指使你们杀的?”“是外道,大王。”国王就叫人把外道找来,让他们承认了这件事,然后命令他们:“这个孙德莉,是我们这些想给沙门乔达摩抹黑的人指使杀的。乔达摩没有错,乔达摩的弟子们也没有错,错全在我们。你们就这样到城里去到处说。”他们照办了。大众于是完全相信了,纷纷谴责外道,外道也因此受到了杀人罪的惩罚。从那时起,对佛陀和比丘僧团的恭敬供养就更加广大了。比丘们感到稀有、不可思议,礼拜世尊后,欢喜地报告了此事。因此经文说:“那时,众多比丘……那个声音消失了,世尊。”巴利
Rājāpi yehi sundarī māritā, tesaṃ jānanatthaṃ purise āṇāpesi. Atha te dhuttā tehi kahāpaṇehi suraṃ pivantā aññamaññaṃ kalahaṃ kariṃsu. Tesu hi eko ekaṃ āha – ‘‘tvaṃ sundariṃ ekappahārena māretvā mālākacavarantare khipitvā tato laddhakahāpaṇehi suraṃ pivasi, hotu hotū’’ti. Rājapurisā taṃ sutvā te dhutte gahetvā rañño dassesuṃ. Rājā ‘‘tumhehi sā māritā’’ti te dhutte pucchi. ‘‘Āma, devā’’ti. ‘‘Kehi mārāpitā’’ti? ‘‘Aññatitthiyehi, devā’’ti. Rājā titthiye pakkosāpetvā tamatthaṃ paṭijānāpetvā, ‘‘ayaṃ sundarī tassa samaṇassa gotamassa avaṇṇaṃ āropetukāmehi amhehi mārāpitā, neva gotamassa, na gotamasāvakānaṃ doso atthi, amhākameva dosoti evaṃ vadantā nagaraṃ āhiṇḍathā’’ti āṇāpesi. Te tathā akaṃsu. Mahājano sammadeva saddahi. Titthiyānaṃ dhikkāraṃ akāsi, titthiyā manussavadhadaṇḍaṃ pāpuṇiṃsu. Tato paṭṭhāya buddhassa bhikkhusaṅghassa ca bhiyyosomattāya sakkārasammāno mahā ahosi. Bhikkhū acchariyabbhutacittajātā bhagavantaṃ abhivādetvā attamanā paṭivedesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho sambahulā bhikkhū…pe… antarahito so, bhante, saddo’’ti.
世尊为什么没有告诉比丘们“这是外道干的”呢?因为对圣者来说,告诉他们并没有必要;但对凡夫,世尊之所以不说,是考虑到“那些不信的人,如果听说了这件事,会长久地招致不利和痛苦”。而且,对未来这类事情作出预告,并不是诸佛的惯例。世尊只是为了教导他人而阐明属于烦恼杂染这一边的事,并且思惟“业已经造作、机缘已经成熟,就无法挽回”,所以,对于诽谤以及由此引发的事,世尊保持舍心而坐。正如所说的——巴利
Kasmā pana bhagavā ‘‘titthiyānaṃ idaṃ kamma’’nti bhikkhūnaṃ nārocesi? Ariyānaṃ tāva ārocanena payojanaṃ natthi, puthujjanesu pana ‘‘ye na saddaheyyuṃ, tesaṃ taṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvatteyyā’’ti nārocesi. Apicetaṃ buddhānaṃ anāciṇṇaṃ, yaṃ anāgatassa īdisassa vatthussa ācikkhanaṃ. Parānuddesikameva hi bhagavā saṃkilesapakkhaṃ vibhāveti , kammañca katokāsaṃ na sakkā nivattetunti abbhakkhānaṃ tannimittañca bhagavā ajjhupekkhanto nisīdi. Vuttañhetaṃ –
不在虚空中,也不在大海中央,
不钻进山岩的缝隙里;
这世上根本找不到那样一个地方,
无论站在哪里,都能摆脱恶业。巴利
‘‘Na antalikkhe na samuddamajjhe, Na pabbatānaṃ vivaraṃ pavissa; Na vijjatī so jagatippadeso, Yatthaṭṭhito mucceyya pāpakammā’’ti. (dha. pa. 127; mi. pa. 4.2.4);
明白了这个意义之后——也就是说,对于具足忍力的智者来说,即使愚人用像刺穿骨髓一样的恶语来攻击,也根本不存在什么“难以忍受”——他完全彻底地明白了这个道理。这首优陀那,就是宣说这种安忍与忍力的优陀那,世尊把它说了出来。巴利
Etamatthaṃ viditvāti mammacchedanavasenāpi bālajanehi pavattitaṃ duruttavacanaṃ khantibalasamannāgatassa dhīrassa duttitikkhā nāma natthīti imamatthaṃ sabbākārato viditvā. Imaṃ udānanti imaṃ adhivāsanakhantibalavibhāvanaṃ udānaṃ udānesi.
在这里,那些没有自制的人用言语去刺伤别人,就像在战场上用箭射向战象一样。因为他们在身律仪等方面完全没有防护,这些没有调伏、没有受过教导的愚人,就用言语的箭去刺、去射别人,好像战士在战场上用箭射向战象一样——这就是他们的本性。比丘听到别人说出的粗恶话之后,应当不怀瞋恨地忍受。对于那些愚人所说、像刺入要害一样令人难受的粗恶言语,比丘应当想到这些话是不真实的,并忆念世尊关于锯子的教导,哪怕一丝一毫的瞋恨都不生起,心里想:“这就是轮回的本性”,以这样的方式看到轮回的可怕,安住在忍耐中,能够忍受——这就是这段话的意思。巴利
Tattha tudanti vācāya janā asaññatā, sarehi saṅgāmagataṃvakuñjaranti kāyikasaṃvarādīsu kassacipi saṃvarassa abhāvena asaṃyatā avinītā bālajanā sarehi sāyakehi saṅgāmagataṃ yuddhagataṃ kuñjaraṃva hatthināgaṃ paṭiyodhā viya vācāsattīhi tudanti vijjhanti, ayaṃ tesaṃ sabhāvo . Sutvāna vākyaṃ pharusaṃ udīritaṃ, adhivāsaye bhikkhu aduṭṭhacittoti taṃ pana tehi bālajanehi udīritaṃ bhāsitaṃ mammaghaṭṭanavasena pavattitaṃ pharusaṃ vākyaṃ vacanaṃ abhūtaṃ bhūtato nibbeṭhento mama kakacūpamaovādaṃ (ma. ni. 1.222 ādayo) anussaranto īsakampi aduṭṭhacitto hutvā ‘‘saṃsārasabhāvo eso’’ti saṃsāre bhayaṃ ikkhaṇasīlo bhikkhu adhivāsaye, adhivāsanakhantiyaṃ ṭhatvā khameyyāti attho.
这里有人问:那么,究竟是什么样的业,让这位在无量时间里认真积累广大福德资粮的导师,竟然遭到如此严重的无端诽谤呢?回答是:这位世尊在还是菩萨的过去某一生中,曾是一个名叫穆纳利的浪荡子,结交恶人,常常不如理作意。有一天,他看见一位名叫苏拉比的独觉佛披好袈裟,正要进城乞食。就在那时,有个女人从离那位佛不远的地方走过。这个浪荡子就诬蔑说:“这个沙门不是修梵行的。”因为那个业,他在地狱里被烧煮了许多百千岁;由于那个业的余报,如今即使已经成佛,还是因为孙陀利的事遭到无端诽谤。就像这件事一样,旃遮摩纳毗等假装怀孕的女人对世尊的诬蔑等种种苦难,全都是过去所造之业的余报,这些被称为“业的残布”。这在《譬喻》中确实说过——巴利
Etthāha – kiṃ pana taṃ kammaṃ, yaṃ aparimāṇakālaṃ sakkaccaṃ upacitavipulapuññasambhāro satthā evaṃ dāruṇaṃ abhūtabbhakkhānaṃ pāpuṇīti? Vuccate – ayaṃ so bhagavā bodhisattabhūto atītajātiyaṃ munāḷi nāma dhutto hutvā pāpajanasevī ayonisomanasikārabahulo vicarati. So ekadivasaṃ surabhiṃ nāma paccekasambuddhaṃ nagaraṃ piṇḍāya pavisituṃ cīvaraṃ pārupantaṃ passi. Tasmiñca samaye aññatarā itthī tassa avidūrena gacchati. Dhutto ‘‘abrahmacārī ayaṃ samaṇo’’ti abbhācikkhi. So tena kammena bahūni vassasatasahassāni niraye paccitvā tasseva kammassa vipākāvasesena idāni buddho hutvāpi sundariyā kāraṇā abhūtabbhakkhānaṃ pāpuṇi. Yathā cetaṃ, evaṃ ciñcamāṇavikādīnaṃ vikārakitthīnaṃ bhagavato abbhakkhānādīni dukkhāni pattāni, sabbāni pubbe katassa kammassa vipākāvasesāni, yāni ‘‘kammapilotikānī’’ti vuccanti. Vuttañhetaṃ apadāne (apa. thera 1.39.64-96) –
在阿耨达池旁边,那片令人欢喜的石板上;
各种珍宝的光芒交相辉映,在弥漫着种种花香的山林之间。
那位超越世间的导师,被庞大的比丘僧团簇拥着,
他坐在那里,宣说了自己过去所造的业。
比库们,请听我说:我所造过的业,
即使已经成佛,那残余恶业也仍然会结果。巴利
‘‘Anotattasarāsanne, ramaṇīye silātale; Nānāratanapajjote, nānāgandhavanantare. ‘‘Mahatā bhikkhusaṅghena, pareto lokanāyako; Āsīno byākarī tattha, pubbakammāni attano. ‘‘Suṇātha bhikkhavo mayhaṃ, yaṃ kammaṃ pakataṃ mayā; Pilotikassa kammassa, buddhattepi vipaccati.
在过去别的生世里,我曾是个名叫穆纳利的浪荡子;
我曾诽谤过一位无过失的、散发妙香的辟支佛。
因为那个业报,我在地狱里轮回了很久很久。
我感受着痛苦的感受,长达许多千年。
因为那残余的业力,我在这最后一生中,
我因为孙陀利迦的缘故,遭到了诽谤。巴利
‘‘Munāḷi nāmahaṃ dhutto, pubbe aññāsu jātisu; Paccekabuddhaṃ surabhiṃ, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ. ‘‘Tena kammavipākena, niraye saṃsariṃ ciraṃ; Bahū vassasahassāni, dukkhaṃ vedemi vedanaṃ. ‘‘Tena kammāvasesena, idha pacchimake bhave; Abbhakkhānaṃ mayā laddhaṃ, sundarikāya kāraṇā.
有一位名为难陀的弟子,是征服一切的佛陀的声闻弟子。
我因为诬谤他,长久在地狱里轮回。
我在地狱里流转了整整一万年,过了很久很久。
我得到人身之后,却遭到了很多诽谤。
因为那残余的业,旃遮摩纳维女对我——
他用不实的话在大众面前指责。巴利
‘‘Sabbābhibhussa buddhassa, nando nāmāsi sāvako; Taṃ abbhakkhāya niraye, ciraṃ saṃsaritaṃ mayā. ‘‘Dasa vassasahassāni, niraye saṃsariṃ ciraṃ; Manussabhāvaṃ laddhāhaṃ, abbhakkhānaṃ bahuṃ labhiṃ. ‘‘Tena kammāvasesena, ciñcamāṇavikā mamaṃ; Abbhācikkhi abhūtena, janakāyassa aggato.
我曾是婆罗门,多闻博学,受人敬重供养;
我在大林里使五百个青年念诵咒文。
那位可怖畏的仙人、具足五神通、有大神力的(如来)来到了那里。
我看到他来了,就诬陷这个清白无辜的人。
那时我对弟子们说:这位仙人是个享受欲乐的人。
当我这样说的时候,那些青年也随喜赞同。
于是,所有那些年轻人对挨家挨户乞食的修行者,
他们对大众说:这位仙人是贪图欲乐的人。
因为那个业报,这五百位比丘
因为孙陀利迦那件事,他们所有人都遭到了诽谤。巴利
‘‘Brāhmaṇo sutavā āsiṃ, ahaṃ sakkatapūjito; Mahāvane pañcasate, mante vācemi māṇave. ‘‘Tatthāgato isī bhīmo, pañcābhiñño mahiddhiko; Tañcāhaṃ āgataṃ disvā, abbhācikkhiṃ adūsakaṃ. ‘‘Tatohaṃ avacaṃ sisse, kāmabhogī ayaṃ isi; Mayhampi bhāsamānassa, anumodiṃsu māṇavā. ‘‘Tato māṇavakā sabbe, bhikkhamānaṃ kule kule; Mahājanassa āhaṃsu, kāmabhogī ayaṃ isi. ‘‘Tena kammavipākena, pañca bhikkhusatā ime; Abbhakkhānaṃ labhuṃ sabbe, sundarikāya kāraṇā.
过去,我为了钱财,杀害了同父异母的兄弟;
我把他扔进了险峻难行的山谷,还用石头砸他。
因为那个业报,提婆达多把石头扔了出去;
我用石砾在脚上击中了脚趾。巴利
‘‘Vemātubhātikaṃ pubbe, dhanahetu haniṃ ahaṃ; Pakkhipiṃgiriduggasmiṃ, silāya ca apiṃsayiṃ. ‘‘Tena kammavipākena, devadatto silaṃ khipi; Aṅguṭṭhaṃ piṃsayī pāde, mama pāsāṇasakkharā.
从前我还是个小孩时,曾在大路上玩耍;
我见到辟支佛后,就在路上扔了一块土块。
因为那个业报,在这最后一生中,
提婆达多为了杀害我,就派出了刺客。巴利
‘‘Purehaṃ dārako hutvā, kīḷamāno mahāpathe; Paccekabuddhaṃ disvāna, magge sakalikaṃ khipiṃ. ‘‘Tena kammavipākena, idha pacchimake bhave; Vadhatthaṃ maṃ devadatto, abhimāre payojayi.
过去我曾是象兵,最殊胜的独觉佛;
他正在为乞食而四处行走时,我骑着一头象朝他冲了过去。
因为那个业报,那罗祇梨象尊者;
那个凶暴者来到了群山环绕的吉利婆阇胜妙城。巴利
‘‘Hatthāroho pure āsiṃ, paccekamunimuttamaṃ; Piṇḍāya vicarantaṃ taṃ, āsādesiṃ gajenahaṃ. ‘‘Tena kammavipākena, bhanto nāḷāgirī gajo; Giribbaje puravare, dāruṇo samupāgami.
我曾是一个国家的国王,统治着这片土地,用矛杀害过人们。
因为那个业报,我在地狱里受尽剧烈煎熬。
靠着那业剩下的力量,如今这一切都落到了我身上。
他把脚上的皮肤弄破了,因为业确实不会消失。巴利
‘‘Rājāhaṃ patthivo āsiṃ, sattiyā purise haniṃ; Tena kammavipākena, niraye paccisaṃ bhusaṃ. ‘‘Kammuno tassa sesena, sodāni sakalaṃ mama; Pāde chaviṃ pakappesi, na hi kammaṃ vinassati.
我曾经生在渔夫村,是个渔夫的小孩。
看见鱼被杀死,我生起了欢喜。
因为那个业报,我头痛了起来。
所有的释迦族人都被杀光了,就在毗琉璃王屠杀他们的时候。巴利
‘‘Ahaṃ kevaṭṭagāmasmiṃ, ahuṃ kevaṭṭadārako; Macchake ghātite disvā, janayiṃ somanassakaṃ. ‘‘Tena kammavipākena, sīsadukkhaṃ ahū mama; Sakkā ca sabbe haññiṃsu, yadā hani viṭaṭūbho.
我在弗沙佛的教法里,辱骂过他的弟子。
你们吃大麦、享用大麦吧,不要吃粳米。
因那个业报,三个月大麦被食用;
那时,我受婆罗门邀请,住在毗兰若。巴利
‘‘Phussassāhaṃ pāvacane, sāvake paribhāsayiṃ; Yavaṃ khādatha bhuñjatha, mā ca bhuñjatha sālayo. ‘‘Tena kammavipākena, temāsaṃ khāditaṃ yavaṃ; Nimantito brāhmaṇena, verañjāyaṃ vasiṃ tadā.
在相扑进行的时候,我击倒了末罗族之子;
因为那个业报,我的背痛就出现了。巴利
‘‘Nibbuddhe vattamānamhi, mallaputtaṃ niheṭhayiṃ; Tena kammavipākena, piṭṭhidukkhaṃ ahū mama.
我曾是个医生,给一位富商之子用了泻药。
因为那个业报,我得了痢疾。巴利
‘‘Tikicchako ahaṃ āsiṃ, seṭṭhiputtaṃ virecayiṃ; Tena kammavipākena, hoti pakkhandikā mama.
那时我叫护明,曾对善逝迦叶这样说:
一个剃光头的人,哪来的觉悟?觉悟是极其难得的。
因为那个业报,我修了很多难行的苦行。
在优楼频螺待了六年后,我才证得菩提。
我并不是靠这条道路证得无上菩提的。
我沿着邪道去寻找,却被过去的业力挡住了。
福德和罪业都已灭尽,远离了一切热恼。
没有忧愁,也没有绝望,我将以无漏而般涅槃。
战胜者当着比丘僧团的面,这样宣说:
获得了所有神通力,在无热恼大湖。巴利
‘‘Avacāhaṃ jotipālo, kassapaṃ sugataṃ tadā; Kuto nu bodhi muṇḍassa, bodhi paramadullabhā. ‘‘Tena kammavipākena, acariṃ dukkaraṃ bahuṃ; Chabbassānuruvelāyaṃ, tato bodhiṃ apāpuṇiṃ. ‘‘Nāhaṃ etena maggena, pāpuṇiṃ bodhimuttamaṃ; Kummaggena gavesissaṃ, pubbakammena vārito. ‘‘Puññapāpaparikkhīṇo, sabbasantāpavajjito; Asoko anupāyāso, nibbāyissamanāsavo. ‘‘Evaṃ jino viyākāsi, bhikkhusaṅghassa aggato; Sabbābhiññābalappatto, anotattamahāsare’’ti. (apa. thera 1.39.64-96);
第九经 优波先那经的释义巴利
9. Upasenasuttavaṇṇanā
39 第九经中,“优波先那”是这位长老的名字;因为他是瓦甘答婆罗门的儿子,所以人们也称他“瓦甘答子”。巴利
39. Navame upasenassāti ettha upasenoti tassa therassa nāmaṃ, vaṅgantabrāhmaṇassa pana puttattā ‘‘vaṅgantaputto’’ti ca naṃ voharanti.
这位长老是尊者舍利弗的弟弟。他在教法中出家时,戒律还没有制定。受具足戒才两年,他就当了戒师,给一位比丘授了具足戒,然后和那位比丘一起去拜见世尊。世尊问起那位比丘跟谁同住,然后按照《犍度》里的方式呵责他:“愚人!你这么快就转向了繁杂的事,也就是结党!”他像被刺棒戳中的良马一样,心生警醒,想:“我现在因为徒众被世尊呵责,那我也应该因为徒众而得到称赞。”于是他发起精进,受持一切头陀支,开始修观禅,不久就证得六神通、四无碍解,成为大漏尽者。他把自己的弟子都培养成头陀行者,然后带他们一起去见世尊。按照《坐卧具学处》等处所记载的方式,他因为徒众而得到世尊的称赞:“优波先那!你的徒众真是令人喜悦。”于是世尊把他列为第一,说:“诸比丘!在我的声闻比丘弟子中,优波先那·瓦甘答子是一切善见方面最上者。”他就这样位列于八十位大弟子之中。巴利
Ayañhi thero āyasmato sāriputtassa kaniṭṭhabhātā, sāsane pabbajitvā apaññatte sikkhāpade upasampadāya dvivasso upajjhāyo hutvā ekaṃ bhikkhuṃ upasampādetvā tena saddhiṃ bhagavato upaṭṭhānaṃ gato, tassa bhikkhuno bhagavatā tassa saddhivihārikabhāvaṃ pucchitvā khandhake āgatanayena ‘‘atilahuṃ kho tvaṃ, moghapurisa, āvatto bāhullāya, yadidaṃ gaṇabandhiya’’nti (mahāva. 75) vigarahito patodābhitunno viya ājānīyo saṃviggamānaso ‘‘yadipāhaṃ idāni parisaṃ nissāya bhagavatā vigarahito, parisaṃyeva pana nissāya pāsaṃsiyo bhaveyya’’nti ussāhajāto sabbe dhutadhamme samādāya vattamāno vipassanaṃ ārabhitvā na cirasseva chaḷabhiñño paṭisambhidāppatto mahākhīṇāsavo hutvā attano nissitake dhutaṅgadhare eva katvā tehi saddhiṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā santhatasikkhāpade (pārā. 565 ādayo) āgatanayena ‘‘pāsādikā kho tyāyaṃ, upasena, parisā’’ti parisavasena bhagavato santikā laddhapasaṃso ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ samantapāsādikānaṃ yadidaṃ upaseno vaṅgantaputto’’ti (a. ni. 1.213) etadagge ṭhapito asītiyā mahāsāvakesu abbhantaro.
有一天,他在午饭后托钵回来,弟子们各自去了自己的日间住处,他便从水罐里取水洗脚,让身体清凉下来,铺开一块皮垫,在日间住处坐下修习日间住,同时随念自己的功德。他的功德成百上千、一批接一批地显现出来。他想:“我作为一个弟子,都有这样的功德,那我的导师又该有怎样的功德呢?”于是把心念转向世尊的功德。与他的智慧力相应,那些功德数以百亿计地显现出来。他依照所显现的,以“我的导师有这样的戒、这样的法、这样的慧、这样的解脱”等方式,又以“彼世尊是阿拉汉、正自觉者……”等方式忆念导师的功德;接着以“善说”等方式忆念法的功德,以“善行道”等方式忆念圣僧团的功德。就这样,当三宝的功德以种种方式清晰显现时,大长老心生欢喜,感受到殊胜的喜与乐,就那样坐着。为了说明这个意义,才说了“尊者优波先那·瓦甘答子独处静居时……”等等。巴利
So ekadivasaṃ pacchābhattaṃ piṇḍapātappaṭikkanto antevāsikesu attano attano divāṭṭhānaṃ gatesu udakakumbhato udakaṃ gahetvā pāde pakkhāletvā gattāni sītiṃ katvā cammakkhaṇḍaṃ attharitvā divāṭṭhāne divāvihāraṃ nisinno attano guṇe āvajjesi. Tassa te anekasatā anekasahassā poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahiṃsu. So ‘‘mayhaṃ tāva sāvakassa sato ime evarūpā guṇā, kīdisā nu kho mayhaṃ satthu guṇā’’ti bhagavato guṇābhimukhaṃ manasikāraṃ pesesi. Te tassa ñāṇabalānurūpaṃ anekakoṭisahassā upaṭṭhahiṃsu. So ‘‘evaṃsīlo me satthā evaṃdhammo evaṃpañño evaṃvimuttī’’tiādinā ca ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādinā ca āvibhāvānurūpaṃ satthu guṇe anussaritvā , tato ‘‘svākkhāto’’tiādinā dhammassa, ‘‘suppaṭipanno’’tiādinā ariyasaṅghassa ca guṇe anussari. Evaṃ mahāthero anekākāravokāraṃ ratanattayaguṇesu āvibhūtesu attamano pamudito uḷārapītisomanassaṃ paṭisaṃvedento nisīdi. Tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘āyasmato upasenassa vaṅgantaputtassa rahogatassā’’tiādi vuttaṃ.
这里,“独处静居时”是指独自待在僻静的地方。“隐居者”是指成为独处的人。“心中生起这样的念头”是指现在要说的这类心的思虑生起了。“我确实得到了利得!”是说我所获得的这些——人身、佛陀出世、信心等成就——啊,我确实得到了这些利得!“我确实得到了善得!”是说我在世尊的教法中出家、受具足戒、恭敬侍奉三宝等——啊,我确实很好地获得了这些。对此,他用“因为我的导师……”等话说明了原因。巴利
Tattha rahogatassāti rahasi gatassa. Paṭisallīnassāti ekībhūtassa. Evaṃ cetaso parivitakko udapādīti evaṃ idāni vuccamānākāro cittassa vitakko uppajji. Lābhā vata meti ye ime manussattabuddhuppādasaddhāsamadhigamādayo, aho vata me ete lābhā. Suladdhaṃ vata meti yañcidaṃ mayā bhagavato sāsane pabbajjūpasampadāratanattayapayirupāsanādi paṭiladdhaṃ, taṃ me aho vata suṭṭhu laddhaṃ. Tattha kāraṇamāha ‘‘satthā ca me’’tiādinā.
这里,“导师”是指根据现世利益、来世利益和究竟利益,恰如其分地教导众生。“世尊”是因为具足福运等功德而称。由于远离烦恼,由于摧毁了烦恼之敌,或者由于摧毁了轮回之轮的辐条,由于值得接受资具等的供养,由于在作恶时没有隐秘,所以称为阿拉汉。由于自己正确且圆满地觉悟了一切法,所以称为正自觉者。这里是简要说明,详细解释则应从《清净道论》中“佛随念”的解说部分来了解。巴利
Tattha diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ satte anusāsatīti satthā. Bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavā. Ārakattā kilesehi, kilesārīnaṃ hatattā, saṃsāracakkassa vā arānaṃ hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvā arahaṃ. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhoti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.123 ādayo) buddhānussatiniddesato gahetabbo.
“善说”的意思是:被善巧地宣说,被开示为决定导向解脱的法。“法与律”指的是佛陀的教法。因为对于依照教导修行的人来说,它能护持他们不堕入轮回之苦,又能调伏贪等烦恼,所以称为“法与律”。“同梵行者”的意思是:以最殊胜之义称为“梵”的世尊教法,也就是圣道,与它共同行进、共同修行的人,就是同梵行者。“具戒者”是指以道果之戒而具足戒行的人。“具善法者”是指拥有定、慧、解脱、解脱知见等善妙美好的法,所以叫具善法者。以此显示僧团的善行。“我在诸戒上是圆满的实行者”:意思是说,我出家以后,并不是以畜生论为业、以身体强健为务而住,而是圆满实行巴帝摩卡防护等四种戒,使戒无破损、无穿漏、无斑点、无杂染、自在、为智者所赞叹、不执取,从而导向圣道。以此显示他自己已获得下二果的成就,因为入流者和一来者是在诸戒上圆满实行的人。“我也是善入定的,心一境性”:我以近行定和安止定等定,在一切方面都入定,心不散乱。以此说自己在定上圆满实行,显示他自己已获得第三果的成就,因为不来者是在定上圆满实行的人。“我也是漏已尽的阿罗汉”:因为欲漏等一切漏都已彻底断尽,所以是漏已尽者;正因如此,一切有结都已完全灭尽,在包括天界在内的世间中是最上的应受供养者,所以我是阿罗汉。以此显示自己已作所应作。“我也是大神通者、大威力者”:在决意、变化等神通中,具备广大自在,所以是大神通者;由于具足广大福德之力与功德之力的成就,所以是大威力者。以此显示自己拥有世间神通以及次第修习的等至。因为圣者们由于在神通中得自在,能随愿成办,所以是大神通者;由于过去善根因缘圆满,又以种种等至净化了心相续,所以是大威力者。巴利
Svākkhāteti suṭṭhu akkhāte, ekantaniyyānikaṃ katvā bhāsite. Dhammavinayeti pāvacane. Tañhi yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānānaṃ saṃsāradukkhapātato dhāraṇena, rāgādikilese vinayanena ca dhammavinayoti vuccati. Sabrahmacārinoti seṭṭhaṭṭhena brahmasaṅkhātaṃ bhagavato sāsanaṃ ariyamaggaṃ saha caranti paṭipajjantīti sabrahmacārino. Sīlavantoti maggaphalasīlavasena sīlavanto. Kalyāṇadhammāti samādhipaññāvimuttivimuttiñāṇadassanādayo kalyāṇā sundarā dhammā etesaṃ atthīti kalyāṇadhammā. Etena saṅghassa suppaṭipattiṃ dasseti. Sīlesu camhi paripūrakārīti ‘‘ahampi pabbajitvā na tiracchānakathākathiko kāyadaḷhibahulo hutvā vihāsiṃ, atha kho pātimokkhasaṃvarādiṃ catubbidhampi sīlaṃ akhaṇḍaṃ achiddaṃ asabalaṃ akammāsaṃ bhujissaṃ viññuppasatthaṃ aparāmaṭṭhaṃ katvā paripūrento ariyamaggaṃyeva pāpesi’’nti vadati. Etena heṭṭhimaphaladvayasampattimattano dīpeti. Sotāpannasakadāgāmino hi sīlesu paripūrakārino. Susamāhito camhi ekaggacittoti upacārappanābhedena samādhinā sabbathāpi samāhito ca amhi avikkhittacitto. Iminā samādhismiṃ paripūrakāritāvacanena tatiyaphalasampattimattano dīpeti. Anāgāmino hi samādhismiṃ paripūrakārino. Arahā camhi khīṇāsavoti kāmāsavādīnaṃ sabbaso khīṇattā khīṇāsavo, tato eva parikkhīṇabhavasaṃyojano sadevake loke aggadakkhiṇeyyatāya arahā camhi. Etena attano katakaraṇīyataṃ dasseti. Mahiddhikocamhi mahānubhāvoti adhiṭṭhānavikubbanādiiddhīsu mahatā vasībhāvena samannāgatattā mahiddhiko uḷārassa puññānubhāvassa guṇānubhāvassa ca sampattiyā mahānubhāvo ca asmi. Etena lokiyābhiññānavānupubbavihārasamāpattiyogamattano dīpeti. Abhiññāsu vasībhāvena hi ariyā yathicchitanipphādanena mahiddhikā, pubbūpanissayasampattiyā nānāvihārasamāpattīhi ca visodhitasantānattā mahānubhāvā ca hontīti.
我的生命是善好的:像我这样具足戒等功德的人,只要这个身体还在,就只会不断增长众生的利益和安乐;因为成为众生的福田,所以我的生命也是善好的、美好的。我的死亡是善好的:如果这五蕴之身今天或者就在此刻,像没有执取的火焰一样熄灭,那就是不再结生、称为般涅槃的死亡,对我来说也是善好的。这说明他在生与死两方面都保持如如不动。就这样,这位大长老因为尚未断除的喜悦习气仍然弥漫,生起了殊胜的喜悦,以对法的崇敬和对法喜的体验,作了这样的思惟。巴利
Bhaddakaṃ me jīvitanti evaṃvidhasīlādiguṇasamannāgatassa me yāvāyaṃ kāyo dharati, tāva sattānaṃ hitasukhameva vaḍḍhati, puññakkhettabhāvato jīvitampi me bhaddakaṃ sundaraṃ. Bhaddakaṃ maraṇanti sace panidaṃ khandhapañcakaṃ ajja vā imasmiṃyeva vā khaṇe anupādāno viya jātavedo nibbāyati, taṃ appaṭisandhikaṃ parinibbānasaṅkhātaṃ maraṇampi me bhaddakanti ubhayattha tādibhāvaṃ dīpeti. Evaṃ mahāthero appahīnasomanassuppilāvitavāsanussannattā uḷārasomanassito dhammabahumānena dhammapītipaṭisaṃvedanena parivitakkesi.
导师坐在香室里,就以一切知智了知了这件事,为了显示他在生命与死亡上都保持如如不动的状态,说出了这段优陀那。因此经文说:那时,世尊……略……说出了优陀那。巴利
Taṃ satthā gandhakuṭiyaṃ nisinnova sabbaññutaññāṇena jānitvā jīvite maraṇe ca tassa tādibhāvavibhāvanaṃ imaṃ udānaṃ udānesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā…pe… udānesī’’ti.
在这里,所谓“生命不令他热恼”:对漏尽者来说,未来的生命,也就是未来五蕴的相续,因为完全不再生起,所以不会令他热恼、逼迫他;或者单就现在的生命来说,因为一切有为法都是被造作的,而他已圆满具足念与智慧,在任何情况下都拥有念与正知,所以也不会逼迫他。那些愚痴的凡夫,亲近恶人,常常不如理作意,没有做过善事,没有积过福德,就会因为“我竟然没有做过善事”之类的追悔而热恼;对他们来说,这样的生命才叫作令他热恼。但另一些人没有做过恶事,做过福德之事,连同善凡夫在内的七种有学,因为远离了会令热恼的法,具足了不会令热恼的法,所以不会因为事后追悔而热恼,他们的生命不会令他们热恼。至于漏尽者,那根本不必再说。以上是从流转之苦的角度作的解释。巴利
Tattha yaṃ jīvitaṃ na tapatīti yaṃ khīṇāsavapuggalaṃ jīvitaṃ āyatiṃ khandhappavattiyā sabbena sabbaṃ abhāvato na tapati na bādhati, vattamānameva vā jīvitaṃ sabbaso saṅkhatadhammattā satipaññāvepullappattiyā sabbattha satisampajaññasamāyogato na bādhati. Yo hi andhaputhujjano pāpajanasevī ayonisomanasikārabahulo akatakusalo akatapuñño, so ‘‘akataṃ vata me kalyāṇa’’ntiādinā vippaṭisārena tapatīti tassa jīvitaṃ taṃ tapati nāma. Itare pana akatapāpā katapuññā kalyāṇaputhujjanena saddhiṃ satta sekhā tapanīyadhammaparivajjanena atapanīyadhammasamannāgamena ca pacchānutāpena na tapantīti na tesaṃ jīvitaṃ tapati. Khīṇāsave pana vattabbameva natthīti pavattidukkhavasena atthavaṇṇanā katā.
在死亡终结之时不忧愁,是指在被称为死亡的终点、最后时刻,或者临近死亡的时候,他不忧愁,因为他已经通过不来道彻底断除了忧愁。那位已见法足、坚定的人,在忧愁之中也不忧愁:因为他已经亲见无贪等四种法足,或者已经亲见涅槃,所以称为“见法足”;因为具足坚定的智慧,所以称为“坚定者”。他是漏已尽的人,即使身处那些本性会忧愁、尚未离贪的众生当中,或者身处种种作为忧愁之因的世间法当中,他也不会忧愁。巴利
Maraṇante na socatīti maraṇasaṅkhāte ante pariyosāne, maraṇasamīpe vā na socati anāgāmimaggeneva sokassa samugghātitattā. Sa ve diṭṭhapado dhīro, sokamajjhe na socatīti so anabhijjhādīnaṃ catunnaṃ dhammapadānaṃ nibbānasseva vā diṭṭhattā diṭṭhapado, dhitisampannattā dhīro khīṇāsavo socanadhammattā ‘‘sokā’’ti laddhanāmānaṃ avītarāgānaṃ sattānaṃ, sokahetūnaṃ vā lokadhammānaṃ majjhe ṭhatvāpi na socati.
现在,为了说明他彻底没有了一切忧愁的根源,经文接着说“已断尽有爱者”等等。其中,如果有人通过最高之道彻底断尽了有爱,他就是“已断尽有爱者”。对于这位漏尽比丘来说,由于其余一切烦恼都已无余止息,他的心已经寂静。“轮回中的出生已经尽灭”,意思是:以生为首的一切轮回都已灭尽——巴利
Idānissa sabbaso sokahetūnaṃ abhāvaṃ dīpetuṃ ‘‘ucchinnabhavataṇhassā’’tiādimāha. Tattha yassa aggamaggena sabbaso ucchinnā bhavataṇhā, so ucchinnabhavataṇho. Tassa avasesakilesānaṃ anavasesavūpasamena santacittassa khīṇāsavabhikkhuno. Vikkhīṇo jātisaṃsāroti jātiādiko –
诸蕴的次第,以及诸界与诸处的次第。
持续不断地流转,就叫做“轮回”。巴利
‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, ‘saṃsāro’ti pavuccatī’’ti. –
具有上述特征的轮回已经彻底灭尽。因此,他不再有后有。也就是说,因为这样的圣者未来不再有后有,所以他的生死轮回已经灭尽。那他为什么不再有后有呢?因为已经断除了对存在的渴爱,内心寂静,所以不再有后有——这句话要反过来套用来说明。或者也可以这样理解:生死轮回已经完全灭尽,正因如此,他不再有后有。巴利
Vuttalakkhaṇo saṃsāro visesato khīṇo. Tasmā natthi tassa punabbhavoti yasmā tassa evarūpassa ariyapuggalassa āyatiṃ punabbhavo natthi, tasmā tassa jātisaṃsāro khīṇo. Kasmā panassa punabbhavo natthi? Yasmā ucchinnabhavataṇho santacitto ca hoti, tasmāti āvattetvā vattabbaṃ. Atha vā vikkhīṇo jātisaṃsāro, tato eva natthi tassa punabbhavoti attho yojetabbo.
第十 舍利弗寂静经的注释巴利
10. Sāriputtaupasamasuttavaṇṇanā
40 在第十经的注释里,“自己的寂静”是指:通过最上之道使自己的一切烦恼彻底止息,而这是声闻波罗蜜达到顶点的因。巴利
40. Dasame attano upasamanti sāvakapāramīmatthakappattiyā hetubhūtaṃ aggamaggena attano anavasesakilesavūpasamaṃ.
具寿舍利弗亲眼看到那些烦恼尚未止息的有情,由于贪等烦恼所生的内心焦灼、逼迫与热恼之苦,以及由烦恼和造作所引生的生、老、病、死、愁、悲等苦;又衡量了他们过去、未来轮回根本之苦,因此生起悲悯。他也回忆起自己还在凡夫时曾经历过的、由烦恼相所生的种种苦,于是反复观察自身烦恼的止息:“像这样巨大苦因的烦恼,如今我已彻底断除。”在观察时,他又按各道智分别观察烦恼是如何被止息的:“这些烦恼由预流道止息,这些由一来道止息,这些由不还道止息,这些由阿拉汉道止息。”因此说“观察着自己的寂静”。巴利
Āyasmā hi sāriputto anupasantakilesānaṃ sattānaṃ rāgādikilesajanitasantāpadarathapariḷāhadukkhañceva kilesābhisaṅkhāranimittaṃ jātijarābyādhimaraṇasokaparidevādidukkhañca paccakkhato disvā atītānāgatepi nesaṃ vaṭṭamūlakadukkhaṃ parituletvā karuṇāyamāno attanāpi puthujjanakāle anubhūtaṃ kilesanimittaṃ vā anappakaṃ dukkhaṃ anussaritvā ‘‘īdisassa nāma mahādukkhassa hetubhūtā kilesā idāni me suppahīnā’’ti attano kilesavūpasamaṃ abhiṇhaṃ paccavekkhati. Paccavekkhanto ca ‘‘ime ettakā kilesā sotāpattimaggena upasamitā, ettakā sakadāgāmimaggena, ettakā anāgāmimaggena, ettakā arahattamaggena upasamitā’’ti taṃtaṃmaggañāṇehi odhiso kilesānaṃ upasamitabhāvaṃ paccavekkhati, tena vuttaṃ – ‘‘attano upasamaṃ paccavekkhamāno’’ti.
另一些注释者说:长老进入阿拉汉果等至之后,观察它,这样反复观察寂静:“这种殊胜寂静的状态,是以毕竟寂静的无为界为所缘,而自身也确实因烦恼的止息而寂静。”还有人说:“这里的‘寂静’指的是烦恼无余止息的最终阶段所生起的最上果,他正坐着观察那个果。”巴利
Apare ‘‘thero arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjitvā taṃ paccavekkhitvā ‘imassa vatāyaṃ santapaṇītabhāvo accantasantāya asaṅkhatāya dhātuyā ārammaṇato, sayañca sammadeva kilesavūpasamato’ti evaṃ abhiṇhaṃ upasamaṃ paccavekkhatī’’ti vadanti. Aññe pana ‘‘anavasesakilesānaṃ upasamapariyosāne jātaṃ aggaphalamevettha upasamo nāma, taṃ paccavekkhamāno nisinno’’ti.
明白了“此义”之后——也就是舍利弗尊者以大智慧等为因、在声闻弟子中独一无二的烦恼断除,或者按“寂静”这一角度所说的最上果——他从各个方面彻底观照了这个称为“审察”的意义,于是说出了这首显示其威力的优陀那。巴利
Etamatthaṃ viditvāti yadidaṃ āyasmato sāriputtassa mahāpaññatādihetubhūtaṃ sāvakesu anaññasādhāraṇaṃ kilesappahānaṃ aggaphalaṃ vā upasamapariyāyena vuttaṃ, tassa paccavekkhaṇasaṅkhātaṃ atthaṃ sabbākārato viditvā tadanubhāvadīpakaṃ imaṃ udānaṃ udānesi.
在这里,“已寂静且寂静之心”的意思是:心已经寂静下来,并且成为寂静的,拥有这样的心,就叫“已寂静且寂静之心”。因为,通过等至镇伏了烦恼,所以心是寂静的,但这还不能在一切意义上称为“已寂静且寂静”,因为那种寂静并不是究竟的;而通过最上道证得的心则不是这样。由于最上道毕竟断除了烦恼,阿罗汉的心不再需要去止息烦恼,相比于通过较低层次的止观和道所达到的烦恼寂静,它才是究竟寂静,因此才称为“已寂静且寂静”。所以这样说:“心已经寂静下来,并且成为寂静的,拥有这样的心,就叫已寂静且寂静之心。”或者,“已寂静”就是寂静的意思,因此“已寂静且寂静之心”的意思是:以毕竟止息而心得寂静。巴利
Tattha upasantasantacittassāti upasantameva hutvā santaṃ cittaṃ etassāti upasantasantacitto. Samāpattiyā vikkhambhanena hi upasantakilesattā upasantacittaṃ na sabbathā ‘‘upasantasanta’’nti vuccati tassa upasamassa anaccantikabhāvato, na tathā aggamaggena. Tena pana accantameva kilesānaṃ samucchinnattā arahato cittaṃ puna kilesānaṃ anupasametabbatāya samathavipassanāheṭṭhimamaggehi upasantakilesaṃ hutvā accantasantabhāvatova ‘‘upasantasanta’’nti vuccati. Tena vuttaṃ – ‘‘upasantameva hutvā santaṃ cittaṃ etassāti upasantasantacitto’’ti. Upasantanti vā upasamo vuccati, tasmā ‘‘upasantasantacittassā’’ti accantūpasamena santacittassāti attho.
或者,虽然一切漏尽者都已经彻底止息了烦恼,但为了说明法将军(舍利弗)在声闻弟子当中所独有的、作为声闻波罗蜜智达到顶点之因的殊胜烦恼止息,导师特意用“已寂静”这个词来加以区别,而说“已寂静之寂静心”。巴利
Atha vā satipi sabbesaṃ khīṇāsavānaṃ anavasesakilesavūpasame sāvakapāramīñāṇassa pana matthakappattihetubhūto sāvakesu anaññasādhāraṇo saviseso dhammasenāpatino kilesavūpasamoti dassetuṃ satthā upasantasaddena visesetvā āha ‘‘upasantasantacittassā’’ti.
这里的意思是:猛烈、坚固,或者寂静、已寂止;由于那已寂止的状态,而成为寂静、寂止之寂静。他的心就是这样,其余全都和前面所说的一样。因为世尊确实曾以多种方式称赞、颂扬舍利弗:“比丘们,舍利弗有大智慧、广智慧、欢喜智慧、迅捷智慧、锐利智慧、抉择智慧”等等。所谓“断导引者”:渴爱被称为“导引”,因为它引导众生在轮回中流转;这种导引已被断除,所以叫“断导引者”。意思是:他已断除渴爱。“从魔缚中解脱”:如此灭尽有结的人,已从一切魔缚中解脱,不需要再做什么来解脱魔缚,因此法将军观察自身的寂止。其余内容都和前面所说的一样。巴利
Tatrāyamattho – bhusaṃ daḷhaṃ vā santaṃ upasantaṃ, tena upasantena upasantameva hutvā santaṃ upasantasantaṃ , tādisaṃ cittaṃ etassāti sabbaṃ purimasadisameva. Tathā hesa bhagavatā – ‘‘sāriputto, bhikkhave, mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño’’tiādinā (ma. ni. 3.93) anekapariyāyena vaṇṇito thomito. Netticchinnassāti netti vuccati bhavataṇhā saṃsārassa nayanato, sā netti chinnā etassāti netticchinno. Tassa netticchinnassa, pahīnataṇhassāti attho. Mutto so mārabandhanāti so evaṃvidho parikkhīṇabhavasaṃyojano sabbasmā mārabandhanato mutto, na tassa mārabandhanamocanāya karaṇīyaṃ atthi, tasmā dhammasenāpati attano upasamaṃ paccavekkhatīti. Sesaṃ vuttanayameva.