礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
在《小部》中·《感慨经》的义注
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Khuddakanikāye · Udāna-aṭṭhakathā
自说经义注·序说
56 段
著作开篇序言
Ganthārambhakathā
具有大悲心的依怙主,已经彻底通达所知大海的彼岸;
我礼敬那精妙、深奥、方法多样的教导。
具足明与行的人,凭这个能从世间出离。
我礼敬那无上之法,它为圆满正觉者所尊崇。
他具备戒律等种种功德,稳稳安住在道与果之中。
我礼敬那圣僧伽,它是无上的福田。
礼敬所生的福德,即三宝的福德,
凭借他的威力,愿我无论到哪里都成为灾祸已除者。
那位寻求利益者,正是以种种因缘而宣说了这些。
那些由清净行迹而感发、由大仙所说的优陀那。
结集者们把这一切合在一起,编入了集录;
这部名为《优陀那》的诵集,是由结集法的人结集出来的。
彰显了胜者对法的警策与欢喜。
用喜悦所生的偈颂来庄严。
因为必须用甚深的智慧才能深入通达它。
虽然做义注很困难,但由我所作的义注是……
因为导师的教法连同注释一起被持守,
过去那些像狮子一样的先师们,他们的决断至今依然成立。
因此,依靠它,深入五部尼柯耶;
依靠尼柯耶,遵循古注的传统。
极为清净、毫无混杂,能精细地抉择义理;
不违背大寺住众的教说。
把反复出现的含义好好避开,
我会尽力去写《优陀那》的义注。
想要正法长久住世的人,就这样
愿善人们好好领受正在分别解说者的那个义理,说道:善人们。
Mahākāruṇikaṃ nāthaṃ, ñeyyasāgarapāraguṃ; Vande nipuṇagambhīra-vicitranayadesanaṃ. Vijjācaraṇasampannā, yena nīyanti lokato; Vande tamuttamaṃ dhammaṃ, sammāsambuddhapūjitaṃ. Sīlādiguṇasampanno, ṭhito maggaphalesu yo; Vande ariyasaṅghaṃ taṃ, puññakkhettaṃ anuttaraṃ. Vandanājanitaṃ puññaṃ, iti yaṃ ratanattaye; Hatantarāyo sabbattha, hutvāhaṃ tassa tejasā. Tena tena nidānena, desitāni hitesinā; Yāni suddhāpadānena, udānāni mahesinā. Tāni sabbāni ekajjhaṃ, āropentehi saṅgahaṃ; Udānaṃ nāma saṅgītaṃ, dhammasaṅgāhakehi yaṃ. Jinassa dhammasaṃvega-pāmojjaparidīpanaṃ; Somanassasamuṭṭhāna-gāthāhi paṭimaṇḍitaṃ. Tassa gambhīrañāṇehi, ogāhetabbabhāvato; Kiñcāpi dukkarā kātuṃ, atthasaṃvaṇṇanā mayā. Sahasaṃvaṇṇanaṃ yasmā, dharate satthusāsanaṃ; Pubbācariyasīhānaṃ, tiṭṭhateva vinicchayo. Tasmā taṃ avalambitvā, ogāhetvāna pañcapi; Nikāye upanissāya, porāṇaṭṭhakathānayaṃ. Suvisuddhaṃ asaṃkiṇṇaṃ, nipuṇatthavinicchayaṃ; Mahāvihāravāsīnaṃ, samayaṃ avilomayaṃ. Punappunāgataṃ atthaṃ, vajjayitvāna sādhukaṃ; Yathābalaṃ karissāmi, udānassatthavaṇṇanaṃ. Iti ākaṅkhamānassa, saddhammassa ciraṭṭhitiṃ; Vibhajantassa tassatthaṃ, sādhu gaṇhantu sādhavoti.
在这里,“优陀那”以什么含义为“优陀那”呢?以优陀那的含义。什么叫优陀那呢?就是由喜悦的冲动所引发的言说。比如油等需要计量的东西,无法称量,溢出来流走,这就叫“溢出之物”;又比如水,池塘容纳不了,漫出来奔流而去,这就叫“洪流”。同样地,由喜悦的冲动所激起的寻,内心承受不住,它便高涨起来,在内心里待不住,于是从语言之门流出来,成为不期待听者的特殊言说,这就叫“优陀那”。由对法的悚惧,也会出现这种情况。
Tattha udānanti kenaṭṭhena udānaṃ? Udānanaṭṭhena. Kimidaṃ udānaṃ nāma? Pītivegasamuṭṭhāpito udāhāro. Yathā hi yaṃ telādi minitabbavatthu mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ ‘‘avaseko’’ti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ ‘‘ogho’’ti vuccati. Evameva yaṃ pītivegasamuṭṭhāpitaṃ vitakkavipphāraṃ antohadayaṃ sandhāretuṃ na sakkoti, so adhiko hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi vacīdvārena nikkhanto paṭiggāhakanirapekkho udāhāraviseso ‘‘udāna’’nti vuccati. Dhammasaṃvegavasenapi ayamākāro labbhateva.
这部《优陀那》里,有些地方是以偈颂的形式流传,有些地方是以散文长行的形式流传。不过,注释书里说优陀那的特征是“与由喜和智所构成的偈颂相关联”,这是就大多数情况来说的。因为优陀那大多数是以偈颂的形式说出来的,而且是由喜和悦所引发的。但其他情况也能见到,比如“诸比丘,有那样一个处所,在那里,既没有地,也没有水”等经文里,还有“那些以棍棒伤害想要快乐的众生的”以及“如果你们害怕苦,如果苦对你们来说不可爱”这类经文里,也都能看到。
Tayidaṃ katthaci gāthābandhavasena katthaci vākyavasena pavattaṃ. Yaṃ pana aṭṭhakathāsu ‘‘somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttā’’ti udānalakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ yebhuyyavasena vuttaṃ. Yebhuyyena hi udānaṃ gāthābandhavasena bhāsitaṃ pītisomanassasamuṭṭhāpitañca. Itarampi pana ‘‘atthi, bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī na āpo’’tiādīsu (udā. 71) ‘‘sukhakāmāni bhūtāni, yo daṇḍena vihiṃsatī’’ti (dha. pa. 131), ‘‘sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiya’’nti evamādīsu (udā. 44; netti. 91) ca labbhati.
这样,它一共有三种:一切知佛陀所说、独觉佛所说、声闻所说。其中,独觉佛所说的,就是《犀牛角经》里已经出现的那些话:“对一切众生放下棍棒,不伤害他们当中任何一个”等等。声闻所说的也有——
Evaṃ tayidaṃ sabbaññubuddhabhāsitaṃ, paccekabuddhabhāsitaṃ, sāvakabhāsitanti tividhaṃ hoti. Tattha paccekabuddhabhāsitaṃ – ‘‘sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ, aviheṭhayaṃ aññatarampi tesa’’ntiādinā (su. ni. 35; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 121) khaggavisāṇasutte āgatameva. Sāvakabhāsitānipi –
我已经彻底断除了一切贪,也完全根除了一切嗔。
我的愚痴已经彻底断尽,我已清凉,已入涅槃。
‘‘Sabbo rāgo pahīno me, sabbo doso samūhato; Sabbo me vihato moho, sītibhūtosmi nibbuto’’ti. (theragā. 79) –
以……等(在《长老偈》中出现),
Ādinā theragāthāsu –
我曾以身、语、意自制;
我把渴爱连根拔起,已经清凉下来,证得了寂灭。
‘‘Kāyena saṃvutā āsiṃ, vācāya uda cetasā; Samūlaṃ taṇhamabbuyha, sītibhūtāsmi nibbutā’’ti. (therīgā. 15) –
以这些偈颂为首的语句,也出现在《长老尼偈》中。不过,这些长老和长老尼所说的话,并不只是自说,实际上也是狮子吼。有些自说是帝释等诸天所说的,比如“啊,布施!最上的布施!在迦叶佛处善加安立”等(《自说》27);还有些是人间园杖婆罗门等人所说的,比如“礼敬那位世尊”等(《增支部》2.38)。这些自说虽然也被收入了三次结集,但并不是这里所指的。这里要注释的,是那些由正自觉者亲自证悟之后说出的、属于胜者之语的自说,也就是世尊将教法分为九分来教导时称为“自说”的那些;法结集者们把它们结集为《自说》。这里所取的,正是这些。
Ādinā therīgāthāsu ca āgatāni. Tāni pana tesaṃ therānaṃ therīnañca na kevalaṃ udānāni eva, atha kho sīhanādāpi honti. Sakkādīhi devehi bhāsitāni ‘‘aho dānaṃ paramadānaṃ, kassape suppatiṭṭhita’’ntiādīni (udā. 27), ārāmadaṇḍabrāhmaṇādīhi manussehi ca bhāsitāni ‘‘namo tassa bhagavato’’tiādīni (a. ni. 2.38) tisso saṅgītiyo ārūḷhāni udānāni santi eva, na tāni idha adhippetāni. Yāni pana sammāsambuddhena sāmaṃ āhacca bhāsitāni jinavacanabhūtāni, yāni sandhāya bhagavatā pariyattidhammaṃ navadhā vibhajitvā uddisantena udānanti vuttāni, tāneva dhammasaṅgāhakehi ‘‘udāna’’nti saṅgītanti tadevettha saṃvaṇṇetabbabhāvena gahitaṃ.
不过,由“经多生轮回”等偈颂所表明的、世尊在菩提树下以自说方式说出的、无数百千正自觉者所共有的自说偈颂,这些后来因为世尊对法藏者(阿难)的教导,被法结集者们编入《法句》,而没有收入《自说》集。还有世尊所说的“衮丹雅贤者确实了知了,衮丹雅贤者确实了知了”这句自说,其音声遍满一万世界,足以让天与人听闻,这是在《转法轮经》说法结束时,因为衮丹雅长老在声闻弟子中第一个证得世尊自己所证得之法的一部分——也就是如所教导的圣道——为了省察自己精勤修行没有白费而说出的;就像“比丘们确实在某时令我满意”等语,是由喜悦和欢喜产生的纯粹感叹;并不像“当诸法显现时”等语那样是对流转或还灭的阐明。因此应当知道,这些并没有被法结集者们收入《自说》之中。
Yā pana ‘‘anekajātisaṃsāra’’ntiādigāthāya dīpitā bhagavatā bodhimūle udānavasena pavattitā anekasatasahassānaṃ sammāsambuddhānaṃ avijahitaudānagāthā ca, etā aparabhāge pana dhammabhaṇḍāgārikassa bhagavatā desitattā dhammasaṅgāhakehi udānapāḷiyaṃ saṅgahaṃ anāropetvā dhammapade saṅgītā. Yañca ‘‘aññāsi vata, bho koṇḍañño, aññāsi vata, bho koṇḍañño’’ti (mahāva. 17; saṃ. ni. 5.1081; paṭi. ma. 2.30) udānavacanaṃ dasasahassilokadhātuyā devamanussānaṃ pavedanasamatthanigghosavipphāraṃ bhagavatā bhāsitaṃ, tadapi dhammacakkappavattanasuttantadesanāpariyosāne attanā adhigatadhammekadesassa yathādesitassa ariyamaggassa sāvakesu sabbapaṭhamaṃ therena adhigatattā attano parissamassa saphalabhāvapaccavekkhaṇahetukaṃ paṭhamabodhiyaṃ sabbesaṃ eva bhikkhūnaṃ sammāpaṭipattipaccavekkhaṇahetukaṃ ‘‘ārādhayiṃsu vata maṃ bhikkhū ekaṃ samaya’’ntiādivacanaṃ (ma. ni. 1.225) viya pītisomanassajanitaṃ udāhāramattaṃ, ‘‘yadā have pātubhavanti dhammā’’tiādivacanaṃ (mahāva. 1-3; udā. 1-3) viya pavattiyā nivattiyā vā na pakāsananti, na dhammasaṅgāhakehi udānapāḷiyaṃ saṅgītanti daṭṭhabbaṃ.
这部《自说》属于三藏中的经藏,也就是律藏、经藏、阿毗达摩藏这三藏里的经藏;属于五部中的小部,也就是长部、中部、相应部、增支部、小部这五部里的小部;属于九分教中的自说,也就是契经、应颂、记别、偈颂、自说、如是语、本生、未曾有法、方广这九分教里的自说。
Taṃ panetaṃ udānaṃ vinayapiṭakaṃ, suttantapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpannaṃ, dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti pañcasu nikāyesu khuddakanikāyapariyāpannaṃ, suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallanti navasu sāsanaṅgesu udānasaṅgahaṃ.
我从佛陀那里领受了八万二千法蕴,从比丘们那里领受了两千法蕴。
八万四千法蕴,都是从我这里生起的。
‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto; Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027) –
这就是法藏守护者所确认的:在八万四千法蕴当中,这里收录了其中一部分法蕴。按品来分,共有八品:菩提品、目支邻陀品、难陀品、弥醯品、首那品、生盲品、小品、巴咤厘村品。按经来算,收录了八十部经。按偈颂来算,收录了九十五首优陀那偈颂。按诵分来算,大约是八个半诵分。按连结来分:在《菩提经》中,以提问的方式构成一种连结;在《苏波瓦萨经》中,以提问式连结和相应式连结构成两种连结;其余各经都只有一种相应式连结。这里没有意乐式连结。这样,总共收录了八十一种连结。按词来算,共有两万一千一百个词。按偈行来算,共有八千四百二十三个偈行。按音节来算,共有六万七千三百八十二个音节。因此这样说:
Evaṃ dhammabhaṇḍāgārikena paṭiññātesu caturāsītiyā dhammakkhandhasahassesu katipayadhammakkhandhasaṅgahaṃ. Bodhivaggo, mucalindavaggo, nandavaggo, meghiyavaggo, soṇavaggo, jaccandhavaggo, cūḷavaggo, pāṭaligāmiyavaggoti vaggato aṭṭhavaggaṃ; suttato asītisuttasaṅgahaṃ, gāthāto pañcanavutiudānagāthāsaṅgahaṃ. Bhāṇavārato aḍḍhūnanavamattā bhāṇavārā. Anusandhito bodhisutte pucchānusandhivasena ekānusandhi, suppavāsāsutte pucchānusandhiyathānusandhivasena dve anusandhī, sesesu yathānusandhivasena ekekova anusandhi, ajjhāsayānusandhi panettha natthi. Evaṃ sabbathāpi ekāsītianusandhisaṅgahaṃ. Padato satādhikāni ekavīsa padasahassāni, gāthāpādato tevīsati catussatādhikāni aṭṭha sahassāni , akkharato sattasahassādhikāni saṭṭhi sahassāni tīṇi ca satāni dvāsīti ca akkharāni. Tenetaṃ vuccati –
经共有八十部,品则简略算作八品。
《优陀那》里开示的偈颂,共有九十五首。
按篇幅来算,大约是八个半诵分。
同样地,这部《优陀那》的篇章连接总共有八十一种。
二十一千和一百,以及有智慧的人。
这些就是优陀那的语词,已经计算并明确指出。
‘‘Asīti eva suttantā, vaggā aṭṭha samāsato; Gāthā ca pañcanavuti, udānassa pakāsitā. ‘‘Aḍḍhūnanavamattā ca, bhāṇavārā pamāṇato; Ekādhikā tathāsīti, udānassānusandhiyo. ‘‘Ekavīsasahassāni, satañceva vicakkhaṇo; Padānetānudānassa, gaṇitāni viniddise’’.
不过,从偈颂的句数来说——
Gāthāpādato pana –
八千之数,又有四百。
这些偈句连同这些随附的,念诵为二十。
字母的千与六千七百。
三乘八十二,也同样由《优陀那》宣说。
‘‘Aṭṭhasahassamattāni, cattāreva satāni ca; Pādānetānudānassa, tevīsati ca niddise. ‘‘Akkharānaṃ sahassāni, saṭṭhi satta satāni ca; Tīṇi dvāsīti ca tathā, udānassa paveditā’’ti.
这部《自说》的八品当中,以〈菩提品〉为开头;在诸经当中,以《菩提经》为第一。这部《菩提经》以“如是我闻”等作为开头,是具寿阿难在第一次大结集时讲述的缘起序分。而这次第一次大结集,早已被收入《律藏》(《小品》437)的传承之中。另外,为了说明缘起善巧而应当在这里讲述的论法途径,也已经在《吉祥悦意》——即《长部》注释书(《长部》义注·缘起声明)中说过,所以这里应当依照那里所说的来理解。
Tassa aṭṭhasu vaggesu bodhivaggo ādi, suttesu paṭhamaṃ bodhisuttaṃ, tassāpi evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttanidānamādi. Sā panāyaṃ paṭhamamahāsaṅgīti vinayapiṭake (cūḷava. 437) tantimārūḷhā eva. Yo panettha nidānakosallatthaṃ vattabbo kathāmaggo sopi sumaṅgalavilāsiniyaṃ dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.nidānakathā) vutto evāti tattha vuttanayeneva veditabbo.