2. 略说分的义释
2. Uddesavāraatthavibhāvanā
1像这样,通过“摄颂门”简要地展示之后,现在为了详细说明“理趣”等,便开始了“其中,哪些是十六理趣”这样的开示。或者也可以说:因为“由我大迦旃延所阐明的、名为‘导论’的十六理趣等总体”已经说了,接着应当问“那十六理趣是什么”,所以说“其中,十六理趣”等等。这里的“其中”,是指在那些十六理趣等当中。应当知道:开示理趣、简择理趣……直到等至理趣,这些就是十六理趣。
1. Evaṃ saṅgahavārena saṅkhepato dassite hārādayo idāni vibhāgena dassetuṃ ‘‘tattha katame soḷasa hārā’’tiādidesanā āraddhā . Atha vā soḷasahārādisamudāyā netti nāma mayā mahākaccānena niddiṭṭhāti vuttā, ‘‘katame te soḷasa hārā’’ti pucchitabbattā vuttaṃ ‘‘tattha soḷasa hārā’’tyādi. Tattha tatthāti tesu soḷasahārādīsu. Desanā hāro, vicayo hāro…pe… sāmāropano hāroti ime soḷasa hārāti daṭṭhabbā.
在这里,因为“理趣”这个词是共通于一切的,所以要先说它的词义。那么,以什么意义称为“理趣”呢?因为靠这些来取走,所以叫“理趣”。依靠这些特定的注释,在应当注释的经、应颂等当中,无知、疑惑、颠倒被取走、被除去。这样,因为它是除去无知等的因,所以以“靠这些”这个词所指出的特定注释,就叫做“理趣”。从“har”这个词根来说,老师的言语表达以及引发那言语的心生起,是它的根本义;对于应受教化者,了知应当注释的经典之义等、与智相应的心生起,是因的转喻义;而那些作为其亲依止缘的特定注释,其亲依止缘的力量,是果的转喻义。以“iti”这个词,正是指取那亲依止缘的力量本身。具备那种力量的特定注释,就是“ṇa”后缀所表达的意义。这个道理在类似的地方也应同样理解。详细解释在注释书中已经说过。
Tattha sabbasādhāraṇattā hārapadassa vacanattho paṭhamaṃ vattabbo. Kenaṭṭhena hārāti? Harīyanti etehīti hārā. Etehi saṃvaṇṇanāvisesehi saṃvaṇṇiyesu suttageyyādīsu aññāṇasaṃsayavipallāsā harīyanti, iti aññāṇādiharaṇakāraṇattā ‘‘etehī’’ti padena niddiṭṭhā saṃvaṇṇanāvisesā hārā nāma, hara-dhātuyā ācariyassa vacībhedasaddo, taṃsamuṭṭhāpako cittuppādo ca mukhyattho, veneyyānaṃ saṃvaṇṇetabbasuttassa atthajānanādiñāṇasampayuttacittuppādo kāraṇūpacārattho, tassa upanissayapaccayabhūtānaṃ saṃvaṇṇanāvisesānaṃ upanissayapaccayasatti phalūpacārattho, iti-saddena sā upanissayapaccayasattiyeva parāmasīyati. Taṃsattisampannā saṃvaṇṇanāvisesā ṇa-paccayatthā honti. Esa nayo evarūpesu ṭhānesupi. Vitthāro aṭṭhakathāyaṃ (netti. aṭṭha. 1) vutto eva.
此外,因为它是通过自身来显示不共之处的,所以叫“开示”。通过这个注释,应当被注释的经义被显示出来、被注释出来,并顺着注释让人得以了解。正因为它具有让人了解的作用,所以用“通过这个”一词所指出的、特别的注释,就叫作“开示”,而不是指圣典本身的开示;或者也可以说,因为它与“对圣典开示中应当被注释的义理进行注释”这件事相伴而行,所以叫“开示”。虽然其他那些理趣也因为在注释名为“开示圣典”的经义,而与开示相伴,但这个理趣因为绝大部分是直接按字面就能被理解的,所以可以说它与圣典开示同行,其他的则不是这样。因为不存在不具备显示乐味、过患、出离等特征的圣典开示,而这个理趣的特征正是显示乐味等。
Asādhāraṇato pana desīyati etāyāti desanā. Etāya saṃvaṇṇanāya saṃvaṇṇetabbasuttattho desīyati saṃvaṇṇīyati saṃvaṇṇanānusārena ñāpīyati, iti ñāpanakāraṇattā ‘‘etāyā’’ti padena niddiṭṭhā visesasaṃvaṇṇanā desanā nāma, na pāḷidesanā, pāḷidesanāya saṃvaṇṇetabbasaṃvaṇṇanābhāvena sahacaraṇato vā desanā. Kiñcāpi aññe hārā desanāpāḷisaṅkhātassa suttassa atthasaṃvaṇṇanābhāvato desanāya sahacārino honti, ayaṃ pana hāro yebhuyyena yathārutavaseneva viññāyamānattā pāḷidesanāya saha caratīti vattabbataṃ arahati, na tathā pare. Na hi assādādīnavanissaraṇādisandassanalakkhaṇarahitā pāḷidesanā atthi, ayañca hāro assādādisandassanalakkhaṇoti.
通过它来简择,所以叫“简择”。依靠这种特定的注释方式,经典里的句子、问题等被简择出来。因为它是简择的原因,所以这种特定的注释方式就叫作“简择”。也可以理解为“所作义”和“依处义”。具有和应当注释的经典一起简择句子、问题等特征的特定注释,就是简择理趣。
Viciyanti etenāti vicayo. Etena saṃvaṇṇanāvisesena sutte padapañhādayo viciyanti, iti vicāraṇakāraṇattā so saṃvaṇṇanāviseso vicayo nāma. Katvatthādhikaraṇatthāpi labbhanti. Saṃvaṇṇetabbasuttena padapañhādivicayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso vicayo hāro.
通过它来考察合理与不合理,所以叫“合理”。依靠这个特定的注释,一切理趣的地与行境中的合理与不合理都被考察了。因为它是考察的原因,所以用“通过这个”这个词所指出的特定注释,就叫做“合理”。这里应当看出省略了后一个词,即“合理的考察”;或者,因为与应当被考察的状态相伴而行,所以也叫“合理”。对一切理趣的地与行境,以考察合理与不合理为特征的特定注释,就是相应理趣。
Yuttāyutti vicārīyati etāyāti yutti. Etāya visesasaṃvaṇṇanāya sabbesaṃ hārānaṃ bhūmigocarānaṃ yuttāyutti vicārīyati, iti vicāraṇakāraṇattā ‘‘etāyā’’ti padena niddiṭṭhā visesasaṃvaṇṇanā yutti nāma. Idha uttarapadalopo daṭṭhabbo, yuttiyā vicāraṇā, vicāraṇīyabhāvena sahacaraṇato vā yutti. Sabbahārānaṃ bhūmigocarānaṃ yuttāyuttivicāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso yutti hāro.
“句”(pada)能让果生起、运转,所以叫“句”,也就是因。“处”(ṭhāna)是诸果安住的地方,因为果的存在依赖于它,所以叫“处”,也就是因。它既是“句”又是“处”,所以叫“句处”(padaṭṭhāna),意思是近因。借助它来考察经中所说诸法的“句处”,所以叫“句处”,这是一种特别的注释说明,这里省略了“考察”一词。对于经中所说诸法的句处,以及对这些句处本身,具备考察特征的特别注释说明,就是句处理趣。
Padati pavatteti phalaṃ etenāti padaṃ, kāraṇaṃ. Ṭhanti tiṭṭhanti ettha phalāni tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ, kāraṇaṃ. Padañca taṃ ṭhānañcāti padaṭṭhānaṃ, āsannakāraṇaṃ. Sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānaṃ vicārīyati etāyāti padaṭṭhānā, visesasaṃvaṇṇanā, vicāraṇalopova, sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānānaṃ, tesañca padaṭṭhānānaṃ vicāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso padaṭṭhāno hāro.
即使某些法没有在经里被说到,只要它们有相同的特征,也能通过这种特定的注释方式被标示出来,所以叫“相”。依靠经里说到的法,把那些有相同特征但没有被说到的法拣选出来的这种特定注释方式,就是相理趣。
Sutte avuttāpi samānalakkhaṇā dhammā lakkhīyanti etena saṃvaṇṇanāvisesenāti lakkhaṇo, sutte vuttena dhammena samānalakkhaṇānaṃ dhammānaṃ avuttānampi niddhāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso lakkhaṇo hāro.
在经中显示出来的释词等四种,在这里被分开组合、汇总,或者通过这种方式而组合,所以叫“组合”;四种释词等的组合,就是“四组合”。具有把释词、意图、言辞以及教说的因缘,连同前后文一起显示出来的特征的那种特定注释,就是四组合理趣。
Sutte dassiyamānā nibbacanādayo cattāropi viyūhīyanti vibhāgena sampiṇḍīyanti ettha, etena vāti byūho, catunnaṃ nibbacanādīnaṃ byūho catubyūho. Nibbacanādhippāyabyañjanānañceva desanānidānassa ca pubbāparena saddhiṃ sandassanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso catubyūho hāro.
在说法中所摄的法,同类的和不同类的,都在这里转动;或者通过它而转动,所以叫“转”。以说法所摄之法的同类与不同类法为方式而转,这种具有转动特征的特定注释,就是转理趣。
Desanāya gahitadhammena sabhāgā, visabhāgā ca dhammā āvaṭṭīyanti ettha, etena vāti āvaṭṭo, desanāya gahitadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammavasena āvaṭṭanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso āvaṭṭo hāro.
对不共法与共法的杂染法和清净法,按不共与共、按依据处、按地界来分别,这种以区分为特征的注释类别,就是分别理趣。
Asādhāraṇāsādhāraṇānaṃ saṃkilesadhamme, vodānadhamme ca sādhāraṇāsādhāraṇato, padaṭṭhānato, bhūmito ca vibhajanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso vibhatti hāro.
经中开示的诸法,依对立面而翻转,或者在这里翻转,所以叫“翻转”。把经中开示的诸法从对立面翻转过来,这种特定注释的特征,就是翻转理趣。
Sutte niddiṭṭhā dhammā paṭipakkhavasena parivattīyanti iminā, ettha vāti parivatto, sutte niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ paṭipakkhato parivattanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso parivattano hāro.
在经中,对同一个义理,用种种不同的话来表达,这里的这种特定注释方式就叫“异说”;异说本身就是同义语。所谓异说理趣,其特征就是:针对经中所说的同一个义理,用众多同义词句来加以解说。
Sutte vuttassa ekasseva atthassa vācakaṃ vividhaṃ vacanaṃ ettha saṃvaṇṇanāviseseti vivacanaṃ, vivacanameva vevacanaṃ, sutte vutte ekasmiṃ atthe anekapariyāyasaddayojanālakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso vevacano hāro.
经中说的义理,通过种种方式在这里被人了知,或者在这里被了知,所以叫“施设”。对每一个法,用众多施设来显示它应当被施设的样子,这就是注释中一种特定的解说方式,叫做“施设理趣”。
Sutte vuttā atthā pakārehi ñāpīyanti iminā, ettha vāti paññatti, ekekassa dhammassa anekāhi paññattīhi paññāpetabbākāralakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso paññatti hāro.
经典中来的法,在这里被导入、融入缘起等(范畴)中,或者通过这种方式而被导入,所以叫“导入”。以缘起等为入口,把经典的意义导入,这种特定注释的特征就是“导入”,即导入理趣。
Suttāgatā dhammā paṭiccasamuppādādīsu otarīyanti anuppavesīyanti ettha, etena vāti otaraṇo, paṭiccasamuppādādimukhehi suttatthassa otaraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso otaraṇo hāro.
在经中,句、句义、问题、发端被净化、被安立,在这里(发生);或者通过这个(过程)而净化,所以叫“清净”。以净化经中的句、句义、问题、发端为特征的特定注释,就是清净理趣。
Sutte padapadatthapañhārambhā sodhīyanti samādhīyanti ettha, etena vāti sodhano, sutte padapadatthapañhārambhānaṃ sodhanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso sodhano hāro.
具有共通性与特殊性的诸法,在这里不经分别而被确立、被随转;或者通过它来确立,所以叫“确立”。对于经中所述诸法,以不加分别的方式判定其共通性与特殊性为特征的那种特定注释,就是确立理趣。
Sāmaññavisesabhūtā dhammā vinā vikappena adhiṭṭhīyanti anuppavattīyanti ettha, etena vāti adhiṭṭhāno, suttāgatānaṃ dhammānaṃ avikappanavasena sāmaññavisesaniddhāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso adhiṭṭhāno hāro.
如果有人既造作又促成因和缘以及果报,那么这因和缘就是“资具”;那种特殊的注释说明了这个资具既是因也是缘,所以这种特殊的注释就叫作“资具”。把经中所说的诸法,放在被称为资具的因和缘当中加以拣别,以注释为特征的这种特殊注释,就是资具理趣。
Yo hetu ceva paccayo ca phalaṃ parikaroti abhisaṅkharoti, iti so hetu ceva paccayo ca parikkhāro, yo saṃvaṇṇanāviseso taṃ parikkhāraṃ hetuñceva paccayañca ācikkhati, iti so saṃvaṇṇanāviseso parikkhāro nāma. Sutte āgatadhammānaṃ parikkhārasaṅkhāte hetupaccaye niddhāretvā saṃvaṇṇanālakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso parikkhāro hāro.
经中出现的法,在这里以“近因”等为切入点被归纳安立;或者通过这种方式来安立,所以叫“安立”。以经中诸法的近因、同义词、状态、舍断为考察特征的这种特定注释方式,就是“安立理趣”。也应该从“所作成就”的角度,在一切地方解说词义,所以也要依那个角度来配合理解。其余的应依照注释来了解。
Sutte āgatadhammā padaṭṭhānādimukhena samāropīyanti ettha, etena vāti samāropano, sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānavevacanabhāvapahānasamāropanavicāraṇalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso samāropano hāro. Bhāvasādhanavasenāpi sabbattha vacanattho vattabboti tassāpi vasena yojetabbanti. Sesaṃ saṃvaṇṇanānusārena ñātabbanti.
在这里,所谓“哪十六种理趣?宣说”等,已经说明了理趣的体相。那么,为什么又说“它的随颂”等呢?是为了通过随颂偈颂便于掌握,所以再次说“它的随颂、宣说、简择、理趣”等。其中,“它的”指理趣的列举。“随颂”指随后唱诵的偈颂。“十五”指第十五。“十六”指第十六。从义理上说无混杂,就是从宣说等句义、特征义上远离混杂。因此,注释书中说:“而它们的不混杂,在特征解说中极为明显。”其余应依照注释而了知。因为应当问:“某些理趣看起来像是被某些理趣混杂了,为什么应知为不混杂?”所以说“即这些”等。其中,“即这些而有”是指:这十六种理趣,以某种方式成为无混杂,就以那种无混杂的方式而存在。“行”即运行、理趣分别,所以叫“行”;广说之行即“广行”,这个ta音是为了去除混杂的过失而来的,是理趣分别的一种特殊说法。以理趣、正理而分别,就是理趣分别;并不是说五理趣分别的理趣广说而有的正理分别。如此,以无混杂的方式而存在,于彼中应知为不混杂,这就是意旨所在。
‘‘Tattha katame soḷasa hārā desanā’’tyādinā hārasarūpaṃ vuttaṃ, kimatthaṃ ‘‘tassānugīti’’tyādi vuttanti? Anugītigāthāya sukhaggahaṇatthaṃ puna ‘‘tassānugīti desanā vicayo yutti’’tyādi vuttaṃ. Tattha tassāti hāruddesassa. Anugītīti anu pacchā gāyanagāthā. Pañcadasoti pañcadasamo. Soḷasoti soḷasamo. Atthato asaṃkiṇṇāti desanādipadatthato lakkhaṇatthato saṅkarato rahitā. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘so ca nesaṃ asaṅkaro lakkhaṇaniddese supākaṭo hotī’’ti. Sesaṃ saṃvaṇṇanānusārena ñātabbanti. ‘‘Keci hārā kehici hārehi saṃkiṇṇā viya dissanti, kasmā asaṃkiṇṇāti ñātabba’’nti vattabbattā vuttaṃ ‘‘etesañcevā’’tiādi. Tattha etesañceva bhavatīti etesaṃ soḷasannaṃ hārānaṃ yathā yenākārena asaṅkaro hoti, tathā asaṅkarākārena bhavati. Ayati pavattati nayavibhattīti ayā, vitthārena ayāti vitthāratayā, ta-kāro missakadosāpagamatthāya āgato, nayavibhattivisesavacanaṃ. Nayena ñāyena vibhatti nayavibhatti, na pañcanayavibhattāhārānaṃ vitthārena pavattā ñāyavibhatti tathā asaṅkarākārena bhavati tasmiṃ asaṃkiṇṇāti ñātabbāti adhippāyo.
2十六种摄句已经按它们各自的体相说过了,我们也已经了解。因为接下来要说明“哪五种理趣”,所以先这样发问,然后为了按体相列举,就说“其中,哪五种理趣”等等。不过,注释书里说:“这样列举完摄句之后,现在为了列举理趣,而说‘其中,哪些’等等。”(《导论注》2)注释书里还详细解释了这个词的含义:“其中,理趣是指能在杂染和清净中,依区分而使人了知,所以叫理趣;或者被引导于其中,或者通过它们而引导,所以叫理趣。”等等。依nī-这个词根,随顺喜贪轮回等理趣,在杂染和清净中,以所缘为对象而生起的与智相应的心生起,这是根本义;喜贪轮回等理趣的亲依止缘之力,是依果的譬喻而取的;iti-这个词是指那依果的譬喻而取的力量,具足这种力量的喜贪轮回等理趣,就是非直接因义。
2. Soḷasa hārā sarūpato vuttā, amhehi ca viññātā, ‘‘katame pañca nayā’’ti vattabbabhāvato tathā pucchitvā sarūpato uddisituṃ ‘‘tattha katame pañca nayā’’tyādi vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘evaṃ hāre uddisitvā idāni naye uddisituṃ ‘tattha katame’tiādi vutta’’nti (netti. aṭṭha. 2) vuttaṃ. ‘‘Tattha nayanti saṃkilese, vodāne ca vibhāgato ñāpentīti nayā, nīyanti vā tāni ettha, etehi vāti nayā’’tiādinā (netti. aṭṭha. 2) aṭṭhakathāyaṃ vitthārena vacanattho vutto. Nī-dhātuyā nandiyāvaṭṭādinayānusārena saṃkilese, vodāne ca ālambitvā pavatto ñāṇasampayuttacittuppādo mukhyattho, nandiyāvaṭṭādinayānaṃ upanissayapaccayasatti phalūpacārato gahitā, iti-saddo taṃ phalūpacārato gahitasattiṃ parāmasi, taṃsattisahitā nandiyāvaṭṭādinayā a-paccayatthā.
这段经文以渴爱和无明对应杂染分,以止和观对应清净分,通过结合四谛的方式来说明其引导特征,这种特定的注释方法就是“喜贪轮回”理趣。其中,所谓四谛是指:渴爱和无明是一切存在的根源,所以是集谛;其余属于三地的诸法,是苦谛;止和观是道谛;依靠止和观应当证得的无为界,就是灭谛。
Taṇhāavijjāhi saṃkilesapakkhassa suttassa, samathavipassanāhi vodānapakkhassa suttassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso nandiyāvaṭṭo nayo. Tattha catusaccanti taṇhā ca avijjā ca bhavamūlattā samudayasaccaṃ, avasesā tebhūmakā dhammā dukkhasaccaṃ, samathavipassanā maggasaccaṃ, tena pattabbā asaṅkhatadhātu nirodhasaccanti.
用三个部分——贪等——来说杂染分,用三个部分——无贪等——来说清净分,这样使(这个理趣)显得美好,所以叫“三美”。以不善根说明杂染分经义,以善根说明清净分经义,以结合四谛为门来引导,具备这种特征的特定注释,就是“三美”理趣。
Tīhi avayavehi lobhādīhi saṃkilesapakkhe, tīhi avayavehi alobhādīhi ca vodānapakkhe pukkhalo sobhanoti tipukkhalo, akusalamūlehi saṃkilesapakkhassa, kusalamūlehi vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso tipukkhalo.
世尊如同狮子,在这里的嬉戏,就叫作“狮子嬉戏”。用净想等种种颠倒,来解释整个杂染方面的经义;用信根等,来解释清净方面的经义;以结合四谛为门来引导,具备这种特征的特定注释,就是“狮子嬉戏”理趣。
Sīhassa bhagavato vikkīḷitaṃ ettha nayeti sīhavikkīḷito, subhasaññādīhi vipallāsehi sakalasaṃkilesapakkhassa, saddhindriyādīhi vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso sīhavikkīḷitanayo.
以义理趣三方的特性,对善等诸法进行观察,这就是“方观察”。为了结合各个义理趣而作的经义解释中,那些清净等法以及有杂染性的法,作为各个理趣之方,已经从经中拣择出来宣说;对于这些如上所说的法,仅仅以心观察“这是第一方,这是第二方”等等,这样就是“方观察”。
Atthanayattayadisābhāvena kusalādidhammānaṃ ālocanaṃ disālocanaṃ. Tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ katesu suttassa atthavissajjanesu ye vodānādayo, saṃkilesikā ca tassa tassa nayassa disābhūtā dhammā suttato niddhāretvā kathitā, tesaṃ yathāvuttadhammānaṃ citteneva ‘‘ayaṃ paṭhamā disā, ayaṃ dutiyā disā’’tiādinā ālocanaṃ disālocanaṃ.
同样地,对于这样被观察的诸法,在配合义理趣三方时,因为能将其统合起来,所以就像钩索一样,因此称为“钩索”。把作为各个理趣之方向的善等诸法统合起来,就是“钩索”理趣。
Tathā ālocitānaṃ dhammānaṃ atthanayattayayojane samānayanato aṅkuso viyāti aṅkuso, tassa tassa nayassa disābhūtānaṃ kusalādidhammānaṃ samānayanaṃ aṅkuso nayo.
能标记,所以叫“标记者”。哪一种理趣能标记、能显明经义呢?因为能标记、能显明,这个理趣就叫“标记者”;它既是理趣,又是标记者,所以叫“理趣标记者”。应当这样搭配:第一理趣标记者名叫“喜贪轮回”,第二理趣标记者名叫“三美”,第三理趣标记者名叫“狮子嬉戏”。
Lañjetīti lañjako. Yo nayo suttatthaṃ lañjeti pakāseti, iti lañjanato pakāsanato so nayo lañjako nāma, nayo ca so lañjako cāti nayalañjako. Nayalañjako paṭhamo nandiyāvaṭṭo nāma, nayalañjako dutiyo tipukkhalo nāma, nayalañjako tatiyo sīhavikkīḷito nāmāti yojetabbo.
对于已经上升的人,因为特别上升,所以是最上的,那就是最上者。“已去”就是已知,“已死”是它的意思。或者写作“已死”。这里剩下的内容,按照前面所说的方式和注释的方式都能理解。
Uggatānaṃ visesena uggatoti uttamo, taṃ uttamaṃ. Gatāti ñātā, matāti attho. ‘‘Matā’’ti vā pāṭho. Sesamettha vuttanayānusārenapi saṃvaṇṇanānusārenapi jānitabbanti.
按照前面所说方式,对特殊之处加以详细解释的复注中:
Yathāvuttanayavisesasaṃvaṇṇanāya ṭīkāyaṃ –
依靠聚集等事物,随顺世间的约定俗成而成立,仅仅是一种言说,这就是世俗自性;地、触等所具有的坚硬、碰触等特征,则是胜义自性。这里简要概括就是:当某物被拆开,或者在心里把其他部分去掉之后,认识就不再和原来一样,这就是世俗谛,比如瓶子和装水的器具等;反过来,就是胜义谛。
‘‘Samūhādiṃ upādāya lokasaṅketasiddhā vohāramattatā sammutisabhāvo, pathavīphassādīnaṃ kakkhaḷaphusanādilakkhaṇaṃ paramatthasabhāvo. Ayañhettha saṅkhepo – yasmiṃ bhinne, itarāpohe vā cittena kate na tathā buddhi, idaṃ sammutisaccaṃ yathā ghaṭe, sasambhārajale ca, tabbipariyāyena paramatthasacca’’nti –
在言语表达中,依于所谓瓶、瓦片、水、泥等聚集而成的东西,世间先前就已形成了瓶、瓦片、水、泥等约定俗成的说法,那只是瓶、瓦片、水、泥等言说而已,这就是世俗自性,因为它是依约定而安立的,所以并非真实。地等有坚硬等特征,触等有碰触等特征,这才是胜义自性。有人会问:如果这样,那么当瓶等没有被打破、或者水等没有以相应不足的状态存在时,世俗自性还可以有;可是当它破碎了、或者不足时,怎么还会有世俗自性呢?而且地、触等也是可坏的,坚硬、碰触等与地、触等并无不同,那么胜义自性又怎么能成立呢?应当以何种略义、何种义理来了知世俗自性与胜义自性呢?由于有此应说之义,所以说“这里即是略义”等。其中,“这里”是指,在世俗自性与胜义自性中,这正在说的理趣应视为略义。
Vacane ghaṭakathalaāpajalakaddamādisaṅkhātaṃ samūhādiṃ upādāya lokassa pubbe ghaṭakathalaāpajalakaddamādisaṅketasiddhā ghaṭakathalaāpajalakaddamādivohāramattatā sammutisabhāvo saṅketavasena avitathattā. Pathavīādīnaṃ kakkhaḷādilakkhaṇaṃ, phassādīnaṃ phusanādilakkhaṇaṃ paramatthasabhāvo. ‘‘Yadi evaṃ ghaṭādike abhinne vā āpādike vā anurūpena ūnabhāvena appavattamāne vā sati sammutibhāvo hotu, bhinne vā ūne vā kathaṃ sammutibhāvo bhaveyya, pathavīphassādīnampi bhijjamānattā, kakkhaḷaphusanādīnañca pathavīphassādīhi anaññattā kathaṃ paramatthasabhāvo bhaveyya, katamena saṅkhepena atthena sammutisabhāvo, paramatthasabhāvo ca amhehi jānitabbo’’ti vattabbabhāvato ‘‘ayañhettha saṅkhepo’’tiādimāha. Tattha etthāti etesu sammutisabhāvaparamatthasabhāvesu ayaṃ nayo vuccamāno saṅkhepo attho daṭṭhabbo.
当瓶等物破碎了,从那个瓶等物产生了瓦片等其他状态,这是由先前的心所造作的,于是就以瓦片等名称而存在;或者当盛水器等物因为水等材料不足而存在时,从那个盛水器等物产生了泥等其他状态,这也是由先前的心所造作的,于是就以泥等名称而存在。这样一来,通过那种名称,就产生了认识瓦片等自性的智、认识泥等自性的智。也就是说,无论未破碎的瓶等物、已破碎的瓦片等物、未不足的盛水器等物、已不足的泥等物,这一切都是世俗谛。因为可以追问:“当泥破碎时,或当泥不足时,那个另外的世俗自性是什么?”所以说“如瓶、如盛水器”。
Yasmiṃ ghaṭādike bhinne sati tato ghaṭādito itaro kathalādibhāvo cittena pubbe katena yathā yena kathalādivohārena bhavati, yasmiṃ āpādike sambhārajalādike ūnabhāvena pavattamāne sati vā tato āpādito itaro kaddamādibhāvo cittena pubbe katena yathā yena kaddamādivohārena bhavati, tathā tena vohārena buddhi kathalādisabhāvajānanaṃ kaddamādisabhāvajānanaṃ bhavati, idaṃ abhinne ghaṭādikaṃ vā bhinne kathalādikaṃ vā anūne āpādikaṃ vā ūne kaddamādikaṃ vā sabbaṃ sammutisaccaṃ hotveva. ‘‘Kaddamasmiṃ bhinne, kaddamasmiṃ ūne vā sati itaro sammutisabhāvo’’ti pucchitabbabhāvato ‘‘ghaṭe, sambhārajale cā’’ti vuttaṃ.
世俗谛的自性,是你们所说的,也是我们所知道的。因为可以问“什么是胜义谛的自性”,所以说“与那相反的就是胜义谛”。地等以坚硬等为特征,所以其他以触感等为特征的法不可能存在;触等以触感等为特征,所以其他以坚硬等为特征的法也不可能存在。因此,地、触等的坚硬、触感等特征就是胜义谛。若把握这个简要含义,就没有任何矛盾,这就是意旨所在。
Sammutisaccasabhāvo tumhehi vutto, amhehi ca ñāto, ‘‘katamo paramatthasaccasabhāvo’’ti vattabbabhāvato ‘‘tabbipariyāyena paramatthasacca’’nti vuttaṃ. Pathavīādīnaṃ kakkhaḷādilakkhaṇato itarassa phusanādilakkhaṇassa asambhavato, phassādīnañca phusanādilakkhaṇato itarassa kakkhaḷādilakkhaṇassa asambhavato pathavīphassādīnaṃ lakkhaḷaphusanādilakkhaṇaṃ paramatthasaccaṃ hotvevāti imasmiṃ saṅkhepatthe gahite koci virodho natthīti adhippāyoti.
3阿阇梨已经依其自性开示了五种理趣,我们也已经了知。因为有人会问:“所开示的十八根本句,究竟是哪些?”为了依其自性把这些根本句显示出来,所以说了“其中,哪些是十八根本句”等话。不过注释书里说:“像这样开示了理趣之后,现在为了开示根本句,便开始说‘其中,哪些’等语。”其中应当知道,十八根本句就是九个善句和九个不善句。被称为“根本”,是因为诸理趣依靠它们而安立,安立的分类也依靠它们;被称为“句”,是因为理趣、安立的分类以及证得都依靠它们而安立。按所说的意义来说,它们既是根本又是句,所以叫“根本句”。能挡住恶劣的不善法,所以是善;像割茅草一样割断贪等烦恼,所以是善;像用茅草来割断一样,所以是善;应当以善巧的智慧证得、令其生起,所以是善。与善相反的,就是不善,这里“不”这个字表示相反的意思。
3. Pañca nayā sarūpato ācariyena uddiṭṭhā, amhehi ca viññātā, ‘‘yāni padāni aṭṭhārasa mūlapadāni uddiṭṭhāni, katamāni tānī’’ti pucchitabbattā tāni sarūpato dassetuṃ ‘‘tattha katamāni aṭṭhārasa mūlapadāni’’tyādimāha. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘evaṃ nayepi uddisitvā idāni mūlapadāni uddisituṃ ‘tattha katamānī’tiādi āraddha’’nti vuttaṃ. Tattha kusalāni nava padāni, akusalāni nava padāni aṭṭhārasa mūlapadānīti daṭṭhabbānīti yojanā. Mūlanti patiṭṭhahanti etehi nayā, patiṭṭhānavibhāgā cāti mūlāni, padanti patiṭṭhahanti ettha nayā, paṭṭhānavibhāgā, adhigamā cāti padāni, vuttappakāraṭṭhena mūlāni ca tāni padāni cāti mūlapadāni. Kucchite pāpadhamme salayantīti kusalāni, kuse rāgādayo lunantīti kusalāni, kusā viya lunantīti kusalāni, kusena ñāṇena lātabbāni pavattetabbānīti kusalāni. Kusalānaṃ paṭipakkhānīti akusalāni a-saddo cettha paṭipakkhatthoti.
九善句和九不善句,是按数目限定和种类差别来开示的。因为有人会问“具体是哪些”,所以为了以就近关联的方式,从它们自身的体相来说明这九不善句,就说了“哪些是九不善句”等话。不过在注释书里则说:
Nava padāni kusalāni, nava padāni akusalānīti gaṇanaparicchedato, jātibhedato ca uddiṭṭhāni, ‘‘katamāni tānī’’ti pucchitabbattā nava padāni akusalāni paccāsattinyāyena sarūpato dassetuṃ ‘‘katamāni nava padāni akusalānī’’tiādi vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana –
像这样,先按数目限定和种类差别指出根本句之后,现在为了显示它们自身的面貌,就首先从“渴爱”等开始列出杂染这一类。
‘‘Evaṃ gaṇanaparicchedato, jātibhedato ca mūlapadāni dassetvā idāni sarūpato dassento saṃkilesapakkhaṃyeva paṭhamaṃ uddisati ‘taṇhā’tiādinā’’ti (netti. aṭṭha. 3) –
已宣说。其中,对色等诸蕴渴求、遍求,这就是渴爱。对不该得到的身恶行等却去获取,这是无明;对应该得到的身善行等却不获取,这也是无明;或者与明相对立,这也是无明。依它而贪著,所以叫贪;或者能贪著,所以叫贪;或者贪著本身就是贪。嗔和痴也是同样的道理。对不净的色蕴等生起“净”的想,就是净想。对苦等诸苦生起“乐”的想,就是乐想。对无常的诸行法生起“常”的想,就是常想。对无我自性的眼等诸蕴生起“我”的想,就是我想。所谓“于彼处”,是指一切不善分被摄入、归入的那些处所,那些处所就是不善句,这是句子的连接方式。“摄入”是计数,“归入”是总集。
Vuttaṃ. Tattha rūpādike khandhe tasati paritasatīti taṇhā. Avindiyaṃ kāyaduccaritādiṃ vindatīti avijjā, vindiyaṃ kāyasucaritādiṃ na vindatīti avijjā, vijjāya paṭipakkhāti vā avijjā. Lubbhanti tenāti lobho, lubbhatīti vā lobho, lubbhanaṃ vā lobho. Dosamohesupi eseva nayo. Asubhe rūpakkhandhādike ‘‘subha’’nti pavattā saññā subhasaññā. Dukkhadukkhādike ‘‘sukha’’nti pavattā saññā sukhasaññā. Anicce saṅkhāradhamme ‘‘nicca’’nti pavattā saññā niccasaññā. Anattasabhāvesu cakkhādīsu khandhesu ‘‘attā’’ti pavattā saññā attasaññā. Yatthāti yesu padesu sabbo akusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati, tāni padāni akusalānīti yojanā. Saṅgahaṃ gaṇanaṃ. Samosaraṇaṃ samāropanaṃ.
以对立面来平息、止息掉举等盖障这类敌对法,靠的是那部分断和镇伏断的方式,这就是奢摩他(止)。以无常等种种行相观察诸行,这就是毗婆舍那(观)。贪的对立面是无贪,嗔的对立面是无嗔,痴的对立面是无痴。这里“无”字也是表示对治的意思,并不是表示不存在等含义,这是它的意趣所在。对于不净的色蕴等,或者在眼等处生起的以“不净”为想、以想为主导的心生起,就是不净想,特别指身随观念处。对于苦等种种苦,生起的以“苦”为想、以想为主导的心生起,就是苦想,特别指受随观念处。对于无常的诸蕴等变坏之法,生起的以“无常”为想、以想为主导的心生起,就是无常想,特别指心随观念处。对于无我自性的诸蕴,或者在眼等处生起的以“无我”为想、以想为主导的心生起,就是无我想,特别指法随观念处。这个教说其实是以慧和念为首而展开的。因此世尊说:“诸比丘,怎样看待念力?应当在四念处看待念力。”所谓“于彼处”,就是一切善分得以摄集、归入的那些处所,那些处所就是善法,应当这样连接理解。
Paccanīkadhamme uddhaccādike nīvaraṇe sameti vūpasameti tadaṅgavikkhambhanavasenāti samatho. Saṅkhāre aniccādīhi vividhehi ākārehi passatīti vipassanā. Lobhassa paṭipakkho alobho. Dosassa paṭipakkho adoso. Mohassa paṭipakkho amoho. Etthāpi a-saddo paṭipakkhattho, na abhāvatthādikoti adhippāyo. Asubhe rūpakkhandhādike, cakkhādimhi vā ‘‘asubha’’nti pavattā saññāpadhānacittuppādā asubhasaññā, visesato kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ . Dukkhadukkhatādīsu ‘‘dukkha’’nti pavattā saññāpadhānacittuppādā dukkhasaññā, visesato vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Anicce khandhādike vipariṇāmadhamme ‘‘anicca’’nti pavattā saññāpadhānacittuppādā aniccasaññā, visesato cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ. Anattasabhāve khandhe, cakkhādimhi vā ‘‘anattā’’ti pavattā saññāpadhānacittuppādā anattasaññā, visesato dhammānupassanāsatipadhānaṃ. Paññāsatisīsena hi pavattā ayaṃ desanā. Tena vuttaṃ bhagavatā ‘‘kathañca, bhikkhave, satibalaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu satipaṭṭhānesu, ettha satibalaṃ daṭṭhabba’’nti. Yatthāti yesu padesu sabbo kusalapakkho saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchati, tāni padāni kusalānīti yojanā.
“摄颂”的意思是:从上方施予、守护,也就是总摄的言词。如果没有摄颂,前面所说的义理就会显得像散落各处一样。因此,为了防止散乱,才说摄颂,这就是它的用意。四种颠倒,就是净想、乐想、常想、我想。烦恼在这九处生起,所以叫“地”;烦恼之地,就是烦恼地;也就是说,这九处是烦恼生起的地方。
Uddānanti uddhaṃ dānaṃ rakkhaṇaṃ uddānaṃ, saṅgahavacananti attho. Uddāne avutte sati heṭṭhā vuttassa atthassa vippakiṇṇabhāvo dinno viya bhaveyya, tasmā vippakiṇṇabhāvassa nivāraṇatthaṃ uddānanti adhippāyo. Caturo ca vipallāsāti subhasukhaniccaattasaññā. Kilesā bhavanti ettha navapadesūti bhūmī, kilesānaṃ bhūmīti kilesabhūmī, kilesapavattanaṭṭhānāni nava padānīti vuttaṃ hoti.
四念处,就是不净想、苦想、无常想、无我想。根地,是指信等能令解脱成熟的诸根的所在地,是它们生起和汇聚的地方。
Caturosatipaṭṭhānāti asubhadukkhaaniccaanattasaññā. Indriyabhūmīti saddhādīnaṃ vimuttiparipācanindriyānaṃ bhūmī pavattanaṭṭhānāni samosaraṇaṭṭhānāni.
通过九种善处,属于善法一类的法与之结合、被结合;通过九种不善处,属于不善法一类的法与之结合、被结合。通过九种善处,属于善法一类的法与它们一起结合而存在;通过九种不善处,属于不善法一类的法与它们一起结合而存在。以上就是总说分中已说内容的剩余部分,应依照注释的说明来理解。
Navahi kusalapadehi kusalapakkhā yujjanti yojīyanti, navahi akusalapadehi akusalapakkhā yujjanti yojīyanti. Navahi kusalapadehi saha kusalapakkhā yujjanti yujjantā bhavanti, navahi akusalapadehi saha akusalapakkhā yujjanti yujjantā bhavantīti uddesavāre vuttāvaseso saṃvaṇṇanānusārena vijānitabbo.