《正觉经》的注释
1. Sambodhisuttavaṇṇanā
1在《九集》第一经里,“正觉支”是指以四道为正觉的支分,也就是有助于正觉的意思。这是针对经中列出的九种法而这样发问的。“什么是近依”问的是什么是亲依止缘。“严厉的”就是严厉。对于止观之心的开显来说,是合适而有益的,所以叫能令心开显的适宜之法。以少欲为因缘而生起的谈论,就叫少欲论。其余各项也是同样的道理。
1. Navakanipātassa paṭhame sambodhipakkhikānanti catumaggasaṅkhātassa sambodhissa pakkhe bhavānaṃ, upakārakānanti attho. Pāḷiyaṃ āgate nava dhamme sandhāyevaṃ pucchati. Kā upanisāti ko upanissayapaccayo. Abhisallekhantīti abhisallekhikā. Samathavipassanācittassa vivaraṇe sappāyā upakārakāti cetovivaraṇasappāyā. Appicchataṃ ārabbha pavattā kathā appicchakathā. Sesesupi eseva nayo.
应当修习不净来断除贪,这个道理要用割稻人的比喻来说明。有一个人拿着镰刀,从田角开始割稻。这时牛冲破篱笆闯进了田里。他就放下镰刀,拿起棍棒,顺着牛进来的那条路把牛赶出去,把篱笆修好,然后再拿起镰刀继续割稻。在这里,稻田好比是佛陀的教法,割稻人好比是修行者,镰刀好比是慧,割稻的时候好比是修观用功的时候,棍棒好比是不净业处,篱笆好比是防护,牛冲破篱笆闯进来好比是不经思考、突然放逸而生起贪欲,放下镰刀拿起棍棒、顺着来路把牛赶出去、把篱笆修好之后又从田角开始割稻,就好比用不净业处镇伏了贪欲之后,再重新开始修观的用功。正是针对这个道理才说:应修习不净以断除贪。
Asubhābhāvetabbā rāgassa pahānāyāti ayamattho sālilāyakopamāya vibhāvetabbo – eko hi puriso asitaṃ gahetvā koṭito paṭṭhāya sālikkhette sāliyo lāyati. Athassa vatiṃ bhinditvā gāvo pavisiṃsu. So asitaṃ ṭhapetvā yaṭṭhiṃ ādāya teneva maggena gāvo nīharitvā vatiṃ pākatikaṃ katvā punapi asitaṃ ādāya sāliyo lāyi. Ettha sālikkhettaṃ viya buddhasāsanaṃ daṭṭhabbaṃ, sālilāyako viya yogāvacaro, asitaṃ viya paññā, lāyanakālo viya vipassanāya kammakaraṇakālo, yaṭṭhi viya asubhakammaṭṭhānaṃ, vati viya saṃvaro, vatiṃ bhinditvā gāvīnaṃ pavisanaṃ viya sahasā appaṭisaṅkhāya pamādaṃ ārabbha rāgassa uppajjanaṃ, asitaṃ ṭhapetvā yaṭṭhiṃ ādāya paviṭṭhamaggeneva gāvo nīharitvā vatiṃ paṭipākatikaṃ katvā puna koṭito paṭṭhāya sālilāyanaṃ viya asubhakammaṭṭhānena rāgaṃ vikkhambhetvā puna vipassanāya kammaṃ ārabhanakālo. Imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘asubhā bhāvetabbā rāgassa pahānāyā’’ti.
在这里,“贪”是指对五种欲乐的贪。“慈”是指慈心业处。“为了断除嗔恨”是指按照前面所说的方式,为了断除已经生起的愤怒。“入出息念”是指具备十六种事相的入出息念。“为了切断寻”是指按照前面所说的方式,为了切断已经生起的种种寻。“为了根除我慢”是指为了根除那种生起“我是”的慢。“无我想安立”是指:当见到无常相时,无我相其实就已经被见到了。因为在这三相之中,见到其中一相,另外两相也就已经被见到了。因此说:“诸比丘,具无常想者,无我想得以安立。”“于现法涅槃”是指于今生现前证得无依般涅槃。此经中讲说了流转与还灭。
Tattha rāgassāti pañcakāmaguṇikarāgassa. Mettāti mettākammaṭṭhānaṃ. Byāpādassa pahānāyāti vuttanayeneva uppannassa kopassa pajahanatthāya. Ānāpānassatīti soḷasavatthukā ānāpānassati. Vitakkupacchedāyāti vuttanayeneva uppannānaṃ vitakkānaṃ upacchedanatthāya. Asmimānasamugghātāyāti asmīti uppajjanakassa mānassa samugghātatthāya. Anattasaññā saṇṭhātīti aniccalakkhaṇe diṭṭhe anattalakkhaṇaṃ diṭṭhameva hoti. Etesu hi tīsu lakkhaṇesu ekasmiṃ diṭṭhe itaradvayaṃ diṭṭhameva hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘aniccasaññino, bhikkhave, anattasaññā saṇṭhātī’’ti. Diṭṭheva dhamme nibbānanti diṭṭheyeva dhamme apaccayaparinibbānañca pāpuṇātīti imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.
第二部 依止经的注释
2. Nissayasuttavaṇṇanā
2第二部经中,“具足依止”是指具备依止处。“信”是指决定信解的净信。“精进”是指身体和心的精进。“其”是指他的。“以圣慧”是指与观智相应的道慧。“善思”是指了知之后。“择一而受用”是指受用适合受用的事物。“忍受”是指忍受应当忍受的。“回避”是指回避应当回避的。“去除”是指去除应当去除的。如此,比丘通过受学、询问以及对法的判定,把应当受用等事完全通达、完全现前,在受用、忍受、回避、去除时,这样的比丘就叫做“具足依止”。
2. Dutiye nissayasampannoti patiṭṭhāsampanno. Saddhanti okappanasaddhaṃ. Vīriyanti kāyikacetasikavīriyaṃ. Yaṃsāti yaṃ assa. Ariyāyapaññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya. Saṅkhāyāti jānitvā. Ekaṃ paṭisevatīti sevitabbayuttakaṃ sevati. Adhivāsetīti adhivāsetabbayuttakaṃ adhivāseti. Parivajjetīti parivajjetabbayuttakaṃ parivajjeti. Vinodetīti nīharitabbayuttakaṃ nīharati. Evaṃ kho bhikkhūti evaṃ kho bhikkhu uggahaparipucchāvasena ceva dhammavavatthānavasena ca paṭisevitabbādīni suppaṭividdhāni supaccakkhāni katvā paṭisevanto adhivāsento parivajjento vinodento ca bhikkhu nissayasampanno nāma hotīti.
3. 弥醯经的注释
3. Meghiyasuttavaṇṇanā
3第三经中,“遮利迦”是这样一座城市。据说,因为这座城是依着一条会移动的道路而建的,看的人觉得它好像在晃动,所以就得名“遮利迦”。“遮利迦山”呢,那座山通体雪白,在黑半月的布萨日,看的人也觉得它好像在晃动,所以就叫遮利迦山。在那里,人们建了一座大精舍。就这样,世尊依着那座城,住在遮利迦山大精舍里。“詹都村”是另一个村子,也是那座精舍的托钵行境村。也有人读作“阇都村”。“精勤者”就是努力精进的人。“为精勤”就是为修习沙门法。“你暂且等一等”是导师听了长老的话,审察之后,知道“他的智慧还未成熟”,为了阻止他,这样说道。“暂且独自一人”这句话,是为了使他心生柔软,心想:“他这样去了,如果修行不能成就,就会无所顾虑,因为亲爱而再回来。”“没有更应作的了”是因为在四谛中,四种作用都已作,所以没有别的更应作的了。“或已作之积集”是说已证得的再积集也没有。因为已修之道不再修,已断的烦恼不再断。“精勤”呢,弥醯,对这样说的,我们该说什么呢?对于说“我修沙门法”的他,我们还能说什么别的呢?
3. Tatiye cālikāyanti evaṃnāmake nagare. Taṃ kira calamaggaṃ nissāya katattā olokentānaṃ calamānaṃ viya upaṭṭhāti, tasmā cālikāti saṅkhaṃ gataṃ. Cāliyapabbateti sopi pabbato sabbasetattā kāḷapakkhuposathe olokentānaṃ calamāno viya upaṭṭhāti, tasmā cāliyapabbatoti vutto. Tattha mahantaṃ vihāraṃ kārayiṃsu. Iti bhagavā taṃ nagaraṃ nissāya cālikāpabbatamahāvihāre viharati. Jantugāmanti evaṃnāmakaṃ aparampi tasseva vihārassa gocaragāmaṃ. Jattugāmantipi paṭhanti. Padhānatthikassāti padhānakammikassa. Padhānāyāti samaṇadhammakaraṇatthāya. Āgamehi tāvāti satthā therassa vacanaṃ sutvā upadhārento ‘‘na tāvassa ñāṇaṃ paripakka’’nti ñatvā paṭibāhanto evamāha. Ekakamhi tāvāti idaṃ panassa ‘‘evamayaṃ gantvāpi kamme anipphajjamāne nirāsaṅko hutvā pemavasena puna āgacchissatī’’ti cittamaddavajananatthaṃ āha. Natthi kiñci uttari karaṇīyanti catūsu saccesu catunnaṃ kiccānaṃ katattā aññaṃ uttari karaṇīyaṃ nāma natthi. Katassa vā paṭicayoti adhigatassa vā puna paṭicayopi natthi. Na hi bhāvitamaggo puna bhāvīyati, na pahīnakilesānaṃ puna pahānaṃ atthi. Padhānanti kho, meghiya, vadamānaṃ kinti vadeyyāmāti ‘‘samaṇadhammaṃ karomī’’ti taṃ vadamānaṃ mayaṃ aññaṃ kiṃ nāma vadeyyāma.
“为了日间安坐而坐下”,意思是为了日间休息而坐下。他坐下的地方,正是那块吉祥石板——过去他曾连续五百生做国王,在游园林嬉戏时,被三类歌舞伎眷属围绕着坐过的地方——他就坐在那里。从他坐下那一刻起,他仿佛丢掉了沙门的身份,像是换上了国王的装束,被精选的歌舞伎众围绕,坐在大白伞盖下的高贵宝座上。这时,他正享受那份富贵,欲贪的思惟就生起了。就在那一刻,他好像看见两个盗贼被大力士抓住,押到面前站着。他对其中一人下令处斩,嗔恚的思惟就生起了;对另一人下令捆绑,害的思惟就生起了。就这样,他被这些不善的思惟缠住,像树被藤网罩住,像采蜜人被蜜蜂围攻。针对这件事,经中说:“那时,具寿弥醯……”等等。“追随”就是跟随、围绕。“往至世尊处”:他被这些恶思惟缠住,没法让所修的业处顺利开展,于是想:“长远预见的世尊,正是预知这件事才阻止我。”他决定“要把这件事的来龙去脉禀告十力者”,就从座位上起身,往世尊那里去了。
Divāvihāraṃ nisīdīti divāvihāratthāya nisīdi. Nisīdanto ca yasmiṃ maṅgalasilāpaṭṭe pubbe anupaṭipāṭiyā pañca jātisatāni rājā hutvā uyyānakīḷikaṃ kīḷanto tividhanāṭakaparivāro nisīdi, tasmiṃyeva nisīdi. Athassa nisinnakālato paṭṭhāya samaṇabhāvo jahito viya ahosi, rājavesaṃ gahetvā nāṭakavaraparivuto setacchattassa heṭṭhā mahārahe pallaṅke nisinno viya jāto. Athassa taṃ sampattiṃ assādayato kāmavitakko udapādi. So tasmiṃyeva khaṇe mahāyodhehi gahite dve core ānetvā purato ṭhapite viya addasa. Tesu ekassa vadhaṃ āṇāpanavasenassa byāpādavitakko uppajji, ekassa bandhanaṃ āṇāpanavasena vihiṃsāvitakko. Evaṃ so latājālena rukkho viya madhumakkhikāhi madhughātako viya akusalavitakkehi parikkhitto ahosi. Taṃ sandhāya – atha kho āyasmato meghiyassātiādi vuttaṃ. Anvāsattāti anubaddhā samparivāritā. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti evaṃ pāpavitakkehi samparikiṇṇo kammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ kātuṃ asakkonto ‘‘idaṃ vata disvā dīghadassī bhagavā paṭisedhesī’’ti sallakkhetvā ‘‘idaṃ kāraṇaṃ dasabalassa ārocessāmī’’ti nisinnāsanato vuṭṭhāya yena bhagavā tenupasaṅkami.
第四 难陀迦经的注释
4. Nandakasuttavaṇṇanā
4第四,「在集会堂里」是指在斋堂里。导师听到难陀迦长老用甜美的声音开始说法,就问:“阿难,是谁在集会堂里用这么甜美的声音说法?”听说“尊者,今天轮到说法者难陀迦长老”,就说:“阿难,这位比丘说法说得太甜了,我们也去听听。”说完就朝集会堂走去。他站在外门的门廊处,把六色身光收进衣袍里,以不被认出的样子站着。所谓「等待谈话结束」,就是等着“他说了这些”这句话,站在那里一边听法一边等说法结束。那时,具寿阿难在初夜过后,向导师禀告说:“尊者,初夜已过,请稍作休息。”导师就站在那里。具寿阿难在中夜过后又说:“尊者,您天生是刹帝利娇贵之身,更是佛陀的娇贵之身,最为娇贵,中夜也已过,请休息片刻。”导师仍站在那里。他就这样站着时,黎明的曙光显现了。黎明升起、长老的说法到达“他说了这些”而使谈话结束、以及十力者放出六色身光,这一切同时发生。他敲了门闩,就是用指甲尖敲了门板。
4. Catutthe upaṭṭhānasālāyanti bhojanasālāyaṃ. Yenupaṭṭhānasālāti satthā nandakattherena madhurassarena āraddhāya dhammadesanāya saddaṃ sutvā, ‘‘ānanda, ko eso upaṭṭhānasālāya madhurassarena dhammaṃ desetī’’ti pucchitvā ‘‘dhammakathikanandakattherassa ajja, bhante, vāro’’ti sutvā ‘‘atimadhuraṃ katvā, ānanda, eso bhikkhu dhammaṃ katheti, mayampi gantvā suṇissāmā’’ti vatvā yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami. Bahidvārakoṭṭhake aṭṭhāsīti chabbaṇṇarasmiyo cīvaragabbhe paṭicchādetvā aññātakavesena aṭṭhāsi. Kathāpariyosānaṃ āgamayamānoti ‘‘idamavocā’’ti idaṃ kathāvasānaṃ udikkhamāno dhammakathaṃ suṇanto aṭṭhāsiyeva. Athāyasmā ānando nikkhante paṭhame yāme satthu saññaṃ adāsi – ‘‘paṭhamayāmo atikkanto, bhante, thokaṃ vissamathā’’ti. Satthā tattheva aṭṭhāsi. Athāyasmā ānando majjhimayāmepi nikkhante, ‘‘bhante, tumhe pakatiyā khattiyasukhumālā, puna buddhasukhumālāti paramasukhumālā, majjhimayāmopi atikkanto, muhuttaṃ vissamathā’’ti āha. Satthā tattheva aṭṭhāsi. Tattha ṭhitakassevassa aruṇaggaṃ paññāyittha. Aruṇuggamanañca therassa ‘‘idamavocā’’ti pāpetvā kathāpariyosānañca dasabalassa chabbaṇṇasarīrasmivissajjanañca ekappahāreneva ahosi. Aggaḷaṃ ākoṭesīti agganakhena dvārakavāṭaṃ ākoṭesi.
他显出羞愧的样子,就是感到惭耻、心怀愧畏。不过,他并没有忧悔的羞愧。即使只是这么一点内容,他也不可能说不出来——因为证得无碍解的人,根本不存在没有辩才这回事;这是在说明,他不可能连这么一点都讲不出来。世尊说“善哉,善哉”,是在随喜长老的说法。这里的意思是:“你很好地领受了法,也很好地讲说了法。”“善男子”,指行为端正的善男子和出身高贵的善男子。“圣者的默然”,这里是就第二禅的等至而说的。“增上慧法毗钵舍那”,是指诸行执取毗钵舍那智。“四足”,就是马、牛、驴等。“说完此”,就是讲完这具备四支的法。“进入住处”,就是进入香房。
Sārajjamānarūpoti harāyamāno ottappamāno. Domanassasārajjaṃ panassa natthi. Ettakampi no nappaṭibhāseyyāti paṭisambhidāppattassa appaṭibhānaṃ nāma natthi. Ettakampi na katheyyanti dasseti. Sādhu sādhūti therassa dhammadesanaṃ sampahaṃsanto āha. Ayañhettha attho ‘‘sugahitā ca te dhammadesanā sukathitā cā’’ti. Kulaputtānanti ācārakulaputtānañceva jātikulaputtānañca. Ariyo ca tuṇhibhāvoti dutiyajjhānasamāpattiṃ sandhāyevamāha. Adhipaññādhammavipassanāyāti saṅkhārapariggahavipassanāñāṇassa . Catuppādakoti assagoṇagadrabhādiko. Idaṃ vatvāti imaṃ catūhaṅgehi samannāgataṃ dhammaṃ kathayitvā. Vihāraṃ pāvisīti gandhakuṭiṃ paviṭṭho.
在适当的时候听闻法,就是指时时听闻法。法谈,就是指问答讨论。甚深的义句,就是指甚深、隐秘、深奥的义理。以慧,就是指与观相应的道慧。思择通达慧和问学慧也都适用。已经证得或者将会证得,就是指已经证得阿罗汉果,或者将会证得阿罗汉果;也就是以这样的功德来期许。未得心意者,就是指尚未证得阿罗汉果的人,或者其心尚未证得阿罗汉果。现法乐住,在这里,世间的现法乐住和出世间的现法乐住都适用。
Kālena dhammassavaneti kāle kāle dhammassavanasmiṃ. Dhammasākacchāyāti pañhakathāya. Gambhīraṃ atthapadanti gambhīraṃ guḷhaṃ rahassaṃ atthaṃ. Paññāyāti sahavipassanāya maggapaññāya. Sammasanapaṭivedhapaññāpi uggahaparipucchāpaññāpi vaṭṭatiyeva. Patto vā pajjati vāti arahattaṃ patto vā pāpuṇissati vāti evaṃ guṇasambhāvanāya sambhāveti. Appattamānasāti appattaarahattā, arahattaṃ vā appattaṃ mānasaṃ etesantipi appattamānasā. Diṭṭhadhammasukhavihāranti ettha diṭṭhadhammasukhavihāro lokiyopi vaṭṭati lokuttaropi.
第五 力经的注释
5. Balasuttavaṇṇanā
5第五,在无明、懈怠、过失、不信这些当中都不为所动,因此应当把慧力等看作(这样的力量)。「称为不善」就是已被了知为不善。这个道理在一切处都适用。「不配为圣者」是指没有能力成就圣者的境界,或者与圣者不相称。「善见」是指清清楚楚地看见。「善行」是指在意门中已经生起、现前。「对求法者」是指对想要听法的人。「活命恐」是指对谋生和活命的恐惧。「恶名恐」是指对被责难的恐惧。「大众羞怯恐」是指到了大众当中而生起羞怯的恐惧。这部经里讲说了流转与还灭。
5. Pañcame avijjākosajjasāvajjaassaddhiyesu akampanato paññābalādīni daṭṭhabbāni. Akusalasaṅkhātāti akusalāti ñātā. Esa nayo sabbattha. Nālamariyāti ariyabhāvaṃ kātuṃ asamatthā, ariyānaṃ vā ananucchavikā. Vodiṭṭhāti suṭṭhu diṭṭhā. Vocaritāti manodvāre samudācārappattā. Atthikassāti dhammadesanāya atthikassa. Ājīvikābhayanti jīvitavuttibhayaṃ. Asilokabhayanti garahābhayaṃ. Parisāsārajjabhayanti parisaṃ patvā sārajjaṃ okkamanabhayaṃ. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ.
第六《亲近经》的注释
6. Sevanāsuttavaṇṇanā
6第六,活命资具,就是维持生命的东西。应当筹集,就是应当收集起来。艰辛获得,就是通过艰辛而产生。所谓在夜间或白天,意思是:如果知道是夜间,就应该在夜间动身;如果夜间有猛兽、毒蛇等危险阻路,就应该等到日出。如果知道是白天,就应该在白天动身;如果白天有危险阻路,就应该等到日落。筹量之后,就是知道沙门义的修行已经达到圆满。至于那位补特伽罗这个词,是和不应追随连接在一起的。不告而别,在这里的意思是不向那位补特伽罗辞别就离开。即便被驱赶,就是即使被人赶走。因为像这样的人,就算他让你扛上一百捆木柴、一百罐水、一百罐沙子,或者说不要住在这里把你赶走,即使向他道歉,也应当一辈子都追随他,绝不离开。
6. Chaṭṭhe jīvitaparikkhārāti jīvitasambhārā. Samudānetabbāti samāharitabbā. Kasirena samudāgacchantīti dukkhena uppajjanti. Rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vāti ettha rattibhāge ñatvā rattibhāgeyeva pakkamitabbaṃ, rattiṃ caṇḍavāḷādiparipanthe sati aruṇuggamanaṃ āgametabbaṃ. Divasabhāge ñatvā divā pakkamitabbaṃ, divā paripanthe sati sūriyatthaṅgamanaṃ āgametabbaṃ. Saṅkhāpīti sāmaññatthassa bhāvanāpāripūriāgamanaṃ jānitvā. So puggaloti padassa pana ‘‘nānubandhitabbo’’ti iminā sambandho. Anāpucchāti idha pana taṃ puggalaṃ anāpucchā pakkamitabbanti attho. Api panujjamānenāti api nikkaḍḍhiyamānena. Evarūpo hi puggalo sacepi dārukalāpasataṃ vā udakaghaṭasataṃ vā vālikāghaṭasataṃ vā daṇḍaṃ āropeti, mā idha vasīti nikkaḍḍhāpeti vā, taṃ khamāpetvāpi yāvajīvaṃ so anubandhitabbova, na vijahitabbo.
第七 多闻经的注释
7. Sutavāsuttavaṇṇanā
7第七,关于“侵犯五种处”,是指要超越五种原因。杀生,哪怕小到蝼蚁。不与取,哪怕是一根草叶这样属于他人的东西。盗意,就是以偷盗的心。蓄积而受用诸欲,是指做了储存、存放之后,就不能受用财欲和烦恼欲。这是针对不如理的欲乐说的。拒绝佛陀,是指以“这不是佛陀”来排斥。对法、僧等也是一样的道理。以上是依注疏所说。而在巴利圣典中,这部经讲的是非道之行。
7. Sattame pañca ṭhānāni ajjhācaritunti pañca kāraṇāni atikkamituṃ. Pāṇanti antamaso kunthakipillikaṃ. Adinnanti antamaso tiṇasalākampi parasantakaṃ. Theyyasaṅkhātanti theyyacittena. Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitunti sannidhiṃ katvā ṭhapetvā vatthukāmakilesakāme paribhuñjituṃ abhabbo. Akappiyaṃ kāmaguṇaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Buddhaṃ paccakkhātunti ‘‘na buddho aya’’nti evaṃ paṭikkhipituṃ. Dhammādīsupi eseva nayo. Evaṃ tāva aṭṭhakathāya āgataṃ. Pāḷiyaṃ pana imasmiṃ sutte agatigamanāni kathitāni.
8-10. 萨杰亚经等注释
8-10. Sajjhasuttādivaṇṇanā
8-10第八条里,讲了忏悔佛陀等事。第九条里,因为和凡夫一起被执取,所以说“应供养”。第十条里,“种姓者”指具备达到顶峰的强利观智之心、作为入流道的无间缘的人。其余各处,意思都很明显。
8-10. Aṭṭhame buddhādīnaṃ paccakkhānaṃ kathitaṃ. Navame puthujjanena saddhiṃ gahitattā ‘‘āhuneyyā’’ti vuttaṃ. Dasame gotrabhūti sotāpattimaggassa anantarapaccayena sikhāpattabalavavipassanācittena samannāgato. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.