《龙经》的注释巴利
1. Nāgasuttavaṇṇanā
43 43. 在第五品的第一经中,“与具寿阿难一起”这句话,是因为先招呼“阿难,来吧!”然后才前往,所以这样说。但应当知道,导师其实是由不少于五百位比丘围绕而前往那里的。“他前往那里”:就是由那五百位比丘围绕而前往。“沐浴后”:这是通俗说法,意思是洗浴之后。“展现前身”:意思是披上红色的双层布,双手拿着上衣,把西方世界放在背后,面朝东方世界,借着水净的作用使身体像之前那样洁净,然后站在那里。比丘僧团也从各处下水,洗浴完毕上岸后,围绕导师而站立。就这样,那时太阳像一只从空中落下的红金耳环,沉入西方世界;月亮像清净的银轮,从东方世界升起;在中间,正自觉者被五百位比丘围绕,放射出六色佛光,站在普巴科塔卡河畔,庄严着世间。巴利
43. Pañcamassa paṭhame āyasmatā ānandena saddhinti idaṃ ‘‘āyāmānandā’’ti theraṃ āmantetvā gatattā vuttaṃ, satthā pana anūnehi pañcahi bhikkhusatehi parivuto tattha agamāsīti veditabbo. Tenupasaṅkamīti teheva pañcahi bhikkhusatehi parivuto upasaṅkami. Parisiñcitvāti vohāravacanametaṃ, nhāyitvāti attho. Pubbāpayamānoti rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā uttarāsaṅgacīvaraṃ dvīhi hatthehi gahetvā pacchimalokadhātuṃ piṭṭhito katvā puratthimalokadhātuṃ abhimukho vodakabhāvena gattāni pubbasadisāni kurumāno aṭṭhāsīti attho. Bhikkhusaṅghopi tena tena ṭhānena otaritvā nhatvā paccuttaritvā satthāraṃyeva parivāretvā aṭṭhāsi. Iti tasmiṃ samaye ākāsato patamānaṃ rattasuvaṇṇakuṇḍalaṃ viya sūriyo pacchimalokadhātuṃ paṭipajji, parisuddharajatamaṇḍalo viya pācīnalokadhātuto cando abbhuggañchi, majjhaṭṭhānepi pañcabhikkhusataparivāro sammāsambuddho chabbaṇṇabuddharasmiyo vissajjetvā pubbakoṭṭhakanadītīre lokaṃ alaṅkurumāno aṭṭhāsi.
那时,有一头名叫“塞多”的象王,因为体色洁白,所以得到了这个名字。所谓“以大乐器敲击演奏”,就是用大型乐器敲击、演奏。其中,最初的碰击叫做“敲击”,之后的才叫“演奏”。“人”,指为了看大象而聚集起来的大批人群。“看见之后这样说”,意思是:他们擦洗大象的四肢,给它沐浴,把它牵上岸,安置在河岸外侧,让它的身体变得洁净,再用象的装饰把它打扮起来;看见这头庄严的大象后,说了这句赞叹的话:“啊,贤者们,真是端正啊!”“身体具足”,指以身体之圆满而具足,意思是手足肢体圆满。“具寿优陀夷”,指证得无碍解的古达优陀夷长老。“说了这个”,指看见那群大众正在谈论大象的功德,心想:“这些人是在谈论无因结生而投生的大象的功德,不是在谈论佛陀之象的功德。我现在就以这头象王作比喻,来讲述佛陀之象的功德。”这样思惟之后,说了“难道只是大象吗,尊者”等这番话。其中,“大”,指具有登乘之圆满。“壮硕”,指具有体量之圆满。“这样说”,就是这样说。于是,世尊因为“nāga”这个声音既用于大象,也用于马、牛、蛇、树和人,所以说“难道只是大象吗”等。巴利
Tena kho pana samayena…pe… seto nāma nāgoti setavaṇṇatāya evaṃ laddhanāmo hatthināgo. Mahātūriyatāḷitavāditenāti mahantena tūriyatāḷitavāditena. Tattha paṭhamaṃ saṅghaṭṭanaṃ tāḷitaṃ nāma hoti, tato paraṃ vāditaṃ. Janoti hatthidassanatthaṃ sannipatitamahājano. Disvā evamāhāti aṅgapaccaṅgāni ghaṃsitvā nhāpetvā uttāretvā bahitīre ṭhapetvā gattāni vodakāni katvā hatthālaṅkārena alaṅkataṃ taṃ mahānāgaṃ disvā idaṃ ‘‘abhirūpo vata, bho’’ti pasaṃsāvacanamāha. Kāyupapannoti sarīrasampattiyā upapanno, paripuṇṇaṅgapaccaṅgoti attho. Āyasmā udāyīti paṭisambhidāppatto kāḷudāyitthero. Etadavocāti taṃ mahājanaṃ hatthissa vaṇṇaṃ bhaṇantaṃ disvā ‘‘ayaṃ jano ahetukapaṭisandhiyaṃ nibbattahatthino vaṇṇaṃ katheti, na buddhahatthissa. Ahaṃ dāni iminā hatthināgena upamaṃ katvā buddhanāgassa vaṇṇaṃ kathessāmī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘hatthimeva nu kho, bhante’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha mahantanti ārohasampannaṃ. Brahantanti pariṇāhasampannaṃ. Evamāhāti evaṃ vadati. Atha bhagavā yasmā ayaṃ nāgasaddo hatthimhiceva assagoṇauragarukkhamanussesu cāpi pavattati, tasmā hatthimpi khotiādimāha.
“罪过”就是指恶劣、低劣的不善法。我说他是“龙象”,是因为他不通过身、语、意这三门去造作十种不善业道和十二种不善心,所以我说他是“龙象”。因为他“不造罪过”,就是这个意思,所以叫“龙象”。我以这些偈颂随喜,就是以这六十四句、十六首偈颂来表示随喜和欢喜。巴利
Āgunti pāpakaṃ lāmakaṃ akusaladhammaṃ. Tamahaṃ nāgoti brūmīti taṃ ahaṃ imehi tīhi dvārehi dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dvādasannañca akusalacittānaṃ akaraṇato nāgoti vadāmi. Ayañhi na āguṃ karotīti iminā atthena nāgo. Imāhi gāthāhi anumodāmīti imāhi catusaṭṭhipadāhi soḷasahi gāthāhi anumodāmi abhinandāmi.
“生而为人”,是指没有转生到天界等状态,而就是生为人身。“自己调伏自己”,是指完全靠自己调伏,不是靠别人来调伏。因为世尊是以自己生起的圣道来调伏:眼调伏了,耳调伏了,鼻调伏了,舌调伏了,身调伏了,意调伏了,在这六个方面都已调伏、寂静、止息、完全寂灭。所以说“自己调伏自己”。“心得安定”,是指以两种定而心得安定。“正在行走”,是指正在安住、活动。“梵道”,是指最殊胜的道路、不死之道、涅槃之道。“乐于心的寂静”,是指以初禅平息五盖,以第二禅平息寻与伺,以第三禅平息喜,以第四禅平息苦与乐之后,乐于、欣喜于心寂静之中。巴利
Manussabhūtanti devādibhāvaṃ anupagantvā manussameva bhūtaṃ. Attadantanti attanāyeva dantaṃ, na aññehi damathaṃ upanītaṃ. Bhagavā hi attanā uppāditeneva maggadamathena cakkhutopi danto, sotatopi, ghānatopi, jivhātopi, kāyatopi, manatopīti imesu chasu ṭhānesu danto santo nibbuto parinibbuto. Tenāha – ‘‘attadanta’’nti. Samāhitanti duvidhenāpi samādhinā samāhitaṃ. Iriyamānanti viharamānaṃ. Brahmapatheti seṭṭhapathe, amatapathe, nibbānapathe. Cittassūpasame ratanti paṭhamajjhānena pañca nīvaraṇāni vūpasametvā, dutiyajjhānena vitakkavicāre, tatiyajjhānena pītiṃ, catutthajjhānena sukhadukkhaṃ vūpasametvā tasmiṃ cittassūpasame rataṃ abhirataṃ.
他们礼敬,是指用身体礼敬、用语言礼敬、用心意礼敬、依照法与随法修行来礼敬,恭敬、尊重。对于一切法都已到达彼岸,是指对一切蕴、处、界之法,以证智到达彼岸、以遍知到达彼岸、以断除到达彼岸、以修习到达彼岸、以作证到达彼岸、以等至到达彼岸——以这六种到达彼岸的方式,已经到达彼岸、已经抵达彼岸、已经达到顶点。诸天也礼敬他,是指受苦的苏梵天天子等,以及得乐的天众,乃至住在十千世界中的所有诸天,也都礼敬你们。这样我从阿拉汉处听闻,意思是:我从以四种理由被称为阿拉汉的你们面前亲自听闻。巴利
Namassantīti kāyena namassanti, vācāya namassanti, manasā namassanti, dhammānudhammapaṭipattiyā namassanti, sakkaronti garuṃ karonti. Sabbadhammānapāragunti sabbesaṃ khandhāyatanadhātudhammānaṃ abhiññāpāragū, pariññāpāragū, pahānapāragū, bhāvanāpāragū, sacchikiriyāpāragū, samāpattipāragūti chabbidhena pāragamanena pāragataṃ pārappattaṃ matthakappattaṃ. Devāpi taṃ namassantīti dukkhappattā subrahmadevaputtādayo sukhappattā ca sabbeva dasasahassacakkavāḷavāsino devāpi tumhe namassanti. Iti me arahato sutanti iti mayā catūhi kāraṇehi arahāti laddhavohārānaṃ tumhākaṃyeva santike sutanti dīpeti.
超越了一切结:就是超越了所有十种结。从林到无林:从烦恼之林出来,到达无林之处——也就是远离烦恼林的涅槃,已经到达、已经抵达。乐于从欲中出离:因为已经从两种欲中出离,所以出家、八种等至和四种圣道就叫作对欲的出离;他在其中感到快乐、欢喜。像从石头里解脱出来的黄金:就像从矿石中分离出来、跟黄金一样。巴利
Sabbasaṃyojanātītanti sabbāni dasavidhasaṃyojanāni atikkantaṃ. Vanā nibbanamāgatanti kilesavanato nibbanaṃ kilesavanarahitaṃ nibbānaṃ āgataṃ sampattaṃ. Kāmehi nekkhammaratanti duvidhehi kāmehi nikkhantattā pabbajjā aṭṭha samāpattiyo cattāro ca ariyamaggā kāmehi nekkhammaṃ nāma, tattha rataṃ abhirataṃ. Muttaṃ selāva kañcananti seladhātuto muttaṃ kañcanasadisaṃ.
“超越一切荣光”:这是说,他的荣光胜过一切众生。超越了第八种人而展现荣光,就名为“超荣光”的入流者;超越了入流者而展现荣光,就是一来者……乃至超越了漏尽者而展现荣光,就是独觉佛;超越了独觉佛而展现荣光,就是正自觉者,名为“超荣光”。“如雪山王之于诸山”:就像雪山之王胜过其他所有山一样,他的荣光也是如此超胜。意思是那样地超胜。“真实名”:就是真实不虚的名字,因为不造作罪过而称为“那伽”,也就是名实相符。巴利
Sabbe accarucīti sabbasatte atikkamitvā pavattaruci. Aṭṭhamakañhi atikkamitvā pavattarucitāya sotāpanno accaruci nāma, sotāpannaṃ atikkamitvā pavattarucitāya sakadāgāmī…pe… khīṇāsavaṃ atikkamitvā pavattarucitāya paccekasambuddho, paccekasambuddhaṃ atikkamitvā pavattarucitāya sammāsambuddho accaruci nāma. Himavāvaññe siluccayeti yathā himavā pabbatarājā aññe pabbate atirocati, evaṃ atirocatīti attho. Saccanāmoti tacchanāmo bhūtanāmo āguṃ akaraṇeneva nāgoti evaṃ avitathanāmo.
“柔和”是指清净的戒行。“无害”是指悲以及悲的前行部分。“那伽的这两足”是指佛陀那伽的前面两足。巴利
Soraccanti sucisīlaṃ. Avihiṃsāti karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca. Pādā nāgassa te duveti te buddhanāgassa duve purimapādā.
苦行,是指受持头陀支。梵行,是指圣道之戒。那伽的另外这两足,是指佛陀那伽的另外两只后足。信手,是指具足以信所成的象鼻。以舍为白牙,是指具足以六支舍所成的纯白象牙。巴利
Tapoti dhutasamādānaṃ. Brahmacariyanti ariyamaggasīlaṃ. Caraṇā nāgassa tyāpareti te buddhanāgassa apare dve pacchimapādā. Saddhāhatthoti saddhāmayāya soṇḍāya samannāgato. Upekkhāsetadantavāti chaḷaṅgupekkhāmayehi setadantehi samannāgato.
念是脖子:就像大象身上,颈部是血管网络安立的地方,同样,佛陀这头大象的柔和等诸法以念为安立之处,所以说念是脖子。慧是头:就像大象王的头是最上的肢体,同样,佛陀这头大象的一切知智就是头。正因为如此,他了知一切法,所以说慧是头。伺察就是法思惟:就像大象王以最上的象鼻来伺察,探知硬软、可食不可食,然后舍弃该舍弃的,取用该取用的,同样,佛陀这头大象以能分辨法类别的智慧——称为法思惟——作为伺察,以此智慧了知有堪能者与不堪能者,所以说伺察就是法思惟。法腹暖:法指第四禅那的定,腹就是暖,称为腹暖;暖指温热之处。法就是腹暖,所以叫法腹暖。因为安住于第四禅那的定中,种种神通等法才得以成就,所以称之为腹暖。远离:指身远离、心远离与依止远离。就像象王的尾巴能驱赶苍蝇,同样,如来的远离能遮止在家众与出家众,因此称为尾巴。巴利
Sati gīvāti yathā nāgassa aṅgapaccaṅgasmiṃ sirājālānaṃ gīvā patiṭṭhā, evaṃ buddhanāgassa soraccādīnaṃ dhammānaṃ sati. Tena vuttaṃ – ‘‘sati gīvā’’ti. Siro paññāti yathā hatthināgassa siro uttamaṅgo, evaṃ buddhanāgassa sabbaññutañāṇaṃ. Tena hi so sabbadhamme jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘siro paññā’’ti. Vīmaṃsā dhammacintanāti yathā hatthināgassa aggasoṇḍo vīmaṃsā nāma hoti. So tāya thaddhamudukaṃ khāditabbākhāditabbañca vīmaṃsati, tato pahātabbaṃ pajahati, ādātabbaṃ ādiyati, evameva buddhanāgassa dhammakoṭṭhāsaparicchedakañāṇasaṅkhātā dhammacintanā vīmaṃsā. Tena hi ñāṇena so bhabbābhabbe jānāti. Tena vuttaṃ – ‘‘vīmaṃsā dhammacintanā’’ti . Dhammakucchisamātapoti dhammo vuccati catutthajjhānasamādhi, kucchiyeva samātapo kucchisamātapo. Samātapo nāma samātapanaṭṭhānaṃ. Dhammo kucchisamātapo assāti dhammakucchisamātapo. Catutthajjhānasamādhismiṃ ṭhitassa hi te te iddhividhādidhammā ijjhanti, tasmā so kucchisamātapoti vutto. Vivekoti kāyacittaupadhiviveko. Yathā nāgassa vāladhi makkhikā vāreti, evaṃ tathāgatassa viveko gahaṭṭhapabbajite vāreti. Tasmā so vāladhīti vutto.
入禅者:以两种禅那而入禅。乐于入出息:就像象王的入出息一样,佛陀象王的果等至就是他的入出息,他安住其中;没有它就无法运作,就像没有入出息一样。一切处防护:在一切根门都防护。无过患:以正命而获得的食物。有过患:以五种邪命而获得的食物。巴利
Jhāyīti duvidhena jhānena jhāyī. Assāsaratoti nāgassa hi assāsapassāsā viya buddhanāgassa phalasamāpatti, tattha rato, assāsapassāsehi viya tāya vinā na vattatīti attho. Sabbattha saṃvutoti sabbadvāresu saṃvuto. Anavajjānīti sammāājīvena uppannabhojanāni. Sāvajjānīti pañcavidhamicchājīvavasena uppannabhojanāni.
细与粗,就是小的和大的。断除一切束缚,就是断除全部十种结缚。不被世间染污,就是不被世间的渴爱、慢和邪见之垢所染。大火,就是大火焰。智者所宣说,这里是指证得无碍解的迦卢陀夷长老本身就是智者、贤明的人,这首偈颂是由他宣说的。大龙象们将了知,大龙象们指大漏尽者,意思是:由优陀夷龙象所宣说的、关于佛陀龙象的这首偈颂,其他那些漏尽者龙象们将会了知。巴利
Aṇuṃthūlanti khuddakañca mahantañca. Sabbaṃ chetvāna bandhananti sabbaṃ dasavidhampi saṃyojanaṃ chinditvāna. Nupalippati lokenāti lokena saddhiṃ taṇhāmānadiṭṭhilepehi na lippati. Mahāginīti mahāaggi. Viññūhi desitāti idha paṭisambhidāppatto kāḷudāyittherova viññū paṇḍito, tena desitāti attho. Viññassanti mahānāgā, nāgaṃ nāgena desitanti udāyittheranāgena desitaṃ buddhanāgaṃ itare khīṇāsavā nāgā vijānissanti.
龙象将舍弃身体,般涅槃:他在菩提座上,以烦恼般涅槃而般涅槃;在双娑罗树之间,将以无余涅槃界而般涅槃。就这样,已获得无碍解的优陀夷长老用十六首偈颂、六十四句,讲述十力世尊的功德,结束了这次说法。世尊随喜。说法结束时,八万四千众生饮下了不死之饮。巴利
Sarīraṃvijahaṃ nāgo, parinibbissatīti bodhipallaṅke kilesaparinibbānena parinibbuto, yamakasālantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyissati. Evaṃ paṭisambhidāppatto udāyitthero soḷasahi gāthāhi catusaṭṭhiyā padehi dasabalassa vaṇṇaṃ kathento desanaṃ niṭṭhāpesi . Bhagavā anumodi. Desanāvasāne caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ piviṃsūti.
2. 《弥伽娑罗经》的注释巴利
2. Migasālāsuttavaṇṇanā
44 在第二经里,“什么原因、什么原因”是指由于哪些原因、哪些理由。“应知”是指应当被了知。“因为在某某法中”是指在某个法当中。“同等趣向”是指以完全平等的状态而同样趣向。“将成为”就是已经生起。“证得一来果后,投生到兜率天身”是指成为一来果的人之后,就投生在兜率天界里。又问“什么原因、什么原因”:到底是由于什么原因?是了知之后才宣说的,还是不了知就宣说的?长老不知道原因,就说:“姊妹,这是世尊所记说的。”巴利
44. Dutiye kathaṃ kathaṃ nāmāti kena kena kāraṇena. Aññeyyoti ājānitabbo. Yatra hi nāmāti yasmiṃ nāma dhamme. Samasamagatikāti samabhāveneva samagatikā. Bhavissantīti jātā. Sakadāgāmipatto tusitaṃ kāyaṃ upapannoti sakadāgāmipuggalo hutvā tusitabhavaneyeva nibbatto. Kathaṃ kathaṃ nāmāti kena kena nu kho kāraṇena, kiṃ nu kho jānitvā desito, udāhu ajānitvāti. Thero kāraṇaṃ ajānanto evaṃ kho panetaṃ bhagini bhagavatā byākatanti āha.
“凡夫、凡夫慧”:成为女人之后,就具足了女人想。那么,“人补特伽罗根胜劣智”是什么?这里,“人补特伽罗根胜劣智”是指按利根、钝根来了知人补特伽罗根性胜劣的智慧。因此,那愚痴的弥伽沙罗,与在诸人补特伽罗根胜劣智上境界无碍的正自觉者,这两者相距极其遥远——这就是此处的要点。巴利
Ammakā ammakapaññāti itthī hutvā itthisaññāya eva samannāgatā. Ke ca purisapuggalaparopariyañāṇeti ettha purisapuggalaparopariyañāṇaṃ vuccati purisapuggalānaṃ tikkhamuduvasena indriyaparopariyañāṇaṃ. Tasmā kā ca bālā migasālā, ke ca purisapuggalānaṃ indriyaparopariyañāṇe appaṭihatavisayā sammāsambuddhā, ubhayametaṃ dūre suvidūreti ayamettha saṅkhepo.
现在,为了说明弥伽沙罗自己离得有多远,世尊说了“阿难,有这六种……”等话。“是善离”:意思是从恶中好好远离、远离了。“善欲”也是一种读法。“同梵行者因共住而欢喜”:意思是同梵行者们与他同住一处,因此欢喜、满足。“常共住”也是一种读法,意思是持续同住。“于所闻亦无所作”:意思是应该听到的还没有听到。“于多闻亦无所作”:这里“多闻”指的是精进,意思是透过精进应该完成的还没有完成。“于见亦未通达”:意思是透过见应该通达的还没有通达。“暂解脱亦不得”:意思是不能随着时机,依靠听法而获得欢喜和喜悦。“唯是退堕”:意思是只会走向退失。巴利
Idāni migasālāya attano dūrabhāvaṃ dassento chayime, ānandātiādimāha. Sorato hotīti pāpato suṭṭhu orato virato hoti. Suratotipi pāṭho. Abhinandanti sabrahmacārī ekattavāsenāti tena saddhiṃ ekatovāsena sabrahmacārī abhinandanti tussanti. Ekantavāsenātipi pāṭho, satatavāsenāti attho. Savanenapi akataṃ hotīti sotabbayuttakaṃ asutaṃ hoti. Bāhusaccenapi akataṃ hotīti ettha bāhusaccaṃ vuccati vīriyaṃ, vīriyena kattabbayuttakaṃ akataṃ hotīti attho. Diṭṭhiyāpi appaṭividdhaṃ hotīti diṭṭhiyā paṭivijjhitabbaṃ appaṭividdhaṃ hoti. Sāmāyikampi vimuttiṃ na labhatīti kālānukālaṃ dhammassavanaṃ nissāya pītipāmojjaṃ na labhati. Hānagāmīyeva hotīti parihānimeva gacchati.
“衡量者”是指在人当中执取衡量标准的人。“衡量”就是开始去衡量、去称量。说“一人低劣”,是指某人在功德上低劣。说“一人殊胜”,是指某人在功德上殊胜。“那确实”就是指那个衡量的行为。巴利
Pamāṇikāti puggalesu pamāṇaggāhakā. Paminantīti pametuṃ tuletuṃ ārabhanti. Eko hīnoti eko guṇehi hīno. Eko paṇītoti eko guṇehi paṇīto. Taṃ hīti taṃ pamāṇakaraṇaṃ.
“更殊胜”就是更美好。“更精妙”就是更上等。“法流运载”:成为勇猛者之后,正在生起的观智将其运载,使其到达圣者的境地。“那个间隔,除了如来,谁能知道?”意思是:那个间隔、那个原因,除了如来,谁能知道呢?巴利
Abhikkantataroti sundarataro. Paṇītataroti uttamataro. Dhammasoto nibbahatīti sūraṃ hutvā pavattamānavipassanāñāṇaṃ nibbahati, ariyabhūmiṃ sampāpeti. Tadantaraṃ ko jāneyyāti taṃ antaraṃ taṃ kāraṇaṃ aññatra tathāgatena ko jāneyyāti attho.
忿与慢,就是忿和慢。贪法,就是贪本身。语行,就是言语交谈,也就是说话。或者还有另一个像我一样的人,意思是:如果还有另一位和我同等的正自觉者,他就会在众人中执取衡量标准。遭损,就是功德被破坏。阿难,这六种人:两位调柔者,两位已生起忿、慢、贪法者,两位已生起忿、慢、语行者,这就是六种人。趣,指智的趣向。各缺一支,就是各各缺少一支功德。富楼那以戒行而超胜,伊西达答以智慧而超胜。富楼那的戒处于伊西达答的慧位,伊西达答的慧处于富楼那的戒位。巴利
Kodhamānoti kodho ca māno ca. Lobhadhammāti lobhoyeva. Vacīsaṅkhārāti ālāpasallāpavasena vacanāneva. Yo vā panassa mādisoti yo vā pana aññopi mayā sadiso sammāsambuddhoyeva assa, so puggalesu pamāṇaṃ gaṇheyyāti attho. Khaññatīti guṇakhaṇanaṃ pāpuṇāti. Ime kho, ānanda, cha puggalāti dve soratā, dve adhigatakodhamānalobhadhammā, dve adhigatakodhamānavacīsaṅkhārāti ime cha puggalā. Gatinti ñāṇagatiṃ. Ekaṅgahīnāti ekekena guṇaṅgena hīnā. Pūraṇo sīlena visesī ahosi, isidatto paññāya. Pūraṇassa sīlaṃ isidattassa paññāṭhāne ṭhitaṃ, isidattassa paññā pūraṇassa sīlaṭṭhāne ṭhitāti.
《债经》注释巴利
3. Iṇasuttavaṇṇanā
45 45. 在第三经中,“贫穷”指贫穷的状态。“受用欲乐者”指享受欲乐的有情。“无所有”指没有属于自己的财物。“不富裕”就是不富有。“举债”是说活不下去才去借债。“许诺付息”是说还不起债,只好承诺会付利息。“接踵追随”是说在集会、大众等场合,用置于烈日下曝晒、扬撒尘土等方式粗暴地折腾,跟在后面紧追不舍。“没有信”是说连一点点信的样子都没有。“没有惭”是说连一点点惭的样子都没有。“没有愧”是说连一点点愧的样子都没有。“没有精进”是说连一点点身体上的精进都没有。“没有慧”是说连一点点业自作业的慧都没有。“我说的是举债这件事”就是说我讲的是借债。“别让人知道我”就是不要让别人知道。巴利
45. Tatiye dāliddiyanti daliddabhāvo. Kāmabhoginoti kāme bhuñjanakasattassa. Assakoti attano santakena rahito. Anāḷhikoti na aḍḍho. Iṇaṃ ādiyatīti jīvituṃ asakkonto iṇaṃ ādiyati. Vaḍḍhiṃ paṭissuṇātīti dātuṃ asakkonto vaḍḍhiṃ dassāmīti paṭijānāti. Anucarantipi nanti parisamajjhagaṇamajjhādīsu ātapaṭhapanapaṃsuokiraṇādīhi vippakāraṃ pāpento pacchato pacchato anubandhanti. Saddhā natthīti okappanakasaddhāmattakampi natthi. Hirī natthīti hirīyanākāramattakampi natthi. Ottappaṃnatthīti bhāyanākāramattakampi natthi. Vīriyaṃ natthīti kāyikavīriyamattakampi natthi. Paññā natthīti kammassakatapaññāmattakampi natthi. Iṇādānasmiṃ vadāmīti iṇaggahaṇaṃ vadāmi. Mā maṃ jaññūti mā maṃ jānātu.
贫穷就是苦,指的是没有钱财、穷困的状态。希求获得欲乐的人,指的是那些渴望得到欲乐的人。增长恶业的人,指的是使恶业不断增多的人。挣扎,指的是翻滚扑腾。知道,指的是正在了知。因他而生起的追悔,指的是由于他的缘故而产生的那些追悔。某一种畜生道,指的是某一种畜生投生之处。为了让心净信而布施,指的是布施时使心生起净信。巴利
Dāliddiyaṃ dukkhanti dhanadaliddabhāvo dukkhaṃ. Kāmalābhābhijappinanti kāmalābhaṃ patthentānaṃ. Pāpakammavinibbayoti pāpakammavaḍḍhako. Saṃsappatīti paripphandati. Jānanti jānanto. Yassa vippaṭisārajāti ye assa vippaṭisārato jātā. Yonimaññataranti ekaṃ tiracchānayoniṃ. Dadaṃ cittaṃ pasādayanti cittaṃ pasādento dadamāno.
Kaṭaggāha 就是胜利的执取,是没有过失的执取。Gharamesī 是指寻求居家生活、过在家生活的人。Cāgo puññaṃ pavaḍḍhati 是说被称为布施的福德增长;或者读作 cāgā puññaṃ,意思是因布施而生的福德。Patiṭṭhitā 是指入流者那稳固的信。Hirimā 是指与惭耻相应的心。Nirāmisaṃ sukhaṃ 是指依前三禅生起的乐。Upekkhā 是指第四禅的舍。Āraddhavīriyoti 是指已策励精进、精勤圆满的人。Jhānāni upasampajjāti 是指证得了四禅那。Ekodi nipako satoti 是指心一境性且具足业自作智与正念。巴利
Kaṭaggāhoti jayaggāho, anaparādhaggāho hoti. Gharamesinoti gharāvāsaṃ pariyesantassa vasamānassa vā. Cāgo puññaṃ pavaḍḍhatīti cāgoti saṅkhaṃ gataṃ puññaṃ vaḍḍhati. Cāgā puññanti vā pāṭho. Patiṭṭhitāti patiṭṭhitasaddhā nāma sotāpannassa saddhā. Hirimanoti hirisampayuttacitto. Nirāmisaṃ sukhanti tīṇi jhānāni nissāya uppajjanakasukhaṃ. Upekkhanti catutthajjhānupekkhaṃ. Āraddhavīriyoti paripuṇṇapaggahitavīriyo. Jhānāniupasampajjāti cattāri jhānāni patvā. Ekodi nipako satoti ekaggacitto kammassakatañāṇasatīhi ca samannāgato.
像这样如实了知这全部的因缘之后,就是了知它的真实本性。所谓“一切结尽”,指的是涅槃。“以一切方式”,就是以所有行相。“不执取”,就是不抓取。“心正确地解脱”,这里说的是:在被称为一切结尽的涅槃中,完全不执取,以正确的因、正确的方式,道心得以解脱。经典中也写有“了知此如实,一切结尽”这样的句子,它的意思是:如实了知这被称为一切结尽的涅槃。不过,这种说法与前后文并不衔接。巴利
Evaṃ ñatvā yathābhūtanti evaṃ ettakaṃ kāraṇaṃ yathāsabhāvaṃ jānitvā. Sabbasaṃyojanakkhayeti nibbāne. Sabbasoti sabbākārena. Anupādāyāti aggahetvā. Sammā cittaṃ vimuccatīti idaṃ vuttaṃ hoti – sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhāte nibbāne sabbaso anupādiyitvā sammā hetunā nayena maggacittaṃ vimuccati. ‘‘Etaṃ ñatvā yathābhūtaṃ, sabbasaṃyojanakkhaya’’ntipi pāḷiyaṃ likhitaṃ, tassa etaṃ sabbasaṃyojanakkhayasaṅkhātaṃ nibbānaṃ yathābhūtaṃ ñatvāti attho. Purimapacchimehi pana saddhiṃ na ghaṭīyati.
对于那位真正解脱的人——也就是漏已尽的圣者——他生起了这样的智慧:这是省察智。所谓“安住于那样”,是指他稳定地安住在那种状态中。所谓“不可动摇”,是因为所缘不可动摇,并且能令动摇的烦恼都已不存在,所以不可动摇。所谓“解脱”,既指道上的解脱,也指果上的解脱。所谓“有结尽”,是指在被称为“有结尽”的涅槃中,以及在诸有结灭尽之时所生起的。所谓“这确实是至高的智”,是说这道与果的智慧名为至高智。所谓“无上之乐”,是说这道与果的乐名为无上乐。所谓“最上的无债”,在一切无债者中,漏尽者是最上的无债者,因此以阿拉汉果来说“最上无债”,也就是以阿拉汉果作为教说的顶点。在这部经中,先说了流转,然后在偈颂中说了流转与还灭。巴利
Tassa sammā vimuttassāti tassa sammā vimuttassa khīṇāsavassa. Ñāṇaṃ hotīti paccavekkhaṇañāṇaṃ hoti. Tādinoti taṃsaṇṭhitassa. Akuppāti akuppārammaṇattā kuppakāraṇānaṃ kilesānañca abhāvena akuppā. Vimuttīti maggavimuttipi phalavimuttipi. Bhavasaṃyojanakkhayeti bhavasaṃyojanakkhayasaṅkhāte nibbāne bhavasaṃyojanānañca khayante uppannā. Etaṃ kho paramaṃ ñāṇanti etaṃ maggaphalañāṇaṃ paramañāṇaṃ nāma. Sukhamanuttaranti etadeva maggaphalasukhaṃ anuttaraṃ sukhaṃ nāma. Āṇaṇyamuttamanti sabbesaṃ aṇaṇānaṃ khīṇāsavo uttamaaṇaṇo , tasmā arahattaphalaṃ āṇaṇyamuttamanti arahattaphalena desanāya kūṭaṃ gaṇhi. Imasmiñca sutte vaṭṭameva kathetvā gāthāsu vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitanti.
4. 《大准陀经》的注释巴利
4. Mahācundasuttavaṇṇanā
46 46. 在第四项中,“cetīsu”是指在支提国。“sayaṃjātiyaṃ”是指在名叫“自生”的城镇里。“Mahācundo”是法将(舍利弗)的弟弟。“dhammayogā”是指那些致力于法、专心于法的人,这是对说法者的称呼。“jhāyī”是指禅修的人。“apasādentī”是指贬损、伤害。“jhāyantī”是指思虑。“pajjhāyantī”等词是加上前缀后加强的说法。“kimime jhāyantī”是说:这些人到底在禅修什么?“kintime jhāyantī”是说:这些人为了什么目的而禅修?“kathaṃ ime jhāyantī”是说:这些人因为什么原因而禅修?“amataṃ dhātuṃ kāyena phusitvā viharantī”是指以没有死亡的涅槃界为目标,取业处而安住,逐渐以那名身触证而安住。“gambhīraṃ atthapadaṃ”是指深奥、隐秘的蕴、界、处等义理。“paññāya ativijjha passantī”是指以与观俱的道慧通达而见。不过,在这个意义上,思择通达慧和闻问慧也是适用的。巴利
46. Catutthe cetīsūti cetiraṭṭhe. Sayaṃjātiyanti evaṃnāmake nigame. Mahācundoti dhammasenāpatissa kaniṭṭhabhātiko. Dhamme yogo anuyogo etesanti dhammayogā. Dhammakathikānaṃ etaṃ nāmaṃ. Jhāyantīti jhāyī. Apasādentīti ghaṭṭenti hiṃsanti. Jhāyantīti cintenti. Pajjhāyantītiādīni upasaggavasena vaḍḍhitāni. Kimime jhāyantīti kiṃ nāma ime jhāyanti. Kintime jhāyantīti kimatthaṃ ime jhāyanti. Kathaṃ ime jhāyantīti kena kāraṇena ime jhāyanti. Amataṃ dhātuṃ kāyena phusitvā viharantīti maraṇavirahitaṃ nibbānadhātuṃ sandhāya kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantā anukkamena taṃ nāmakāyena phusitvā viharanti. Gambhīraṃ atthapadanti guḷhaṃ paṭicchannaṃ khandhadhātuāyatanādiatthaṃ. Paññāyaativijjha passantīti sahavipassanāya maggapaññāya paṭivijjhitvā passanti. Imasmiṃ panatthe sammasanapaṭivedhapaññāpi uggahaparipucchāpaññāpi vaṭṭatiyevāti.
5-6. 两部《现见经》的注释巴利
5-6. Sandiṭṭhikasuttadvayavaṇṇanā
47-48 47-48. 在第五经中,“存在的或内在的”指存在于自己内心的。通过“贪”等词,指出了三种不善根。通过“贪法”等词,指出了与那些相应的法。在第六经中,“身过失”指身门被染污的方式。其余两门也是同样的道理。在这两部经中,只讲了省察。巴利
47-48. Pañcame santaṃ vā ajjhattanti niyakajjhatte vijjamānaṃ. Lobhotiādīhi tīṇi akusalamūlāni dassitāni. Lobhadhammātiādīhi taṃsampayuttakā dhammā. Chaṭṭhe kāyasandosanti kāyadvārassa dussanākāraṃ. Sesadvayepi eseva nayo. Imesu dvīsu suttesu paccavekkhaṇāva kathitā.
《安隐经》的注释巴利
7. Khemasuttavaṇṇanā
49 49. 在第七经中,“已住者”指已经安住于梵行生活。“所作已办”指通过四种道,把应当做的都已完成,并安住于此。“已卸下重担”指已经放下五蕴的重担、烦恼的重担和行作的重担,并安住于此。“已达成自身利益”中,“自身利益”称为阿罗汉果,意思是已经证得它。“已尽有结”指已经断尽存在的束缚。“以正智而解脱”指以正确的原因、理由如实了知之后而解脱。对于这样的人,不会这样生起:“我比别人更胜”等等。通过这类说法,驳斥了“我胜过胜者”等三种慢。因为漏尽者不会有“有比我更胜的、有和我相等的、有比我低劣的”这样的慢。通过“没有比我更胜的”等说法,也同样驳斥了那些慢。因为漏尽者不会有“只有我最胜、我相等、我低劣、没有其他人更胜等”这样的慢。巴利
49. Sattame vusitavāti vutthabrahmacariyavāso. Katakaraṇīyoti catūhi maggehi kattabbaṃ katvā ṭhito. Ohitabhāroti khandhabhāraṃ kilesabhāraṃ abhisaṅkhārabhārañca otāretvā ṭhito. Anuppattasadatthoti sadattho vuccati arahattaṃ, taṃ pattoti attho. Parikkhīṇabhavasaṃyojanoti khīṇabhavabandhano. Sammadaññā vimuttoti sammā hetunā kāraṇena jānitvā vimutto. Tassa na evaṃ hoti atthi me seyyoti vātiādīhi seyyassa seyyohamasmīti mānādayo tayo mānā paṭikkhittā. Na hi khīṇāsavassa ‘‘atthi mayhaṃ seyyo, atthi sadiso, atthi hīno’’ti māno hoti. Natthi me seyyotiādīhipi teyeva paṭikkhittā. Na hi khīṇāsavassa ‘‘ahameva seyyo, ahaṃ sadiso, ahaṃ hīno, aññe seyyādayo natthī’’ti evaṃ māno hoti.
“不久便离去”是指他们宣称证得阿罗汉果之后,没过多久就离开了。“宣称证得究竟智”是指他们宣说阿罗汉果。“就像笑着一样宣称证得究竟智”是指他们像面带笑容一样地说。“陷入苦恼”是指陷入痛苦。巴利
Acirapakkantesūti arahattaṃ byākaritvā aciraṃyeva pakkantesu. Aññaṃ byākarontīti arahattaṃ kathenti. Hasamānakā maññe aññaṃ byākarontīti hasamānā viya kathenti. Vighātaṃ āpajjantīti dukkhaṃ āpajjanti.
他们不会因为比别人强、比别人差或跟别人差不多而动摇。这里说的“胜”是指比一般人优越,“劣”是指低下,“等同”是指跟自己差不多。也就是说,对于这三种情况——比别人强、比别人差、跟别人差不多——诸漏已尽的人不会因为慢心而被牵动,不会去执取,也不会去靠近。这就是这段话的意思。“生已尽”是说他们的投生已经灭尽。“梵行已立”是说圣道的梵行已经修完。“解脱结缚而行”是说脱离了一切结缚而生活。无论是经里还是偈颂里,说的都是诸漏已尽的人。巴利
Na ussesu na omesu, samatte nopanīyareti ettha ussāti ussitatā seyyapuggalā. Omāti hīnā. Samattoti sadiso. Iti imesu tīsupi seyyahīnasadisesu khīṇāsavā mānena na upanīyare, na upanenti, na upagacchantīti attho. Khīṇā jātīti khīṇā tesaṃ jāti. Vusitaṃ brahmacariyanti vutthaṃ maggabrahmacariyaṃ. Caranti saṃyojanavippamuttāti sabbasaṃyojanehi vimuttā hutvā caranti. Suttepi gāthāyampi khīṇāsavo kathito.
8. 《根律仪经》的注释巴利
8. Indriyasaṃvarasuttavaṇṇanā
50 第八经:“有毁坏的近因”意思是有毁坏的近依。“戒失坏者”指戒坏失的人。“如实的智见”指初期的观智。“厌离、离贪”中,“厌离”指强力的观,“离贪”指圣道。“解脱智见”中,“解脱”指阿拉汉果,“智见”指省察智。“近依成就”指近依圆满成就。这部经里讲的是守护戒和根律仪。巴利
50. Aṭṭhame hatūpanisaṃ hotīti hatūpanissayaṃ hoti. Sīlavipannassāti vipannasīlassa. Yathābhūtañāṇadassananti taruṇavipassanāñāṇaṃ. Nibbidāvirāgoti ettha nibbidā balavavipassanā, virāgo ariyamaggo. Vimuttiñāṇadassananti ettha vimuttīti arahattaphalaṃ, ñāṇadassananti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Upanissayasampannaṃ hotīti sampannaupanissayaṃ hoti. Imasmiṃ sutte sīlānurakkhaṇaindriyasaṃvaro kathito.
第9经《阿难经》的注释巴利
9. Ānandasuttavaṇṇanā
51 51. 在第九个问题里,“以何为量”意思是:以什么程度。“从未听过”意思是:在其他时候从未听过。“不会忘失”意思是:不会坏掉、不会消失。“心曾触过”意思是:心曾经接触过。“现起”意思是:在意门中运行。“了知未曾了知的”意思是:知道其他时候未曾了知的原因。“掌握”意思是:运用、讲述。“宣说”意思是:阐明。“教别人读诵”意思是:教别人学习。巴利
51. Navame kittāvatāti kittakena. Assutañcevāti aññasmiṃ kāle assutapubbaṃ. Na sammosaṃ gacchantīti vināsaṃ na gacchanti. Cetaso samphuṭṭhapubbāti cittena phusitapubbā. Samudācarantīti manodvāre caranti. Aviññātañca vijānātīti aññasmiṃ kāle aviññātakāraṇaṃ jānāti. Pariyāpuṇātīti vaḷañjeti katheti. Desetīti pakāseti. Paraṃ vācetīti paraṃ uggaṇhāpeti.
传承者:在长部等经典中,任何一部教法传承到他那里,就叫作传承者。持法者:就是持诵经藏的人。持律者:就是持诵律藏的人。持论母者:就是持诵两部巴帝摩卡的人。遍问:就是追问前后关联。遍思:就是心里盘算、判定“我要问这个和那个”。也就是问:“尊者,这是什么意思?这前后关联是什么意思?”问“这有什么含义”,就是问“这句话是什么意思?”未开显:就是没有揭开、没有显示。开显:就是让它变得清楚明白。于疑惑处:就是能让人生起疑惑的地方。在那里,对哪个法生起疑惑,那个法就应当知道是“疑惑处”。巴利
Āgatāgamāti dīghādīsu yo koci āgamo āgato etesanti āgatāgamā. Dhammadharāti suttantapiṭakadharā. Vinayadharāti vinayapiṭakadharā. Mātikādharāti dvepātimokkhadharā. Paripucchatīti anusandhipubbāparaṃ pucchati. Paripañhatīti idañcidañca pucchissāmīti paritulati paricchindati. Idaṃ, bhante, kathanti, bhante, idaṃ anusandhipubbāparaṃ kathaṃ hotīti pucchati. Imassa kvatthoti imassa bhāsitassa ko atthoti pucchati. Avivaṭanti avivaritaṃ. Vivarantīti pākaṭaṃ karonti. Kaṅkhāṭhāniyesūti kaṅkhāya kāraṇabhūtesu. Tattha yasmiṃ dhamme kaṅkhā uppajjati, sveva kaṅkhāṭhāniyo nāmāti veditabbo.
第10经《刹帝利经》的注释巴利
10. Khattiyasuttavaṇṇanā
52 第十部经中,“以享乐为意图”是指:为了积聚享乐而确立的意图,也就是已经生起的志向。“以慧为伺察”是指:为了成就智慧而生起“愿我们成为有智慧的人”这样的伺察;正是这种伺察在他们心中运作。“以力量为依止”是指:以军队为依止。因为获得军队之后,他们才算是有了立足之地。“执著于大地”是指:心执著于“愿我们成为大地的拥有者”,为了大地而如此用心。“以自在为终点”是指:以灌顶为王为终点。因为达到灌顶之后,他们才算是达到了终点。应当用这个方法理解一切处的含义。巴利
52. Dasame bhogādhippāyāti bhogasaṃharaṇatthaṃ ṭhapitādhippāyā pavattaajjhāsayā. Paññūpavicārāti paññavanto bhaveyyāmāti evaṃ paññatthāya pavattūpavicārā. Ayameva nesaṃ vicāro citte upavicarati. Balādhiṭṭhānāti balakāyādhiṭṭhānā. Balakāyañhi laddhā te laddhapatiṭṭhā nāma honti. Pathavibhinivesāti pathavisāmino bhavissāmāti evaṃ pathaviatthāya katacittābhinivesā. Issariyapariyosānāti rajjābhisekapariyosānā. Abhisekañhi patvā te pariyosānappattā nāma honti. Iminā nayena sabbattha attho veditabbo.
不过,在其余这些情况下,这里的意趣是这样的:婆罗门只要得到咒语,就算有了立足处;居士靠任何一种技艺;女人靠能继承家业的儿子;盗贼靠任何一种武器;沙门靠戒行圆满,就算有了立足处。所以经中才说“以咒语为依止”等等。巴利
Sesapadesu panettha ayamadhippāyo – brāhmaṇā tāva mante labhitvā laddhapatiṭṭhā nāma honti, gahapatikā yaṃkiñci sippaṃ, itthī kuladāyajjasāmikaṃ puttaṃ, corā yaṃkiñci āvudhasatthaṃ , samaṇā sīlaparipuṇṇā laddhapatiṭṭhā nāma honti. Tasmā mantādhiṭṭhānātiādīni vuttāni.
婆罗门的心则执著于“我们要举行祭祀”,当他们达到梵天界时,就称为达到了终点。因此,说他们是以祭祀为执著、以梵天界为终点。为了做种种事业,他们的心执著于此,所以叫以事业为执著。事业完成时,他们就称为达到了终点,所以叫以事业完成为终点。巴利
Brāhmaṇānañca ‘‘yaññaṃ yajissāmā’’ti cittaṃ abhinivisati, brahmaloke patte pariyosānappattā nāma honti. Tasmā te yaññābhinivesā brahmalokapariyosānāti vuttā. Kammantakaraṇatthāya mano etesaṃ abhinivisatīti kammantābhinivesā. Kamme niṭṭhite pariyosānappattā nāma hontīti niṭṭhitakammantapariyosānā.
以男子为意趣,是指对男子们生起的志向。她的心为了装饰而活动,所以叫以装饰为近伺。她的心这样专注:愿我没有对手,独自住在家中,所以叫以无对手为志向。当获得家中的主宰地位时,便称为达到究竟,所以叫以主宰为究竟。巴利
Purisādhippāyāti purisesu pavattaajjhāsayā. Alaṅkāratthāya mano upavicarati etissāti alaṅkārūpavicārā. Asapattī hutvā ekikāva ghare vaseyyanti evamassā cittaṃ abhinivisatīti asapattībhinivesā. Gharāvāsissariye laddhe pariyosānappattā nāma hontīti issariyapariyosānā.
他们的意图在于盗取别人的财物,所以叫“以盗取为意图”。他们的心在隐蔽藏身的地方来回盘算,所以叫“在隐蔽处盘算”。他们的心执著地投向黑暗,所以叫“执著于黑暗”。他们最终达到不被看见的地步,所以叫“以不被看见为终点”。巴利
Parabhaṇḍassa ādāne adhippāyo etesanti ādānādhippāyā. Gahane nilīyanaṭṭhāne etesaṃ mano upavicaratīti gahanūpavicārā. Andhakāratthāya etesaṃ cittaṃ abhinivisatīti andhakārābhinivesā. Adassanappattā pariyosānappattā hontīti adassanapariyosānā.
他们的志向在于堪忍的忍耐和清净的柔和,所以叫“以忍耐柔和为志向”。他们的心执著于一无所有、无所执取的状态,所以叫“以无所有为执著”。他们达到涅槃,就是达到终点,所以叫“以涅槃为终点”。巴利
Adhivāsanakkhantiyañca sucibhāvasīle ca adhippāyo etesanti khantisoraccādhippāyā. Akiñcanabhāve niggahaṇabhāve cittaṃ etesaṃ abhinivisatīti ākiñcaññābhinivesā. Nibbānappattā pariyosānappattā hontīti nibbānapariyosānā.
第11章《不放逸经》的注释巴利
11. Appamādasuttavaṇṇanā
53 在第十一经里,“完全把握”就是好好抓住。“林野众生”指在地上行走、有脚的众生。“足迹”就是脚印。“汇合”就是聚到一起、归到一处。“指示上首”就是宣说最上。“割蒲草者”就是割蒲草的人。“下甩”是朝下甩脸。“甩动”是从两边甩。“拍打”是用手臂打,或者往树上打。“芒果团”就是一团芒果。“附于果柄”就是系在果柄上,或者立在果柄上。“随顺于彼”就是随顺果柄,也就是随顺那芒果团的果柄。“小王”就是小国王,或者就是普通国王。巴利
53. Ekādasame samadhiggayhāti suṭṭhu gaṇhitvā. Jaṅgalānaṃ pāṇānanti pathavītalacārīnaṃ sapādakapāṇānaṃ. Padajātānīti padāni. Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ upanikkhepaṃ gacchanti. Aggamakkhāyatīti seṭṭhaṃ akkhāyati. Pabbajalāyakoti pabbajatiṇacchedako. Odhunātīti heṭṭhā mukhaṃ dhunāti. Nidhunātīti ubhohi passehi dhunāti. Nicchādetīti bāhāya vā paharati, rukkhe vā paharati. Ambapiṇḍiyāti ambaphalapiṇḍiyā. Vaṇṭūpanibandhanānīti vaṇṭe upanibandhanāni , vaṇṭe vā patiṭṭhitāni. Tadanvayāni bhavantīti vaṇṭānuvattakāni bhavanti, ambapiṇḍidaṇḍakānuvattakāni bhavantītipi attho. Khuddarājānoti khuddakarājāno, pakatirājāno vā.
第12章《达弥迦经》的注释巴利
12. Dhammikasuttavaṇṇanā
54 第54段。“一切处”就是于一切之中。“在七座住处”就是在七座精舍里。“诋毁”就是轻视、让人心生恐惧。“伤害”就是逼恼、侵害。“刺伤”就是像被刺穿一样中伤。“以言语激怒”就是用言语去冲撞、惹恼对方。“散去”就是向各个方向离开。“不能安住”就是无法站稳、不能停留。“舍弃”就是抛弃、丢下。“我们应驱逐”就是我们应把他赶出去。“handa”是表示决意的语气词。“alaṃ”意思是这是应当的,也就是“你们应当驱逐他”。“你以此何为”就是你住在这出生之地又有什么用?“见岸之鸟”是指一种乌鸦。“释放”是为了让它们辨认方向而放走。“不远”就是距离不遥远。也有读作“samantā”的,意思是“从四周”。“依止”是伸展出去的树枝所形成的栖息处。“根蔓”就是诸根的住处。巴利
54. Dvādasame sabbasoti sabbesu. Sattasu vihāresūti sattasu pariveṇesu. Paribhāsatīti paribhavati bhayaṃ upadaṃseti. Vihiṃsatīti viheṭheti. Vitudatīti vijjhati. Roseti vācāyāti vācāya ghaṭṭeti. Pakkamantīti disā pakkamanti. Na saṇṭhahantīti nappatiṭṭhahanti. Riñcantīti chaḍḍenti vissajjenti. Pabbājeyyāmāti nīhareyyāma. Handāti vavassaggatthe nipāto. Alanti yuttametaṃ, yaṃ taṃ pabbājeyyunti attho. Kiṃ te imināti kiṃ tava iminā jātibhūmiyaṃ vāsena. Tīradassiṃ sakuṇanti disākākaṃ. Muñcantīti disādassanatthaṃ vissajjenti. Sāmantāti avidūre. Samantātipi pāṭho, samantatoti attho. Abhinivesoti pattharitvā ṭhitasākhānaṃ niveso. Mūlasantānakānanti mūlānaṃ niveso.
“Āḷhakathālikā”是指煮一阿罗迦量米的饭锅。“Khuddaṃ madhu”是指小蜜蜂酿成的棒状蜜。“Anelaka”就是没有过失、纯正无瑕。它们确实不互相伤害果实,意思是它们不伤害彼此份额里的果实。在自己的份额里,没有谁会去砍断根、树皮或叶子;它们只吃从自己那根树枝上掉下来的果实。就算果实从别的份额掉到自己这边,它们也知道“这不是我们树枝上的果实”,所以不吃。“Yāvadatthaṃ bhakkhitvā”是按喉咙的容量吃饱。“Sākhaṃ bhañjitvā”是折下伞盖那么大的一块,做成荫凉处,然后离开。“Yatra hi nāma”就是“这真是……”。“Pakkamissati”意思是已经离开。“Nādāsi”是说由于天神的威神力,果实根本没有被拿走。她就是这样决意的。巴利
Āḷhakathālikāti taṇḍulāḷhakassa bhattapacanathālikā. Khuddaṃ madhunti khuddamakkhikāhi kataṃ daṇḍakamadhuṃ. Anelakanti niddosaṃ. Na ca sudaṃ aññamaññassa phalāni hiṃsantīti aññamaññassa koṭṭhāse phalāni na hiṃsanti. Attano koṭṭhāsehi mūlaṃ vā tacaṃ vā pattaṃ vā chindanto nāma natthi, attano attano sākhāya heṭṭhā patitāneva paribhuñjanti. Aññassa koṭṭhāsato aññasa koṭṭhāsaṃ parivattitvā gatampi ‘‘na amhākaṃ sākhāya phala’’nti ñatvā no khādanti. Yāvadatthaṃ bhakkhitvāti kaṇṭhappamāṇena khāditvā. Sākhaṃ bhañjitvāti chattappamāṇamattaṃ chinditvā chāyaṃ katvā pakkāmi. Yatra hi nāmāti yo hi nāma. Pakkamissatīti pakkanto. Nādāsīti devatāya ānubhāvena phalameva na gaṇhi. Evañhi sā adhiṭṭhāsi.
他前往:意思是,当地居民去禀告说:“大王,那棵树不结果了,是我们的过错,还是您的过错?”听到这话,大王心里想:“我并没有过错,百姓也没有过错。在我的国土里,不存在不合正法的事。那到底是什么原因让树不结果呢?我应当去问帝释天。”想完之后,他就去到帝释天——诸天之主那里。转动:就是把它翻转过来。连根拔起:就是把根朝上翻起来。你也……吗?意思是你也这样吗?就那样未被动过:就是保持原样,没有被动过。皮肤完好:就是皮肤完好无损,还处在原来的位置。不回骂:就是不反过来骂回去。正在骂的人:就是正在用言语攻击的人。正在打的人:就是正在动手捶打的人。巴利
Tenupasaṅkamīti janapadavāsīhi gantvā, ‘‘mahārāja, rukkho phalaṃ na gaṇhi, amhākaṃ nu kho doso tumhāka’’nti vutte ‘‘neva mayhaṃ doso atthi, na jānapadānaṃ, amhākaṃ vijite adhammo nāma na vattati, kena nu kho kāraṇena rukkho na phalito, sakkaṃ upasaṅkamitvā pucchissāmī’’ti cintetvā yena sakko devānamindo tenupasaṅkami. Pavattesīti parivattesi. Ummūlamakāsīti uddhaṃmūlaṃ akāsi. Api nu tvanti api nu tava. Aṭṭhitāyevāti aṭṭhitāya eva. Sacchavīnīti samānacchavīni pakatiṭṭhāne ṭhitāni. Na paccakkosatīti nappaṭikkosati. Rosantanti ghaṭṭentaṃ. Bhaṇḍantanti paharantaṃ.
妙眼:所谓“眼”,就是指眼睛;因为他的眼睛长得好看,所以叫妙眼。作渡场者:指能为众生建立渡越到善趣的渡口的人。离贪者:指以镇伏的方式远离了贪。产生:就是获得。具见者:指具足见的人,也就是入流者。忍耐:指对自己功德的挖掘。正如对我在同梵行者中那样:意思是,就像这个人在同梵行者中对我的谩骂和侮辱一样,其他任何类似的所谓功德挖掘,我不再提。在我们的同梵行者中不如此:这里“同人”指自己的人。因此,整句的意思是:在我们的这些同梵行者当中,我们的心不会变得邪恶。巴利
Sunettoti nettā vuccanti akkhīni, tesaṃ sundaratāya sunetto. Titthakaroti sugatiogāhanatitthassa kārako. Vītarāgoti vikkhambhanavasena vigatarāgo. Pasavatīti paṭilabhati. Diṭṭhisampannanti dassanasampannaṃ, sotāpannanti attho. Khantinti attano guṇakhaṇanaṃ. Yathāmaṃ sabrahmacārīsūti yathā imaṃ sabrahmacārīsu akkosanaparibhāsanaṃ, aññaṃ evarūpaṃ guṇakhantiṃ na vadāmīti attho. Na no samasabrahmacārīsūti ettha samajano nāma sakajano vuccati. Tasmā na no sakesu samānabrahmacārīsu cittāni paduṭṭhāni bhavissantīti ayamettha attho.
护明又叫牛王,因为他的名字是护明,而身份是大牛王。七国师,就是给离努等七位国王当国师。过去世的不害者,是说这六位导师在过去世都是不害者。无腥味,是说他们没有嗔怒的腥味。悲心解脱者,是说他们专注于悲禅那,安住在悲心以及悲心的前行阶段中。这些,就是指上面这些人,或者也可以这样读。不应接近善同类,意思是不要去冲撞善的本质。断除见处者,是指断除了六十二种恶见的人。第七位,是从阿拉汉果算起的第七位。未离欲者,就是还没有离欲的人。这个词否定了他是不还者的身份。五根柔和,是指五种观根柔和。因为他的这些根相对于一来者来说,算是柔和的。观,是指对诸行执取的智。在此之前就已受损,是说在更早的时候就已经受损了。不受损,是说以功德不被挖掘、不被破坏的方式。其余各处都容易理解。巴利
Jotipālo ca govindoti nāmena jotipālo ṭhānena mahāgovindo. Sattapurohitoti reṇuādīnaṃ sattannaṃ rājūnaṃ purohito. Ahiṃsakā atītaṃseti ete cha satthāro atītaṃse ahiṃsakā ahesuṃ. Nirāmagandhāti kodhāmagandhena nirāmagandhā. Karuṇevimuttāti karuṇajjhāne adhimuttā, karuṇāya ca karuṇāpubbabhāge ca ṭhitā. Yeteti ete, ayameva vā pāṭho. Na sādhurūpaṃ āsīdeti sādhusabhāvaṃ na ghaṭṭeyya. Diṭṭhiṭṭhānappahāyinanti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatappahāyinaṃ. Sattamoti arahattato paṭṭhāya sattamo. Avītarāgoti avigatarāgo. Etena anāgāmibhāvaṃ paṭikkhipati. Pañcindriyā mudūti pañca vipassanindriyāni mudūni. Tassa hi tāni sakadāgāmiṃ upādāya mudūni nāma honti. Vipassanāti saṅkhārapariggahañāṇaṃ. Pubbeva upahaññatīti paṭhamataraññeva upahaññati. Akkhatoti guṇakhaṇanena akkhato anupahato hutvā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
第二五十经巴利
2. Dutiyapaṇṇāsakaṃ