《矛经》的注释
1.Sattisuttavaṇṇanā
21“开示的指向”是指开示的根据、特征和言说,这是它的意思。“Omaṭṭha”是指把脸朝下给予的打击。就借着这个因缘,为了分别说明各种打击,说了“四种”等。“站在上面”是指站在象等上面。“把脸朝下给予的打击”是指把剑、刀等朝下击打。“Ummaṭṭha”应当按与前面相反的方式来理解。“Vimaṭṭha”是指种种打击。说了“Omaṭṭha被抓住”之后,为了说明抓住它的理由,说了“因为那”等。由于恶臭、虫子等,所以有内在的过失。“与床一起捆绑”的意思是:病人躺在那张床上,就在那里把他牢牢绑好,让脚那一头朝上,头那一头朝下,因此说“应使头朝下”。“Paribbajeti”是使之转动。而这种转动与修习安住相应,所以说“应住”。
21.Desanāsīsanti desanāpadesalakkhaṇavacananti adhippāyo. Omaṭṭhoti adhomukhaṃ katvā dinnappahāro. Iminā eva pasaṅgena pahāre vibhāgato dassetuṃ ‘‘cattāro hī’’tiādi vuttaṃ . Upari ṭhatvāti hatthiādīnaṃ upari ṭhatvā. Adhomukhaṃ dinnappahāroti khaggakaravālādīnaṃ adhomukhaṃ katvā pahatapahāro. Ummaṭṭho vuttavipariyāyena veditabbo. Vividhappahāro vimaṭṭho. ‘‘Omaṭṭho gahito’’ti vatvā tasseva gahaṇe kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘so hī’’tiādi vuttaṃ. Duggandhakimiādīnaṃ vasena antodoso. Mañcena saddhiṃ bandhitvāti yasmiṃ mañce vaṇikapuggalo nipanno, tattha taṃ subandhaṃ katvā pādaṭṭhānaṃ uddhaṃ karontehi sīsaṭṭhānaṃ adho kātabbaṃ. Tenāha ‘‘adhosiro kātabbo’’ti. Paribbajeti pavatteyya. Sā pana pavatti bhāvanāvihārena yuttāti āha ‘‘vihareyyā’’ti.
拔除箭,就是拔箭。这里取“义”为“少许”,因为譬喻所要表达的是镇伏断除。因此说“再三”等等。它成为随眠,是因为说明了天神适合生起的欲贪的舍断。难道世尊不应该用不来道来圆满这个开示吗?不,因为对其他根器的人,开示应当随顺他们的智力来进行。法主是随顺所化众生的心意来说法的。
Sallassa ubbahanaṃ sallubbahanaṃ. Atthaṃ parittakaṃ gahetvā ṭhitā upamākārassa vikkhambhanappahānassa adhippetattā. Tenāha ‘‘punappuna’’ntiādi. Anubandhova hoti sati paccaye uppajjanārahato devatāya kāmarāgappahānassa jotitattā. Nanu bhagavatā anāgāmimaggena desanā niṭṭhāpetabbāti? Na, itarissā ñāṇabalānurūpadesanāya pavattetabbato. Veneyyajjhāsayānukulañhi dhammaṃ dhammassāmī desetīti.
2. 《触经》的注释。
2. Phusatisuttavaṇṇanā
22业不触,就是说不触业的触,意思是不造业。果报不触,就是说果报的触不触,也就是果报根本不会生起,因为没有因。这样从否定的角度把果报轮和业轮联系起来讲清楚之后,现在单从业轮的角度来说,所以接着讲“就是业……”等。其中“不造作者,业不被造”,意思是说,对不造作的人,业不会形成,所谓没有动机而造的业是不存在的。现在为了从正面显示同样的道理,又说了“而触……”等。这里的“tato”是指触的因。其余部分按前面所说的方法理解。为了把已经说过的道理连同它的原因,以反复申说的方式清楚地显示出来,所以又说了“因此,触……”等。“法性”的意思是:业的果报只追随造作者,不追随不造作者,这就是业果的本性。
22.Kammaṃ aphusantanti kammaphassaṃ aphusantaṃ, kammaṃ akarontanti attho. Vipāko na phusatīti vipākaphasso na phusati, vipāko na uppajjateva kāraṇassa abhāvato. Evaṃ byatirekamukhena kammavaṭṭena vipākavaṭṭaṃ sambandhaṃ katvā atthaṃ vatvā idāni kevalaṃ kammavaṭṭavasena atthaṃ vadanto ‘‘kammamevā’’tiādimāha. Tattha nākaroto kariyatīti kammaṃ akubbato na kayirati, anabhisandhikatakammaṃ nāma natthīti attho. Idāni tamevatthaṃ anvayato dassetuṃ ‘‘phusantañcā’’tiādi vuttaṃ. Tattha tatoti phusanahetu. Sesaṃ vuttanayameva. Vuttamevatthaṃ sakāraṇaṃ katvā pariveṭhitavasena vibhūtaṃ katvā dassetuṃ ‘‘tasmā phusanta’’ntiādi vuttaṃ. Dhammatāti kārakasseva kammavipākānubandho, nākārakassāti ayaṃ kammavipākānaṃ sabhāvo.
“Pacceti”是趋近、跟随的意思。“Pāpa”指恶业以及它的果报。这个含义可以用一个事例来说明:在森林里,有个猎人放狗去追一位比丘,比丘害怕,就爬上了树,结果袈裟掉下来,罩在猎人身上,猎人被自己的狗咬死了。
Pacceti upagacchati anubandhati. Pāpanti pāpakaṃ kammaṃ phalañca. Ayañca attho araññe luddakassa uyyojanāya sunakhehi parivāriyamānassa bhikkhuno bhayena rukkhaṃ āruḷhassa cīvare luddassa upari patite tassa sunakhehi khāditvā māritavatthunā dīpetabboti.
3. 《结发经》的注释。
3. Jaṭāsuttavaṇṇanā
23为了说明渴爱在什么意义上被称为“结缚”,才说了“具网”这个词。因为渴爱具有一百零八种渴爱行的差别,这些差别本身就是它的网,所以它被称为“具网”。现在,为了显示它以结缚的形态出现,接着说了“因为它……”等话。其中,“在色等所缘中”是指它活动的处所,因为如果离开了色等六种所缘,渴爱就没有活动的领域。“以向下、向上的方式”是说:有时以色为所缘,有时乃至以法为所缘;有时以法为所缘,有时乃至以色为所缘,就这样向下又向上地生起。这里所说的“向下、向上”,可以依据教说的次第来理解,也可以依据欲贪等不同层面来理解。由于诸行刹那生灭,前后不断地生起,在这里便表现为彼此交织,所以说“从一再地生起来看,是以交织为义”。这是在阐明“结缚”这个譬喻与渴爱这个所譬事物之间的关系:就像那种带有藤蔓的竹丛,它的枝条以及枝条的积聚等,被自身长出的部分交织缠缚在一起,叫作“结缚”;同样,渴爱的本质也正是这种交织。
23. Yena atthena taṇhā ‘‘jaṭā’’ti vuttā, tamevatthaṃ dassetuṃ ‘‘jāliniyā’’ti vuttaṃ. Sā hi aṭṭhasatataṇhāvicaritapabhedā attano avayavabhūtā eva jālā etissā atthīti jālinīti vuccati. Idānissā jaṭākārena pavattiṃ dassetuṃ ‘‘sā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha rūpādīsu ārammaṇesūti tassā pavattiṭṭhānamāha rūpādichaḷārammaṇavinimuttassa taṇhāvisayassa abhāvato. Heṭṭhupariyavasenāti kadāci rūpārammaṇe kadāci yāva dhammārammaṇā, kadāci dhammārammaṇe kadāci yāva rūpārammaṇāti evaṃ heṭṭhā ca upari ca pavattivasena. Desanākkamena cettha heṭṭhupariyatā veditabbā, kāmarāgādivasenapi ayamattho veditabbo. Saṅkhārānaṃ khaṇikabhāvato aparāparuppatti ettha saṃsibbananti āha ‘‘punappunaṃ uppajjanato saṃsibbanaṭṭhenā’’ti. Idaṃ yena sambandhena jaṭā viyāti jaṭāti jaṭātaṇhānaṃ upamūpameyyatā, taṃdassanaṃ. Ayañhettha attho – yathā jālinī veḷugumbassa sākhā, tāsaṃ sañcayādayo ca attano avayavehi saṃsibbitā vinaddhā ‘‘jaṭā’’ti vuccanti, evaṃ taṇhāpi saṃsibbanasabhāvenāti.
这些众生把“这是我的”所执取的东西,看成和自己没有差别,把它当作自己内在的一部分。“内”这个词有内部的意思,所以,即使是对自己日常用品的渴爱,也被称为“内结缚”。对出家人来说,钵等物品是自己的用品;对在家人来说,象、马等是自己的用品。所谓“自我”,是指在这里生起我慢,因此叫“有身”,也就是五取蕴。有些人把它解释为“身体”。应当知道,渴爱会在自己的有身等上面生起,表现方式如:“我的有身很美好,愿我的有身像某人那样”等等。自己的眼等诸根是内处;自己和他人的色等是外处,有时也指他人的一切处。或者说,含摄在自他相续中的眼等是内处,色等则是外处。渴爱的内结缚性和外结缚性,也可以从它在狭小(欲有)和广大(色有、无色有)诸有中的现起来理解。因为在欲有中,任何烦恼都还没有被镇伏,在任何地方都未得解脱,所以它特别执取内在,因此称为“内部,也就是内”;与此相反,色有与无色有则称为“外部,也就是外”。因此世尊说:“有内结缚的人,有外结缚的人。”
Ime sattā ‘‘mama ida’’nti pariggahitaṃ attanibbisesaṃ maññamānā abbhantarimaṃ karonti. Abbhantaraṭṭho ca anto-saddoti sakaparikkhāresu uppajjanamānāpi taṇhā ‘‘antojaṭā’’ti vuttā. Pabbajitassa pattādi, gahaṭṭhassa hatthiādi sakaparikkhāro. Attāti bhavati ettha abhimānoti attabhāvo, upādānakkhandhapañcakaṃ. Sarīranti keci. ‘‘Mama attabhāvo sundaro, asukassa viya mama attabhāvo bhaveyyā’’tiādinā sakaattabhāvādīsu taṇhāya uppajjanākāro veditabbo. Attano cakkhādīni ajjhattikāyatanāni, attano ca paresañca rūpādīni bāhirāyatanāni, paresaṃ sabbāni vā. Saparasantatipariyāpannāni vā cakkhādīni ajjhattikāyatanāni, tathā rūpādīni bāhirāyatanāni. Parittamahaggatabhavesu pavattiyāpi taṇhāya antojaṭābahijaṭābhāvo veditabbo. Kāmabhavo hi kassacipi kilesassa avikkhambhitattā katthacipi avimutto ajjhattaggahaṇassa visesapaccayoti ‘‘ajjhattaṃ anto’’ti ca vuccati, tabbipariyāyato rūpārūpabhavo ‘‘bahiddhā bahī’’ti ca. Tenāha bhagavā – ‘‘ajjhattasaṃyojano puggalo, bahiddhāsaṃyojano puggalo’’ti (a. ni. 2.37).
渴爱虽然随着所缘的不同和生起方式的不同而分成许多种类,但因为它具有“结”这一共同特征,所以这里把它统摄为一个,称之为“结”,说“由这样生起的渴爱之结”。而所谓“众生”,就是指前面所说的那些处于相续流转中的有情。他们一再地被那渴爱结所结、所缠缚而不断现起,所以说“众生被结所缠”。确实如此,从究竟义来说,虽然没有离开组成部分而独立存在的整体,但单独一个部分也不能叫作整体。因此,为了把整体从组成部分中区分出来,说明譬喻与所喻的关系,就说“犹如用竹结等……缠绕在一起”。这里的“这个结”是承接上下文的关系。在三界中,它无所遗漏地缠缚一切,把三界众生紧紧束住。由此说明它的影响范围极为广大,而要解开这个结是极其困难的。“谁能解开它?”这句话中的“应解开”一词,显示的是能力义,而不是命令义。
Visayabhedena pavattiākārabhedena anekabhedabhinnampi taṇhaṃ jaṭābhāvasāmaññena ekanti gahetvā ‘‘tāya evaṃ uppajjamānāya jaṭāyā’’ti vuttaṃ. Sā pana pajāti vuttasattasantānapariyāpannā eva hutvā punappunaṃ taṃ jaṭentī vinandhantī pavattatīti āha ‘‘jaṭāya jaṭitā pajā’’ti. Tathā hi paramatthato yadipi avayavabyatirekena samudāyo natthi, ekadeso pana samudāyo nāma na hotīti avayavato samudāyaṃ bhinnaṃ katvā upamūpameyyaṃ dassento ‘‘yathā nāma veḷujaṭādīhi…pe… saṃsibbitā’’ti āha. Imaṃ jaṭanti sambandho. Tīsu dhātūsu ekampi asesetvā saṃsibbanena tedhātukaṃ jaṭetvā ṭhitaṃ. Tenassā mahāvisayataṃ vijaṭanassa ca sudukkarabhāvamāha. Vijaṭetuṃ ko samatthoti iminā ‘‘vijaṭaye’’ti padaṃ sattiatthaṃ, na vidhiatthanti dasseti.
有人问“内结”等问题时,世尊为了回答这个含义,就说了“安立于戒”等话。这里说的“戒”,是指善戒。而这种善戒,在巴帝摩卡防护等各类戒中,只应是清净的,所以说它是“四种遍清净戒”。
Evaṃ ‘‘antojaṭā’’tiādinā puṭṭho athassa bhagavā tamatthaṃ vissajjento ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tiādimāha. Ettha sīleti kusalasīle. Taṃ pana pātimokkhasaṃvarādibhedesu parisuddhameva icchitabbanti āha ‘‘catupārisuddhisīle’’ti.
能引导前行的,所以叫“人”,也就是男子。虽然确实也有女人能够解开爱欲的纠缠,但这里是为了突出说明众生中的主要者,才说“人”,就像说“导师是天神和人类的导师”一样。不过在义注里,为了说明这只是不加区分地指代补特伽罗的通俗说法,就说“人,就是众生”。因为与果报同时生起的慧一起存在,所以叫“有慧的人”。从生命一开始,这种慧就随着心相续不断地大量生起,所以这个众生特别配得上被称为“有慧的人”。因为即使是果报慧,也会因为个人心相续的差别,成为修习慧生起的亲依止缘;而那些无因结生或二因结生的人就没有这个条件。所谓“由业所生、在三因结生中的慧”,意思是:在由业所生、具有三因的结生里的慧。这样一来,“三因”这个词应该和“结生”连在一起理解,而不是和“慧”连在一起。因为并不存在“三因的慧”这种东西。从结生之后便开始生起的慧,被称为“结生中的慧”,是因为它以结生为根源,并不是说它只在结生的那一刹那生起。
Narati netīti naro, puriso. Kāmaṃ itthīpi taṇhājaṭāvijaṭane samatthā atthi, padhānameva pana sattaṃ dassento ‘‘naro’’ti āha yathā ‘‘satthā devamanussāna’’nti, aṭṭhakathāyaṃ pana avibhāgena puggalapariyāyo ayanti dassetuṃ ‘‘naroti satto’’ti vuttaṃ. Vipākabhūtāya saha paññāya bhavatīti sapañño. Tāya hi ādito paṭṭhāya santānavasena bahulaṃ pavattamānāya ayaṃ satto savisesaṃ sapaññoti vattabbataṃ arahati. Vipākapaññāpi hi santānavisesena bhāvanāpaññuppattiyā upanissayapaccayo hoti ahetukadvihetukānaṃ tadabhāvato. Kammajatihetukapaṭisandhipaññāyāti kammajāya tihetukapaṭisandhiyaṃ paññāyāti evaṃ tihetukasaddo paṭisandhisaddena sambandhitabbo, na paññāsaddena. Na hi paññā tihetukā atthi. Paṭisandhito pabhuti pavattamānā paññā ‘‘paṭisandhiyaṃ paññā’’ti vuttā taṃmūlakattā, na paṭisandhikkhaṇe pavattā eva.
心能思惟、能审察所缘,所以称为“心”,这里指的就是定。因为定具有特别殊胜的审察作用。寻等心所如果没有定的配合,就无法完成这种审察;而定即使没有它们配合,也能独自成办。通过修习使心变得熟练、强而有力,依靠各种条件来维持,所以称为“心”;又因为能收摄自己的心相续,所以也称为“心”,这两种说法都是指定。由于初禅等不同层次使心呈现种种差别,以及能引发神通等心的奇妙作用,所以定也称为“心”。即使不依靠别人的解释,“心”这个词本来就可以作为“定”的同义词。不过在注疏中,“心”这个词通常指识,所以说:“这里以心为代表,说的是八种定。”能按照事物的真实样子,以各种方式了知,所以称为“慧”。慧虽然从善、恶等分类来说有很多种,但因为经文说“应当修习”,所以这里指的是应当修习的慧,为了说明这一点,所以说:“以慧之名,说的是观慧。”虽然断除烦恼也是一种热忱精勤,正见等心所中也有这种作用,但就像“ātappa”这个词一样,“ātāpa”(热忱)在习惯上专门用来指精进,所以说:“ātāpī就是有精进的人。”就像行者以那种慧把业处完全带走、使之运转,同样,那种慧也是行者的工具,为了这个目的,所以说:“pārihāriyapaññā(能携带的慧)。”前进、后退等一切动作,都以有益正知等来辨别、引导,所以慧是一切动作的引导者。
Cinteti ārammaṇaṃ upanijjhāyatīti cittaṃ, samādhi. So hi sātisayaṃ upanijjhānakicco. Na hi vitakkādayo vinā samādhinā tamatthaṃ sādhenti, samādhi pana tehi vināpi sādhetīti. Paguṇabalavabhāvāpādanena paccayehi cittaṃ, attasantānaṃ cinotītipi cittaṃ, samādhi. Paṭhamajjhānādivasena cittavicittatāya iddhividhādicittakaraṇena ca samādhi cittanti vināpi paropadesenassa cittapariyāyo labbhateva. Aṭṭhakathāyaṃ pana citta-saddo viññāṇe niruḷhoti katvā vuttaṃ ‘‘cittasīsena hettha aṭṭha samāpattiyo kathitā’’ti. Yathāsabhāvaṃ pakārehi jānātīti paññā. Sā yadipi kusalādibhedato bahuvidhā, ‘‘bhāvaya’’nti pana vacanato bhāvetabbā idhādhippetāti taṃ dassento ‘‘paññānāmena vipassanā kathitā’’ti. Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpanaṃ, taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva, ātappasaddo viya pana ātāpa-saddo vīriye eva niruḷhoti āha ‘‘ātāpīti vīriyavā’’ti. Yathā kammaṭṭhānaṃ tāya paññāya parito harīyati pavattīyati, evaṃ sāpi tadatthaṃ yogināti āha ‘‘pārihāriyapaññā’’ti. Abhikkamādīni sabbakiccāni sātthakasampajaññādivasena paricchijja netīti sabbakiccapariṇāyikā.
这首偈颂是站在“人”的角度来说的,所以为了显示这个站在“人”的角度所说的譬喻,就说了“譬如有一个人”等话。其中,“善磨利”就是磨得非常锋利,意思是极其锐利。把刀弄得更加锋利,靠的是磨刀石;而举起刀,则要靠手臂的力量——把这个譬喻同时赋予了这两层意思之后,为了指出这两者所比喻的对象,就说“在定的磨刀石上善磨……以慧之手举起”。因为依靠定的功德,慧才变得锐利。正如经中所说:“入定者能如实了知。”而精进则是支持它、把它提起来的力量。“应解”,就是能够解开。因为当导向出离的观智正在运作时,修行者就有能力解开爱欲之结。而这里所说的解开,是以彻底断除的方式舍断,所以说“应切断、应粉碎”。
Yasmā puggalādhiṭṭhānena gāthā bhāsitā, tasmā puggalādhiṭṭhānameva upamaṃ dassento ‘‘yathā nāma puriso’’tiādimāha. Tattha sunisitanti suṭṭhu nisitaṃ, ativiya tikhiṇanti attho. Satthassa nisitatarabhāvakaraṇaṃ nisānasilāyaṃ, bāhubalena cassa ukkhipananti ubhayampetaṃ atthāpannaṃ katvā upamā vuttāti tadubhayaṃ upameyyaṃ dassento ‘‘samādhisilāyaṃ sunisitaṃ…pe… paññāhatthena ukkhipitvā’’ti āha. Samādhiguṇena hi paññāya tikkhabhāvo. Yathāha ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071). Vīriyañcassā upatthambhakaṃ paggaṇhanato. Vijaṭeyyāti vijaṭetuṃ sakkuṇeyya. Vuṭṭhānagāminivipassanāya hi vattamānāya yogāvacaro taṇhājaṭaṃ vijaṭetuṃ samattho nāma. Vijaṭanañcettha samucchedavasena pahānanti āha – ‘‘sañchindeyya sampadāleyyā’’ti.
在证得圣道的那一刹那,这个人就叫做“解开结”;在证得最高果位的那一刹那,则叫做“彻底解开结、再无结缚”。因此经文才说“现在”等等。因为结的解开是靠圣道,而圣道又要以涅槃为所缘才能生起,所以针对这一点才说“结解开的地方”。为了指出结到底在哪里解开,就说了“在哪里名与色……”等话。“有对与色想”这句,是为了让偈颂读起来顺口而加上鼻音来作解释,实际上说的是“有对想与色想”。以有对想为代表,就已经把整个欲有都包含进来了,因为它属于欲有的范围。对地遍等物质对象生起的想,就是色想。这两处都是以“想”为代表,实际总摄的是相应生起的心与心所。“以有的简略说明”是说:能以“有”这个状态来概括,也就是它们共同具有“有”的特征。或者也可以从“对物质离欲”的角度来解释这里的色想;如果这样理解,那么这里也已经把无色有包含进去了。而说“名与色”时,已经把一切名色毫无遗漏地涵盖在内,所以其他论师认为:这样一来,无色有和无想有也都已经包含在内了。“在灭尽之处”是指彻底灭尽的因、彻底舍离的所缘,也就是涅槃。因此说“涅槃……已经显示出来了”。
Maggakkhaṇe panesa vijaṭeti nāma, aggaphalakkhaṇe sabbaso vijaṭitajaṭo nāma. Tenāha ‘‘idānī’’tiādi. Yasmā jaṭāya vijaṭanaṃ ariyamaggena, tañca kho nibbānaṃ āgamma, tasmā taṃ sandhāyāha ‘‘jaṭāya vijaṭanokāsa’’nti. Yattha pana sā vijaṭīyati, taṃ dassetuṃ ‘‘yattha nāmañcā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Paṭighaṃ rūpasaññā cā’’ti gāthāsukhatthaṃ sānunāsikaṃ katvā niddeso, ‘‘paṭigharūpasaññā’’ti vuttaṃ hoti. Paṭighasaññāvasena kāmabhavo gahito kāmabhavapariyāpannattā tāya. Pathavīkasiṇādirūpe saññā rūpasaññā. Ubhayatthāpi saññāsīsena cittuppādasseva gahaṇaṃ. Bhavasaṅkhepenāti bhavabhāvena saṅkhipitabbatāya, bhavalakkhaṇena ekalakkhaṇattāti attho. Rūpe vā virajjanavasena ca vattuṃ sakkuṇeyyā idha rūpasaññāti vuttā , evampettha arūpabhavassa ca gahitatā veditabbā. ‘‘Nāmañca rūpañcā’’ti anavasesato nāmarūpaṃ gahitanti arūpabhava-asaññabhavānampettha gahaṇaṃ siddhanti apare. Pariyādiyanaṭṭhāneti pariyādiyanakāraṇe sabbaso khepananimitte nibbāne. Tenāha ‘‘nibbānaṃ…pe… dassito hotī’’ti.
《意防护经》的注释
4. Manonivāraṇasuttavaṇṇanā
24持有这种见解的人,就是认为无论怎样,心的生起都是苦的,无论怎样,没有心的状态都更好,因此不管从哪里生起心,都应该阻止它生起——就是持这种见解的人。“他”指众生。他说的是不能导向解脱的言论,因为他主张用不如理的方式去阻止心。达到自制状态,是指从贪欲的染着等当中,真正进入并安住在自制之中。因为当心依随法行而运转时,连一丝一毫的贪欲等染着都没有,无论现在还是未来,都不会有任何过患,所以这样的意不应该从任何无过失的运作方式中去阻止。因此经中说“我要布施”等等。“从哪里”是指从有过失的运作方式、从不如理作意之处。那个意应当阻止,因为它会带来无益。
24.Evaṃladdhikāti sabbathāpi cittuppatti sadukkhā, sabbathāpi acittakabhāvo seyyo, tasmā yato kutoci cittaṃ nivāretabbanti evaṃdiṭṭhikā . Soti satto. Aniyyānikakathaṃ katheti ayoniso cittanivāraṇaṃ vadantī. Saṃyatabhāvaṃ āgatanti rāgavisevanādito sammadeva saṃyatabhāvaṃ otarabhāvaṃ. Dhammacariyāvasena hi pavattamāne citte natthi īsakampi rāgādivisevanaṃ, na tassa sampati āyatiñca koci anattho siyā, tasmā taṃ mano sabbato anavajjavuttito na nivāretabbaṃ. Tenāha ‘‘dānaṃ dassāmī’’tiādi. Yato yatoti yato yato sāvajjavuttito ayonisomanasikārato. Tanti mano nivāretabbaṃ anatthāvahattā.
第5篇 阿拉汉经的注释
5. Arahantasuttavaṇṇanā
25“已作”就是已经完成了该做的事,做完并完成了遍知等应做之事而安住,这就是它的意思。因此说“以四道已办应办之事”。这个含义从“阿拉汉”等词的出现可以了解。他这样以“我说”等的方式提问。
25.Katāvīti katavā, pariññādikiccaṃ katvā niṭṭhapetvā ṭhitoti attho. Tenāha ‘‘catūhi maggehi katakicco’’ti. Svāyamattho arahantiādisaddasannidhānato viññāyati. Evaṃ ‘‘ahaṃ vadāmī’’tiādiākārena pucchati.
在蕴、处等法当中,对蕴、处等以及自相之类,能依聚集等方式了知其生起,并且如实了知,这就是“善巧”。舍弃依止自我所得之见的言论,意思是抛开依止自我执取的言论。不破坏世俗言说,意思是:不会以“我了知胜义”这样的说法去破坏世间言说,也不会使它消失,而是完全依世间共许的说法,说“我”“我的”。以“诸蕴在受用”等语句,说明了对世俗言说的破坏,并指出其中的过患。
Khandhādīsu kusaloti khandhāyatanādīsu salakkhaṇādīsu ca samūhādivasena pavattiyañca cheko yathābhūtavedī. Upaladdhinissitakathanti attupaladdhinissitakathaṃ hitvā. Vohārabhedaṃ akarontoti ‘‘ahaṃ paramatthaṃ jānāmī’’ti lokavohāraṃ bhindanto avināsento loke lokasamaññameva nissāya ‘‘ahaṃ, mamā’’ti vadeyya. Khandhā bhuñjantītiādinā vohārabhedaṃ, tattha ca ādīnavaṃ dasseti.
所谓“慢”,和“见”是同一性质的。因为在第二道等阶段,正见断除现观的对立面,是通过修行成就来克服的。所以这样说:“他思考:‘如果不是依‘见’而说,那是不是依‘慢’而说呢?’”
“已被烧尽”:就是被恼害,被智慧之火焚烧。但它们其实是被摧毁,所以说“已被消灭”。
至于“我执”等,以“我”为所缘,在有情相续中存在时生起,因此称为“mayo”,即“我想”。mayo 就是 mayatā,所以说“mayatā,即‘想’”。
Māno nāma diṭṭhiyā samadhuro. Tathā hi dutiyamaggādīsu sammādiṭṭhiyā pahānābhisamayassa paṭivipaccanīke paṭipattisiddhi. Tenāha ‘‘yadi diṭṭhiyā vasena na vadati, mānavasena nu kho vadatīti cintetvā’’ti. Vidhūpitāti santāpitā ñāṇagginā daḍḍhā. Te pana viddhaṃsitā nāma hontīti āha ‘‘vidhamitā’’ti. Mamaṅkārādayo mayanti sattasantāne sati pavattanti etenāti mayo, maññanā. Mayo eva mayatāti āha ‘‘mayatanti maññana’’nti.
第6篇 光明经的注释
6. Pajjotasuttavaṇṇanā
26昼夜的意思,不是像太阳那样只在白天照耀,也不是像月亮那样只在夜晚照耀,而是白天和夜晚都照耀。那里的意思就是,在每一个被点燃的地方,就在那个地方照耀,不像太阳或月亮那样照遍整个广大方向以及方向之间的空隙。他们以智慧的力量所生起的光明,称为智光。然而,依据“这是苦圣谛,在我以前从未听闻的法中,我生起了眼、生起了智、生起了慧、生起了明、生起了光”这句话,道就是智光。或者依据“黑暗已被破除,光明已生起”这句话,三明之光就是智光。就像初次正觉时那样,由喜悦洋溢,特别是在宝阁中详细观察缘起时,因为喜悦之力而生起的身光,就是喜光。在那里生起的净信之力所生起的光明,就是净信光。在转法轮时,因为“孔丹尼亚确实已经了知”而生起的净信光明,他们也称它为净信光。在一切地方,世尊说法能破除众生心中的黑暗,这就是说法光。一切佛陀出现所生起的光明,也由此表明:弟子说法所生起的法光,也是佛陀的威神之力。
26.Divārattinti na ādicco viya divā eva, na candimā viya rattiṃ eva, atha kho divā ca rattiñca. Tattha tatthāti yattha yattha sampajjalito, tattha tattheva padese, na ādicco viya candimā viya sakalaṃ mahādisaṃ disantarāḷañca. Ñāṇānubhāvena uppannāloko ñāṇālokoti vadanti. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccanti pubbe me, bhikkhave, ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādi paññā udapādi vijjā udapādi āloko udapādī’’ti (saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 15; paṭi. ma. 2.30) pana vacanato maggo ñāṇāloko. ‘‘Tamo vihato, āloko uppanno’’ti (ma. ni. 1.386; pārā. 12) vā vacanato vijjattayāloko ñāṇāloko. Paṭhamābhisambodhiyaṃ viya sañjātapītivipphāro, visesato ratanaghare samantapaṭṭhānavicinane sañjātapītivasena uppannasarīrobhāso vā pītiāloko. Tattheva uppannapasādavasena sañjātaālokova pasādāloko. Dhammacakkapavattane ‘‘aññāsi vata, bho, koṇḍañño’’ti uppannapasādālokoti ca vadanti. Sabbattheva satthu dhammadesanā sattānaṃ hadayatamaṃ vidhamantī dhammakathāāloko. Sabbopi buddhānaṃ pātubhāvā uppanno ālokoti iminā sāvakānaṃ desanāya sañjātadhammālokopi buddhānubhāvoti dasseti.
第7篇《流经》注释
7. Sarasuttavaṇṇanā
2727. 因为不间断地相续流转,诸蕴等的次第就是“流”。因此说“这些是轮回之流”。从哪里来?以什么原因,或者依于什么?因此说“因何而来”?它不安住,因为缺乏缘。经中以“水”等说法,通过四大没有安住处的表述,显示了那里没有欲有和色有。通过显示这两者都没有,依照前面所说的方式,也就显示了无色有同样没有;或者这里应该按照文句本身来理解其含义。因为前两者已经被取摄,而且取摄了其含义之后,后面的含义才生起。
27. Saraṇato avicchedavasena pavattanato khandhādīnaṃ paṭipāṭi sarā. Tenāha ‘‘ime saṃsārasarā’’ti. Kutoti kena kāraṇena, kimhi vā? Tenāha ‘‘kiṃ āgammā’’ti? Na patiṭṭhāti paccayābhāvato. Āpotiādinā pāḷiyaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ appatiṭṭhānāpadesena tattha kāmarūpabhavānaṃ abhāvo dassito. Tadubhayābhāvadassanena heṭṭhā vuttanayeneva arūpabhavassapi abhāvo dassitova hoti, yathārutavasena vā ettha attho veditabbo. Yasmā purimā dve gahitā, gahitañca atthaṃ pariggahetvāva pacchimattho pavattoti.
《大富经》注释
8. Mahaddhanasuttavaṇṇanā
2828. 被藏起来,所以叫“藏”(nidhāna)。意思是应当被藏起来、已经藏好的东西。珍珠等物,就是珍珠、宝石、琉璃、珊瑚、银、金等等。金器银器等等,用“等等”这个词把咖哈巴那钱币、谷物、仓库货物等也包括进来了。这些也因为持续受用的缘故而被享用,所以称为“财富”。互相贪求,就是贪求彼此的东西。因此说“渴望”。不满足,就是不够、不足,心变成这样,被过度贪欲和多贪欲所征服。因此说“不满足、不圆满”。生起忙碌,就是在各种事务中生出忙碌。生起种种事务,就是在种种事务中,或者已经生起种种事务。随顺轮回之流,就是跟随轮回的水流。因为渴爱住在这里,所以家也叫“家宅”或“非家”,因此说“与女人共住的家”。离染,是表示原因的词,所以说“离染之后”,“tvā”这个后缀在这里也表示原因。
28. Nidhīyatīti nidhānaṃ. Nidhātabbataṃ gataṃ nihitanti attho. Muttasārādīti muttāmaṇiveḷuriyapavāḷarajatajātarūpādi. Suvaṇṇarajatabhājanādīti ādi-saddena kahāpaṇa-dhaññakoṭṭhabhaṇḍādiṃ saṅgaṇhāti. Tampi hi niccaparibbayavasena bhuñjīyatīti ‘‘bhogo’’ti vuccati. Aññamaññaṃ abhigijjhantīti aññamaññassa santakaṃ abhigijjhanti. Tenāha ‘‘patthentī’’ti. Analaṅkatāti na alaṃ pariyattanti evaṃ katacittā, atricchatāmahicchatāhi abhibhūtā. Tenāha ‘‘atittā apariyattajātā’’ti. Ussukkajātesūti taṃtaṃkicce sañjātaussukkesu. Nānākiccajātesūti nānāvidhakiccesu, sañjātanānākiccesu vā. Vaṭṭagāmikapasutena vaṭṭasotaṃ anusarantesu. Taṇhānivāsatāya gehantipi agārantipi vuccatīti āha ‘‘mātugāmena saddhiṃ geha’’nti. Virājiyāti hetuatthadīpakaṃ padanti āha ‘‘virājetvā’’ti, tvā-saddopi cāyaṃ hetuatthoti.
第9篇 《四轮经》的注释
9. Catucakkasuttavaṇṇanā
2929. 威仪被称为身体所做的动作,因为它是这些动作生起的依处,所以叫威仪路,也就是行走等。它一次又一次不断地转起,就像轮子一样。因此说“四轮就是四威仪路”。九门指的是业所生的身体。这个身体充满了头发等不净物,所以说“充满就是充满不净”。与渴爱相应的,就是伴随着渴爱。这说明身体不仅自性不净,它所依止的法也不净。因为出生在叫做母胎的不净泥沼中,所以叫泥沼所生;也因为从头发等不净泥沼中生出来,所以叫泥沼所生。出离就是离开。于是问:对于这个自性不净、所依止的法也不净、以不净为本质的身体,怎么会有出离呢?因此说“对于此”等。
29. Iriyā vuccati kāyena kattabbakiriyā, tassā pavattiṭṭhānabhāvato iriyāpatho, gamanādi. Taṃ aparāparappavattiyā cakkaṃ. Tenāha ‘‘catucakkanti catuiriyāpatha’’nti. Navadvāranti karajakāyo adhippeto. So ca kesādiasuciparipūroti āha ‘‘puṇṇanti asucipūra’’nti. Taṇhāya saṃyuttanti taṇhāsahitaṃ. Tena na kevalaṃ sabhāvato eva, atha kho nissitadhammo ca asuciṃ dasseti. Mātukucchisaṅkhāte asucipaṅke jātattā paṅkajātaṃ, kesādiasucipaṅkajātattā ca paṅkajātaṃ. Yātrāti apagamo. Tena sabhāvato nissitadhammato ca asucisabhāvato kāyato kathaṃ apagamo siyāti pucchati. Tenāha ‘‘etassā’’tiādi.
以“结缚”一词,从缠缚和捆绑的含义来说,在此处指的是结恨,所以说“结缚就是结恨”。而那结恨在此前阶段是忿怒,所以说“此前阶段”等。在经典所开示的烦恼中,除去此处经典所开示的结恨等,剩下的见、疑等七种烦恼,因为极难摆脱,就像皮带一样,所以应当知道它们就是“皮带”。从执取所缘的自性来说,这只是同一法,但依照生起形态的差别,以希求的含义称为“欲”,以贪染、垂涎的含义称为“贪”。对未得之物的希求与执著即是贪。“最初生起”:指对同一所缘,或在同一回最初生起。“随后持续生起者”:不断反复生起。“拔除”:从自身的相续中将其拔出。
Nahanaṭṭhena bandhanaṭṭhena naddhīti upanāho idhādhippetoti āha ‘‘naddhinti upanāha’’nti. So pana ito pubbakāle kodhoti āha ‘‘pubbakāle’’tiādi . Pāḷiniddiṭṭheti upanāhaiccādike idha pāḷiyaṃ niddiṭṭhe kilese ṭhapetvā avasesā diṭṭhivicikicchādayo satta kilesā dummocayatāya varattā viyāti varattāti veditabbā. Ārammaṇaggahaṇasabhāvato eko evesa dhammo, pavatti-ākārabhedena pana icchanaṭṭhena patthanaṭṭhena icchā, lubbhanaṭṭhena gijjhanaṭṭhena lobhoti vutto. Paṭhamuppattikāti ekasmiṃ ārammaṇe, vāre vā paṭhamaṃ uppannā. Aparāparuppattikoti punappunaṃ uppajjamānako. Aladdhapatthanā appaṭiladdhavatthumhi āsatti lobho. Uppāṭetvāti sasantānato uddharitvā.
《羚羊腿经》注释
10. Eṇijaṅghasuttavaṇṇanā
30就像麋鹿的腿一样,是指像麋鹿的腿胫。这里用的是表示整体与部分关系的属格。因为小腿肚的肉四周均匀对称,所以小腿圆润好看。说“瘦”是为了排除粗壮,并不是说真的很瘦弱,所以说“不粗壮,身体匀称”。被热力烤得干枯,是指因为苦行而身体干枯,因为诸根处于被热恼灼烧的状态。正因如此才说“被苦行烤干”等等,经中也这样说:“少食,不贪求。”就像“勇士的状态就是勇力”,用勇士的状态来说明勇力;同样,由勇力而有勇士的状态,所以说“勇者就是有勇力的人”。“留下四五口不吃,而应当喝水”(《长老偈》983;《弥兰陀问经》6.5.10),按照法将(舍利弗)所说的方式,节制食量,这就是少食,就是对饮食知量。说了“节量食”之后,又为了显示因定时而食也能成就少食,所以说“非时……少量食”。对四种资具没有贪求,因为在菩提树下已经彻底断除了一切贪求。因为说了“于四种资具”,也就表明了一切处所的贪求都已消除。或者,说了“少食”之后再说“不贪求”,这也是对味渴爱的否定。在“如狮”等句中,就像“独行”这个词一样,“如”字在意义上也要连到“龙”那里,所以说“如独行的狮子,如独行的龙”。独行者不放逸,独自一人。
30.Eṇimigassa viyāti eṇimigassa jaṅghā viya. Avayavīsambandhe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Piṇḍimaṃsassa parito samasaṇṭhitattā suvaṭṭītajaṅgho. Kisanti thūlabhāvapaṭikkhepaparājotanā, na suṭṭhu kisabhāvadīpanaparāti āha ‘‘athūlaṃ samasarīra’’nti. Ātapena milātanti tapasā milātakāyaṃ indriyasantāpanabhāvato. Tenevāha – ‘‘tapo milāta’’ntiādi, tathā cāha pāḷiyaṃ ‘‘appāhāraṃ alolupa’’nti. Yathā ‘‘vīrassa bhāvo vīriya’’nti vīrabhāvena vīriyaṃ lakkhīyati, evaṃ vīriyasambhavena vīrabhāvoti āha ‘‘vīranti vīriyavanta’’nti. ‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive’’ti (theragā. 983; mi. pa. 6.5.10) dhammasenāpativuttaniyāmena parimitabhojitāya appāhāratā bhojane mattaññutā. ‘‘Mitāhāra’’nti vatvā puna paricchinnakālabhojitāyapi appāhārataṃ dassento ‘‘vikāla…pe… parittāhāra’’nti āha. Catūsu paccayesu loluppavirahitaṃ bodhimūle eva sabbaso loluppassa pahīnattā. ‘‘Catūsu paccayesū’’ti hi imināva sabbattha loluppavigamo dīpitovāti. Rasataṇhāpaṭikkhepo vā esa ‘‘appāhāra’’nti vatvā ‘‘alolupa’’nti vuttattā. ‘‘Sīhaṃ vā’’ti ettha ekacarasaddo viya iva-saddo atthato ‘‘nāga’’nti etthāpi ānetvā, sambandhitabboti āha – ‘‘ekacaraṃ sīhaṃ viya, ekacaraṃ nāgaṃ viyā’’ti. Ekacarā appamattā ekīkatāya.
色被执取,是依五种欲乐来说的,因为它们具有色的本质。名被执取,是依意来说的,因为意具有名的本质。说不分离的法,意思是执取那些不相离的法。用等字,包含了处、界等。由于执取五种欲乐,这里就依色的共通性,已经执取了五种色处;由于执取意,就执取了法处;这样十二处就已经被执取。依照这个道理,界等的被执取也应该配合来理解。因此说于此应依五蕴等来配合处格。此处指在经典中。欲的所依是处格。
Pañcakāmaguṇavasena rūpaṃ gahitaṃ tesaṃ rūpasabhāvattā. Manena nāmaṃ gahitaṃ manassa nāmasabhāvattā. Avinibhuttadhammeti avinābhāvadhamme gahetvā. Ādi-saddena āyatanadhātuādayo gahitā. Kāmaguṇaggahaṇena hettha rūpabhāvasāmaññena pañca vatthūni gahitāneva honti, manogahaṇena dhammāyatanaṃ, evaṃ dvādasāyatanāni gahitāni honti. Iminā nayena dhātuādīnampi gahitatā yojetabbā. Tenāha ‘‘pañcakkhandhādivasenapettha bhummaṃ yojetabba’’nti. Etthāti pāḷiyaṃ. Kāmavatthu bhummaṃ.