受随观的注释
Vedanānupassanāvaṇṇanā
9. 大念处经复注 · 14 段
380在“乐受”这个词里,“乐”就是让人快乐的意思,也就是让与它相应的心所和身体感到愉悦。或者说,它能好好地啃咬、侵蚀身体和心理上的病痛,所以叫“乐”。另一些人说:“因为它容易提供生起的机会,所以叫乐。”受,就是感受、体验所缘的滋味。正在感受,就是正在体验。“欲”等词,应当按照讲威仪那一段里说的方式来理解。具正知者的感受,就是具正知的感受。
380.Sukhaṃvedananti ettha sukhayatīti sukhā. Sampayuttadhamme, kāyañca laddhassāde karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati vā kāyikaṃ, cetasikañcābādhanti sukhā. ‘‘Sukaraṃ okāsadānaṃ etissāti sukhā’’ti apare. Vedayati ārammaṇarasaṃ anubhavatīti vedanā. Vedayamānoti anubhavamāno. ‘‘Kāma’’ntiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ iriyāpathapabbe vuttanayameva. Sampajānassa vediyanaṃ sampajānavediyanaṃ.
所缘为所依处,即色等所缘。在此,色等所缘因为是受生起的立足处,所以被称为“所依处”。它应当是。为了显示除了法本身之外没有别的作者,就说“只有受在感受”。通过“仅是言说”这一句,则表明“正在感受乐受,我感受乐受”这种说法,仅仅是一种世俗表达。
Vatthuārammaṇāti rūpādiārammaṇā. Rūpādiārammaṇañhettha vedanāya pavattiṭṭhānatāya ‘‘vatthū’’ti adhippetaṃ . Assāti bhaveyya. Dhammavinimuttassa kattu abhāvato dhammasseva kattubhāvaṃ dassento ‘‘vedanāva vedayatī’’ti āha. ‘‘Vohāramattaṃ hotī’’ti etena ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti idaṃ vohāramattanti dasseti.
“呻吟”是指:看到强力感受的冲击在止息时有过患,为了给它宣泄的机会而呻吟。因为强行压制感受的冲击会产生极大的痛苦,还可能引发其他异状,所以那位长老不停地辗转反侧。“运用精进与止的平衡”是指:由于安忍的精进过于强盛,通过减弱它,使定与之达到平衡,这就是运用精进与止的平衡。“与无碍解一起”是指与出世间的无碍解一起。因为在圣道生起的刹那,无碍解以无迷乱的方式通达,而义无碍解也以作为所缘的方式成就。或者,世间的无碍解在生起之时也同样具备这种能力,因此说“与无碍解一起”。“等首”是指成为等首,意思是在省察那一阶段之后的下一刹那便进入了般涅槃。
Nitthunantoti balavato vedanāvegassa nirodhane ādīnavaṃ disvā tassa avasaradānavasena nitthunanto . Vegasandhāraṇe hi atimahantaṃ dukkhaṃ uppajjatīti aññampi vikāraṃ uppādeyya, tena thero aparāparaṃ parivattati. Vīriyasamathaṃ yojetvāti adhivāsanavīriyassa adhimattattā tassa hāpanavasena samādhinā samarasatāpādanena vīriyasamathaṃ yojetvā. Saha paṭisambhidāhīti lokuttarapaṭisambhidāhi saha. Ariyamaggakkhaṇe hi paṭisambhidānaṃ asammohavasena adhigamo, atthapaṭisambhidāya pana ārammaṇakaraṇavasenapi. Lokiyānampi vā sati uppattikāle tattha samatthataṃ sandhāyāha ‘‘saha paṭisambhidāhī’’ti. Samasīsīti vārasamasīsī hutvā, paccavekkhaṇavārassa anantaravāre parinibbāyīti attho.
就像对乐受那样,对苦受也是同样的说法。“谁在感受乐”等等,是就具有正知的感受来说的,苦受也是如此。其中,所谓苦,意思是“使痛苦”,也就是折磨、逼恼相应的法以及身体。或者说,它恶劣地啃咬、挖掘身体和心的安乐,所以叫苦。另一些人说:“很难给它让出空间,所以叫苦。”非色业处,是指对非色的把握,也就是通过非色法门投入观照。因为触和心不明显,所以不显著。因此说“犹如黑暗一般”。“不显著”这句话,是针对那类人说的,对他们来说,一开始受反而更明显地现前。这样一来,就和《帝释问经》注释等处所说的“触是显著的,识是显著的”没有矛盾了。依受来教导业处时,它是显著的——这就是这里的连接方式。“因为受的生起是明显的”,这是依乐受和苦受来说的。因为这两种受的现起是粗显的,而另一种受则不是。或者,通过把握这两种受,对智者来说,另一种受的现起也变得明显了,所以对“受”不加区分地把握,也应当这样理解。应当按照《帝释问经》中所说的方式去理解,因此其中应知的义理差别,应当依照《随眠发光》中的方式去把握。
Yathā ca sukhaṃ, evaṃ dukkhanti yathā ‘‘sukhaṃ ko vedayatī’’tiādinā sampajānavediyanaṃ sandhāya vuttaṃ, evaṃ dukkhampi. Tattha dukkhayatīti dukkhā, sampayuttadhamme, kāyañca pīḷeti vibādhatīti attho. Duṭṭhuṃ vā khādati, khanati kāyikaṃ, cetasikañca sātanti dukkhā. ‘‘Dukkaraṃ okāsadānaṃ etissāti dukkhā’’ti apare. Arūpakammaṭṭhānanti arūpapariggahaṃ, arūpadhammamukhena vipassanābhinivesananti attho. Na pākaṭaṃ hoti phassassa, cittassa ca avibhūtākārattā. Tenāha ‘‘andhakāraṃ viya khāyatī’’ti. ‘‘Na pākaṭaṃhotī’’ti ca idaṃ tādise puggale sandhāya vuttaṃ, tesaṃ ādito vedanāva vibhūtatarā hutvā upaṭṭhāti. Evañhi yaṃ vuttaṃ sakkapañhavaṇṇanā dīsu ‘‘phasso pākaṭo hoti, viññāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti, (dī. ni. aṭṭha. 2.359) taṃ avirodhitaṃ hoti. Vedanāvasena kathiyamānaṃ kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hotīti yojanā. ‘‘Vedanānaṃ uppattipākaṭatāyā’’ti ca idaṃ sukhadukkhavedanānaṃ vasena vuttaṃ. Tāsañhi pavatti oḷārikā, na itarāya. Tadubhayaggahaṇamukhena vā gahetabbattā itarāyapi pavatti viññūnaṃ pākaṭā evāti ‘‘vedanāna’’nti avisesaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sakkapañhe vuttanayeneva veditabbo, tasmā tattha vattabbo atthaviseso tattha līnatthappakāsaniyaṃ vuttanayeneva gahetabbo.
之前已经说过“以所依为所缘,只有受在感受”,这是就受依所缘而生起、以及受的无我性来了知。现在为了显示对受的无常等的了知,就说“这是另一种了知的方式”。就像在一个心识刹那中,两个心识不可能同时生起,因为不可能有多个缘同时聚合;同样,两种受也不可能同时生起,因为它们各自依于不同的所缘而生起。所以说“在乐受的刹那,苦受不存在”。这只是一个举例,因为那时不苦不乐受也不存在。因此,在乐受生起的刹那,通过了解其他过去曾存在的受已经消失,也就知道了乐受本身也是曾经存在而后消失的。为了显示乐受的明显性,就说“而且这个乐受在此之前也不存在”。由此也显示了其他受的明显性。所以就说“受确实是无常、不稳固、变易之法”。以“无常”一词,显示了受的坏灭性,因为坏灭时无常容易了知;以“不稳固”一词,显示了它的明显性,因为它不是恒常存在的;以“变异”一词,显示了它的苦性,因为它表示变成了其他状态。因此,乐受也是苦,更何况其他受,这就揭示了三受都是苦。这样,“凡是无常的,就是苦;凡是苦的,必定是无我”,便阐明了对三受中三相的了知。因此说“如此,他在这上面具足正知”。
Pubbe ‘‘vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatī’’ti vedanāya ārammaṇādhīnavuttitāya ca anattatāya ca pajānanaṃ vuttaṃ, idāni tassā aniccatādipajānanaṃ dassento ‘‘ayaṃ aparopi pajānanapariyāyo’’ti āha. Yathā ekasmiṃ khaṇe cittadvayassa asambhavo ekajjhaṃ anekantapaccayābhāvato, evaṃ vedanādvayassa visiṭṭhārammaṇavuttito cāti āha ‘‘sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato’’ti. Nidassanamattañcetaṃ tadā upekkhāvedanāyapi abhāvato, tena sukhavedanākkhaṇe bhūtapubbānaṃ itaravedanānaṃ hutvāabhāvapajānanena sukhavedanāyapi hutvā abhāvo ñāto eva hotīti tassā pākaṭabhāvameva dassento ‘‘imissā casukhāya vedanāya ito paṭhamaṃabhāvato’’ti āha, eteneva ca tāsampi vedanānaṃ pākaṭabhāvo dassitoti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘vedanā nāma aniccā adhuvā vipariṇāmadhammā’’ti. Aniccaggahaṇena hi vedanānaṃ viddhaṃsanabhāvo dassito viddhaste aniccatāya suviññeyyattā. Adhuvaggahaṇena pākaṭabhāvo tassa asadābhāvitādibhāvanato. Vipariṇāmaggahaṇena dukkhabhāvo tassa aññathattadīpanato, tena sukhāpi vedanā dukkhā, pageva itarāti tissannampi vedanānaṃ dukkhatā dassitā hoti. Iti ‘‘yadaniccaṃ dukkhaṃ, taṃ ekantato anattā’’ti tīsupi vedanāsu lakkhaṇattayapajānanā jotitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘itiha tattha sampajāno hotī’’ti.
现在为了用经文来证明这个道理,就说了“这也是已经说过的”等话。其中,“在那时他不感受苦受”的意思是:在具备乐受的那个时候,他不感受苦受,因为苦受已经灭去,而在过去和未来的次第中尚未生起。至于现在的苦受,则根本不可能同时存在,这一点前面已经说过了。它只限于自己作用的那一刹那,所以是无常;由各种缘和合而造作出来,所以是有为;依靠依处、所缘等缘而生起,所以是缘生的;它的本性就是耗尽、衰败、崩坏、止息,所以应当看作坏法、灭法、离贪法、灭尽法。
Idāni tamatthaṃ suttena (ma. ni. 2.205) sādhetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādimāha. Tattha neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedetīti tasmiṃ sukhavedanāsamaṅgisamaye neva dukkhaṃ vedanaṃ vedeti niruddhattā, anuppannattā ca yathākkamaṃ atītānāgatānaṃ. Paccuppannāya pana asambhavo vutto eva. Sakiccakkhaṇamattāvaṭṭhānato aniccā. Samecca sambhuyya paccayehi katattā saṅkhatā. Vatthārammaṇādipaccayaṃ paṭicca uppannattā paṭiccasamuppannā. Khayavayapalujjananirujjhanapakatitāya khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammāti daṭṭhabbā.
因被烦恼所触及,故名为欲乐,即五种欲乐。以它们为所缘故,与欲乐俱在,即是有欲乐的。因此他说:依止于五种欲乐之欲乐。
Kilesehi āmasitabbato āmisaṃ nāma, pañca kāmaguṇā, ārammaṇakaraṇavasena saha āmisehīti sāmisaṃ. Tenāha ‘‘pañcakāmaguṇāmisanissitā’’ti.
此处以下是就“有受”等经文而说,也就是与身随观中所讲的同样方法。
Ito paranti ‘‘atthi vedanā’’ti evamādi pāḷiṃ sandhāyāha ‘‘kāyānupassanāyaṃ vuttanayamevā’’ti.
心随观的注释
Cittānupassanāvaṇṇanā
381与贪相应而转起的,称为“有贪”。因此说“与贪俱行”。至于“离贪”这个词,这里本来应该用与“有贪”相对的“离贪”来表达,但因为这里指的是思择行的修行,所以只取三地的心,因此说了“世间善及无记”之后,又用“然而此”等话来说明这个意思。其余两种嗔根和两种痴根,合起来就是四种不善心。它们因为不与贪相应,所以根本没有“有贪”的性质;但如果就它们以贪为缘、在贪现起的那个时段来说,也可以说有贪,所以它们也不属于“离贪”。这里只就解脱苦来说,因此说“既不归前句,也不入后句”。如果这样的话,岂不是成了只知一部分?不会,因为它们被摄入其他的双对之中。有些人主张:“这里既然不能把握住与贪不相应的形态,那就以不与贪相应为准则,就像某些无记心一样。”按照他们的看法,其余不善心也应该归入第二句。第二双对中也应当按同样的道理来理解。在不善根中,因为与痴一起生起,所以称为“有痴”,因此说“与疑俱行及与掉举俱行”。又因为这里也可以确定前句“与痴一起就是有痴”,所以说了“然而以”等话。就像因为极度愚痴,按个别法的角度具有特别的痴,所以应称为“愚痴心”,而疑俱行和掉举俱行这两者特别称为“有痴”,其余不善心则不是这样,所以说“仍然转起”时带有犹豫。以相应的方式,被昏沉睡眠所随逐、所跟随,就是“昏沉睡眠随行”;五种有行的不善心是“蜷缩心”,因为它在所缘上以蜷缩的方式转起。以特殊的缘,由强力的掉举俱行、相杂,就是“掉举俱行”;否则,一切不善心都是掉举俱行。所谓“散乱心”,就是在所缘上以特别的散乱、以散漫的状态转起。
381. Sampayogavasena pavattamānena saha rāgenāti sarāgaṃ. Tenāha ‘‘lobhasahagata’’nti. Vītarāganti ettha kāmaṃ sarāgapadapaṭiyoginā vītarāgapadena bhavitabbaṃ, sammasanacārassa pana adhippetattā tebhūmakasseva gahaṇanti ‘‘lokiyakusalābyākata’’nti vatvā ‘‘idaṃ panā’’tiādinā tameva adhippāyaṃ vivarati. Sesāni dve dosamūlāni, dve mohamūlānīti cattāri akusalacittāni. Tesañhi rāgena sampayogābhāvato nattheva sarāgatā, taṃnimittakatāya pana siyā taṃsahitakāle soti nattheva vītarāgatāpīti dukkhavinimuttatā evettha labbhatīti āha ‘‘neva purimapadaṃ na pacchimapadaṃ bhajantī’’ti. Yadi evaṃ padesikaṃ pajānanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, dukantarapariyāpannattā tesaṃ. Ye pana ‘‘paṭipakkhabhāve agayhamāne sampayogābhāvo evettha pamāṇaṃ ekaccaabyākatānaṃ viyā’’ti icchanti, tesaṃ matena sesākusalacittānampi dutiyapadasaṅgaho veditabbo . Dutiyadukepi vuttanayena attho veditabbo. Akusalamūlesu saha moheneva vattatīti samohanti āha ‘‘vicikicchāsahagatañceva uddhaccasahagatañcā’’ti. Yasmā cettha ‘‘saheva mohenāti samoha’’nti purimapadāvadhāraṇampi labbhatiyeva, tasmā vuttaṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi. Yathā pana atimūḷhatāya pāṭipuggalikanayena savisesamohavantatāya ‘‘momūhacitta’’nti vattabbato vicikicchāuddhaccasahagatadvayaṃ visesato ‘‘samoha’’nti vuccati, na tathā sesākusalacittānīti ‘‘vaṭṭantiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Sampayogavasena thinamiddhena anupatitaṃ anugatanti thinamiddhānupatitaṃ, pañcavidhaṃsasaṅkhārikākusalacittaṃ saṅkucitacittaṃ, saṅkucitacittaṃ nāma ārammaṇe saṅkocanavasena pavattanato. Paccayavisesavasena thāmajātena uddhaccena sahagataṃ saṃsaṭṭhanti uddhaccasahagataṃ, aññathā sabbampi akusalacittaṃ uddhaccasahagatamevāti. Pasaṭacittaṃ nāma ārammaṇe savisesaṃ vikkhepavasena visaṭabhāvena pavattanato.
由于能镇伏烦恼、果报广大、相续长久,所以达到了“大”的状态;或者说,是经由殊胜的广大意欲等而趣入的,所以叫“广大”。不过,这“广大”只属于色界和无色界,因为世间没有比这更大的了。因此说“色界、无色界”。在这里,与它相对的就是“小”,所以说“非广大即欲界”。能和超越自己的人共存,就叫“有上”。与它相反的,就是“无上”。这两种要结合上下文来理解,所以说“有上即欲界”等等。以能镇伏对立面的定而善加安立,就叫“定”。因此说“任何心”等等。“任何心”就是指任何心。没有前面所说的那种定,就叫“未定”。所以说“俱缺两种定”。由彼分解脱而解脱的,是欲界善心;由镇伏解脱而解脱的,是广大心。这里就是指这两种,所以说“以彼分解脱和镇伏解脱而解脱”。在没有这两种解脱的地方,就是“无此两种解脱”。这样理解时,对出世间心也可能产生疑问,为了消除这个疑问,所以说“以断解脱……中略……根本没有容身之处”。这里所说的“容身之处”,应当理解为思择行的所缘。至于这里在义理上没有详细分别的内容,因为前面已经说过,所以就很清楚了。
Kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya ca dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandādīhi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ, taṃ pana rūpārūpabhūmigataṃ tato mahantassa loke abhāvato. Tenāha ‘‘rūpārūpāvacara’’nti. Tassa cettha paṭiyogī parittaṃ evāti āha ‘‘amahaggatanti kāmāvacara’’nti. Attānaṃ uttarituṃ samatthehi saha uttarehīti sauttaraṃ. Tappaṭipakkhena anuttaraṃ. Tadubhayaṃ upādāyupādāya veditabbanti āha ‘‘sauttaranti kāmāvacarantiādi. Paṭipakkhavikkhambhanasamatthena samādhinā sammadeva āhitaṃ samāhitaṃ. Tenāha ‘‘yassā’’tiādi. Yassāti yassa cittassa. Yathāvuttena samādhinā na samāhitanti asamāhitaṃ. Tenāha ‘‘ubhayasamādhirahita’’nti. Tadaṅgavimuttiyā vimuttaṃ, kāmāvacarakusalacittaṃ, vikkhambhanavimuttiyā vimuttaṃ, mahaggatacittanti tadubhayaṃ sandhāyāha ‘‘tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimutta’’nti. Yattha tadubhayavimutti natthi, taṃ ubhayavimuttirahitanti gayhamāne lokuttaracittepi siyāsaṅkāti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘samuccheda…pe… okāsova natthī’’ti āha. Okāsabhāvo ca sammasanacārassa adhippetattā veditabbo. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.