现在讲到“听闻正法也是(难得)”这一句的注释次第已经到来。在这里,听闻正法在世间确实难得。因为正法有三种:教理正法、实践正法、证悟正法。其中,教理正法就是三藏的佛陀之言。实践正法就是十三头陀支、八十种犍度仪轨等,以及各种威仪行持。证悟正法就是四圣谛的证悟。在这三者当中,教理正法是前两种正法的先行者,也是它们的基础。为什么呢?因为以它为根本。也就是说,如果没有教理,就没有所谓的证悟。教理消失了,实践就消失;实践消失了,证悟就消失。什么原因呢?因为教理是实践的因缘。实践和证悟也要以教理为标准。在这当中,证悟和实践有时有,有时没有。某个时候,持有证悟的比丘很多,要指出“这个比丘是凡夫”,只需用手指一下就行。而在我们这个岛上,曾经有一个时期,根本没有被称为凡夫的比丘。能圆满实践的人,有时多,有时少。所以证悟和实践有时有,有时没有。但对于教法的住立来说,只有教理才是标准。因为智者听了三藏之后,能圆满两者。就像我们的菩萨,在阿罗逻仙人那里修成了五神通和七等至之后,询问非想非非想处的加行方法。阿罗逻说“我不知道”。于是菩萨又去到郁陀迦那里,把自己所证的殊胜境界与之对照后,询问非想非非想处的加行方法。郁陀迦告诉了他,菩萨在他话音刚落时就成就了。同样,有智慧的比丘听了教理之后,也能圆满两者。所以,教理住立,教法就住立。就像大池有坚固的堤岸,不能说水不会住留;有水时,就不能说莲花等花不会开放。同样,只要有三藏佛陀之言这如同大池坚固堤岸般的教理,就不能说没有像大池之水那样能圆满实践的人。只要这些存在,就不能说没有像大池中莲花等花那样的入流者等圣者。因此,决定以教理为标准,因为教理消失时,实践和证悟也会消失。这里,教理就是三藏佛陀之言;只要带注释的巴利三藏还在,教理就是圆满的。随着时间推移,到了迦利时代,国王们变得不合法。国王、大臣等人不合法,国民也不合法。因为他们不合法,天就不按时下雨,于是庄稼不能成熟。庄稼不能成熟时,施主们就无法向比丘僧团布施资具。比丘们被资具所困,就无法摄受弟子。时间不断推移,教理就逐渐衰退,人们无法从义理上受持,只能从巴利文上受持。再往后,连全部巴利文也无法受持,首先阿毗达摩藏消失。教理从顶端开始消失,首先是大部头著作消失。它消失后,依次是《双论》《论事》《人施设》《界论》《分别论》《法聚论》,这样阿毗达摩藏消失后,经藏也从顶端开始消失。首先《增支部》消失。其中首先消失的是《十一集》……一直到《一集》。这样《增支部》消失后,《相应部》也从顶端开始消失,首先《大篇》消失。接着是《六处篇》《蕴篇》《因缘篇》《有偈篇》。这样《相应部》消失后,《中部》也从顶端开始消失,首先《后五十经》消失。接着《中五十经》,然后《前五十经》。这样《中部》消失后,《长部》也从顶端开始消失,首先《波梨篇》消失,接着《大篇》,然后《蕴篇》。这样《长部》消失后,经藏就算消失了。只剩下律藏和本生经还被受持。有惭耻的人受持律藏。而那些贪求利养的人,即使经中有说也不去注意,只受持本生经。时间推移,连本生经也无法受持。于是首先《毗输安呾啰本生》消失。接着逆序消失《普那迦本生》《大那罗陀迦叶本生》。只剩下律藏还被受持。时间推移,律藏也从顶端开始消失,首先《附随》消失,接着《犍度》《比丘尼分别》《大分别》,逐渐只受持到《布萨犍度》而已。那时,教理还没有完全消失。只要人间还在流传四句偈,教理就没有完全消失。当一位有信心的国王,把一千金币放在象背上的金轿里,在城中击鼓宣告:“谁能知道佛陀所说的四句偈,就取走这一千金币。”这样宣告一次,没人来取;有人听不见,也有人听见了。直到第三次宣告,还是没人来取,国王的侍从就把千金币重新送回王宫。那时,教理就叫做完全消失了。教理这样消失后,实践和证悟也就完全消失了。听闻正法难得,应当用“法悦童子”的故事来说明。据说,我们的正等正觉者在迦叶正等正觉者的教法消失后不久,有一位波罗奈国王的儿子,名叫法悦童子。他在父亲去世后继承王位,想要听迦叶十力尊所说的法,于是只治理了一个月的国政,就心想:我们的正等正觉者在这个贤劫中治理国政,在如同天宫般的波罗奈中,像转轮王一样治理国家时,曾这样想……“我这样的王位、这样的荣华、这样的王权,因为没有正法,就像没有太阳的天空,像没有月亮的夜晚,像没有象牙的大象,像没有海岸的大海,像没有眼睛却精心装饰的脸,像没有香气的波利质多罗花。因为缺少四句偈所规定的说法,我這個王位不庄严。”这样想后,他把金轿里的一千金币放在装饰好的吉祥象瓮中,在波罗奈的大街上击鼓宣告:“谁能知道一句、两句、三句、四句的法句,我就给他。”这样击鼓宣告后,还是找不到知道法的人。于是一次又一次,从两千、三千,一直到十万、两千万、十万千万,乃至村庄、城镇、国家、将军之位、副王之位。最后,还是找不到说法的人。他甚至舍弃自己的金座、白伞,还是找不到说法的人。于是舍弃王位荣华,连自己也舍弃,说:“即使做说法者的奴隶,我也要听法。”这样还是找不到说法的人,他心生悔恨:“没有正法,我要这王位做什么?”于是把国政交给大臣们,自己成为正法的寻求者。法悦大王进入大森林。因为法悦大王进入森林寻求听闻正法,三十三天的帝释天王所住的毗阇延多宫殿连同基座一起震动,黄毯石座变热。帝释天王心想:“为什么黄毯石座变热了呢?”他用千眼观察人间,看见法悦大王为了寻求正法进入森林,于是心想……“今天我要舍弃自己,化作夜叉的样子,为他开示无常,在全身显示生老病死的过患,说法之后,再把他安立在原来的王位上。”这样想后,帝释天王化作夜叉的形象,在菩萨面前不远处显现。法悦大王看见他后,心想……“这样的夜叉会知道法吗?”想后,他站在不远处,问夜叉说:“尊贵的福神王啊,住在这密林中的神王,您知道法吗?”天神说:“大王,我知道法。”大王说:“如果你知道法,请为我说法。”他说:“我会为你说法,但你要给说法者什么样的供养呢?”他说:“既然如此,你先为我说法,然后可以吃我身上的肉。”他说:“大王,我饿了,没法说法。”大王说:“如果你先吃我的肉,那谁来听法呢?”夜叉又说:“我没法说法。”国王又说:“你应当知道,我要得到法,你要得到肉,请为我说法。”于是帝释天王说:“好。”就在不远处化出一座高约三由旬的大黑山,然后说……“大王,如果你爬上这座山顶,从空中跳下,落入我的口中,我就在你腾空时为你说法。这样,你得到法,我得到肉。”法悦大王听了这话后,心想:“在无始的轮回中,有人行非法,为了非法而杀生、偷盗、邪淫,做猪倌、羊倌、猎鸟者、猎人、盗贼、邪淫者,因此被砍头所流的血,比四大海的水还多;为父母等亲爱之人哭泣所流的泪,也比四大海的水还多。现在我要为法卖掉这个身体,这有大果报,也可爱。”于是说:“好,朋友,我就这样做。”他爬上山顶,站在山峰上,欢喜地说:“我把王位连同我的活身都献给正法。”为了正法舍弃生命,说:“请说法。”他从空中跳下,说:“请说法。”这时,帝释天王恢复自己的身份,以一切装饰庄严,非常欢喜听法,用天界的触感接住从空中坠落的他,用胸口接住,带到天界,让他坐在黄
Idāni ‘‘saddhammasavanampi cāti imassa saṃvaṇṇanākkamo sampatto tattha saddhammasavanampi ca loke dullabhameva tathā hi saddhammo nāma tividho hoti. Pariyattisaddhammo, paṭipattisaddhammo, paṭivedhasaddhammoti. Tattha pariyattisaddhammo nāma tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Paṭipattisaddhammo nāma terasadhutaṅgāni asīti khandhakavattādayo abhisamācāravattādīni. Paṭivedhasaddhammo nāma catusaccappaṭivedho. Tesu pariyattisaddhammo dvinnaṃ saddhammānaṃ pubbaṅgamoyeva padaṭṭhānañca. Kasmā taṃmūlakattā tathā hi pariyattiyā asati paṭivedho nāma natthi. Pariyattiyā antarahitāya paṭipatti, paṭipattiyā antarahitāya adhigamo antaradhāyati. Kiṃ kāraṇā ayañhi pariyatti paṭipattiyā paccayo hoti. Paṭipattiadhigamassāpi pariyattiyeva pamāṇaṃ. Tattha paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi nahotipi. Ekasmiñhi kāle paṭivedhadharā bhikkhū bahū honti, ‘‘esa bhikkhu puthujjano’’ti aṅguliṃ paharitvā dassetabbo hoti. Imasmiṃ yeva dīpe ekavāraṃ puthujjanabhikkhunāma nāhosi. Paṭipattipūrakāpi kadāci bahū honti kadāci appā. Iti paṭivedho ca paṭipatti ca hotipi na hotipi. Sāsanassa ṭhitiyā pana pariyattiyeva pamāṇaṃ paṇḍito hi tepiṭakaṃ sutvā dvepi pūreti, yathā amhākaṃ bodhisatto āḷārassa santike pañca abhiññā satta ca samāpattiyo nibbattetvā nevasaññānāsaññāyatana samāpattiyā parikammaṃ pucchi. So ‘‘na jānāmī’’ti āha. Tato udakassa santikaṃ gantvā adhigatavisesaṃ saṃsanditvā nevasaññānāsaññāyatanassa parikammaṃ pucchi. So ācikkhi, tassa vacanasamanantarameva mahāsatto taṃ sampādesi evameva paññavā bhikkhu pariyattiṃ sutvā dvepi pūreti tasmā pariyattiyā ṭhitāya sāsanaṃ ṭhitaṃ hoti yathā mahātaḷākassa pāḷiyā thirāya udakaṃ na ṭhassatīti na vattabbaṃ udake sati padumādīni pupphāni na pupphissantīti na vattabbaṃ evameva mahātaḷākassa thirapāḷisadise tepiṭake buddhavacane sati mahātaḷāke udakasadisā paṭipattipūrakā kulaputtā natthīti na vattabbaṃ. Tesu sati mahātaḷākesu padumādīni pupphāni viya sotāpannādayo ariyapuggalā natthīti na vattabbaṃ, ekantato pariyattiyeva pamāṇaṃ pariyattiyā antarahitāya paṭipattipaṭivedhānaṃ antaradhānato. Tattha pariyattināma tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ sāṭṭhakathā pāḷiyāva sā tiṭṭhati, tāva pariyatti paripuṇṇā hoti. Gacchante kāle kaliyugarājāno adhammikā honti tesu adhammikesu rājāmaccādayo adhammikā honti tathā raṭṭhajanapadavāsinopi adhammikā etesaṃ adhammikatāya na devo sammā vassati, tato sassāni na sampajjanti. Tesu sampajjantesu paccayadāyakā bhikkhusaṅghassa paccaye dātuṃ na sakkonti. Bhikkhū paccayehi kilamantā antevāsike saṅgahetuṃ na sakkonti. Gacchante gacchante kāle pariyatti parihāyati, atthavasena dhāretuṃ na sakkonti, pāḷivaseneva dhārenti. Tato kāle gacchante pāḷimpi sakalaṃ dhāretuṃ na sakkonti paṭhamaṃ abhidhammapiṭakaṃ parihāyati. Parihāyamānaṃ matthakato paṭṭhāya pariyatti hāyati paṭhamañhi mahāpakaraṇaṃ parihāyati. Tasmiṃ parihāyamāne yamakaṃ, kathāvatthu, puggalapaññatti, dhātukathā, vibhaṅgo, dhammasaṅgahoti evaṃ abhidhammapiṭake parihīne matthakato paṭṭhāya suttantapiṭakaṃ parihāyati. Paṭhamañhi aṅguttaranikāyo parihāyati. Tasmimpi paṭhamaṃ ekādasanipāto…pe… tato ekanipātoti evaṃ aṅguttare parihīne matthakato paṭṭhāya saṃyuttanikāyo parihāyati, paṭhamaṃ mahāvaggo parihāyati. Tato paṭṭhāya saḷāyatanavaggo, khandhavaggo, nidānavaggo, sagāthāvaggoti evaṃ saṃyuttanikāye parihīne matthakato paṭṭhāya majjhimanikāyo parihāyati paṭhamañhi uparipaṇṇāsako parihāyati. Tato majjhimapaṇṇāsako, tato mūlapaṇṇāsakoti evaṃ majjhimanikāye parihīne matthakato paṭṭhāya dīghanikāyo parihāyati, paṭhamañhi pāthiyavaggo parihāyati tato mahāvaggo, tato khandhakavaggoti dīghanikāye parihīne suttantapiṭakaṃ parihīnaṃ nāma hoti. Vinayapiṭakena saddhiṃ jātakameva dhārenti. Vinayapiṭakaṃ lajjino dhārenti. Lābhakāmā pana suttante kathitepi sallakkhentā natthīti jātakameva dhārenti. Gacchante kāle jātakampi dhāretuṃ na sakkonti. Atha nesaṃ paṭhamaṃ vessantarajātakaṃ parihāyati. Tato paṭilomakkamena puṇṇakajākatakaṃ, mahānāradakassapajātakaṃ parihāyati. Vinayapiṭakameva dhārenti. Gacchante kāle tampi matthakato parihāyati paṭhamañhi parivāro parihāyati, tato khandhako bhikkhunīvibhaṅgo mahāvibhaṅgoti anukkamena uposathakkhandhakamattameva dhārenti, tadā pariyatti anantarahitāva hoti. Yāva pana manussesu catuppadikagāthāpi pavattati, tāva pariyatti anantarahitāva hoti. Yadā saddho pasanno rājā hatthikkhandhe suvaṇṇacaṅkoṭakamhi sahassatthavikaṃ ṭhapāpetvā ‘‘buddhehi kathitaṃ catuppadikaṃ gāthaṃ jānanto imaṃ sahassaṃ gaṇhatū’’ti nagare bheriṃ carāpetvā gaṇhakaṃ alabhitvā ekavāraṃ carāpite na suṇantāpi honti asuṇantāpi, yāva tatiyaṃ carāpetvā gaṇhakaṃ alabhitvā rājapurisā sahassatthavikaṃ puna rājakulaṃ pavesenti, tadā pariyattiantarahitā nāma hoti. Evaṃ pariyattiyā antarahitāya paṭipattipi paṭivedhopi antarahitova hoti. Saddhammasavanassa dullabhabhāvo dhammasoṇḍakavatthunā dīpetabbo amhākaṃ kira sammāsambuddho kassapasammāsambuddhassa dhammarājassa sāsanantaradhānato nacireneva kālena bārāṇasirañño putto dhammasoṇḍakarājakumāro hutvā pituaccayena rajje patiṭṭhāya kassapadasabalena desitaṃ dhammaṃ sotukāmo hutvā māsamattaṃ rajjaṃ katvā amhākaṃ sammāsambuddho imasmiṃ yeva bhaddakappe rajjaṃ kāretvā devanagarasadise bārāṇasinagare cakkavattirajjasadisaṃ rajjaṃ karonto evaṃ cintesi… ‘‘mayhaṃ evarūpaṃ rajjaṃ kiṃ vilāsaṃ rajjānubhāvaṃ saddhammaviyogena, divākaravirahito ākāso viya, sasaṅkavirahitaratti viya, dāṭhāvirahitagajo viya, velantavirahitamahāsamuddo viya cakkhuvirahita susajjitavadanaṃ viya, sugandhavirahitapārichattapupphaṃ viya, catuakkharaniyamitadhammadesanāviyogena mayhaṃ idaṃ rajjaṃ na sobhatī’’ti cintetvā suvaṇṇacaṅkoṭakena sahassatthavikaṃ bhaṇḍakaṃ susajjitaṃ maṅgalahatthikumbhe ṭhapetvā bārāṇasīnagare mahāvīthiyaṃ bheriṃ carāpeti ‘‘ekapadikaṃ vā dvipadikaṃ vā tipadikaṃ vā catuppadikaṃ vā dhammapadaṃ jānantassa dammī’’ti evaṃ bheriṃ carāpetvā dhammajānanakaṃ alabhitvā punappunaṃ dvisahassaṃ tisahassaṃ yāva satasahassaṃ koṭi dve sahassakoṭi, satasahassakoṭi gāmanigamajanapadasenāpatiṭṭhānaṃ uparājaṭṭhānaṃ. Pariyosāne dhammadesakaṃ alabhitvā attano suvaṇṇapīṭhakaṃ setacchattaṃ cajitvāpi dhammadesakaṃ alabhitvā rajjasiriṃ pahāya attānaṃ cajitvā ‘‘dhammadesakassa dāso hutvāpi dhammaṃ sossāmī’’ti vatvā evampi dhamma desakaṃ alabhitvā vippaṭisārī hutvā ‘‘kiṃ me saddhammaviyogena rajjenāti amaccānaṃ rajjaṃ niyyātetvā saddhammagavesako hutvā dhammasoṇḍakamahārājā mahāvanaṃ pāvisi dhammasoṇḍakamahārājassa saddhammasavanaṃ sandhāya paviṭṭhakkhake sakkadevamahārājassa vejayantapāsādo saheva kiṇṇikāya kampo ahosi, paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ ahosi. Sakkodevarājā kenakāraṇena paṇḍukambalasilāsanaṃ uṇhākāraṃ ahosī’’ti cintetvā attano sahassanettena devamanussesu vitthāretvā olokento dhammagavesako hutvā vanaṃ paviṭṭhaṃ dhammasoṇḍakamahārājānaṃ disvā cintesi… ‘‘ajja me attānampi jahāya rakkhasavesaṃ māpetvā etaṃ aniccaparidīpanaṃ jātijarābyādhimaraṇaṃ sakalasarīre dosaṃ dassetvā dhammaṃ desetvā etaṃ sakarajjeyeva patiṭṭhāpetabba’’nti cintetvā sakko devarājā yakkhasarūpaṃ māpetvā bodhisattassa abhimukho avidūre attānaṃ dassesi. Taṃ disvā dhammasoṇḍakamahārājā evaṃ cintesi… ‘‘evaṃrūpo nāma rakkhaso dhammaṃ jāneyyā’’ti, cintetvā avidūre ṭhāne ṭhatvā pucchāmīti rakkhasena saddhiṃ sallapanto āha ‘‘sāmipuññadevarāja imasmiṃ pana vanaghane vasanakadevarājā kiṃ nukho dhammaṃ jānāsī’’ti, devatā ‘‘mahārāja dhammaṃ jānāmī’’ti āha. ‘‘Yadi dhammaṃ jānāsi, mayhaṃ dhammakathaṃ kathethā’’ti āha. ‘‘Ahaṃ tuyhaṃ dhammaṃ kathessāmi, tvaṃ mayhaṃ kīdisaṃ dhammakathikassa sakkāraṃ karissasī’’ti āha. ‘‘Evaṃ sante mayhaṃ dhammaṃ kathetvā pacchā mayhaṃ sarīre maṃsaṃ khādissasī’’ti āha. ‘‘Ahaṃ mahārāja chāto hutvā dhammaṃ kathetuṃ na sakkomī’’ti āha. ‘‘Yadi tumhe paṭhamaṃ maṃsaṃ khādatha, dhammaṃ ko suṇissatī’’ti āha. Puna so rakkhaso ‘‘nāhaṃ dhammaṃ desetuṃ sakkomī’’ti. Puna rājā ‘‘mayhaṃ dhammapaṭilābhañca tumhākaṃ maṃsapaṭilābhañca tumhe jānitvā mayhaṃ dhammaṃ desethā’’ti āha. Atha sakko devarājā ‘‘sādhu hothā’’ti vatvā avidūre ṭhāne ubbedhena tigāvutamattaṃ mahantaṃ añjanapabbataṃ māpetvā evamāha… ‘‘sace mahārāja imaṃ pabbatamuddhaniṃ ārūyha ākāsā uppatitvā tvaṃ mama mukhe patissasi, ahaṃ te ākāsagatakāle dhammaṃ desessāmi, evaṃ sante tuyhañca dhammappalābho mayhañca maṃsapaṭilābho bhavissatī’’ti āha. Tassa kathaṃ sutvā dhammasoṇḍakamahārājā ‘‘anamatagge saṃsāre puriso hutvā adhammasamaṅgī hutvā adhammasseva atthāya pāṇātipāto adinnādāno kāmesumicchācāro sūkariko orabbhiko sākuṇi ko coro paradāriko taṃ gahetvā sīsacchinnānaṃ lohitaṃ catūsu mahāsamuddesu udakatopi bahutaraṃ mātāpituādīnampi manāpānaṃ atthāya rodantānaṃ assu catūsumahāsamuddesu udakatopi bahutaraṃ, imaṃ pana sarīraṃ dhammassa atthāya vikkiṇāmi taṃ mahapphalañca manāpañcā’’ti cintetvā ‘‘sādhu mārisa evaṃ karomī’’ti pabbataṃ ārūyha pabbatagge ṭhito ‘‘mama rajjena saddhiṃ mayhaṃ sajīvasarīraṃ saddhammassatthāya dassāmī’’ti somanasso hutvā ‘‘dhammaṃ kathethā’’ti saddhammatthāya jīvitaṃ pariccajitvā ākāsato uppatitvā dhammaṃ kathethāti āha. Atha sakko devarājā sakattabhāvena sabbālaṅkārehi paṭimaṇḍito ativiya sotuṃ somanasso ākāsato patantaṃ dibbaphassena parāmasanto urena paṭiggaṇhitvā devalokaṃ netvā paṇḍukambalasilāsane nisīdāpetvā mālāgandhādīhi pūjetvā dhammasoṇḍakamahārājassa dhammaṃ desento imaṃ gāthamāha.
诸行确实无常,它们的本性就是生起又坏灭。
生起之后又灭去,它们的止息才是乐。
‘‘Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino; Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṃ vūpasamo sukho’’ti.
帝释天这样为嗜法者大王说法,又给他看天界的福报,把他从天界带回,安立在大王自己的王国里,用不放逸来劝诫他,然后自己就回天界去了。从这里也该知道,连听闻正法都是这么难得。教法这样逐渐消失时,修行和证悟也会跟着消失。这里要知道有三种涅槃。是哪三种呢?烦恼涅槃、蕴涅槃、界涅槃。其中,烦恼涅槃是在菩提座上就成就的。因为世尊就在菩提座上,以精进为足,站在戒律的大地上,用信心的手拿起能断尽业行的智慧斧头,把一切贪、嗔、痴、颠倒作意、无惭、无愧、愤怒、怨恨、伪善、嫉妒、悭吝、欺骗、谄曲、顽固、固执、我慢、增上慢、骄傲、放逸、渴爱、无明等三不善根、恶行、烦恼垢、颠倒想、恶寻、戏论、四种颠倒、漏、结、暴流、轭、恶趣、缚、取、五心荒芜、五系缚、五盖、欢喜、六诤根、渴爱、有身见、七随眠、八邪性、九爱根、十不善业道、六十二见、一百八爱行等种种忧恼热恼的百千烦恼,简略地说,就是以五类烦恼、烦恼积聚,把五魔——烦恼魔、行魔、蕴魔、死魔、天子魔——彻底杀灭、摧毁、令不存在。所以一切烦恼都是在菩提座上般涅槃、灭尽的。因此,烦恼涅槃就是在菩提座上成就的。这里所说的“菩提”,指的是阿罗汉道智。因为一切佛陀、辟支佛、圣弟子,都是在阿罗汉道那一刹那,一切烦恼无余灭尽而般涅槃。那些佛陀也依照开悟知者、分别知者、应了知者的不同,分为三种。这在《阇多迦紧兽多迦紧》的因缘里已经说过。
Evaṃ sakko dhammasoṇḍakamahārājassa dhammaṃ desetvā devalokasampattiṃ dassetvā devalokato ānetvā sakarajje patiṭṭhāpetvā appamādena ovaditvā devalokameva agamāsi evaṃ saddhammasavanassāpi dullabhabhāvo veditabbo. Evaṃ pariyattiantaradhānena paṭipatti paṭivedhāpi antaradhāyanti. Ettha ca tīṇi parinibbānāni veditabbāni katamāni tīṇi parinibbānāni. Kilesaparinibbānaṃ, khandhaparinibbānaṃ, dhātuparinibbānanti. Tattha kilesaparinibbānaṃ bodhimaṇḍeyeva hoti, bhagavā hi bodhimaṇḍeyeva vīriyapādehi sīlapathaviyaṃ patiṭṭhāya saddhāhatthena kammakkhayakaraṃ ñāṇapharasuṃ gahetvā sabbo lobhadosamohaviparītamanasikāraahirīkānottappakodhūpanāhamakkhapaḷāsa- issāmacchariyamāyāsāṭheyyathambhasārambhamānāti mānamadapamādataṇhā’vijjātividhākusalamūladuccaritasaṃkilesamalavisamasaññāvitakka papañcacatubbidhavipariyesaāsavaganthaoghayogā’gatiganthu’ pādānapañcacetokhilavinibandhanīvaraṇā’bhinandana chavivādamūlataṇhākāyasattānusaya aṭṭhamicchattanavataṇhāmūlakadasākusalakammapatha dvāsaṭṭhidiṭṭhigata aṭṭhasatataṇhāvicaritappa bheda sabbadarathapariḷāhakilesasatasahassāni, saṅkhepato vā pañca kilesaabhisaṅkhārakhandhamaccudevaputtamāre asesato hatā vihatā anabhāvaṃkatā tasmā sabbepi kilesā bodhimaṇḍeyeva nibbānaṃ nirodhaṃ gacchantīti kilesanibbānaṃ bodhimaṇḍeyeva hoti ettha ca bodhīti arahattamaggaññāṇaṃ adhippetaṃ tathā hi sabbesampi buddhapaccekabuddhaariyasāvakānaṃ arahattamaggakkhaṇeyeva sabbepi kilesā asesaṃ nirodhaṃ nibbānaṃ gacchanti tepi buddhā ugghaṭitaviññūvibhajjitaññūneyyavasena tividhā honti vuttañhetaṃ jātattakīsotattakīnidāne.
有“开悟知者”一种,还有“分别知者”第二种。
第三类名叫“应导者”,菩萨则按三种来说被认为。
略示即悟的菩萨,从名号上说是智慧更胜者。
分析清楚的菩萨,被称为精进优胜者。
已死之人应被引导,名为信增上者,这些是三种菩萨。
在百千劫和四阿僧祇劫中。
在过去生中圆满菩提资粮,并早已获得授记。
已经证得无上正觉的敏悟菩萨。
在第八阿僧祇劫,以及十万劫中,
在过去生中圆满菩提资粮,并早已获得授记。
广解知者菩萨,已证得无上正等觉;
而应当被引导的菩萨,则要经过十六阿僧祇劫。
在十万劫那么久远之前,就已经得到了授记。
圆满修集了菩提资粮,证得了无上正觉。
‘‘Ugghaṭitaññunāmako, vibhajjitaññuno duve; Tatiyo neyyo nāmena, bodhisatto tidhā mato. Ugghaṭitaññubodhisatto, paññādhikoti nāmaso; Vibhajjitaññubodhisatto, vutto vīriyādhiko. Mato neyyo saddhādhiko nāma, bodhisattā ime tayo; Kappeca satasahasse, caturo ca asaṅkhyeyye. Pūretvā bodhisambhāre, laddhabyākaraṇo pure; Ugghaṭitaññubodhisatto, patto sambodhimuttamaṃ. Aṭṭhame ca asaṅkhyeyye, kappe ca satasahasse; Pūretvā bodhisambhāre, laddhabyākaraṇo pure. Vipañcitaññubodhisatto, patto sambodhimuttamaṃ; Neyyo tu bodhisatto ca, soḷase asaṅkhyeyye. Kappe ca satasahasse, laddhabyākaraṇo pure; Pūretvā bodhisambhāre, patto sambodhimuttama’’ nti.
不过在《经集注》的《前行注》里又说:“阿难,诸佛以最低标准来说,要修四阿僧祇劫又十万劫;以中等标准来说,要修八阿僧祇劫又十万劫;以最高标准来说,要修十六阿僧祇劫又十万劫。应当知道,这些时限是依照慧增上、信增上、精进增上的差别来说的。”其中,慧增上的人要四阿僧祇劫又十万劫,信增上的人要八阿僧祇劫又十万劫,精进增上的人要十六阿僧祇劫又十万劫。在这里,慧增上的人在胎生、卵生、湿生、化生这四类众生和七种识住中流转时,因为智慧特别多,意乐殊胜,所以很快就能证得正觉。信增上的人因为智慧迟钝,对不该信的事也去信,所以他的正觉很慢。精进增上的人则是智慧和信心两方面都迟钝,对不该信的事也去信,对不该做的事也去做,就像波斯匿王那样。他在圆满正觉的佛陀还在世时,就生起了想去亲近别人妻子的念头,还动手要杀害别人的性命;听到地狱众生受苦哀号的“度、沙、那、娑”这种声音,就极度迷惑,抛开圆满正觉的佛陀,去问持邪见的婆罗门,照那婆罗门的话去做,为了祭祀让所有人受苦。佛陀在世时尚且如此,何况佛陀还没出现的时候呢?就像他在迦叶佛的教法隐没、世间变得像瞎子一样时,虽然生在波罗奈做国王,却为了祭祀树神,要杀掉一百个国王和他们的王后。可见精进增上的人两方面都迟钝,所以他的正觉极其缓慢。因此应当知道,依照慧增上、信增上、精进增上的差别,时间也有短有长。后一种说法才值得称赞,这是我们自己的主张。
至于般涅槃,是在拘尸那附近的娑罗树林中,在双娑罗树之间,于吠舍佉月满月日的清晨,在十九个死亡心之后,以与慈心前分相应的悦俱智相应无行善心相似的大果报心,作为无记的最后一心,成为任何存在中结生识的无间缘,然后脱离业、爱、烦恼,不执取任何东西,舍离一切生存依据,舍弃执取的五蕴。应当知道,详细内容可以看《长部·大品·大般涅槃经》的注释。那里说,就像一个人要远行时,会拥抱所有亲戚,亲吻他们的头才离开;佛陀进入涅槃之城时,也依次进入全部二十四万亿十万种禅定,直到想受灭定,再从那里出来,进入非想非非想处定,出来之后,再观察禅支,然后以有分心这一无记的苦谛心般涅槃。不过巴利原文说“从第四禅出来之后,佛陀立刻般涅槃”。这里有两种“立刻”:一种是禅定意义上的立刻,一种是观察意义上的立刻。从禅定出来,落入有分心,就在那里般涅槃,这叫禅定意义上的立刻。从禅定出来,再观察禅支,然后落入有分心,就在那里般涅槃,这叫观察意义上的立刻。应当知道,佛陀并不是在禅定意义上的立刻般涅槃,而是在观察意义上的立刻般涅槃。所以这样说:“佛陀进入禅定,从禅定出来,观察禅支,然后以有分心这一无记的苦谛心般涅槃。”在这里,佛陀般涅槃的心以什么为所缘?是业?还是业相、趣相?还是涅槃?另有一些人这样说。
Suttanipātaapadānaṭṭhakathāsu pana ‘‘buddhānaṃ ānanda heṭṭhimaparicchedena cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, majjhimaparicchedena aṭṭha asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, uparimaparicchedena soḷasāsaṅkhyyeyyāni kappasatasahassañca. Eteca paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavasena veditabbāti vuttaṃ tesu paññādhiko cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca, saddhādhiko aṭṭhaasaṅkheyyeyyāni kappasatasahassañca, vīriyādhiko soḷasaasaṅkhyeyyāni kappasatasahassañcāti veditabbaṃ. Tattha paññādhiko yonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu saṃsarantopi paññābahullavasena sampannajjhāsaya sambhavato khippaññeva tassa sambodhi. Saddhādhiko pana mandapaññattā assaddahitabbepi saddahati, tasmā tassa mandaññeva sambodhi. Vīriyādhiko pana ubhayamando assaddahitabbampi saddahati, akattabbampi karoti, rājā passenadīkosalo yathā so hi sabbaññubuddhe dharamāneyeva agamanīyampi paradāraṃ gantuṃ cittaṃ uppādetvā paraṃ jīvitā voropetuṃ āraddho nerayikānaṃ viravantānaṃ du-sa-na-soti saddampi sutvā ativimūḷho sabbaññubuddhaṃ ṭhapetvā micchādiṭṭhibrāhmaṇaṃ pucchitvā tassa vacanena sabbajanānaṃ yaññatthāya dukkhaṃ uppādesi ko panavādo anuppanne buddhe, tathā hi esa kassapabhagavato sāsanantaradhānena andhabhūte loke bārāṇasiyaṃ rājā hutvāpi nigrodharukkhadevatāya yaññatthāya ekasatarājāno mahesīhi saddhiṃ māretuṃ āraddho. Evaṃ vīriyādhiko ubhayamando, tasmā tassa sambodhi atimandoti evaṃ paññādhikasaddhādhikavīriyādhikavasena kālassāpi rassadīghabhāvo veditabboti. Pacchimanayoeva pasaṃsitabboti ayamettha amhākaṃ attanomati. Khandhaparinibbānaṃ pana kusinārāya upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare vesākhapuṇṇamadivase paccūsasamaye ekūnavīsatiyā cuticittesu mettāpubbabhāgassa somanassañāṇasampayuttaasaṅkhārikakusalacittasadisena mahāvipākacittena abyākatena carimakaṃ katvā katthaci bhave paṭisandhiviññāṇassa anantarapaccayo hutvā kammataṇhākilesehi anupādāno sabbupadhipaṭinissaggo upādinnakakkhandhapariccāgo hotīti veditabbaṃ. Vitthāro pana dīghanikāye mahāvagge mahāparinibbānasuttavaṇṇanāyaṃ oloketabbo. Tattha videsaṃ gacchanto puriso sabbaṃ ñātijanaṃ āliṅgetvā sīse cumbitvā gacchati viya bhagavāpi nibbānapuraṃ pavisanto sabbepi catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattiyo anavasesaṃ samāpajjitvā yāva saññāvedayitaṃ, tatopi vuṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgacittena abyākatena dukkhasaccena parinibbāyi. Pāḷiyaṃ pana ‘‘catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyī’’ti vuttaṃ tattha dve samanantarā jhānasamanantarā, paccavekkhaṇasamanantarāti. Tattha jhānā vuṭṭhāya bhavaṅgaṃ otiṇṇassa tattheva parinibbānaṃ jhānasamanantaraṃ nāma. Jhānā vuṭṭhahitvā puna jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇassa tattheva parinibbānaṃ paccavekkhaṇasamanantaraṃ nāma. Bhagavā pana jhānasamanantarā apari nibbāyittā paccavekkhaṇasamanantarameva parinibbāyīti veditabbaṃ, tenevāha ‘‘bhagavā pana jhānaṃ samāpajjitvā jhānā vuṭṭhāya jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgacittena abyākatena dukkhasaccena parinibbāyī’’ti. Ettha bhagavato parinibbānacittassa kiṃ ārammaṇaṃ kammaṃ vā hoti, udāhu kammanimittagatinimittāni, atha nibbānanti apare evaṃ vadanti.
对于安住于心、如如不动的圣者,入息与出息都不再存在。
无渴爱的牟尼,为了寂静,在那时般涅槃了。
以无退缩之心,他安忍于感受;
就像灯火熄灭一样,心也获得了解脱。
Nāhu assāsapassāsā, ṭhitacittassa tādino; Anejo santi’mārabbha, yaṃkāla’makarī muni. Asallīnena cittena, vedanaṃ ajjhavāsayi; Pajjotasse’va nibbānaṃ, vimokkho cetaso ahū’ti.
对于这首偈颂,如果把“凡是不动的牟尼,为了寂静的涅槃而度过了时光”这样连接起来理解,那么认为世尊般涅槃时的心以涅槃为所缘,这是不恰当的。因为结生心、有分心、死心都不可能以涅槃为所缘。而《发趣论》中说“涅槃以所缘缘的方式作为种姓心、清净心、道心的缘;涅槃作为果心转向的缘”,这里指的只是速行心和转向心。因此,这里应当这样连接理解:“凡是那位不动的牟尼——所谓不动就是远离渴爱——在果定中以寂静的涅槃为所缘,度过了八十年时光。”然而有些人这样说……“在某些情况下,对于不再投生的漏尽者,只是按照其显现的名色法等,成为死心末端的所缘,而不是业、业相之类。”因此他们说,业相和趣相不会成为阿拉汉死心的所缘。这种说法也是不恰当的。这里的含义是这样的:在某些存在中不再投生的漏尽阿拉汉,无论以何种方式、何种形态显现的名色法等,由于不再有新的生命产生,就成为死心末端转向心和速行心的所缘。为什么?因为已发生的业、业相、趣相不会成为所缘。而死心的所缘,只是被结生心所执取的过去所缘。在“名色法等”这句话中,“名”指心和心所,“涅槃”也包含在内;“色”则涵盖十八种色。名和色合称名色。那些法是名色法,如此等等。以“等”字涵盖六种施设。因此,涅槃也可能成为阿拉汉临终时唯作速行心的所缘——这是我们所认可的,但应当经过审察后再接受。至于世尊般涅槃时的心,应当理解为:其心所缘的,正是从兜率天去世后、进入摩耶夫人胎中时结生心所执取的所缘,而且那只是趣相,不是业或业相。从道理上和经典上,只有趣相才说得通。正如在兜率天时,作为白旗天子,以天界计算住了四千年,以人间计算住了五十七俱胝六百万岁,最后看见五种前兆,从清净处来的阿拉汉梵天和一万世界体系的诸天等……
Imissāgāthāya ‘‘yaṃ yo muni anejo santi nibbānaṃ ārabbha kālaṃ akarī’’ti yojetvā bhagavato parinibbānacittassa nibbānārammaṇanti tamayuttaṃ, paṭisandhibhavaṅgacutīnaṃ nibbānārammaṇassa anārahattā ‘‘nibbānaṃ gotrabhussa vodānassa maggassa ārammaṇapaccayenapaccayo, nibbānaṃ phalassa āvajjanāyā’’ti paṭṭhānapāḷiyā javanaāvajjanānameva adhippetattā tasmā ettha ‘‘yaṃ yo muni phalasamāpattiyā anejo anejasaṅkhāto taṇhārahito santiṃ nibbānaṃ ārabbha ārammaṇaṃ katvā kālaṃ asītivassaparimāṇaṃ akari atikkamī’’ti yojanā kātabbā. Keci pana evaṃ vadanti… ‘‘katthaci pana anuppajjamānassa khīṇāsavassa yathopaṭṭhitaṃ nāmarūpadhammādikameva cutipariyosānānaṃ gocarabhāvaṃ gacchati, na kamma-kammanimittādayo’’ti vuttattā kammanittagatinimittāni arahato cuticittassa ārammaṇabhāvaṃ na gacchantīti tampi ayuttameva ayañhetthattho katthaci pana bhave anuppajjamānassa khīṇāsavassa arahato yathā yathā yena yena pakārena upaṭṭhitaṃ nāmarūpadhammādikameva cutipariyosānaṃ āvajjanajavanacittānaṃ gocarabhāvaṃ gacchati, puna bhavābhinibbattiyā abhāvato. Kiṃ kāraṇaṃ bhūtāni kammakammanimittagatinimittāni gocarabhāvaṃ na gacchantīti. Cuticittassa pana paṭisandhicittena gahitaṃ atītārammaṇameva gocarabhāvaṃ gacchati. ‘‘Nāmarūpādikamevā ti ettha nāma’’nti cittacetasikanibbānaṃ rūpanti aṭṭhārasavidhaṃ rūpaṃ saṅgaṇhāti. Nāmañca rūpañca nāmarūpā. Nāmarūpā ca te dhammā ceti tathā. Te ādi yesaṃ teti nāmarūpadhammādi tameva nāmarūpadhammādikaṃ. Ādisaddena cha paññattiyo saṅgaṇhāti, tena nibbānampi arahato maraṇāsannakāle kriyajavanassapi ārammaṇabhāvo bhaveyyāti amhākaṃ khanti vīmaṃsitvā pana gahetabbaṃ. Bhagavato nibbānacittassa pana tusitapurato cavitvā sirīmahāmāyāya kucchimhi vasitapaṭisandhicittena gahitārammaṇameva ārammaṇaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ tañca kho gatinimittameva, na kammakammanimittāni. Yuttitopi āgamatopi gatinimittameva yujjati tathā hi tusitapureyeva setaketudevaputto hutvā dibbagaṇanāya cattāri sahassāni, manussagaṇanāya sattapaññāsavassakoṭi,saṭṭhivassasatasahassāni ṭhatvā pariyosāne pañca pubbanimittāni disvā suddhāvāse arahantabrahmunā dasahi cakkavāḷasahassehi āgamma devatāvisesehi ca.
大雄啊,天神,时候到了,请进入母亲的胎中投生吧。
“度脱含天诸世间,愿证悟不死之境。”
‘‘Kālo deva mahāvīra, uppajja mātukucchayaṃ; Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti.
菩萨被请求时,先观察了五种大观察,也就是“时间、洲、地方、家族、母亲”这五项。观察完之后,他从兜率天去世,在阿沙荼月的满月日,也就是乌塔拉阿沙荼星宿相应的时刻,以十九种结生心当中的一种,像与慈心前行相应、伴随喜和智、有行善心相似的大果报心那样,取结生。那时,在临死速行之前所观察的时间、洲、地方、家族、母亲这些内容,作为结生心的趣相所缘而成为其境。由于我们认可这种倾向、倾向性和倾斜性,它大量生起,所以《阿毗达摩义集》等书中的《阿毗达摩义分别》说:“临死时,随着情况,现前的或是能引生来世结生的业,或是造业时所曾得到的色等资具,也就是业相,或是即将生起的来世中应当获得的受用,也就是趣相,由业力使它们在六门中的某一门现前。此后,心相续就缘着这样现前的所缘,随顺正在成熟的业,或清净或杂染,随顺应当投生的来世,像倾向那里一样,频繁大量地生起。或者,那能引生的业以新造的方式来到门口。对于临近死亡的人,在那一速行心的末尾,有分心灭尽时,以死亡的方式,作为现在一生终结的死亡心生起并灭去。在那灭尽的末尾,紧接着,缘着这样取来的所缘,无论有依或无依,随情况,被无明随眠所包围、以渴爱随眠为根本的行所产生,被相应法所摄受,作为俱生法的住立者而先行,以连接来世的方式,称为结生的心,一生起就安住在来世。”这里,“像倾向那里一样,心相续频繁大量地生起”这句话,说明由业力现前的趣相,从临死速行之前,可能一天、两天,乃至七天,甚至超过七天也会生起。因为清净或杂染、随顺正在成熟之业的趣相,也会停留很久。就像圣伽拉提沙、盗贼屠夫等人那样。据说,圣伽拉提沙是锡兰岛的一位近事男,他和妻子苏摩那一起,终生做布施等善业。到了寿命将尽时,圣伽拉提沙躺在临终床上,六欲天的车驾被带来,各自赞叹自己的天界。近事男听了天人的话后,把从兜率天带来的车驾放在一边,对其他的车说:“你们拿去吧,去吧。”苏摩那听了丈夫的话,说:“提沙在临死时怎么还说胡话?”提沙听了妻子的话,说:“我没有说胡话,是天人从天上带来了六辆车,我在和那些天人说话。”她说:“我看不见,在哪里?”于是让人拿来花环,抛向空中。她看见那花环挂在车头,就进入内室,躺在床上,堵住鼻息,去世后投生。她给丈夫传话:“我先到了,你为什么这么慢?”两人都站在车上,在众人注视下前往兜率天。在这个故事里,丈夫现前的趣相被妻子看见,妻子先投生兜率天后又给丈夫传话,因此应当知道,圣伽拉提沙的趣相会停留很久。因为在人间很久,在兜率天只是一瞬。像这样,清净、随顺正在成熟之业的趣相会持续很久。按这个方式,也应当广说杜塔伽摩尼、阿跋耶达摩米卡近事男等人的故事。而盗贼屠夫随顺正在成熟于大地狱之业的趣相,则地狱火聚等会现前七天。据说,在舍卫城有五百个盗贼,在城外做盗贼的勾当。后来有一天,一个乡下人混进他们中间,一起做了盗贼的事。那时,他们全都被国王的差役抓住了。国王看见他们后说:“如果你们当中有人能杀掉其余所有人,我就饶他一命。”五百个盗贼因为彼此有亲属关系、彼此是朋友,所以不愿互相杀害。那个乡下人却说:“我来杀。”于是把所有人都杀了。国王对他很满意,就给了他刽子手的差事。他做了二十五年刽子手。国王说他老了,就让别人接替刽子手的差事。他离开刽子手的差事后,从某人那里学会了堵鼻息的法门,也就是对应当砍断手足耳鼻等、破坏大腿小腿等部位、应当处死的人,放出鼻息来杀死他们的咒法。他禀告国王后,用鼻息法做刽子手的事,又过了三十年。后来他老了,躺在临终床上,知道自己七天后会死。临死时,他感受到极大的痛苦。他像投生到大地狱一样,发出大叫,非常痛苦。人们听到他的叫声,吓得从两边丢下房子逃走了。在他死的那天,舍利弗长老以天眼观察世间,看见他死后投生到大地狱,出于悲悯,就出现在他家门口。他生气地放出鼻息。放到第三次也放不出去,反而看见长老更加光明,于是心生净信,让人把粥布施给长老。长老随喜后离开了。刽子手忆念起布施给长老的功德,死后投生到天界,地狱火等相便消失了。他未来也会成为独觉佛。像这样,杂染、随顺正在成熟之业的趣相,最多也只现前七天。有需要的人,应当去看《千品》和《有偈品》。而世尊的清净趣相,由于慈心前行、伴随喜和智的善业之力,时间、洲、地方、家族、母亲这五种趣相会很久地现前。所谓很久,在人间只是七天,在兜率天只是一瞬。虽然如此,在人间七天的时间里,天人的五种前兆会显现,而且只对有福的人显现,不是对所有人都显现。在人间,有福的人像国王、大臣等那样,看见那前兆后,有大势力的天人也知道,不是小势力的天人知道,就像人间的占相师、婆罗门、智者等人那样。有大势力的天人看见那前兆后,把他带到欢喜园,用“天人们,时候到了”等话请求他。应当确定了解:大天王就在那欢喜园中,按时间、洲、地方、家族、母亲这五种观察后,去世,取那所缘,在摩耶夫人腹中结生。
Yāciyamāno ‘‘kālaṃ dīpañca desañca, kulaṃ mātarameva cā’’ti vuttāni pañca mahāvilokanāni viloketvā tusitapurato cavitvā āsāḷhīpuṇṇamāyaṃ uttarāsāḷhanakkhatteneva saddhiṃ ekūnavīsatiyā paṭisandhicittesu mettāpubbabhāgamassa somanassañāṇasampayuttaasaṅkhārikakusalacittassa sadisena mahāvipākacittena paṭisandhiṃ aggahesi. Tadārammaṇāsannavīthito pubbabhāge ālokitāni kāladīpadesakulamātaravasena imāni pañca paṭisandhicittassa gatinimittārammaṇabhāvena gocarabhāvaṃ gacchantīti amhākaṃ khanti tanninnatappoṇatappabbhāravasena bāhullappavattito teneva abhidhammatthasaṅgahādīsu abhidhammattha vibhāvaniyaṃ ‘‘maraṇakāle yathārahaṃ abhimukhībhūtaṃ bhavantare paṭisandhijanakaṃ kammaṃ vā taṃ kammakaraṇakāle rūpādikamupaladdhapubbamupakaraṇabhūtañca kammanimittaṃ vā anantaramuppajjamānabhave upalabhitabbaṃ upabhogabhūtaṃ gatinimittaṃ vā kammabalena channaṃ dvārānamaññatarasmiṃ paccupaṭṭhāsi, tato paraṃ tameva tathopaṭṭhitamālambaṇaṃ ārabbha vipaccamānakakammānurūpaṃ parisuddhaṃ vā, upakkiliṭṭhaṃ vā upapajjitabbabhavānurūpaṃ tatthoṇataṃva cittasantānamabhiṇhaṃ pavattati bāhullena. Tameva vā pana janakabhūtaṃ kammaṃ abhinavakaraṇavasena dvārappattaṃ hoti. Paccāsannamaraṇassa pana tassa vīthicittāvasāne bhavaṅgakkhayevā cavanavasena paccuppannabhavapariyosānabhūtaṃ cuticittaṃ uppajjitvā nirujjhati. Tasmiṃ niruddhāvasāne tassānantarameva tathā gahitamālambaṇamārabbha savatthukamavatthukameva vā yathārahaṃ avijjānusayaparikkhittena taṇhānusayamūlakena saṅkhārena janiyamānaṃ sampayuttehi pariggayhamānaṃ sahajātānamadhiṭṭhānabhāvena pubbaṅgamabhūtaṃ bhavantarapaṭisandhānavasena paṭisandhisaṅkhātaṃ mānasamuppajjamānameva patiṭṭhāti bhavantare’’ti vuttaṃ. Tattha ‘‘tatthoṇataṃva cittasantānamabhiṇhaṃ pavattati bāhullenā’’ti iminā kammabalena upaṭṭhitaṃ gatinimittaṃ maraṇāsannavīthito pubbe ekāhadvīhādivasena sattāhampi, sattāhato uttaripi uppajjate vāti dasseti tathā hi parisuddhaṃ vā upakkiliṭṭhaṃ vā vipaccamānakakammānurūpaṃ gatinimittaṃ cirakālampi tiṭṭhati, ariyagālatissacoraghātakādayo viya tathā hi ariyagālatisso nāma upāsako sīhaḷadīpe attano bhariyāya sumanāya saddhiṃ yāvajīvaṃ dānādi puññakammāni katvā āyūhapariyosāne ariyagālatissassa maraṇamañce nipannassa chadevalokato rathaṃ ānetvā attano attano devalokaṃ vaṇṇesuṃ. Upāsako devatānaṃ kathaṃ sutvā tusitapurato āhaṭarathaṃ ṭhapetvā avasesarathe ‘‘gahetvā gacchathā’’ti āha. Sumanā pana attano sāmikassa vacanaṃ sutvā ‘‘kiṃ tissa maraṇāsanne vilāpaṃ akāsī’’ti āha. Tisso attano bhariyāya kathaṃ sutvā āha… ‘‘ahaṃ vilāpaṃ na karomi, devalokato devatā cha rathe ānesuṃ tāhi devatāhi saddhaṃ kathemī’’ti. Taṃ napassāmi kuhi’’nti vutte pupphadāmaṃ āharāpetvā ākāse khipāpesi. Sā taṃ pupphadāmaṃ rathasīse olambamānaṃ disvā gabbhaṃ pavisitvā sayane sayitvā nāsikavātaṃ sannirujjhitvā cavitvā pāturahosi. Sā attano sāmikassa sāsanaṃ pesesi… ‘‘ahaṃ pana paṭhamaṃ āgatomhi, tvaṃ kasmā cirāyasī’’ti. Ubhopi rathe ṭhatvā sabbe olokentānaṃyeva tusitapuraṃ agamaṃsu. Imasmiñhi vatthusmiṃ sāmikassa upaṭṭhitagatinimittaṃ bhariyāya pākaṭaṃ hutvā puretaratusitapure nibbattitvā sāmikassa sāsanaṃ pesesi tena ariyagālatissassa cirakālaṃ gatinimittaṃ upaṭṭhātīti veditabbaṃ. Manussaloke hi cirakālaṃ tusitapure muhuttaṃva hoti. Evaṃ parisuddhaṃ vipaccamānakakammānurūpaṃ gatinimittaṃ cirakālaṃ pavattati iminā nayena duṭṭhagāmaṇiabhayadhammikaupsakādīnampi vatthu vitthāretabbaṃ. Coraghātakassa pana mahāniraye vipaccamānakakammānurūpaṃ nerayaggijālādikaṃ sattāhaṃ upaṭṭhāti. Sāvatthinagare kira pañcasatā corā bahinagare corakammaṃ karonti. Athekadivasaṃ janapadapuriso tesaṃ abbhantaro hutvā corakammaṃ akāsi, tadā te sabbepi rājapurisā aggahesuṃ. Rājā te disvā ‘‘tumhākaṃ antare ime sabbe māretuṃ samatthassa jīvitaṃ dammī’’ti āha. Pañcasatā corā aññamaññaṃ sambandhā aññamaññaṃ sahāyakāti aññamaññaṃ māretuṃ na icchiṃsu, janapadamanusso pana ‘‘ahaṃ māremī’’ti vatvā sabbe māresi. Rājā tassa tussitvā coraghātakakammaṃ adāsi. So pañcavīsativassāni coraghātakakammaṃ ākāsi. Rājā tassa mahallakoti vatvā aññassa coraghātaka kammaṃ dāpesi. So coraghātakakammā apanīto aññatarassa santike nāsikavātaṃ uggaṇhitvā hatthapādakaṇṇanāsādīhi chinditabbānaṃ ūrūthanakaṭṭhānaṃ bhindantamāretabbayuttānaṃ nāsikavātaṃ vissajjetvā māretabbaṃ mantaṃ labhi. So rājānaṃ ārocetvā nāsikavātena coraghātakakammaṃ karontasseva tiṃsa vassāni atikkami. So pacchā mahallako hutvā maraṇamañce nipajji ‘‘sattadivasena kālaṃ karissatī’’ti. Maraṇakāle mahantaṃ vedanaṃ ahosi. So mahāniraye nibbatto viya mahāsaddaṃ katvā dukkhito hoti. Tassa saddena bhītā manussā ubhatopasse gehaṃ chaḍḍetvā palāyiṃsu. Tassa maraṇadivase sāriputtatthero dibbacakkhunā lokaṃ olokento etassa kālaṃ katvā mahāniraye nibbattamānaṃ disvā tassa anukampaṃ paṭicca gehadvāre pākaṭo ahosi. So kujjhitvā nāsikavātaṃ vissajjesi. Yāva tatiyaṃ vissajjamānopi vissajjāpetuṃ asakkonto theraṃ atirekena virocamānaṃ disvā cittaṃ pasādetvā pāyāsaṃ therassa dāpesi. Thero maṅgalaṃ vaḍḍhetvā agamāsi. Coraghātako therassa dinnadānaṃ anussaritvā cavitvā sagge nibbatti, nirayajālādayo antaradhāyanti. So anāgatepi paccekabuddho bhavissati. Evaṃ upakkiliṭṭhaṃ vā vipaccamāna kakammānurūpaṃ gatinimittampi sattāhaparamaṃ upaṭṭhāti. Atthikehi pana sahassavatthu sagāthāvaggesu oloketabbo. Bhagavato pana parisuddhaṃ mettāpubbabhāgassa somanassa ñāṇasampayuttakusalassa kammassa vegena kāladīpadesakulamātaravasena imāni pañcagatinimittāni cirakālaṃ hutvā upaṭṭhahanti. Cirakālanti manussaloke sattāhamattaṃ, tusitapuremuhuttameva, tathāpi manussaloke sattāhamatte kāle devatānaṃ pañcapubbanimittāni paññāyanti tañca kho puññavantānaṃyeva paññāyanti, na sabbesaṃ manussaloke puññavantānaṃ rājarājamahāmattādīnaṃ viya taṃ disvā mahesakkhā devatā jānanti, na appesakkhā, manussaloke nemittakā brāhmaṇapaṇḍitādayoviya. Mahesakkhā devatā taṃ pubbanimittaṃ disvā nandavanaṃ netvā ‘‘kālo devā’’ti ādīhi yācanti. Mahāsakko tattheva nandavanuyyāne kāladīpadesakulamātaravasena pañca viloketvā cavitvā tamārammaṇaṃ katvā mahāmāyāya kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesīti sanniṭṭhānamavagantabbaṃ.
在这里,他观察“时间”:在人间世界,二十九岁时的卫塞月满月日,我将成佛,于是观察时间。观察“洲岛”:我只会在阎浮提洲成佛,不会在别的洲,于是观察洲岛。观察“地方”:只会在中土,而且就在大菩提座处,不在别处,于是观察地方。观察“家族”:有刹帝利家族和婆罗门家族这两种。在某个时候,世间公认刹帝利家族最为尊贵,认为“这个在世间是第一”,那时佛陀就出现在刹帝利家族中。而在某个时候,世间公认婆罗门家族才是第一,那时佛陀就出现在婆罗门家族中。现在大家公认刹帝利家族才是第一。而在刹帝利家族中,释迦王族在世间最为殊胜,因为其刹帝利血统没有混杂,所以他想“我将在释迦王族中出生”,于是观察家族。观察“母亲”:我的母亲将怀胎十个月零七天,在这期间我的母亲会平安无病,于是也观察母亲。菩萨的母亲已处于晚年。应当知道,从道理上和从经典上都能说明:世尊涅槃心的所缘,正是与结生心所执取相同的相。
Tattha kālanti manussaloke ekūnatiṃsatime vasse vesākhapuṇṇamadivase buddho bhavissāmīti kālaṃ olokesi. Dīpanti jambudīpeyeva bhavissāmi, na aññadīpesūti dīpaṃ olokesi. Desanti majjhimadeseyeva, tañca kho mahābodhimaṇḍeyeva, na aññadeseti desaṃ olokesi. Kulanti dve kulāni khattiyakulabrāhmaṇakulavasena. Tattha yasmiṃ kāle khattiyakulaṃ loke seṭṭhabhāvena ‘‘ayameva loke aggo’’ti sammannati, tadā khattiyakuleyeva buddhā uppajjanti. Yasmiṃ pana kāle brāhmaṇakulaṃ ayameva loke aggoti, tadā brāhmaṇakuleyeva buddhā uppajjanti. Idāni pana khattiyakulameva aggoti sammannanti. Khattiyakulepi sakyarājānova loke uttamā, asambhinnakhattiyakulattā tasmā sakyarājakuleyeva bhavissāmīti kulaṃ olokesi. Mātaranti mama mātaraṃ dasa māsāni satta ca divasāni ṭhassati, etthantare mama mātuyā arogo bhavissatīti mātarampi olokesi. Bodhisattamātā pana pacchimavaye ṭhitā. Evaṃ yuttitopi āgamatopi bhagavato nibbānacittassa paṭasandhicittena gahitanimittameva ārammaṇaṃ hotīti veditabbaṃ.
一切知者佛陀所证的涅槃,是心所缘的清净美妙境界;
所应了知的趣向之相,因为与诸经论不相违背。
Sabbaññujinanibbāna, cittassa gocaraṃ subhaṃ; Viññeyyaṃ gatinimittaṃ, ganthehi avirodhato.
舍利般涅槃也将在菩提场发生。这确实是《后五十篇》中所说的:“舍利般涅槃将在未来发生,在教法衰微之时。在这铜掌岛上,诸舍利聚集起来,从大塔前往龙岛的罗阇耶多那塔,再从那里前往大菩提座。从龙界和天界,诸舍利也都将前往大菩提座。即使只有芥子大小的舍利,中途也不会消失。所有舍利在大菩提座上堆积起来,像金块一样凝结成一体,放出六色光芒,遍满一万世界。那时,一万轮围世界的天神聚集起来,说:‘今天导师般涅槃,今天教法衰微,这是我等最后见到世尊。’他们将生起比十力者般涅槃之日更大的悲悯。除了不还者与漏尽者,其余的天神无法以自己的身形承受,从舍利之身生起火界,一直上升到梵天界。只要还有芥子大小的舍利存在,就会连成一片光网;当舍利耗尽时,光网就断绝了。这样示现了广大的威力之后,舍利消失时,教法就称为已消失。只要还没有这样消失,教法就还是未消失。从般涅槃之时起,只要还有芥子大小的舍利存在,就不应认为那是佛陀时代之后。因为舍利存在时,佛陀就还在。因此,在这期间,其他佛陀的出现是被阻止的。正是因为这个道理,我们才这样说。
Dhātuparinibbānampi bodhimaṇḍeyeva bhavissati vuttañhetaṃ uparipaṇṇāsake ‘‘dhātuparinibbānaṃ anāgate bhavissati sāsanassa hi osakkanakāle imasmiṃ tambapaṇṇidīpe dhātuyo sannipatitvā mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ, tato mahābodhipallaṅkaṃ gamissanti. Nāgabhavanatopi devalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva gamissanti sāsapamattāpi dhātuyo antarā na nassissanti, sabbā dhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandhā viya ekagghanā hutvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjissanti, tā dasasahassalokadhātuṃ pharissanti. Tato dasasahassacakkavāḷesu devatā sannipatitvā ''ajja satthā parinibbāyati ajja sāsanaṃ osakkati pacchimadassanaṃ idaṃ amhāka’’nti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesā sakattabhāvena sandhāretuṃ nāsakkhiṃsu, dhātusarīrato tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati. Sāsapamattāyapi dhātuyā sati ekajālā bhavissati dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu pacchijjissati. Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti. Yāva evaṃ na antaradhāyati, tāva anantaradhānameva sāsanaṃ. Parinibbānakālato paṭṭhāya yāva sāsapamattā dhātu tiṭṭhati, tāva buddhakālato pacchāti na veditabbaṃ dhātūsu hi ṭhitāsu buddhā ṭhitā va honti, tasmā etthantare aññassa buddhassa uppatti nivāritāva hoti. Teneva vadāma.
般涅槃之后,舍利还会继续留存。
正等觉者虽然已经般涅槃,却像还没灭度一样,阻止了其他佛陀出世的事。
无论正等觉者还活着,还是已经般涅槃的如来,
谁做了平等的供养,她们的果报也会是平等的。
Parinibbānakālato, pacchā dharanti dhātuyo; Anibbutova sambuddho, aññabuddhassa vāritā. Jīvamānepi sambuddhe, nibbute vā tathāgate; Yo karoti samaṃ pūjaṃ, phalaṃ tāsa samaṃ siyā’ti.
以上就是对萨嘎拉布提长老所撰《界清净》中法义的阐释。
Iti sāgarabuddhittheravicarite sīmavisodhane dhammavaṇṇanāya