业处集的详细说明
9. Kammaṭṭhānasaṅgahaanudīpanā
170在《业处摄》中。“由谁而名色的区分被知晓、了知”——这是复合词的解析。瑜伽者,就是修行的人。“止息烦恼”,就是平息欲贪等诸盖烦恼。“如是转起”,就是依修习而转起,或者依止息而转起。“以彼”,就是以那修习之慧,与“见”相关联。“所见”,就是所观见者。遍处修习等瑜伽之业,怎么自身就成为自己的立足处呢?为了说明这一点,所以说“因为于初、中、后……”等。在《明了》的文句中,“因为是近因”——以此表明:凭它而住立、不退转地转起,所以叫“立足处”;依这个意思,近因本身就被称为立足处。“诸殊胜之乐”,就是禅那乐、道乐、果乐。“十遍处”等语,是为了以主要义和借喻义两种方式显示其义而说的。“其余的也是”,就是无量心等其余诸业处也是如此。随其相应,就是依照相应的情况。“现行”,就是再三、频繁地转起。“混合的差别”,就是某一人有两种性行,某人有三种等等,像这样混杂性行的区分。“在义注中”,就是在《清净道论》的义注中。“于一切安止”,就是禅那安止、道安止和果安止。“凡近处转起者、远处转起者”——这是所讨论的主题。“而其余者”,就是远处转起者。“而它们的”,就是三种修习的。“它们的也是”,就是两种禅相的。所谓“一拃四指”,就是宽度为一拃再加四指的量;解作“一拃量”或“四指量”也说得通。因为在《清净道论》风遍处的作法中说“见到被风吹动的四指量的梢头”。所谓“打谷场”,就是农夫们碾压脱粒庄稼的圆形场地。“或制作的”,就是取没有青等特殊颜色、呈朝霞色的一块黏土,用水调和,制成如车轮般圆形、表面平滑的地遍圆盘——这样制作成的。“或未制作的”,就是在某处地面上不是由人造作、自然生成的。“以遍观照阎浮提”——在这里。
170. Kammaṭṭhānasaṅgahe . Vidito viññāto nāmarūpa vibhāgo yenāti viggaho. Yogī puggalo. ‘‘Kilese sametī’’ti kāmacchandādike nīvaraṇakilese upasameti. ‘‘Tathā pavatto’’ti bhāvanāvasena pavatto. Vūpasamanavasena vā pavatto. ‘‘Tāyā’’ti tāyabhāvanā paññāya, passantīti sambandho. ‘‘Passitaṃ’’ti samanupassitaṃ. Kathaṃ kasiṇabhāvanādikaṃ yogakammaṃ attāva attano ṭhānaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘ādimajjhapariyosānānaṃhī’’tiādi. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Padaṭṭhānatāyā’’ti etena tiṭṭhati anivattamānaṃ pavattati etenāti ṭhānanti atthena padaṭṭhānameva ṭhānanti vuccatīti dīpeti. ‘‘Sukhavisesānaṃ’’ti jhānasukha maggasukha phalasukhānaṃ. ‘‘Dasakasiṇānī’’tiādīsu mukhyato vā upacārato vā dvidhāpi atthaṃ dassetuṃ ‘‘dasakasiṇānī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Sesānipī’’ti appamaññādīni sesakammaṭṭhānānipi. Yaṃ yaṃ anurūpaṃ yathānurūpaṃ. ‘‘Samudācaraṇaṃ’’ti punappunaṃ bhusaṃ pavattanaṃ. ‘‘Saṃsagga bhedo’’ti ekamekassa puggalassa kassaci dvecariyā, kassaci tissotiādinā sammissa vibhāgo. Aṭṭhakathāyaṃ’’ti visuddhimagga aṭṭhakathāyaṃ. ‘‘Sabbāyapi appanāyā’’ti jhānappanāya ca maggappanāya ca phalappanāya ca. ‘‘Yā āsanne pavattā dūre pavattāti adhikāro. ‘‘Itarā panā’’ti dūre pavattāpana. ‘‘Tāsaṃ panā’’ti tissannaṃ bhāvanānaṃ pana. ‘‘Tesaṃ pī’’ti dvinnaṃ nimittānaṃpi. ‘‘Vidatthicaturaṅgulaṃ’’ nāma vitthārato caturaṅgulādhikaṃ vidatthippamāṇaṃ. Vidatthippamāṇaṃ vā caturaṅgulappamāṇaṃ vātipi yujjati. Tathāhi visuddhimagge vāyokasiṇa vidhāne caturaṅgulappamāṇaṃ sīsaṃ vātena pahariyamānaṃ disvāti vuttaṃ. Khalamaṇḍalaṃ nāma kassakānaṃ kassamaddanabhūmibhāgamaṇḍalaṃ. ‘‘Kataṃ vā’’ti nīlādivaṇṇavisesarahitaṃ aruṇavaṇṇaṃ mattikakkhaṇḍaṃ udakena madditvā cakkamaṇḍalaṃ viya parimaṇḍalaṃ sumaṭṭhatalaṃ pathavimaṇḍalaṃ karonti. Evaṃ kataṃ vā. ‘‘Akataṃ vā’’ti katthaci bhūmibhāge kenaci akataṃ sayaṃ jātaṃ vā. ‘‘Kasiṇena jambudīpassā’’ti ettha.
称念“佛陀”的时候,身体里生起的那种喜——
这喜确实最胜,甚至胜过以整个赡部洲为遍处的禅修。
Buddhoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti; Varameva hi sāpīti, kasiṇenapi jambudīpassāti.
这是偈颂的剩余部分。其中,“以赡部洲为遍处,那喜就是最殊胜的”,这是句子的关联方式。“以遍处”是指以整个曼陀罗。“对整个赡部洲曼陀罗拥有自在与主宰”,由此而说的喜。“善安立”是指平稳地安住。“形状施设”说的正是依曼陀罗的形状而现起的相施设。“触处”是指身体或树顶等处被风吹到的地方。“风轮”是指风的圆环。以日月和火的光明而殊胜,这是复合词。“殊胜”是指被特别彰显。
Gāthāseso. Tattha jambudīpassa kasiṇato sāpītivarā evāti yojanā. ‘‘Kasiṇato’’ti ca sakalamaṇḍalato. Sakalassa jambudīpamaṇḍalassa issariyādhipatito pīti vuttaṃ hoti. ‘‘Sanniviṭṭhā’’ti samaṃ saṇṭhitā. ‘‘Saṇṭhāna paññattī’’ti maṇḍalasaṇṭhānena upaṭṭhitā nimittapaññatti eva vuccati. ‘‘Phuṭṭhaṭṭhāne’’ti kāyevā rukkhaggādīsuvā vātena pahataṭṭhāne. ‘‘Vāyu vaṭṭī’’ti vātaparimaṇḍalaṃ. Candasūriyānaṃ aggissa ca obhāsena visiṭṭhāti samāso. ‘‘Visiṭṭhā’’ti visesitā.
“烟熏”就是被烟熏过,意思是像一块被烟充满的布。因此说“达到肿胀状态”。末尾的“ka”字母表示贬斥的意思,所以说“因为可厌”。意思是应当厌离它。“尸体”指低劣的身体。“正是那个”就是那具尸体本身。名为“流脓的”“被切割的”,这是句子的关联。其中,特别呈现深蓝黑色,正是那个因为可厌而称为青瘀的。“正是那个再次腐熟后”,就是那具青瘀的身体再次经过长时间后腐熟,达到脓血完全成熟的状态,这是含义。从各处的孔窍。关联起来就是:正是那个身体。名为被切割的,也有人读作“有切痕的”。“拉开后”,就是把碎块从身体上松开,拖到各个部位。“流血的尸体”,就是在被切割、刺穿的伤口处流血的尸体。
‘‘Dhūmātaṃ’’ti dhūmāyitaṃ. Dhūmapūritapaṭaṃ viyāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘sūnabhāvaṃ gataṃ’’ti. Ante kakāro nindatthajotakoti vuttaṃ ‘‘kucchitattā’’ti. Jegucchi tabbattāti attho. ‘‘Chavasarīrassā’’ti lāmakasarīrassa. ‘‘Tadevā’’ti chavasarīrameva. Vipubbakaṃ vicchinnakaṃ nāmāti sambandho. Tattha visesena nīlantivinīlaṃ. Tameva kucchitattā vinīlakaṃ. ‘‘Tadeva puna paccitvā’’ti vinīlakasarīrameva puna kālātikkame paccitvā. Pūtilohitānaṃ paripakkabhāvaṃ patvāti attho. Tato tato dvāracchiddato. Yuttaṃ tadeva sarīranti sambandho. Vicchinnakaṃ nāma, vicchiddakantipi paṭhanti. ‘‘Apakaḍḍhitvā’’ti khaṇḍāni sarīrato mocetvā taṃ taṃ padesaṃ kaḍḍhitvā. ‘‘Paggharitalohita sarīraṃ’’ti chinnaviddhaṭṭhānesu vaṇamukhehi paggharitalohitasarīraṃ.
“佛随念”这个说法里,“佛”这个词是借用有德者来指代功德的表达。因为要以具德者的名号来把握那些功德,所以说“随念佛陀的功德就是佛随念”。法随念等也是同样的道理。“阿拉汉等”就是指阿拉汉等功德。“已经远离了恶戒等污垢和吝啬”——这就是它的词义拆解:远离了恶戒等污垢和吝啬,就是“已离垢与吝啬”;“他的状态”就是“离垢与吝啬性”。“以自己证得的涅槃”这句话,说的是圣者们烦恼的彻底止息。“依于谁”就是依于某某人。“利益与安乐的给予”是指:愿这个人无敌意、无嗔害等等,以这样的方式对那个人生起无敌意等利益与安乐之心。悲、喜,在下面的心所摄颂中已经说过了。“利益与安乐的给予”和“对利益的随喜”以及“对不利的去除”是并列组合。其中,“利益与安乐的给予”是慈的作用;“对利益的随喜”是喜的作用;“对不利的去除”是悲的作用。其中,见到他人具足利益与安乐,因他人的利益而使自己内心的喜悦与欢欣增长,这叫做“对利益的随喜”。见到他人受苦,心想“愿这个人从这苦中解脱,不要疲倦”,这样以心去除他人不利之苦,叫做“对不利的去除”。“他们的”是指其他众生的。“自己的这个”就是“自己的”。“这个”是苦乐之因。只有自己所作的业才是自己的,那些众生是“业的所有者”。就是其他众生。他们的状态。对其的修习培育,就是词义拆解。“界限的混合”是指自己、亲爱者、中立者、怨敌这四种界限。混合就是打破。混杂、不作区分,就是其含义。界限的混合就是“界限混合”。“一切女人、一切男人”等,以限定划分而遍满,叫做“限定遍满”。“一切众生、一切有息者、一切生类”等,以不限定、不划分而遍满,叫做“不限定遍满”。“东方一切众生无敌意”等,以方向划分而遍满,叫做“方向遍满”。“具足那者”是指具足那些无量的众生。“以永远柔和之心”是指以一切时中寂静清凉之心。“梵”这个词是“最胜”的同义词,如同“生起梵福”等中那样。应吃、应食用的就是“所吃”,即五种食物。应饮用的就是“所饮”,即八种饮料。用牙应嚼、应咬的就是“所嚼”,即糕饼、硬食、果实等种种嚼食。用手指拿取应尝、应舔的就是“所尝”,即蜂蜜、糖浆等尝食。流动的厌恶,是指从其自性而言的厌恶。因为四种食物无论在哪里涂抹——在器皿中或手口等处——都会粘着、附着。那必须用水洗。不洗的话,那也是令人厌恶的。从住处而言的厌恶,是指那食物被吞下时,在咽喉等处与停留的胆汁、痰等住处混合,因此是厌恶。从储藏而言的厌恶,是指从储藏而言的厌恶。“储藏”是指胃。从成熟而言的厌恶,是指那储藏中的食物在成熟时变成粪便、尿等,因此是厌恶。从未成熟而言的厌恶,是指那未成熟、未消化时,在身体中生起种种疾病,因此是厌恶。从结果而言的厌恶,是指从那成熟时起,在身体中头发、体毛等厌恶之聚增长,因此是厌恶。从流出而言的厌恶,是指那食物不从伤口或毛孔或其他种种疮口流出、滴漏等,因此是厌恶。“其中”是指在那种四种食物中。“厌逆想”是指在旷野道路上,为了父母越过旷野而吃儿子的肉那样,即使对极其可喜的食物,也以断除味爱而现起的想。“以自相等”是指以自相、具足等。“以贪而行”这里,“以贪”是工具格,或者说是“如此存在”的表述,也是工具格的用法。其中,在工具格的意义上,“以贪而行”是指在四种威仪中,多分以贪心而行。被贪心引导而游走,这就是所说的意思。在“如此存在”的表述中,“以贪而行”是指成为贪之旗幡、贪之标帜而游走,这就是所说的意思。“他的”是指那个人的。“增上”是指生起的、明显的。也说是更多的。“为了断除”这里,“iti”这个词是“等等”的意思。以此,它包含了这个经典剩余的部分:应修习悲以断除害;应修习喜以断除不乐。“从出离之说”而言,因为这就是嗔恚的出离,即慈心解脱。因为这就是恼害的出离,即悲心解脱。因为这就是不乐的出离,即喜心解脱。这样从出离之说而言。四种无量。说是“嗔行者”。以及“因为嗔的生起处不存在的缘故”。四种色遍——青等,说是“嗔行者”。为什么这里对嗔行者没有单独说舍是适合的原因呢?为了说明“因为不是其他原因”而没有说,说了“这里”等。“三种”是指三种无量。“可喜之色”是指可喜的色。“心散乱”是主题。“他的”是指放逸多和心散乱的人。可能说过。但在《清净道论》中,这样说过是不存在的,这是意图。在说明中。“以慧的领域”所说的。如果因为是慧的领域,对痴行者适合。慧的领域——死随念、寂止随念、分别——对痴行者也是适合的,说了“这样存在”等。“地遍等”是指地遍等大种遍。“其中”也是在那些四十种业处中。这样存在的话,色遍的广大与狭小也在这里被包含。“广大”是指从一拃四指以上广大。如果“eva”这个词只按字面适用。这样存在的话,狭小只对寻行者适合,不是对慧行者等。这样也应取此义。但慧行者没有不适合的,这与义注的说法相违,以此意图说了“在‘狭小’这个词上应适用”。或者,广大对痴行者,狭小只对寻行者,不是对痴行者,在这样的意义存在时,慧行者等广大和狭小都被允许,应见。“这一切”是指这一切行者的分别说。以正直与相反,在三种不善行的人中。寻行者和极适合的信行者、慧行者中,这是意图。因此说了“贪等的无遮止”等。
‘‘Buddhānussatī’’ti ettha buddhasaddo guṇyūpacāra vacanaṃ hoti. Guṇino dabbassa nāmena guṇānaṃ gahetabbattāti vuttaṃ ‘‘buddhaguṇassa anussati buddhānussatī’’ti. Esanayo dhammānussatādīsu. ‘‘Arahatādī’’ti arahatādiguṇo. Vigatāni dussilyādi malāni ca maccherañca yassa taṃ vigatamalamaccheraṃ. Tassa bhāvoti viggaho. ‘‘Attanā adhigatanibbānañcā’’ti etena ariyapuggalānaṃ kilesānaṃ accantavūpasamo vutto. ‘‘Yaṃ ārabbhā’’ti yaṃ puggalaṃ ārabbha. Hitūpasaṃhāro nāma ayaṃ puggalo avero hotu, abyāpajjo hotūtiādinā averatādīni hitasukhāni tasmiṃ puggale cittena upasaṃharaṇaṃ. Karuṇā, muditā, heṭṭhā cetasikasaṅgahe vuttatthā eva. Hitūpasaṃhāro ca hitamodanā ca ahitāpanayanañcāti dvando. Tattha hitūpasaṃhāro mettāya kiccaṃ. Hitamodanā muditāya. Ahitāpanayanaṃ karuṇāya kiccaṃ. Tattha paraṃ hitasukhasampannaṃ disvā tena parahitena attani pītipāmojjavaḍḍhanaṃ hitamodanā nāma. Paraṃ dukkhitaṃ disvā ayaṃ imamhādukkhā muccatu, mākilamatūti evaṃ cittena parasmiṃ ahitassa dukkhassa apanayanaṃ ahitāpanayanaṃ nāma. ‘‘Tesaṃ’’ti parasattānaṃ. Sassa attano idanti sakaṃ. ‘‘Idaṃ’’ sukhadukkhakāraṇaṃ. Attanā katakammaṃ eva sakaṃ yesaṃ te kammassakā. Parasattā eva. Tesaṃ bhāvo. Tassa anubrūhananti viggaho. ‘‘Sīmasambhedo’’ti attā ca piyapuggalo ca majjhattapuggalo ca veripuggalo cāti catasso sīmā. Sambhindanaṃ sambhedo. Sammissanaṃ anānattakaraṇanti attho. Sīmānaṃ sambhedo sīmasambhedo. Sabbā itthiyo, sabbepurisātiādinā odhiso paricchedato pharaṇaṃ odhisopharaṇaṃ nāma. Sabbesattā, sabbepāṇā, sabbebhūtātiādinā anodhiso aparicchedato pharaṇaṃ anodhisopharaṇaṃ nāma. Puratthimāyadisāya sabbesattā averāhontūtiādinā disāvibhāgavasena pharaṇaṃ disāpharaṇaṃ nāma. ‘‘Taṃ samaṅgīno cā’’ti tāhi appamaññāhi samaṅgīno puggalā. ‘‘Niccaṃ sommahadayabhāvenā’’ti sabbakālaṃ santasītala hadayabhāvena. Brahmasaddo vā seṭṭhapariyāyo ‘brahmaṃ puññaṃ pasavatī’tiādīsu viya. Asitabbaṃ bhuñjitabbanti asitaṃ. Pañcabhojanaṃ. Pātabbanti pītaṃ. Aṭṭhavidhaṃ pānaṃ. Dantena khāyitabbaṃ khāditabbanti khāyitaṃ. Pūvakkhajjaphalakkhajjādikaṃ nānākhādanīyaṃ . Aṅgulīhipi gahetvā sāyitabbaṃ lehitabbanti sāyitaṃ. Madhupphāṇitādikaṃ sāyanīyaṃ. Sarasappaṭikūlatā nāma attano sabhāvato paṭikūlatā. Catubbidhopi hi āhāro bhājanesu vā hatthamukhādīsu vā yattha yattha sammakkheti, laggati, limpati. Taṃ udakena dhovitabbaṃ hoti. Adhotaṃ pana tampi jegucchanīyaṃ hoti. Āsayato paṭikūlatā nāma tassa ajjhoharīyamānassa kaṇṭhādīsu ṭhitehi pittasemhādīhi āsayehi sammissanavasena paṭikūlatā. Nidhānato paṭikūlatā nāma nidhānato paṭikūlatā. ‘‘Nidhānaṃ’’ti ca āmāsayo vuccati. Pakkato paṭikūlatā nāma tassa nidhānagatassa paripakkakāle gūthamuttādibhāvapattito paṭikūlatā. Apakkato paṭikūlatā nāma tasmiṃ aparipakke ajiṇṇe sati sarīre nānāroguppattivasena paṭikūlatā. Phalato paṭikūlatā nāma tassa paripakkakālato paṭṭhāya sarīre kesalomādīnaṃ paṭikūlarāsīnaṃ vaḍḍhanavasena paṭikūlatā. Nissandato paṭikūlatā nāma tassa na vahidvārehi vā lomakūpehivā aññehi nānāvaṇamukhehi vā uggharaṇa paggharaṇādivasena paṭikūlatā. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ catubbidhe āhāre. ‘‘Nikantippahānasaññā’’ti kantāramagge mātāpitūnaṃ kantāranittaraṇatthāya putta maṃsakhādane viya ati manuññepi āhāre rasataṇhā pahānavasena pavattā saññā. ‘‘Salakkhaṇādivasenā’’ti salakkhaṇasasambhārādivasena. ‘‘Rāgena caratī’’ti ettha ‘‘rāgenā’’ti karaṇatthe, itthambhūtalakkhaṇevā karaṇa vacanaṃ. Tattha karaṇatthetāva ‘‘rāgena caratī’’ti catūsu iriyāpathesu yebhūyyena rāgacittena carati. Rāgacittena niyyamāno vicaratīti vuttaṃ hoti. Itthambhūta lakkhaṇe pana ‘‘rāgena caratī’’ti tesu rāgaketu rāgadhajo hutvā vicaratīti vuttaṃ hoti. ‘‘Assā’’ti tassapuggalassa. ‘‘Ussanno’’ti uggato pākaṭataro. Bahutarotipi vadanti. ‘‘Pahānāyā’’ti ettha itisaddo ādi attho. Tena karuṇā bhāvetabbā vihiṃsāya pahānāya. Muditā bhāvetabbā aratiyā pahānāyāti imaṃ pāḷisesaṃ saṅgaṇhāti. ‘‘Nissaraṇatāvacanato’’ti nissaraṇañhetaṃ byāpādassa yadidaṃ mettāceto vimutti. Nissaraṇañhetaṃ vihesāyayadidaṃ karuṇā cetovimutti. Nissaraṇañhetaṃ aratiyā yadidaṃ muditā ceto vimuttīti evaṃ nissaraṇa bhāvavacanato ca. Catasso appamaññāyo. La. Dosa caritassāti vuttaṃ. ‘‘Dosa vatthuttābhāvato cā’’ti dosuppattiyā vatthu bhāvassakaraṇa bhāvassa abhāvato ca. Nīlādīni cattāri kasiṇāni dosa caritassāti vuttaṃ. Kasmāpanettha dosa caritassa upekkhā sappāyakāraṇaṃ visuṃ na vuttanti. Aññakāraṇattā na vuttanti dassento ‘‘ettha cā’’tiādimāha. ‘‘Tisso’’ti tisso appamaññāyo. ‘‘Manāpiyarūpānī’’ti manāpiyavaṇṇāni. Vikkhittacitto ca hotīti adhikāro. ‘‘Tassā’’ti pamāda bahulassa vikkhittacittassa ca puggalassa. Vuttaṃ siyā. Visuddhi magge pana evaṃ vuttaṃ natthīti adhippāyo. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Buddhivisaya bhāvenā’’ti vuttaṃ. Yadi buddhivisayattā mohacaritassa sappāyaṃ. Buddhivisayabhūtāni maraṇa upasamasaññā vavatthānānipi mohacaritassa sappāyāni siyunti vuttaṃ ‘‘evañhisatī’’tiādiṃ. ‘‘Bhūtakasiṇānī’’ti pathavīkasiṇādīni mahābhūtakasiṇāni. ‘‘Tatthāpī’’ti vā tesu cattālīsa kammaṭṭhānesupi. Evaṃsati vaṇṇakasiṇānaṃ puthulakhuddakatāpi ettha saṅgahitā hotīti. ‘‘Mahantaṃ’’ti vidatthi caturaṅgulato mahantaṃ. Yadi evasaddo yathārutameva yujjeyya. Evaṃsati khuddakaṃ vitakkacaritasseva sappāyaṃ, na buddhicaritādīnanti evamatthopi gaṇheyya. Atha buddhicaritassa pana asappāyaṃ nāma natthīti aṭṭhakathāvacanena virujjheyyāti iminā adhippāyena ‘‘khuddakanti padeyujjatī’’ti vuttaṃ. Athavā, puthulaṃ mohacaritassa, khuddakaṃ vitakkacaritasseva, namohacaritassāti atthe sati, buddhicaritādīnaṃ pana puthulaṃpi khuddakaṃpi anuññātaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Sabbañcetaṃ’’ti sabbañca etaṃcaritavibhāgavacanaṃ. Ujuvipaccanīkavasena tīsu akusala caritesu puggalesu. Vitakka carite ca atisappāyatāya saddhābuddhi caritesūti adhippāyo. Tenāha ‘‘rāgādīnaṃ pana avikkhambhikā’’tiādiṃ.
“佛陀之法。诸功德”在这里,“功德”这个词要结合前面的词来理解,也就是佛陀的功德、法的功德等等。“在那里”指在那个功德词上。不满足,就是无法满足。意思是不能产生满足感。能令悚惧,就是能令悚惧生起。能令悚惧之法,就是具有能令悚惧之法的。“法”就是自性。具有能令悚惧之法的,就是能令悚惧之法。指死亡。“第五禅定”指色界第五禅定。“仅增长之量”指仅增长的程度。“在那里”指在可厌的所缘中。“旧粪”指陈旧的粪。说的是排泄大小便的地方。所以说“如见粪堆”。他们从来不会在没有悦俱的情况下证得安止。因为远离了嗔恚、害和不乐,悦俱极易生起,而且像第五禅那样,乐与悦俱没有被镇伏。“在舍的方面”指在观察舍的方面。“坚固”就是强固。“明显”就是清晰。把相变得坚固明显然后执取,就是坚固明显执取。“对于某种所缘”指对于佛陀功德等所缘。“似相”在这里,“似”这个词是指与那相似而转起,所以说“那样的”等等。“在那形态中”以此说明,就像在地轮等中那样,在以形态方式存在的自性法蕴中,只有与那相似的似相才能成就。“如是”就是按照止观概要中说的十遍、十不净等说法次第。“学习善巧”指想要开始修行的比丘,在导师面前学习一切业处的仪轨,这个学习就是“学习”。在学习中的善巧,就是学习善巧。另外在这里,如果不能学习全部,那就对自己将要开始修习的那一个业处,完整地学习它的仪轨。“在学习时”这里“上”字有“向上”的意思。“执取”是为了说明像在心中不灭而获得那样,以心执取,所以说“一再地”等等。“在正随观时”指正确地、反复地用眼观察,像看见一样。周遍、从各方面来做,就是遍作。在那个取相的工作中,把应该做的各种仪轨都完整地做到然后执取,这就是所说的意思。为了说明“修习”就是增长这个含义,说了“一再地”等等。“在无间精勤时”指日夜不间断地努力时。在取学习相时,即使取形态,也是连同颜色、形状等自性法一起取的。但在似相中,则舍弃自性法,只取那相似的、名为相施设的纯粹形态。这里或许会问:在似相中,颜色不也看得见吗?确实如此。但那只是相似而已,并非绝对的颜色。所以说“那相似者,是脱离事物自性的法”。“善安住”就是不动摇。“已进入”意思是像被放入修习心的内部一样。照耀,就是光明。成为光明而生起,就是光明生起。或者照耀就是光明。具有生起的光明,就是光明生起。“令退没”就是使之退没。不让它有再次生起的机会。“以此”是就作者而言的具格用法。“护相仪轨”指为了保护已生起的相不消失,而防护七种障碍法。那七种障碍法是什么呢?这里我们不需要说,因为《清净道论》中已经说过了,为了表明这一点而说了偈颂。“住所”指不适当的住所。“行处”指不适当的行处村落。“谈论”指不适当的言论。对人等等也是如此。“应亲近”就是应侍奉。“对于如此修行者”指对于如此以回避应回避的、以亲近应亲近的方式而修行的人。“超越了欲贪的对象状态”以此说明了超越欲地、欲有,以及进入色地、色有。居住就是自在。能力、本领,这是它的含义。已达到自在的状态,就是自在已得。自在本身就是自在者。就像波罗蜜一样。“从那里思惟”这里“iti”这个词是“等”的意思。以此包含了“从那里喜”等等。对于那些渴望的、一切知的佛陀们。“在那里”指在那些两个有分中。“在有分转起中”指在有分流转中。“迟钝状态”指变得迟钝而进行、转起,就是迟钝。它的状态就是迟钝状态。“安置”指作意决意后而安住。由此不超越。“随心所欲”等是修饰动作的词。“随心所欲”指在任何地方,随其所欲。“随时所欲”指在任何时刻,随其所欲。“随量所欲”指以任何程度,随其所欲。“为了断除寻等粗重支分”这里,是靠什么力量来断除的呢?是靠各别的离欲修习之力来断除。那什么是各别的离欲修习呢?为了说明“就是被特定意乐差别所摄的近行修习”这个含义,说了“首先,初禅”等等。“热勤精进”指瑜伽行者以此精进,让自己或烦恼法受到炙烤、折磨。这称为热勤精进。即使被揭开,也还是虚空。对于缘取那虚空、为了生起上乘禅那而修习的人,也还是反复地生起那第五禅。而且,在不超越所缘的情况下,禅那也不被超越。“在那里”指在那虚空遍中。“彼超越的可能性”指超越遍相的可能性。“如所见”指以禅眼所见的方式。“尊重后”就是称赞后。正确地随念,就是正随念。“或其他诸人”或指凡夫智者。在念死想等确定中,遍作得定,近行也成就,这是连接。然而,对于利根的凡夫,在佛陀功德等中,近行的生起在注释书中确实有说。“在止禅中”这是就主要方面说的。应该知道,观业处也应该包括在内。也有说法认为,过去曾作布施,以此功德,未来将证得禅那、神通或道果,怀着这样的愿求而来的人,也是已作加行的人。那什么是已作加行的人呢?说了“在临近有中”等等。在八种方式中以四法的方式说,在九种方式中以五法的方式说,这是那些论师的确证之语。然而,应该审察后接受。因为除了虚空遍,证得无色禅后,为了神通而作遍作时,也必须修习虚空遍,所以它作为神通基础的可能性是存在的,这个义理得以成立。先前未修习和未作加行,在含义上是同一个。“初学者”指在神通业处的初学者。“对于那样的”指对于过去未作加行、未修习,而现在开始想要“我将施展神通”的、在神通业处为初学者的善男子们,这是连接。“施展神通”是举要言之。也应该包括“我将以天耳界听闻声音”等等。而且,这是就初学者仪轨的主要部分说的。对于在神通中已达自在的人,那第五禅也根据情况,在六种所缘中安止。“应决意”指为了达成所期望的效果,应该以“令成百、令成千”等心去施展。就是令显现的意思。“我成百,或我成千”是就变化自身为百、为千的方式说的。其余则是就变化其他事物的方式说的。或者听闻声音,或者看见色法,或者了知他心,或者随念宿住。在注释书的原文中。“决意”是以神通决意。就是施展、产生的意思。因为决意有两种:以遍作决意和以神通决意。而在这里,是说以神通决意。“以决意心”就是以神通心。“遍作心”指在预备阶段的转向遍作心和决意遍作心。而最后的是基础禅那的入定。这是为了遍作心的等持而说的。如果遍作心已等持,有什么作用呢?所以说“因为那样”等等。“其余神通中也应根据情况而说”指在天耳通的遍作中,应该以“就以那遍作定智耳,听闻附近的天界之声”等方式来说。“如是作已”就是如是作意已。“那”指最后的基础禅那入定。“在此未被执取,应知”指依长老的意见应该知道。然而,在这里因为以初学者仪轨为主,所以最后的基础禅那入定也是必须说的。“令心具有身的状态而决意后”指“愿此心也像此身一样,成为迟钝行进”,如此令心具有身的状态而决意后。“以可见之身”指因为以迟钝行进的方式而行,所以以众人皆可见的色身。应该知道与此相反的是快速行进。“仅为所缘”是就非完成色说的。“所缘前生”指完成色。而另一种,应该知道是就心所依处色说的。在他心通处,注释书和复注师们有讨论,为了显示这一点而说了“在此,首先在注释书中”等等。“在注释书中”指在《法集论》注释书和《清净道论》注释书中。“以刹那的方式”指以刹那现在的方式。在转向中灭去,这是连接。“一心”指他人之心。他们执取那已过去的心。“那些”指速行心。“对于它们”指对于速行心。“以此”指以此转向。“否则”指如果执取
‘‘Buddhadhamma. La. Guṇānaṃ’’ti ettha guṇasaddo pubbapadesu yojetabbo buddhaguṇānañca dhammaguṇānañcātiādinā. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ guṇapade. Na tappetīti atappanīyo. Tappanaṃ santuṭṭhiṃ na janetīti attho. Saṃvejanaṃ saṃvegaṃ janetīti saṃvejaniyo. ‘‘Dhammo’’ti sabhāvo. Saṃvejaniyo dhammo yassāti saṃvejaniya dhammaṃ. Maraṇaṃ. ‘‘Pañcamajjhānasamādhissā’’ti rūpāvacara pañcamajjhāna samādhissa. ‘‘Udayamattānī’’ti vaḍḍhitamattāni. ‘‘Tatthā’’ti paṭikūlārammaṇesu. ‘‘Pubbacchaṭṭakassā’’ti purāṇacchaṭṭakassa. Gūthamuttavissajjana kassāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘gūtharāsi dassane viyā’’ti. Na te kadāci somanassena vinā appanaṃ pāpuṇanti. Byāpādavihiṃsā aratīnaṃ dūribhāvena somanassuppattiyā atisukarattā pañcamajjhāne viya sukhasomanassānañca avikkhambhanato. ‘‘Udāsinapakkhe’’ti ajjhupekkhanapakkhe. ‘‘Daḷhaṃ’’ti bhusaṃ. ‘‘Vibhūtaṃ’’ti pākaṭaṃ. Nimittaṃ daḷhavibhūtaṃ katvā gahaṇaṃ daḷha vibhūtaggahaṇaṃ. ‘‘Kassaci ārammaṇassā’’ti buddhaguṇādi ārammaṇassa. ‘‘Paṭibhāganimittaṃ’’ti ettha paṭibhāgasaddo tassa dise pavattoti āha ‘‘tādise’’tiādiṃ. ‘‘Taṃsaṇṭhāne’’ti etena pathavimaṇḍalādīsu viya saṇṭhānākārena ṭhitesu sabhāva dhamma puñjesu eva tassadisaṃ paṭibhāganimittaṃ nāma sijjhatīti dasseti. ‘‘Eva’’nti samathasaṅgahe tāva dasakasiṇāni, dasaasubhātiādinā vuttena vacanakkamena. ‘‘Uggahakosallaṃ’’ti bhāvanākammaṃ ārabhitukāmena bhikkhunā ācariyassa santike sabbassa kammaṭṭhāna vidhānassa uggahaṇaṃ uggaho. Tasmiṃ kosallaṃ uggahakosallaṃ. Apicettha. Sabbaṃ uggahituṃ asakkontena yaṃ attanā ārabhissati. Tassa ekassa vidhānaṃ paripuṇṇaṃ uggahetabbaṃ. ‘‘Uggaṇhantassā’’ti ettha ukāro upari attho. ‘‘Gahaṇaṃ’’ti ca yathā citte avinassamānaṃ hutvā labbhati, tathā katvā cittena gahaṇanti dassetuṃ ‘‘uparūparī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Samanupassantassā’’ti sammā punappunaṃ cakkhunā dassanasadisaṃ karontassa. Parito samantato karaṇaṃ parikammaṃ. Tasmiṃ nimittaggahaṇakamme yaṃ yaṃ kattabbavidhānaṃ atthi, taṃ taṃ paripuṇṇaṃ katvā gahaṇanti vuttaṃ hoti. Bhāvanāti vaḍḍhanāti imamatthaṃ dassento ‘‘punappuna’’ntiādimāha. ‘‘Nirantaraṃ padahantassā’’ti rattidivaṃ nirantaraṃ ārabhantassa. Uggaha nimitte saṇṭhānaṃ gaṇhantopi vaṇṇarūpādinā sabhāva dhammena saheva gaṇhāti. Paṭibhāganimitte pana sabhāvadhammaṃ muñcitvā tassa disaṃ nimitta paññatti saṅkhātaṃ suddhasaṇṭhānameva gaṇhāti. Ettha siyā, paṭibhāganimittepi vaṇṇo nāma sandissati yevāti. Saccaṃ. So pana paṭibhāgamattaṃ hoti. Na ekantavaṇṇo. Tenāha ‘‘tappaṭibhāgaṃ vatthu dhammavimuccitaṃ’’ti. ‘‘Sannisinnaṃ’’ti acalaṃ. ‘‘Pavesitaṃ’’ti bhāvanācittassa abbhantare pakkhittaṃ viya hotīti adhippāyo. Obhāsatīti obhāso. Obhāso hutvā jātanti obhāsajātaṃ. Obhāsanaṃ vā obhāso. Jāto obhāso assāti obhāsajātaṃ. ‘‘Pātentī’’ti paṭipātenti. Puna uppajjanavasena uṭṭhātuṃ na denti. ‘‘Etāyā’’ti kattu atthe karaṇavacanaṃ. ‘‘Nimittarakkhaṇavidhānaṃ’’ti samuppannassa nimittassa anassanatthāya sattavidhehi palibodha dhammehi rakkhaṇatthaṃ. Katame pana tesattavidhā palibodhadhammā nāmāti. Idha amhehi vattabbaṃ natthi. Visuddhi magge eva te vuttāti dassetuṃ gāthamāha. ‘‘Āvāso’’ti asappāyāvāso. ‘‘Gocaro’’ti asappāyagocaragāmo. ‘‘Bhassaṃ’’ti asappāyavacanaṃ. Evaṃ puggalādīsu. ‘‘Sevethā’’ti seveyya. ‘‘Evañhipaṭipajjato’’ti evaṃhivajjitabbe vajjanavasena sevitabbe sevanavasena paṭipajjantassa. ‘‘Kāmataṇhāya visayabhāvaṃ atikkamitvā’’ti etena kāmabhūmi kāmabhavasamatikkamo, rūpabhūmirūpabhava okkamo ca vutto. Vasanaṃ vasī. Satti. Sāmatthiyanti attho. Vasiṃ bhūtaṃ pattanti vasibhūtaṃ. Vasī eva vasitā. Yathā pāramitāti. ‘‘Tato vicāranti’’ ettha itisaddo ādiattho. Tena tato pītiṃtiādiṃ saṅgaṇhāti. Icchantānaṃ tesaṃ sabbaññubuddhānaṃ. ‘‘Yatthā’’ti yesudvīsubhavaṅgesu. ‘‘Bhavaṅgacāre’’ti bhavaṅgappavattiyaṃ. ‘‘Dandhāyitattaṃ’’ti dandhaṃ hutvā ayati pavattatīti dandhāyitaṃ. Tassa bhāvo dandhāyitattaṃ. ‘‘Ṭhapetuṃ’’ti adhiṭṭhānaṃ katvā ṭhapetuṃ. Tato anatikkamituṃ. ‘‘Yatthicchakaṃ’’tiādīni kriyāvisesanapadāni. ‘‘Yatthicchakaṃ’’ti yattha yattha ṭhāne icchānu rūpaṃ. Yadicchakantiyasmiṃ yasmiṃ khaṇe icchānu rūpaṃ. ‘‘Yāvaticchakaṃ’’ti yattakena pamāṇena icchānu rūpaṃ. ‘‘Vitakkādikaṃ oḷārikaṅgaṃ pahānāyā’’ti ettha kassa balena pahānaṃ hoti. Taṃ taṃ virāga bhāvanā balena pahānaṃ hoti. Kāca taṃ taṃ virāgabhāvanā nāma hoti. Ajjhāsaya visesa pariggahitā upacārabhāvanā evāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘pathamajjhānaṃ tāvā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ātāpavīriyaṃ’’ti yenavīriyena yogino attānaṃ vā kilesa dhamme vā ātāpenti paritāpenti. Taṃ ātāpavīriyaṃ nāma. Ugghāṭīyamānampi ākāsameva hoti. Taṃ ārabbha uparijhānantaruppattiyā bhāvanaṃ karontassapi punappunaṃ tameva pañcamajjhānaṃ uppajjati. Ārammaṇe ca anatikkante jhānaṃpi anatikkantameva hotīti. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ ākāsakasiṇe. ‘‘Tadatikkamanasambhavo’’ti kasiṇa nimittātikkamanasambhavo. ‘‘Yathādiṭṭhe’’ti jhānacakkhunā diṭṭhappakāre. ‘‘Sambhāvetvā’’ti thometvā. Sammā anussaraṇaṃ samanussaraṇaṃ. ‘‘Itaresaṃpi vā’’ti puthujjana paṇḍitānaṃpi vā. Maraṇa saññā vavatthānesu parikammañca samādhiyati, upacāro ca sampajjatīti yojanā tikkhapaññānaṃ pana puthujjanānaṃpi sataṃ buddhaguṇādīsupi upacāra sambhavo aṭṭhakathāyaṃ vuttoyeva. ‘‘Samathajjhānesū’’ti idaṃ adhikāravasena vuttaṃ. Vipassanā kammaṃpi gahetabbamevāti daṭṭhabbaṃ. Pubbedānaṃ datvā iminā puññena āyatiṃ jhānābhiññāyo vā maggaphalāni vā paṭilabhissāmīti patthanaṃ katvā āgatopi katādhikāro evātipi vadanti. Katamo pana katādhikāro nāmāti āha ‘‘āsannabhave’’tiādiṃ. Aṭṭhavidhesu catukkanayavasena, navavidhesu pañcakanayavasena vuttoti tesaṃ vādīnaṃ sādhakavacanaṃ. Vicāretvā pana gahetabbaṃ. Ākāsa kasiṇena vinā arūpajjhānāni labhitvā puna abhiññatthāya parikammekate ākāsakasiṇepi kattabbattā tassa abhiññāpādakatā sambhavo vuttoti atthassa sambhavato. Pubbe abhāvita bhāvanoti ca akatādhikāroti ca atthato ekaṃ. ‘‘Ādikammiko’’ti abhiññākamme ādikammiko. ‘‘Tādisānaṃ’’ti pubbe akatādhikārānaṃ abhāvitabhāvanānaṃ idāni iddhivikubbanaṃ karissāmīti ārabhantānaṃ abhiññākamme ādikammikakulaputtānanti sambandho. ‘‘Iddhivikubbanaṃ’’ti ca upalakkhaṇavacanaṃ. Dibbāya sotadhātuyā saddaṃ savanaṃ karissāmītiādikaṃpi gahetabbaṃ. Idañca ādikammikavidhānādhikārattā vuttaṃ. Abhiññāsu vasipattānampi taṃ pañcamajjhānaṃ chasuārammaṇesu yathārahaṃ appetiyeva. ‘‘Adhiṭṭhātabbaṃ’’ti yathicchita nipphattatthāya sataṃ hotu sahassaṃ hotūtiādinā cittena abhividhātabbaṃ. Abhinīharitabbanti vuttaṃ hoti. ‘‘Sataṃ homi, sahassaṃ homīti vā’’ti attānaṃ sataṃ vā sahassaṃ vā nimminanavasena vuttaṃ. Sesaṃ pana aññathānimminanavasena. Sotuṃ vā saddaṃ, passituṃ vā rūpaṃ, jānituṃ vā paracittaṃ. Anussarituṃ vā pubbenivutthaṃ. Aṭṭhakathāpāṭhe. ‘‘Adhiṭṭhātī’’ti abhiññāya adhiṭṭhāti. Abhividhāti nibbattetīti vuttaṃ hoti. Duvidhaṃhi adhiṭṭhānaṃ parikammena adhiṭṭhānaṃ abhiññāya adhiṭṭhānanti. Idha pana abhiññāya adhiṭṭhānaṃ vuttaṃ. ‘‘Adhiṭṭhāna cittenā’’ti abhiññācittenāti vuttaṃ hoti. ‘‘Parikammacittassā’’ti pubbabhāge āvajjana parikamma adhiṭṭhānaparikammacittassa. Pacchimaṃ pana pādakajjhāna samāpajjanaṃ. Parikammacittassa samādhānatthāyāti vuttaṃ. Parikammacitte samāhite kiṃ payojananti āha ‘‘tathāhī’’tiādiṃ. ‘‘Sesābhiññāsupi yathārahaṃ vattabbo’’ti dibbasotaparikamme tenevaparikamma samādhiññāṇasotena āsanne dibbavisayaṃpi saddaṃ suṇātītiādinā vattabbo. ‘‘Iti katvā’’ti iti manasikatvā. ‘‘Taṃ’’ti pacchimaṃ pādakajjhāna samāpajjanaṃ. ‘‘Idha nagahitanti daṭṭhabbaṃ’’ti therassa matena daṭṭhabbanti adhippāyo. Idha pana ādikammikavidhānappadhānattā pacchimaṃpi pādakajjhāna samāpajjanaṃ vattabbamevāti. ‘‘Kāyagatikaṃ adhiṭṭhahitvā’’ti ayaṃ kāyo viya idaṃ cittaṃpi dandhagamanaṃ hotūti evaṃ cittaṃ kāyagatikaṃ karaṇena adhiṭṭhahitvā. ‘‘Dissamānena kāyenā’’ti dandhagamanena gacchantattā bahujanānampi dissamānena rūpakāyena. Tabbi parītena sīghagamanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Ārammaṇamattaṃ hotī’’ti anipphannarūpaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Ārammaṇa purejātaṃ’’ti nipphannarūpaṃ. Itaraṃ pana hadaya vatthurūpaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. Paracitta vijānanaṭṭhāne aṭṭhakathāṭīkācariyānaṃ vicāraṇā atthīti taṃ dassetuṃ ‘‘ettha ca aṭṭhakathāyaṃ tāvā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Aṭṭhakathāyaṃ’’ti dhammasaṅgaṇi aṭṭhakathāyaṃpi visuddhimagga aṭṭhakathāyaṃpi. ‘‘Khaṇikavasenā’’ti khaṇikapaccuppannavasena. Āvajjane niruddheti sambandho. ‘‘Ekaṃ cittaṃ’’ti parassa cittaṃ. Tadeva atītaṃ cittaṃ gaṇhanti. ‘‘Tānī’’ti javanāni. ‘‘Tesaṃ’’ti javanānaṃ. ‘‘Tenā’’ti āvajjanena. ‘‘Itarathā’’ti aññathā santati addhāvasena vuttanti gahite sati. Vutto siyā. Kasmā, santati addhāvasena paccuppanne gahite sati, sabbāya ekajavanavīthiyā ekapaccuppannattā. ‘‘Sabbāni cittānī’’ti javanacittāni. ‘‘Sahuppannānī’’ti idaṃ sahuppannānaṃpi atthitāya vuttaṃ. Āvajjanādīni pana khaṇabhedaṃ nagaṇhanti. Sabbaṃ parassa cittaṃ ekacittamiva gaṇhanti. Tasmā kālabhedopi natthīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Nibbānañcā’’ti vuttaṃ, kathaṃ nibbānaṃ pubbenivutthaṃ nāma siyāti. Atīte parinibbutānaṃ maggaphalāni anussaraṇakāle tesaṃ ārammaṇabhūtaṃ nibbānaṃpi anussaratiyeva. Tattha tesaṃ maggaphalānaṃ atītattā nibbānaṃpi pubbenivutthaṃ nāma hotīti.
无论决意什么,是指安排任何一种念等。无论以何种方式决意,是指以显现等某种方式安排。本来的色身,是指本来的形态。正是那个,是指正是那个本来的色身。与天众的宫殿相关联。能够领受所缘,是指能够领受所缘的现起。它也被称为他心智,这是关联句。心,是指识。通过区分,是指以这是有贪心,这是离贪心等来区分了知。以行境为住处,是指以所缘为行境而安住。意思是:与一切知智相应的、一切知佛的未来智。把未来七日内的名色法作为他心智的范围,所以说未来七日。从……开始持续生起是补充的经文。而在这一天以及未来的部分,一切所缘都是本智的范围,所以说从第二日起。此,是指此未来智。如同此智,是指如同此智了知此生的未来法。以不共的时间,是指以与其他智不共的时间。因为现在有的法是与其他智共的。
‘‘Yaṃ yaṃ adhiṭṭhātī’’ti yaṃ yaṃ satādikaṃ saṃvidhāti. ‘‘Yathā yathā adhiṭṭhātī’’ti yena yena āvibhāvādikena pakārena saṃvidhāti. ‘‘Pakativaṇṇaṃ’’ti pakatisaṇṭhānaṃ. ‘‘Tassevā’’ti pakativaṇṇasseva. Devānaṃ pasādasotanti sambandho. ‘‘Ārammaṇa sampaṭicchana samatthaṃ’’ti ārammaṇassa upaṭṭhānaṃ sampaṭicchana samatthaṃ. Tadeva cetopariyañāṇantipi vuccatīti sambandho. ‘‘Ceto’’ti cittaṃ. ‘‘Paricchijjā’’ti idaṃ sarāgacittaṃ, idaṃ virāgacittantiādinā paricchinditvā. ‘‘Gocara nivāsavasenā’’ti gocaraṃ katvā nivasanavasena. Sabbaññutaññāṇagatikaṃ sabbaññubuddhānaṃ anāgataṃ saññāṇanti adhippāyo. Anāgate sattadivasato orimā cittacetasika dhammā cetopariyaññāṇassa visayoti katvā anāgate sattadivasatoti vuttaṃ. Paṭṭhāya pavattamānāti pāṭhaseso. Imasmiṃ divase ca anāgatapakkhe sabbaṃpi ārammaṇaṃ pakatiñāṇassa visayoti katvā ‘‘dutīyadivasato paṭṭhāyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Etaṃ’’ti etaṃ anāgataṃ saññāṇaṃ. ‘‘Yathā cetaṃ’’ti yathā ca etaṃ imasmiṃ bhave anāgata dhamme jānāti. ‘‘Asādhāraṇakālavasenā’’ti aññenañāṇena asādhāraṇa kālavasena. Paccuppannabhavohi aññaññāṇasādhāraṇoti.
171在观业处中,“如所见”是指依照有身见所见到的那样。所谓“常相”,其实就是众生、人我等的相。因为众生相属于施设之法,在每一刹那都没有刹那坏灭、衰败、破裂,所以它呈现为“同一彼者就这样去,同一彼者就这样住”等等常恒的样子。“坚固相”是指稳固的相。这也是众生相,呈现为“他去时亦不消失,住时亦不消失”等等坚固的样子。“乐相”是指在每一刹那中没有刹那坏灭、衰败、破裂之苦,所以呈现为“快乐、无苦、无畏”等等快乐样子的众生相。“我相”是指呈现为“想去就去,想住就住”等等自在主宰样子的众生相。“唯作”是指修习的行为。
171. Vipassanākammaṭṭhāne. ‘‘Yathādiṭṭhaṃ’’ti sakkāyadiṭṭhiyā yathādiṭṭhaṃ. Niccanimittaṃ nāma sattapuggalādinimittameva. Sattanimittañhi paññatti dhammattā khaṇekhaṇe khayavayabhedābhāvato so evagacchati so eva tiṭṭhatītiādinā niccākārasaṇṭhitaṃ hotīti. ‘‘Dhuvanimittaṃ’’ti thiranimittaṃ. Idampi so gacchantopi nanassati, tiṭṭhantopi nanassatītiādinā thirākārasaṇṭhitaṃ sattanimittameva. ‘‘Sukhanimittaṃ’’ti khaṇekhaṇe khayavayabheda dukkhānaṃ abhāvato sukhito niddukkho nibbhayotiādinā sukhākārasaṇṭhitaṃ sattanimittameva. ‘‘Attanimittaṃ’’ti gantuṃ icchanto gacchati, ṭhātuṃ icchanto tiṭṭhatītiādinā vasavattanākāra saṇṭhitaṃ sattanimittameva. ‘‘Kiriyā’’ti bhāvanākiriyā.
“清净”就是净化。或者说,能净化,所以叫清净。为了说明“戒本身就是清净,也就是戒清净”这个意思,所以说了“恒常的戒本身”等话。其中,“恒常的戒本身”在这里指的是:因为它能作为上方的禅那等种种殊胜功德的基础,并完成这个作用。这里说的是“恒常的戒本身”。这里指的是定。因为下文会说:“两种定都叫心清净。”由此说明:通过它而净化,所以叫清净;心的清净就是心清净。也表明定本身就是(心清净)。或者说,净化本身就是清净;心的清净就是心清净。从意义上说,把已经清净的心本身称为(心清净)也说得通。因为当“清净”这个词出现时,说的就是心清净,而不是定清净。所谓“十六种疑”,就是经里说的“我过去世存在吗”等十六种疑惑。所谓“八种疑”,就是论里说的“对导师有疑”等八种疑惑。所谓“邪因见”,就是把众生投生根本没有的原因当作原因来执取的见解。所谓“作意方式”,就是对无常相等(所缘)的作意方式。所谓“非方便作意”,就是依常等(颠倒)而作意。所谓“慢的所依处”,就是光明等(禅支等殊胜境界)。所谓“从道”,就是以道的方式。所谓“非从道”,就是以非道的方式。所谓“以及见”,就是对这些慢的所依处观察无常等。这本身就是清净,应当这样联系。所谓“从愚痴之垢”,就是能遮蔽四圣谛的愚痴之垢。见难道不就是智吗?既然如此,说“智”就已经成立,再用“见”这个词,就合起来说成“智见”,所以说了“在这里”等话。所谓“依闻所成等”,就是依闻所成、思所成。其中,对按照所闻的巴利法只了知字面意思,叫闻所成智。了知了意义之后,依照意义随顺地以思惟自性相而生起的智,叫思所成智。所谓“比度等智”,就是对名色诸法以自性比度的智、了知自性的智。所谓“自己现证的智”,就是自己亲自现前证知的智。所谓“在一切处”,就是在道非道智见等一切处。这里应当看到:在十种观智中,也是以“观”这个词来表示亲自现见。因为从思惟智开始,所指的就是“见”,而不只是了知自性。既然是用眼睛看见的人,为了真正从现前亲眼看见,就必须一次又一次地修习,这在这里应当被接受。
Visujjhatīti visuddhi. Visodhetīti vā visuddhi. Sīlameva visuddhi sīlavisuddhīti imamatthaṃ dassento ‘‘niccasīlamevā’’tiādimāha. Tattha niccasīlameva uparijhānādivisesānaṃ adhiṭṭhāna kiccasādhakattā idha adhippetanti vuttaṃ ‘‘niccasīlamevā’’ti. Samādhi adhippeto . Vakkhatihi ‘‘duvidhopi samādhi cittavisuddhi nāmā’’ti. Etena visujjhati etāyāti visuddhi. Cittassa visuddhi cittavisuddhi. Samādhi evātipi dīpeti. Visujjhanaṃ vā visuddhi. Cittassa visuddhi cittavisuddhi. Atthatopana visuddhacittameva vuccatītipi yujjati. Visuddhisadda sampanne hi sati, cittavisuddhi icceva vuccati. Na samādhivisuddhīti. ‘‘Soḷasavidhaṃ kaṅkhaṃ’’ti ahosiṃ nu kho aha matītamaddhānantiādinā suttanteāgataṃ soḷasavidhaṃ vicikicchaṃ. ‘‘Aṭṭhavidhaṃ vā kaṅkhaṃ’’ti sattharikaṅkhatītiādinā abhidhamme āgataṃ aṭṭhavidhaṃ vicikicchaṃ. Visamahetudiṭṭhi nāma sattānaṃ uppattiyā akāraṇameva kāraṇaṃ katvā gahaṇadiṭṭhi. ‘‘Manasikāravidhī’’ti aniccalakkhaṇādīsu manasikāravidhi. Anupāyabhūto manasikāro nāma niccādivasena manasikāro. Adhimānavatthu nāma obhāsādīni. ‘‘Maggato’’ti maggabhāvena. ‘‘Amaggato’’ti amaggabhāvena. ‘‘Dassanañcā’’ti tesaṃadhimānavatthūnaṃ aniccatādidassanañca. Tameva visuddhināmāti sambandho. ‘‘Sammohamalato’’ti catusaccappaṭicchādaka sammohamalato. Nanu dassananti ñāṇameva. Evaṃsati, ñāṇanti vutte siddhe katvā dassanasaddena saha ñāṇadassananti vuttanti āha ‘‘etthacā’’tiādiṃ. ‘‘Sutamayādivasenā’’ti sutamaya cintāmayavasena. Tattha yathāsutassa pāḷidhammassa atthamattajānanaṃ sutamayaññāṇaṃ nāma. Atthaṃ ñatvā atthānurūpassa sabhāvalakkhaṇassa cintanāvasena uppannaṃ ñāṇaṃ cintāmayaññāṇaṃ nāma. ‘‘Anumānādiñāṇaṃpī’’ti nāmarūpa dhammesu sabhāvānumānaññāṇa sabhāvajānanaññāṇaṃpi. ‘‘Attapaccakkhaññāṇamevā’’ti attanā paccakkhakaraṇaññāṇameva. ‘‘Sabbatthā’’ti maggāmaggaññāṇadassanādīsu sabbesu ṭhānesu. Ettha ca dasasu vipassanāñāṇesupi vipassanā vacanena paccakkhadassanameva adhippetanti katvā sabbatthaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Sammasanaññāṇato paṭṭhāya hi dassanameva adhippetaṃ. Na sabhāvajānanamattaṃ. Yato cakkhunā passantasseva suṭṭhu paccakkhato dassanatthāya punappunaṃ bhāvanā kammaṃ nāma tattha icchitabbaṃ hoti.
“法”是指有为法。无常性本身就是它的相,所以叫无常相。或者说,无常的有为法的相,所以叫无常相,这样也讲得通。“不断逼迫的状态”:就像在湍急的河流里,船逆流而上时,这条船因为造作之苦而不断、强烈地被逼迫。为什么?因为如果没有造作,它当下就会顺流而下。顺流而下是船的本性作用,逆流而上则是靠造作才完成的。同样,在像急流一样的轮回中,以自体一刹那又一刹那、一天又一天地逆流而上的人,这个自体因为造作之苦而不断、强烈地被逼迫。为什么?因为如果没有造作,再加上因缘不具足,它当下就会变坏。变坏是自体的本性作用,向上前进则是靠造作才完成的。应当这样理解不断逼迫。在这里,所谓轮回的急流性,是指属于自体范围内的名色诸法生灭迅速。在这里,死有两种:世俗的死和胜义的死。其中,世俗的死是指作为世俗真理的有情的死亡,它出现在一期生命的尽头。胜义的死是指作为胜义真理的名色诸法的死亡。只有这个才是究竟的死、真实的死、自性的死。在这个观业处中,这个胜义的死就被称为无常性,也被称为诸法的坟场、墓地。而这个所谓的墓地,从有情结生开始,就一直紧跟着相续流。因为一直紧跟着,从有情结生开始,就没有哪个时刻有情是不死的。这种紧跟,正是对有情不断的逼迫。因为在他们的一切威仪中,生命、四肢百骸以及身语意业都陷入逼窄困境。至于不得自在的状态,对于那些不断承受造作之苦的人来说,是明摆着的。如果得自在,造作这件事就没有机会发生;正因为得自在,想要做的事才能成办。因为在世间,一切造作之事,甚至包括呼吸这件事,都是因为诸法不得自在才去做的。
‘‘Dhammā’’ti saṅkhata dhammā. Aniccatā eva lakkhaṇanti aniccalakkhaṇaṃ. Aniccānaṃ vā saṅkhata dhammānaṃ lakkhaṇanti aniccalakkhaṇantipi yujjati. ‘‘Abhiṇhasampaṭippīḷanākāro’’ti yathā sīghasotāyaṃ nadiyaṃ nāvāya uddhaṃ gacchantaṃ sānāvā abhisaṅkharaṇadukkhena abhiṇhaṃ suṭṭhu paṭippīḷeti. Kasmā, asati abhisaṅkhāre taṅkhaṇe eva adhovuyhanato. Adhovuyhanañhi nāvāya pakati kiccaṃ. Uddhaṃ ārūhanaṃ abhisaṅkhāra siddhaṃ. Evamevaṃ sīghasote saṃsāre attabhāvena uddhaṃ khaṇato khaṇaṃ divasato divasaṃ gacchantaṃ puggalaṃ ayaṃ attabhāvo abhisaṅkharaṇa dukkhena abhiṇhaṃ suṭṭhu paṭippīḷeti. Kasmā, asati abhisaṅkhāre, paccayavekalle ca sati, taṅkhaṇe eva vipariṇamanato. Vipariṇamanañhi attabhāvassa pakati kiccaṃ. Uddhaṃgamanaṃ abhisaṅkhāra siddhaṃ. Evaṃ abhiṇha sampaṭippīḷanaṃ veditabbaṃ. Ettha ca saṃsārassa sīghasotatā nāma attabhāvapariyāpannānaṃ nāma rūpadhammānaṃ pavattinivatti sīghatā vuccati. Ettha ca maraṇaṃ duvidhaṃ sammuti maraṇañca paramattha maraṇañca. Tattha sammuti maraṇaṃ nāma sammuti saccabhūtassa sattassa maraṇaṃ. Taṃ ekabhavapariyante sandissati. Paramattha maraṇaṃ nāma paramattha saccabhūtānaṃ nāmarūpa dhammānaṃ maraṇaṃ. Idameva ekantamaraṇaṃ, saccamaraṇaṃ, sabhāvamaraṇaṃ hoti. Imasmiṃ vipassanā kamme idaṃ paramattha maraṇaṃ eva aniccatāti ca vuccati. Dhammānaṃ susānakkhettanti ca susānabhūmīti ca vuccatīti. Sā ca susānabhūmināma sattānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya santānaṃ anubandhatiyeva. Anubandhattā ca sattānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya so nāma samayo natthi, yattha sattā na marantīti. Idañca anubandhanaṃ sattānaṃ abhiṇhasampaṭippīḷanameva hoti. Tesaṃ sabbiriyāpathesu jīvitassa ca aṅgapaccaṅgānañca kāyavacīmano kammānañca sambādhapattito. Avasavattanākāro pana abhisaṅkhāra dukkhaṃ abhiṇhaṃ paccanubhavantānaṃ pākaṭoyeva. Vasavattanehi sati, abhisaṅkharaṇa kiccassa okāso natthi. Vasavattaneneva yathicchi tassa kiccassa sampajjanato. Lokasmiñhi sabbaṃpi abhisaṅkhāra kiccaṃ nāma antamaso assāsanapassāsana kiccaṃ upādāya dhammānaṃ vasavattanābhāvato karontīti.
“对无常法的随观”,这是句法上的关联。“随观”就是用智慧之眼一次又一次地审察、注视。“诸法”是指五蕴诸法。“于任何处”是指在身体的任何一个部位。“旧法”是指已经生起、已经增长的旧有法聚的消失,这叫作衰灭。修到观业处时,以刹那分别和逐一法分别的方式,随观的作用并不存在,所以说“但以聚和相续的方式”。不过,对于本性上已经很明显的心、受等,以逐一法分别的方式随观也是应当接受的。“无常性的最极边际”意思是:再往上,就没有所谓的无常性了。诸法应当被畏惧的种种方式,就是五蕴被说为“无常、苦、病、痈、箭、恶、疾”等等应当被畏惧的方式。对它的等随观智就是怖畏智。由此说明:应当被恶趣苦和轮回苦吓到的人们所畏惧的,就是怖畏;或者,他们因它而恐惧,所以叫怖畏;对怖畏的等随观智就是怖畏智——这里显示的就是这个意思。“任何怖畏事”指狮子、老虎等令人恐惧的东西。“庇护所”指洞穴、岩窟等可以躲藏的地方。“它们”指具有坏灭自性的诸法。“由它们”指由具有坏灭自性的诸法。厌离就是心的违逆、朝向出离。“以四十种行相”指以《大义释·无碍解问义释》中所说的四十种行相——即观五蕴为无常、苦、病、痈、箭、恶、疾、他、破灭、灾、恼、怖、迫、动、坏、不坚、无护、无窟、无依、空、虚、无、无我、过患、变易法、无坚实、恶根、杀戮、无有、有漏、有为、魔食、生法、老法、病法、死法、愁悲法、苦忧法、恼法、杂染法——而观察世间为空。其中,应配合“观五蕴为无常”等来理解。“无常”就是以无常性的意思。这是说:观一切五蕴都是无常的。那么,怎样观无常而观察世间为空呢?因为空无恒常的功德,所以观察五蕴所成的世间为空。其余各句也是同样的道理。其中,“无常”是指:从结生刹那开始,因为无论何时都有死的性质,所以确实是无常。“苦”是指:因为是无常法的性质,所以确实是苦;正如所说“凡是无常的,那就是苦”;或者因为它是苦谛法的性质。“病”是指:因为是疾病之因,所以确实是病。世间所见到的眼病等成千上万种病,所有这些都只是这五蕴而已,除此之外,再没有别的病。因此,它们确实纯粹是疾病之因。再者,因为它是苦谛法的性质,以三种苦性和四种苦义,由于恒常逼迫、恼害,以恼害之义,所以确实是病。其中,“以三种苦性”指苦苦性、行苦性、变易苦性这三种苦性。“以四种苦义”指苦的逼迫义、有为义、热恼义、变易义这四种苦义,也就是苦的作用之义。痈等也应同样理解。其中,“痈”是指疮疖之病。“箭”是指以穿刺之义,有烦恼箭和苦箭。“恶”是指没有意义利益。这些蕴因为以衰败为终结,所以确实没有意义利益。因为据说“一切成就都以衰败为终结”。因为不可信赖,所以确实是他。因为它们不配得到这样的信赖:“这是我的,这是我,这是我的我”。对于这样信赖的人,它们恒常以种种苦来伤害。从结生开始,因为无论何时都有崩解的性质,所以确实是崩解法。“灾”是指障碍。这是说:诸蕴确实是以障碍为因的。因为进入自身后成为有害、逼迫,所以确实是恼。因为应当被恐惧,所以确实是怖。虽然确实是无我,但进入自身后,因为执著、粘着、恶著,所以确实是迫。因为恒时被世间法所动摇、震荡,所以确实是动。因为以种种方式坏灭,所以确实是坏。因为连一刹那也不坚固,所以确实是不坚。能防护、保护免于老死等、免于堕恶趣等怖畏的,叫作护。而这些蕴不是任何人的护,它们也没有任何护,所以确实是无护。畏惧怖畏的人们依附、隐藏于此的,叫作窟。它们不是任何人的窟,它们也没有任何窟,所以确实是无窟。能忆念、救护怖畏的,叫作依。它们不是任何人的依,它们也没有任何依,所以确实是无依。因为完全缺乏恒常等一切美妙功德,所以是空、虚、无,即确实为空,确实为虚,确实为无。所谓“我”,是指任何人的任何坚实依怙。它们自身不是任何人的我,它们自身也没有任何我,所以确实是无我。因为充满无常等过患、过失,所以确实是过患。因为具有变易的自性,所以确实是变易法。因为没有任何坚实依怙,所以确实是无坚实。因为是一切无意义利益之恶的立足处,所以确实是恶根。它们自身具有死法,以那死之武器、死之利刃,在轮回中恒常杀戮有情、断绝命根,所以确实是杀戮者。因为远离恒常、安乐、利益、增长,所以确实是无有。因为被诸漏所执取,所以确实是有漏。因为恒时依缘而转,所以确实是有为。因为是烦恼魔与死魔的饵食,所以确实是魔食。因为即使不情愿,也具有以眼病等、以恶趣有等而生起的性质,所以确实是生法。因为即使不情愿,也具有衰退、死亡的性质,所以确实是老死法。因为是愁等所依而持之,所以确实是愁等法。因为与渴爱杂染、见杂染、恶行杂染相联结,所以确实是杂染法。因此说“以四十种行相”。“以审察的方式”是指以思惟的方式。“于爱染”是指于爱染之渴爱。“被遍取”是指达到干涸的状态。“怖畏”是指以怖畏智而生起的愧怖畏。
Aniccassa dhammassa anuanupassanāti sambandho. ‘‘Anuanupassanā’’ti ca ñāṇacakkhunā punappunaṃ nijjhāyanā olokanā. ‘‘Dhammānaṃ’’ti pañcakkhandha dhammānaṃ. ‘‘Yattha yatthā’’ti yasmiṃ yasmiṃ sarīraṅge. ‘‘Purāṇa dhammānaṃ’’ti purāṇānaṃ pātubbhūtānaṃ, vaḍḍhitānañca dhammakoṭṭhāsānaṃ antaradhānaṃ vayo vuccati. Vipassanā kammaṃ patvā khaṇikavasena ekekadhammavibhāgavasena ca anupassanā kiccaṃ natthīti āha ‘‘samūha santativasena panā’’ti. Ekekadhammavibhāgavasena anupassanāpi pana pakatiyā supākaṭesu cittavedanādīsu icchitabbāyeva. ‘‘Aniccatāya paramākoṭī’’ti tato uttari aniccatā nāma natthīti adhippāyo. Dhammānaṃ tathā tathā bhāyitabbappakāro nāma pañcakkhandhe ‘aniccato, dukkhato, rogato, gaṇḍato, sallato, aghato, ābādhato, tiādinā vutto bhāyitabbappakāro. Tassa samanupassanāñāṇaṃ bhayañāṇaṃ. Etena apāyadukkha saṃsāra dukkhabhīrukehi janehi bhāyitabbanti bhayaṃ. Te vā bhāyanti etasmāti bhayaṃ. Bhayassa samanu passanāñāṇaṃ bhayañāṇanti imamatthaṃ dasseti. ‘‘Kiñcibhayavatthuṃ’’ti sīhabyagghādikaṃ bhayavatthuṃ. ‘‘Paṭissaraṇe’’ti guhāleṇādike paṭissaraṇe. ‘‘Tesaṃ’’ti bhijjanasabhāvānaṃ dhammānaṃ. ‘‘Tehī’’ti bhijjanasabhāvehi. Ukkaṇṭhatā nāma cittassa viruddhatā nikkhamābhimukhatā. ‘‘Cattālīsāya ākārehī’’ti pañcakkhandhe ‘aniccato, dukkhato, rogato, gaṇḍato, sallato, aghato, ābādhato, parato, palokato, ītito,. Upaddavato, bhayato, upasaggato, calato, pabhaṅguto, addhuvato, atāṇato, aleṇato, assaraṇato, rittato,. Tucchato, suññato, anattato, ādīnavato, vipariṇāma dhammato, asārakato, aghamūlato, vadhakato, vibhavato, sāsavato,. Saṅkhatato, mārāmisato, jātidhammato, jarādhammato, byādhidhammato, maraṇadhammato, sokaparidevadhammato, dukkhadomanassa dhammato, upāyāsa dhammato, saṃkilesika dhammato, passanto suññato lokaṃ avekkhatīti evaṃ mahāniddese moghapañhaniddese āgatehi cattālīsāya ākārehi. Tattha pañcakkhandhe aniccato passantotiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Aniccato’’ti ca aniccabhāvenāti attho. Sabbepi pañcakkhandhā aniccā evāti passantoti vuttaṃ hoti. Kathaṃ pana aniccato passanto suññato lokaṃ avekkhatīti. Niccaguṇa suññatāya suññato pañcakkhandhabhūtaṃ lokaṃ avekkhati. Sesapadesupi esevanayo. Tattha ‘‘aniccā evā’’ti paṭisandhikkhaṇato paṭṭhāya yadākadāci maraṇa dhammattā aniccā eva. ‘‘Dukkhā evā’’ti anicca dhammattāyeva dukkhā eva. Yadaniccaṃ, taṃ dukkhaṃtihi vuttaṃ. Dukkha saccadhammattā vā. ‘‘Rogā evā’’ti rogajātikattā rogā eva. Yehi keci loke cakkhu rogādikā anekasahassā rogā nāma sandissanti. Sabbete imepañcakkhandhā eva. Ito aññokoci rogo nāma natthi. Tasmā te ekantena rogajātikā evāti. Api ca, dukkhasacca dhammattātīhi dukkhatāhi catūhi dukkhaṭṭhehi ca abhiṇhasampaṭippīḷanato rujjanaṭṭhena rogā eva. Tattha ‘‘tīhi dukkhatāhī’’ti dukkhadukkhatā saṅkhāra dukkhatā vipariṇāma dukkhatāti imāhi tīhidukkhatāhi. ‘‘Catūhi dukkhaṭṭhehī’’ti dukkhassa pīḷanaṭṭho, saṅkhataṭṭho, santāpaṭṭho, vipariṇāmaṭṭho,ti imehi catūhi dukkhaṭṭhehi. Dukkha kiccehīti attho. Esanayo gaṇḍādīsu. Tattha gaṇḍonāma pīḷakābādho. Sallaṃ nāma vijjhanaṭṭhena kilesa sallañca dukkhasallañca. Aghanti niratthakaṃ. Ime ca khandhā vipattipariyosānattā niratthakā eva honti. Sabbāsampattiyo vipattipariyosānāti hi vuttaṃ. Avissāsikaṭṭhena pare eva. Na hi te etaṃ mama, eso hamasmi, eso me attāti evaṃ vissāsaṃ arahanti. Tathā vissāsaṃ karontassa nānādukkhehi niccaṃ vihiṃsanato. Paṭisandhito paṭṭhāya yadākadāci palujjanadhammattā palokadhammā eva. ‘‘Ītī’’ti antarāyo vuccati. Khandhā antarāya jātikā evāti vuttaṃ hoti. Ajjhattabhāvaṃ upagantvā dutattā vibādhakattā upaddavā eva. Bhāyitabbattā bhayā eva. Anattā eva samānā ajjhattabhāvaṃ upagantvā sajjanato lagganato dummo cayato upasaggā eva. Niccakālaṃ lokadhammehi calanattā vipphandanattā calāeva. Nānappakārena bhañjanadhammattā pabhaṅguno eva. Khaṇamattampi athirattā addhuvā eva. Jarāmaraṇādito apāyavinipatanādito bhayato tāyati rakkhatīti tāṇaṃ. Te ca khandhā kassacitāṇā na honti. Tesañca kiñcitāṇaṃ nāma natthi. Tasmā atāṇā eva. Bhayato bhīrukā janā līyanti nilīyanti etthāti leṇaṃ. Te ca kassacileṇā na honti. Tesañca kiñcileṇaṃ nāma natthi. Tasmā aleṇā eva. Bhayaṃ saratihiṃsatīti saraṇaṃ. Te ca kassacisaraṇaṃ na honti. Tesañca kiñcisaraṇaṃ nāma natthi. Tasmā assaraṇā eva. Niccatādīhi sabbehi sobhaṇaguṇehi sabbaso rahitattā tucchattā suññattārittā eva. Tucchā eva. Suññā eva. Attā vuccati yassakassaci koci sārabhūto paṭissaraṇo. Te sayañca kassaci attāna honti. Attano ca koci attānāma natthi. Tasmā anattā eva. Aniccatādīhi ādīnavehi dosehi sampuṇṇattā ādīnavā eva. Vipariṇāma sabhāvattā vipariṇāmā eva. Sārabhūtassa kassaci adhiṭṭhānassa abhāvā asārāeva. Aghassa sabbaniratthakassa patiṭṭhānattā aghamūlā eva. Te sayaṃ maraṇa dhammasamaṅgīno hutvā tena maraṇasatthena maraṇāvudhena saṃsāre sattānaṃ niccaṃ mārakattā jīvitindriyupacchedakattā vadhakā eva. Niccasukhahita vuḍḍhivigatattā vibhavā eva. Āsavehi pariggahitattā sāsavā eva. Niccakālaṃ paccayāyattavuttikattā saṅkhatā eva. Kilesamāramaccumārānaṃ āmisāhārattā mārāmisā eva. Anicchantasseva sato cakkhurogādibhāvena apāyabhavādibhāvena jātasabhāvattā jātidhammā eva. Anicchantasseva sato hāyanamaraṇasabhāvattā jarāmaraṇa dhammā eva. Sokādīnaṃ vatthubhāvena dhāraṇattā sokādi dhammā eva. Taṇhā saṃkilesa diṭṭhisaṃkilesa duccarita saṃkilesehi niyuttattā saṃkilesika dhammā evāti. Tena vuttaṃ ‘‘cattālīsāya ākārehī’’ti. ‘‘Paṭisaṅkhānavasenā’’ti parivīmaṃsanavasena .‘‘Nikantiyā’’ti nikantitaṇhāya. ‘‘Pariyādinnāyā’’ti sukkhabhāvapattāya. ‘‘Bhayañcā’’ti bhayañāṇavasena uppannaṃ ottappabhayañca.
在世间,所谓“自我”和“生命”,就是众生自身内在诸法中的实质法。当这些实质法消失后,剩下的诸法就变成没有众生、没有生命的状态,像废柴、像垃圾一样,这就是世间的自负。而看清那些所谓的自我和生命完全不存在,就是在当下所见到的诸蕴中看到它们像垃圾一样没有实质,这叫做见到自我和生命的空性。“正在解脱”这句话,是在说明“通过这个而解脱,所以叫解脱”的意思。或者,众生依靠此而解脱,故称解脱,这也说得通。“相”是指由颠倒法所造作的常相、乐相、我相、命相。众生、人、女人、男人、手、脚、头、颈等相也是如此。其中,诸行因为是刹那法,所以是无常的;然而由于相续密集所覆蔽,显现为“昨天也是那个,今天也是那个”等常的形态,这叫做常相。由于被烦恼垢所摄,所以是不净的;然而由于无明所覆蔽,显现为“这是可爱的、可喜的、可意的、可爱的色”等净的形态,这叫做净相。虽以怖畏义、以不安稳义而本为苦,然而由于同样被覆蔽,显现为“这是乐、无怖、安稳、可意之色”等乐的形态,这叫做乐相。由于诸法依缘而住,离开缘则不能仅由自己主宰而住,所以是无我的;然而由于显现为“随自己的欲而作、说、思,想走就走,想站就站”等自在支配的形态,这叫做我相。同样,所谓众生,显现为“众生活七日、活一月、活一年”等命的形态,这叫做命相。难道这里在“随自己的欲而作”等中,所谓欲就是渴爱或欲吗?那两者都是与心相应的。而所谓作,就是身业,即心生色聚的转起差别。若如此,则由于它们随心而转起,所以说“随自己的欲而作”,这并不违背阿毗达摩。并非不违背。因为说了“自己的”和“作”。所谓“自己”并不存在,可以被说为“自己的”;所谓“作者”也并不存在,可以被说为“作”。但这里是把当时生起的五蕴执取为“我”和“作者”,而说“自己的”和“作”。“是依止”即成为依处。“摧破”即以智令其消失。以见真实之智决定“从自性上说并不存在”,这就是所说的意思。见有,就是见忧悲等的不存在。
Loke attajīvā nāma sattānaṃ ajjhatta dhammesu sāradhammā honti. Tesu vigatesu sesadhammā nissatta nijjīvabhāvaṃ patvā pheggubhūtā kacavarabhūtāti lokassa abhimāno. Te ca attajīvā nāma sabbaso natthīti diṭṭhe khandhesu kacavarabhāvadassanaṃ attajīva suññatā dassanaṃ nāma. ‘‘Vimuccamāno’’ti etena vimuccatīti vimokkhoti atthaṃ dasseti. Vimuccanti etenāti vimokkhotipi yujjati. ‘‘Nimittānī’’ti vipallāsadhammehi nimmitāni niccanimitta sukhanimitta attanimitta jīvanimittāni. Satta puggala itthi purisa hattha pāda sīsa gīvādīni nimittāni ca. Tattha saṅkhārānaṃ khaṇika dhammattā aniccānaṃyeva sataṃ santati ghanena paṭicchannattā hiyyopi so eva, ajjapi so evātiādinā niccākārena upaṭṭhānaṃ niccanimittaṃ nāma. Kilesamalehi pariggahitattā asubhānaṃyeva sataṃ avijjāya paṭicchannattā idaṃ iṭṭhaṃ, kantaṃ, manāpaṃ, piyarūpa, ntiādinā subhākārena upaṭṭhānaṃ subhanimittaṃ nāma. Bhayaṭṭhena akhemaṭṭhena dukkhānaṃpi sataṃ tāyeva paṭicchannattā idaṃ sukhaṃ, nibbhayaṃ, khemaṃ, sātarūpa, ntiādinā sukhākārena upaṭṭhānaṃ sukhanimittaṃ nāma. Paccayā yattavuttikattā paccayena vinā kevalaṃ attano vasāyattavuttitā bhāvato anattānaṃyeva sataṃ attano icchāvasena karoti, katheti, cinteti, gantuṃ icchanto gacchati, ṭhātuṃ icchanto tiṭṭhatī, tiādinā vasavattanākārena upaṭṭhānaṃ attanimittaṃ nāma. Tathā sattonāma sattāhaṃpi jīvati, māsaṃpi jīvati, saṃvaccharaṃpi jīvatītiādinā jīvākārena upaṭṭhānaṃ jīvanimittaṃ nāma. Nanu cettha attano icchāvasena karotītiādīsu icchānāma taṇhāvāchando vā. Tadubhayampi cittasampayuttaṃ. Karaṇañca nāma kāyikakriyābhūtānaṃ cittajarūpakalāpānaṃ pavattiviseso. Evañcasati tesaṃ cittavasena pavattattā attano icchāvasena karotīti idaṃ abhidhammaviruddhaṃ na hotīti. Na na hoti. Attanoti ca karotīti ca vuttattā. Na hi attānāma atthi, yo attanoti vucceyya. Na ca kattānāma atthi, yo karotīti vucceyya. Idha pana tasmiṃ samaye pavattaṃ khandhapañcakameva attāti ca kattāti ca gahetvā attanoti ca karotīti ca vuttaṃ. ‘‘Avassayo hotī’’ti patiṭṭhā hoti. ‘‘Vidhamitvā’’ti ñāṇena antaradhāpetvā. Sabhāvato vijjamānāni na hontīti dassanañāṇena vinicchayaṃ pāpetvāti vuttaṃ hoti. Bhāvadassanaṃ nāma sokadukkhādīnaṃ abhāvadassanaṃ.
“以逐一拆解密集的方式”,是指以破坏、切割聚集密集和相续密集等的方式。其中,破坏聚集密集是法决定智最初的作用,那时我见便被镇伏。而所谓的命见,其实就是更微细的我见。应知,唯有到达道刹那之时,这两者才被彻底断除。“已立愿功德者”即已希求功德者。
‘‘Taṃ taṃ ghanavinibbhujjanavasenā’’ti samūhasantati ghanādīnaṃ bhindana chindanavasena. Tattha samūhaghanabhindanaṃ ādito dhammavavatthānañāṇakiccaṃ. Tadā attadiṭṭhi vikkhambhitā hoti. Jīvadiṭṭhi ca nāma sukhumatarā attadiṭṭhi eva vuccati. Maggakkhaṇaṃ patvā eva tadubhayaṃpi sabbaso samucchindatīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Paṇihitaguṇassā’’ti patthitaguṇassa.
在“巴帝摩卡”这个词里,“巴帝”指的是最上、尊长;“木叉”指的是根本原因。既是尊长,又是根本,所以叫“巴帝摩卡”。为了说明“巴帝摩卡”正是这个意思,就说了“那个确实”等话。所谓一切世间戒,就是四遍净戒。在其中,“因为是最上”,是因为它是最上的戒。“正是那个”,就是指律仪戒本身。“那些法”,是指掉举、失念等法。“所谓散动”,意思是散乱,所以说“所谓动摇”。“随逐它们”,就是随逐那些散动的诸根。“被佛陀所斥”,就是被佛陀世尊所呵斥、所遮止。“以邪行”,就是八种污家行和二十一种邪命行。“以三种诡诈事”,就是依资具受用、周边攀谈、依止威仪路这三种诡诈事,意思是三种奇特的行为方式。清净就是清净,清净就是遍净。“迷惘”,是指对界作意等的迷惘。“贪染”,是指因为迷惘而对资具像乌鸦把食物丢下一样地贪染、渴望。“骄慢”,是指以利养恭敬为根本的慢与骄。“放逸”,是指对善法的放逸、失念。所谓各种用途的界限,比如对衣资具来说,御寒等就是用途的界限。“界限”,就是由“仅仅如此”这句话所显示的御寒等衣的用途限定。这是为了防止在衣资具上落入迷惘等有过失的方面而设立的。所以说“为了断除迷惘、贪染、骄慢、放逸”。这个道理在钵食资具等上面也一样适用。通过这个,在省察文中就显示了这层意思。这里,比丘受用衣,仅仅是为了抵御寒冷、抵御炎热等,也就是仅仅为了抵御寒冷而受用,不是在这之外为了迷惘、为了贪染、为了骄慢、为了放逸而受用等等。这样一来,如果比丘受用衣时生起迷惘、贪染、骄慢、放逸,那这件衣就不应该受用;其他的则可以受用,这个意思已经显示出来了。
‘‘Pātimokkha’’nti ettha ‘‘patī’’ti jeṭṭhako vuccati. ‘‘Mukhaṃ’’ti mūlakāraṇaṃ. Pati ca so mukhañcāti patimukhaṃ. Patimukhameva pātimokkhanti imamatthaṃ dassento ‘‘taṃ hī’’tiādimāha. Sabbalokiyasīlāni nāma catupārisuddhisīlāni. Tesaṃ majjhe. ‘‘Jeṭṭhakattā’’ti jeṭṭhakasīlattā. ‘‘Tamevā’’ti vinayapaññattisīlameva +. ‘‘Yesaṃ dhammānaṃ’’ti uddhacca muṭṭhassaccādi dhammānaṃ. ‘‘Vipphanditāni nāmā’’ti vippakiṇṇāni nāmāti adhippāyo. Tenāha ‘‘lolāni nāmā’’ti. ‘‘Tadanubandhā’’ti tānivipphanditāni indriyāni anugatā. ‘‘Buddhappaṭikuṭṭhehī’’ti buddhenabhagavatā paṭikkositehi nīvāritehi. ‘‘Micchāpayogehī’’ti aṭṭhakuladūsanakammehi ceva ekavīsatianesanakammehi ca. ‘‘Tividhakuhanavatthūhī’’ti paccayappaṭisevanañca, sāmantajappanañca, iriyā patha sannissitañcāti imehi tividhehi kuhanavatthūhi. Tividhehi acchariya kammavidhānehīti vuttaṃ hoti. Parisujjhatīti parisuddhi. Parisuddhi eva pārisuddhi. ‘‘Sammohassā’’ti dhātumanasikārādīsu sammuyhanassa. ‘‘Gedhassā’’ti sammohattāyeva paccayesu bhattanikkhittakā kassaviya gedhassa, abhikaṅkhassa. ‘‘Madassā’’ti lābhasakkārā dimūlakassa mānamadassa. ‘‘Pamādassā’’ti kusalesu dhammesu pamādassa muṭṭhassaccassa. Taṃ taṃ payojana mariyādo nāma cīvarapaccaye tāva sītappaṭighātādiko payojanamariyādo. ‘‘Mariyādo’’ti ca yāvadevāti padena dassito sītappaṭighātādiko cīvarappayojana paricchedo. So ca cīvarapaccaye sammohādike sāvajjapakkhe apatanatthāya ṭhapito. Tena vuttaṃ ‘‘sammohassa gedhassa madassa pamādassa pahānatthaṃ’’ti. Esanayo piṇḍapātapaccayādīsupi. Etena paccavekkhanāpāṭhesu ayamattho dassito. Idha bhikkhu cīvaraṃ paṭisevati yāvadeva sītassa paṭighātāya uṇhassa paṭighātāyātiādīsu yāvadeva sītassa paṭighātāya paṭisevati. Na tato uttari sammohatthāya gedhatthāya madatthāya pamādatthāya paṭisevatītiādi. Evañcasati, yaṃ cīvaraṃ paṭisevantassa sammohagedhamadappamādā uppajjanti. Taṃ na sevitabbaṃ. Itaraṃ sevitabbanti dassitaṃ hotīti.
“各自的自性”就是各别自性。“所谓所作”是指应当被造作、应当被完成,所以叫所作,也就是近果。因此说“像火和烟那样”。近因叫做足处,就像生火的人一样。果依靠它而进行、趣向、生起,所以叫足;果依它而安住,所以叫处。两者都只是因的同义词。因此,最胜的意义也能成立,所以说“近因”。“与想、心颠倒一起”,意思是指与见相应的颠倒。但与见不相应的想颠倒和心颠倒能够被镇伏,所以不能说它们也被镇伏了。“教法”是指像《无我相经》等与空性之法相关的说法之法。“见颠倒被镇伏”是指:听了这样的说法后,对说法者和所说的法生起信心,认识到“世尊说的确实是真理,而我却执取‘这是我的,这是我,这是我的我’,这是邪执、是我执”,见颠倒就这样被镇伏了。从那时起,即使说“这是我的我”,也不是以与见相应的心在说,而只是以与见不相应的心在说,这是这里的意趣。不过,这只是镇伏了强烈的执取而已,并不是镇伏了我见。他们说,我见的镇伏只有在法决定智成就时才能实现。依四种食,应当以四种方式把握名色。为什么呢?因为把握了四食之后,对它们随观三相的人,最终能成就出世间智见的作用。在五种方式等处,道理也是如此。这不是初学者的境界,因为他们还不能各别地以相、味等来把握;即使能把握的人,在观行中也不能各别地观见。因此后面会说“以聚来收摄”。“于其他任何人”是指命我等。“他造作善业或恶业,投生到另一趣后感受那业的果报。从一生到另一生轮回,被业力驱使而奔驰。”应当这样连接:因为见到纯粹的名中或纯粹的色中并没有动作和活动。“补特伽罗和众生的行为”称为业的分解。“计我而生起的见”就是作者见。“以执取那层意义”是说,由于有“众生、补特伽罗”等言说,那意义所成的众生、补特伽罗等从自性上说也是存在的,并非不存在;就这样牢牢地执持在心中。“过驰”是指不住于世俗施设上,超越它而把五蕴执取为众生等,这就是意趣。
‘‘Paccattasabhāvo’’ti paccekasabhāvo. ‘‘Kāriyasaṅkhātaṃ’’ti kātabbaṃ abhinipphādetabbanti kāriyaṃ. Āsannapphalaṃ. Tenāha ‘‘aggissadhūmoviyā’’ti. Āsannakāraṇaṃ padaṭṭhānaṃ nāma aggikārako viya. Pajjati gacchati pavattati phalaṃ etenāti padaṃ. Tiṭṭhati phalaṃ etthāti ṭhānaṃ. Ubhayaṃpi kāraṇa pariyāyo eva. Tena atissayatthopi sijjhatīti āha ‘‘āsannakāraṇaṃ’’ti. ‘‘Saddhiṃ saññā citta vipallāsehī’’ti diṭṭhisampayuttehīti adhippāyo. Diṭṭhivippayuttā pana saññā citta vipallāsā vikkhambhituṃ sakkotīti na vattabbā. ‘‘Sāsana dhamme’’ti anattalakkhaṇa suttantādike suññata dhammappaṭisaṃyutte desanādhamme. ‘‘Diṭṭhivipallāso vikkhambhito’’ti tādisaṃ dhammadesanaṃ sutvā desake satthari ca desite dhamme ca saddhaṃ paṭilabhitvā saccameva bhagavā āha, ahaṃ pana etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā,ti gaṇhāmi, micchāvatāyaṃ mamagāhoti evaṃ vikkhambhito hoti. Tato paṭṭhāya eso me attāti vadantopi diṭṭhisampayuttacittena na vadati. Diṭṭhivippayuttacittena eva vadatīti adhippāyo. Idampana daḷhaggāha vikkhambhanamattaṃ eva . Na attadassana vikkhambhanaṃ. Taṃ pana dhammavavatthānaññāṇe siddhe eva sijjhatītipi vadanti. Catunnaṃ āhārānaṃ vasena catudhā nāmarūpaṃ pariggahetabbameva. Kasmā, cattāro āhāre pariggahetvā tesveva lakkhaṇattayaṃ samanupassantassa ante lokuttaraññāṇadassanappaṭilābhakiccassa siddhattāti adhippāyo. Pañcadhātiādīsu esanayo. Ādikammikānaṃ avisayo, visuṃ visuṃ lakkhaṇa rasādīhi pariggahetuṃ asakkuṇeyyattā. Pariggahaṇe sakkontassapi vipassanā kamme visuṃ visuṃ passituṃ asakkuṇeyyattā ca. Tathāhi vakkhati ‘‘kalāpavasena saṃkhipitvā’’ti. ‘‘Aññassa kassacī’’ti attajīvādikassa. So karoti kusalākusalaṃ kammaṃ. So paṭisaṃvedeti bhavantaraṃ patvā tabbipākaṃ. Saṃsarati bhavato bhavaṃ. Sandhāvati kammavegena khitto. Suddhe nāme eva vā rūpe eva vā īhābyāpārānaṃ abhāvadassanatoti yojanā. Puggalasattānaṃ kriyāyoti saññitāti viggaho. ‘‘Attāti pavattā diṭṭhī’’ti kāraka diṭṭhi. ‘‘Tadatthā bhinivesavasenā’’ti satto, puggalo, tiādi vohārassa sabbhāvato tassa atthabhūto sattapuggalādikopi sabhāvato atthiyeva. No natthīti evaṃ daḷhaṃ hadaye sannidhānakaraṇa vasena. ‘‘Atidhāvanañcā’’ti vohāra paññattimatte aṭṭhatvā taṃ atikkamitvā pañcakkhandhe sattādibhāvena gahaṇañcāti adhippāyo.
“业、心、时节、食这四种方式”这里,k这个音是依照连声规则加进来的。意思是:依业的方式、依心的方式、依时节的方式、依食的方式。拆开解释,就是相应诸缘的聚合。“以另外的方式发生”,就是以别的样子发生。“由因与资粮诸缘”,就是由因缘和资粮缘。能生的缘叫因缘,辅助的缘叫资粮缘。“由业的发生”,就是从业的发生。“由果报的发生”,就是从果报的发生。一个有情在无始轮回中流转时,既有色身,也有名身。除了这两者之外,并没有别的什么“人”或“实体”可得。在五蕴有的众生中流转时,两种身一起生起。在无想有情中流转时,只有色身生起,他就在那里被称为一个有情。在无色界中流转时,只有名身生起,他就在那里被称为一个有情。“被称为”的意思,就是只是施设而已。在那些身中,色身的死与结生彼此之间并没有无间缘。在每一个有中,各自成为一者,在死时坏灭,色相续断灭,与结生色一起,缘与缘所生法的相续不断不能生起。但在名身中,死与结生彼此之间有无间缘。即使在死时,名相续也不断灭,与结生名一起,缘与缘所生法的相续不断仍然生起。在那里,通达缘起的比丘安住于缘起智,观察一个有情在一个有中的生起时,不见有“有情”,不见有“补特伽罗”,不见有“我”,不见有“他”。不见“我在过去有中曾存在”,不见“我在这个有中存在”,不见“我将在未来有中存在”。然而,他只见无明缘行等这样以因与果的相续方式,名色诸法无间断地生起。当观察一个有情在一个有中的生起时,在无始轮回中无数有中,那个有情的生起已被见到,在那里也是这样,在那里也是这样。那时,他的十六种疑便断除。为了显示这个义理,说了“在无始轮回中”等。那里,什么是十六种疑呢?“我在过去时是否存在?我是否不存在?我是什么?我如何存在?我由何而成为何?”这样,关于过去有五种疑被说。“我将在未来时是否存在?我是否将不存在?我将是什么?我将如何存在?我由何而将成为何?”这样,关于未来有五种疑被说。“我是否存在?我是否不存在?我是什么?我如何存在?我作为有情从何处来?他将往何处去?”这样,关于现在有六种疑被说。这些就是十六种疑。那里,“我是否存在?我是否不存在?”这两句,是对自己在过去时的有与无生疑。如果存在,“我是什么?”则生疑。是以某种因或缘而存在?是被某位有神通者所化现?还是无因无缘、非所造作、自然而生?如果是以那些中的某种助缘而存在,“我如何存在?”是无足吗?是二足吗?是四足吗?是多足吗?是有色吗?是无色吗?是有想吗?是无想吗?如此等等。如果我是那些无足等中的某一种,“由何而成为何?”是在第一有中成为什么,在第二有等中成为什么?这是依有的相续而说。在未来也是这样。现在,“我是否存在?我是否不存在?”如《小义释》中在八种一百零八种爱行中所说。“我是存在的”如此而有。“我是断灭的”如此而有。那里,“我是存在的”意思是我常恒存在。“我是断灭的”意思是我断灭。又如说:“存在是一边,不存在是第二边。”那里,“存在”是指我于诸有中常时存在。“不存在”是指那样不存在,断灭,死后不存在。同样,这里也对我是否存在、我是否不存在生疑。那里,“我是否存在?”这是说:我于诸有中常时存在吗?我的我常恒而一切时存在吗?“我是否不存在?”同样,我是否不存在?我的我是否那样不存在?这里,应当知道,“于诸有中”是取现在生起中的我而说,现在也被包括在内。“我是什么?”我是存在的、已生的,我是什么?是以某种因或缘而存在吗?是被某位有神通者所化现吗?还是无因无缘、非由谁所造作、自然而有?“我如何存在?”这里,不以无足等来配,而应依“我是何种族?是瞿昙族?是婆罗门族?”等来配。最初劫时那些种族,如今已混杂。因此,对他们生疑者确实生疑。“我从何处来?”我是从过去何种有而来。“他将往何处去?”那个我在未来有中将往何处去?这样生疑。“疑的超越”:那位比丘在缘起中观察无明等过去因五法时,在那个有中也就见到全部缘起。这样观察时,那里并没有某个“我”可依之而生起过去所缘的五种疑。那里只有诸法而已。这样,以见过去疑之境的不存在,便超越了五种疑。难道这样观察的人就没有“我如何存在?由何而成为何?”这种疑吗?这样观察的人,如果没有宿住随念智,确实不知不见在过去有中“我是二足”或“我是四足”,或“从那里死后生于某有”。所以说,那种疑从见诸法唯生起之时起,就不是障碍性的疑,只是相似于疑而已。因为那在圣者中也可得到。同样,在未来观察果五法时,超越未来五种疑。在现在观察果五法和因五法时,超越现在六种疑。其余一切都如过去所说。在超越八种疑时,观察缘起的顺逆,便超越对教法及世间、出世间诸法的疑。以超越对法的疑,同时也超越对正在说法的导师、对依教奉行的僧团、对三学、对所说的过去、未来、过去未来、对缘起及缘起所生诸法的全部疑。因此说“以自性法的生起”等。那里,“以自性法的生起”是指以缘的相续,诸自性法的相续生起。在诸法中,法性是指教法的法性,以善说等而成为善妙法性,无可呵责法性。佛善觉性是指说那个法的佛陀的一切知佛性。
‘‘Kammacittotukāhāravasenā’’ti ettha kakāro sandhi vasena āgamo. Kammavasena cittavasena utuvasena āhāravasenāti attho. Anurūpānaṃ paccayānaṃ sāmaggīti viggaho. ‘‘Aññathā pavattiyā’’ti aññena pakārena pavattanassa. ‘‘Hetusambhārapaccayehī’’ti hetupaccaya sambhārapaccayehi. Janaka paccayā hetupaccayā nāma. Parivārapaccayā sambhārapaccayā nāma. ‘‘Kammappavattiyā’’ti kammappavattito. ‘‘Vipākappavattiyā’’ti vipākappavattito. Ekassa sattassa anamatagge saṃsāre saṃsarantassa rūpakāyopi atthi nāmakāyopi atthi. Tato añño kocisabhāvo nāma natthi. Dve ca kāyā pañcavokāre saṃsarantassa ekato pavattanti. Asaññasatte saṃsarantassa rūpakāyo eva pavattati. So eva tattha ekosattoti saṅkhyaṃ gacchati. Arūpe saṃsarantassa nāma kāyo eva pavattati. So eva tattha eko sattoti saṅkhyaṃ gacchati. ‘‘Saṅkhyaṃ gacchatī’’ti ca paññattimattaṃ gacchatīti adhippāyo. Tesu ca kāyesu rūpakāye cuti paṭisandhīnaṃ aññamaññaṃ anantara paccayatā nāma natthi. Ekamekasmiṃ bhave ekameko hutvā cutikāle bhijjati. Rūpasantati chijjati. Paṭisandhirūpena saha paccaya paccayuppannatā pabandho nappavattati. Nāma kāye pana cuti paṭisandhīnaṃ aññamaññaṃ anantarapaccayatā atthi. Cutikālepi nāmasantati na chijjati. Paṭisandhi nāmena saha paccaya paccayuppannatā pabandho pavattatiyeva. Tattha paṭiccasamuppāda kusalo bhikkhu paṭiccasamuppādaññāṇe ṭhatvā ekasmiṃbhave ekassa sattassa pavattiṃ passanto sattaṃ nāma na passati. Puggalaṃ nāma na passati. Ahantipi na passati. Parotipi na passati. Ahaṃ atītesu bhavesu ahosintipi na passati. Imasmiṃbhave asmītipi na passati. Anāgatesu bhavissāmītipi na passati. Atha kho avijjā paccayā saṅkhārā pavattanti. Saṅkhāra paccayā bhavantare viññāṇaṃ pavattatītiādinā nayena nāmarūpa dhammānaṃ hetuphala paramparāvasena avicchedappavattimeva passati. Ekasmiṃbhave pavattiṃ passante sati, anamataggesaṃsāre anantesu bhavesu tassa sattassa pavatti diṭṭhā eva hoti tatthapi evameva, tatthapi evamevāti. Tadā tassa soḷasavidhā kaṅkhā pahīyatīti imamatthaṃ ‘‘dassento anamatagge saṃsāre’’tiādimāha. Tattha katamā soḷasavidhā kaṅkhāti. Ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānaṃ. Na nu kho ahosiṃ. Kiṃ nu kho ahosiṃ. Kathaṃ nu kho ahosiṃ. Kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānanti evaṃ pubbante pañcavidhā kaṅkhāvuttā. Bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ. Na nu kho bhavissāmi. Kiṃ nu kho bhavissāmi. Kathaṃ nu kho bhavissāmi. Kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānanti evaṃ aparante pañcavidhā kaṅkhā vuttā . Ahaṃ nu kho smi. No nu kho smi. Kinnu kho smi. Kathaṃ nu kho smi. Ahaṃ nu kho satto kuto āgato. So kuhiṃ gāmī bhavissāmīti evaṃ paccuppanne chabbidhā kaṅkhā vuttā. Imā soḷasavidhā kaṅkhāti. Tattha ahosiṃ nu kho, na nu kho ahosinti iminā padadvayena atītakāle attano atthi natthibhāve kaṅkhati. Sace atthi, kiṃ nu kho ahosinti kaṅkhati. Kenaci hetunā paccayena vā ahosiṃ. Kenaci iddhimantena vā nimmito ahosiṃ. Ahetu apaccayā vā animmito vā sayaṃjāto ahosinti attho. Yadi tesupakāresu aññatarena ahosiṃ. Kathaṃ nu kho ahosiṃ. Apādakovā ahosiṃ. Dvipādako vā. Catuppādakovā. Bahuppādakovā. Rūpīvā. Arūpīvā. Saññīvā. Asaññīvā iccādi. Atha tesu apādakādīsu aññataro ahaṃ ahosiṃ. Kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ. Pathamabhave kiṃ hutvā dutīya bhavādīsu kiṃ ahosinti idaṃ bhavaparamparāvasena vuttaṃ. Esanayo aparantepi. Paccuppanne ‘‘ahaṃ nu kho smi, no nu kho smī’’ti yathā khuddakavatthu vibhaṅge aṭṭhasatataṇhāvicaritesu. Satasmīti hoti. Sītasmīti hotīti vuttaṃ. Tattha ‘‘satasmī’’ti ahaṃ sassato vā bhavāmi. ‘‘Sītasmī’’ti ahaṃ ucchinnovā bhavāmīti attho. Yathā ca. Atthīti kho eko anto. Natthīti kho dutīyo antoti vuttaṃ. Tattha ‘‘atthī’’ti attānāma bhavābhavesu niccakālaṃ atthi. ‘‘Natthī’’ti tathā natthi, ucchijjati. Na hoti parammaraṇāti attho. Tathā idhāpi ahaṃ nu kho smi. No nu kho smīti kaṅkhati. Tattha ‘‘ahaṃ nu khosmī’’ti ayaṃ ahaṃ nāma bhavābhavesu niccakālaṃ asmi nu kho, mama attānāma sassato hutvā sabbakālaṃ atthi nu khoti vuttaṃ hoti. ‘‘No nu kho smī’’ti tathā no asmi nu kho. Mama attā tathā natthi nu khoti attho. Ettha ca ‘‘bhavābhavesū’’ti pavattepi paccuppanne vattamānaṃ attānaṃ gahetvā pavattā paccuppanne saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kiṃ nu kho smī’’ti ahaṃ nāma santo jāto kiṃ nu kho asmi. Kenaci hetunā paccayena vā asmi nu kho. Kenaci iddhimantena vā nimmito bhavāmi nu kho. Udāhu ahetu apaccayā vā kenaci animmito vā sayaṃ nu kho bhavāmi nu khoti attho. ‘‘Kathaṃ nu kho smī’’ti ettha pana apadādīhi ayojetvā ahaṃ nu kho kiṃ gotto bhavāmi. Gotamagotto vā vāseṭṭha gotto vā tiādinā yojetabbaṃ. Ādi kappakāle tāni gottāni etarahi sambhedaṃ gacchanti. Tasmā tesu kaṅkhanto kaṅkhatiyeva. ‘‘Ahaṃ kuto āgato’’ti ahaṃ atīte kutobhavato āgato asmi. ‘‘Sokuhiṃgāmī bhavissāmī’’ti so ahaṃ āyatiṃ bhave kuhiṃ gāmiko bhavissāmīti kaṅkhati. ‘‘Kaṅkhāya atikkamo’’ti so bhikkhu paṭiccasamuppāde avijjādikaṃ atītahetu pañcakaṃ passanto tasmiṃbhave sabbaṃpi paṭiccasamuppādaṃ passatiyeva. Evaṃ passanto na tattha ahaṃ nāma koci atthi, yaṃ paṭicca atīta visayā pañcavidhā kaṅkhā uppajjati. Dhamma mattameva tattha atthīti evaṃ atīte kaṅkhā vatthussa abhāvadassanena pañcavidhāya kaṅkhāya atikkamo hoti. Nanu tathā passantassapi kathaṃ nu kho smi, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu khoti ayaṃ kaṅkhā atthiyeva. Tathā passantopi hi vinā pubbenivāsaññāṇena atīte bhave ahaṃ dvipādako ahosintivā catuppādako ahosinti vā tato cuto asukabhave uppannoti vā na jānāti na passatīti. Vuccate. Sā pana kaṅkhā dhamma mattappavatti dassanato paṭṭhāya antarāyika kaṅkhā na hoti. Vicikicchā paṭirūpikā eva. Sā hi ariyānaṃpi labbhati yevāti. Tathā anāgate phalapañcakaṃ passanto aparante pañcavidhaṃ kaṅkhaṃ atikkamati. Paccuppanne phalapañcakañca hetupañcakañca passanto paccuppanne kaṅkhā chakkaṃ atikkamati. Sesaṃ sabbaṃ pubbante vuttanayamevāti. Aṭṭhavidhāya kaṅkhāya atikkamane pana paṭiccasamuppādaṃ anulomappaṭilomaṃ passanto desanā dhamme ca lokuttara dhammesu ca kaṅkhaṃ atikkamati. Dhamme kaṅkhātikkamanena saheva desente satthari ca, yathānusiṭṭhaṃ paṭipanne saṅghe ca, tīsu sikkhāsu ca, yathāvutte pubbante ca, aparante ca, pubbantā parantesu ca, paṭiccasamuppādena saha paṭiccasamuppannesu dhammesu ca sabbaṃ kaṅkhaṃ atikkamatiyeva. Tenāha ‘‘sabhāva dhammappavattiyā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘sabhāvadhammappavattiyā cā’’ti paccayaparamparāvasena sabhāvadhammānaṃ paramparappavattiyā ca. Dhammasu dhammatā nāma desanā dhammassa svākkhātatādibhāvena sundara dhammatā. Anavajjadhammatā. Buddhasubuddhatā nāma taṃ dhammaṃ desentassa buddhassa sabbaññubuddhatā.
被见和疑缠住的人,要伏住它们,靠的是下面分析诸法、把握诸缘条件这两方面来完成的。而观业是为了铲除那些潜伏着的见和疑才修的,所以说“为了断除随眠”等等。“然而在那里”是指在那个无碍解道里。“在分别中”是省略了“文句”这个词。“对于那位”是指那位修行的人。“那在远处或近处的”是省略了文句,指在远处生起的色,或在近处生起的色。“而对于其义”是指为了提取所思维的法义。“以智坚固地把握后”的意思是,以分析诸法的智把它弄得非常清楚明白。现在,为了显示哪些是应当坚固把握的,以及它们各自的样子,就说“在那里”等等。接着,为了显示已被坚固把握的色的无常相,又说“那作用”等等。“坏灭”就是破坏,归于无常。“扩展作用”在这里,种种的支撑叫扩展,意思是朝着各个方向支撑、运载。“以及这些”是指四大种。因为说“各别地”,所以说“地等”是可能的,即地等与其他大种以及俱生色的把握。意思是地等及其余大种。相续的身体就是相续身。“如此这般地构想后”是指,色的相续转变,对前进的人会是这样,对后退的人会是这样,同样对弯曲、伸展的人等等,这样构想后。“在其余诸蕴中也有彼彼相续的差异”:在受蕴中,先说身上有身乐相续与身苦相续的差异;在心上有喜相续与忧相续的差异;而舍相续则不明显,应当构想后把握。当心中看不到喜和忧时,就应当这样推度而思维:“现在我生起了舍受”;当看到它们时,就思维“它灭去了”。在想蕴中,依色想、声想等而有差异。在行蕴中,依色思、声思等,依种种寻、伺等,以及依贪与无贪、嗔与无嗔、痴与无痴等而有差异。在识蕴中,应当知道依眼识等,以及依善、不善识等而有相续的差异。说了“生起信赖”之后,就用“这是我的”等等来阐明它的含义。其中,信赖有三种:渴爱信赖、慢信赖、见信赖。其中,“这是我的”是渴爱信赖;“我是这个”是慢信赖;“这是我的自我”是见信赖。“执持”是指在诸有中执取、运载。“以最胜内在的状态”即以上胜内在的状态,意思是具有内在核心的状态。“被执取”是指以“这是我的自我”这样的见执取而执取。确实有三种执取:渴爱执取、慢执取、见执取。为了显示“完全随欲而转”意味着仅仅是随心所欲而运作,并不是依缘而运作,就说“如所说的”等等。其中,“如所说的”是指总括一切时所说的业行等类别。“应如此执取”是指应以上胜内在的状态这样执取:“这是我的自我”。因为,如果某物是随自己的意愿而运作,那它就没有自己的主权;而在没有主权的事物中,把色等诸法当作有主权的自我,执取“这是我的自我”,这完全是错误的。同样,凡是刹那法,刹那刹那坏灭,把那色等五蕴当作自己的核心而这样执取,也完全是错误的。在这里,“完全是错误的”是指证得胜义谛后,它完全是错误的,是颠倒的。“破坏乐”是指破坏身乐与心乐,毁坏它们。“产生种种苦”是指产生、生起身苦与心苦。“而此色正是如此”是怎样的呢?对于处在人有的众生,它破坏随其运作的人间乐,使其达到老坏的状态,产生种种苦;自己取恶趣有,为他们产生种种恶趣苦。同样,对于处在天有、帝释有、梵有者等等,也应这样说。同样,对于处在人有的众生,以种种变坏的作用,破坏随其运作的乐;以种种缘造作的作用,产生种种苦。因此说“而此色正是如此”。“所谓核心,是指强力、力量的殊胜”,以此也包含了具足强力、力量殊胜的事物。“以无核心之义”在这里,核心就是坚实,非坚实就是无坚实。基于这个意思,说“然而色本身也不是这样的核心”,意思是它不是众生的自我核心、命我核心。基于“它没有核心”即无坚实之义,说“也不与这样的核心相连结”,意思是它不与自我核心、命我核心相连结。其中,前一种含义是针对“观色是我”而说的;后一种含义是针对“或我有色,或我中有色,或色中有我”而说的。因此,以无核心之义,即是以无坚实的状态,或是以不与坚实相连结的状态。在“无我”中,也有两种含义成立:非我即无我,或它没有我即无我。“而那”是指那色。“逼迫”是指逼迫那具足它的人。以此显示,在无我性成立时,苦性也成立。“应依三种年龄而结合世间的差别”:在初龄生起的色,不能到达第二龄,在初龄就灭去了等等,应这样结合包含于现在世中的差别。“以同类一相续”是指,同类诸法以同类之义而成为一体的相续,即同类一相续。“同类诸法”是指,在心生色中,以无间断地转起、与贪俱生心俱生的色法,名为同类色法;名法也是如此。对于与嗔俱生等也是如此。在时节生色中,以无间断地转起、由冷时节生起的色法,名为同类色法;由热时节生起的也是如此。对于食生色,也是同样的道理。这样,以同类一相续。“到达”是指以智到达。“以异刹那相续”在这里,以相续来思维是特别被着重的。这样做了之后,在前面“无常以坏灭之义”的句中,四大种的相续分别之理就很好地显示出来了。“观无常相是主要的”:在这个智中,以及在生灭智、坏灭智中,观无常相是主要的;在怖畏智、过患智、厌离智中,观苦相是主要的;在上面的四智中,观无我相是主要的。“在已集起的诸法中”是指在以互相不离的同伴关系而生起的诸法中。这是依经句所说:“以无明集而有色集,以渴爱集而有取集,以食集而有色集”。在经句中,“以未断”是指,无明、渴爱、见随眠以未断之义存在于相续中,这应被视为标准。“集起”是指从结生开始,一同生起,向上、向上而行,来至的意思。意谓以同一有的状态而显现。因此说“直至死时”等等。“流转”是指增长着而流、转起、流动。“然而对于这些”是指对于无明、渴爱、取、业。“灭去”是指就在那有中灭去。在那有中的灭,实际上就是在其他有中不再生起,所以说“在其他有中”等等。“在那相续中”是指在那现在有中。“名为不再生起的灭”是指相续灭,不是涅槃灭。若有这些缘,它们在其他有中必定会生起。现在,为了说明在随其运作的相续中所包含的一切最后的名色的刹那灭,就说“或者,随其运作的相续被切断、破坏”。“对于随观生灭者”:在这里,什么是生?什么是灭?又如何随观那两者?所以说“对于观生灭者,在这里,如同名称”等等。其中,“那黑暗的蕴”即黑暗的积聚。“离去”即消失、隐没。“生”即生起与增长。“灭”即离去、隐没。“或者依种种努力”是指依弯曲、伸展等种种努力。对于属于生起一方的种种相续,以生而观生;对于属于灭去一方的种种相续,以灭而观灭,这样连结。
Pariyuṭṭhitānaṃ diṭṭhivicikicchānaṃ vikkhambhanaṃ nāma heṭṭhā dhammavavatthāna vasena paccayapariggahavasena ca sijjhati. Vipassanā kammaṃ pana anusayabhūtānaṃ diṭṭhivicikicchānaṃ sallikhanatthāya karīyatīti vuttaṃ ‘‘anusaya samūhananatthañcā’’tiādi. ‘‘Tattha panā’’ti tasmiṃ paṭisambhidā magge pana. Vibhattesūti pāṭhaseso. ‘‘Yassā’’ti yogī puggalassa. ‘‘Yaṃ dūre santikevā’’ti yaṃ dūre pavattaṃ rūpaṃ vā, santike pavattaṃ rūpaṃvāti pāṭhaseso. ‘‘Tadatthassa panā’’ti sammasitadhammuddhāratthassa. ‘‘Ñāṇena daḷhaṃ gahetvā’’ti dhammavavatthānaññāṇena suṭṭhuvibhūtaṃ katvāti adhippāyo. Idāni yaṃ yaṃ daḷhaṃ gahetabbaṃ. Taṃ taṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādimāha. Puna daḷhaṃ gahitassa rūpassa aniccalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘sā ca kriyā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Nassantī’’ti bhijjanti. Aniccataṃ gacchanti. ‘‘Vitthambhana kriyā’’ti ettha vividhena thambhanaṃ vitthambhanaṃ. Nānādisābhimukhavasena thambhanaṃ vahananti attho. ‘‘Imāsañcā’’ti catunnaṃ mahābhūtānañca. Visuṃ visunti vuttattā tāsaṃ aññamaññañca sahajātesu gahaṇaṃ sambhavatīti vuttaṃ ‘‘āpādīnaṃ’’ti. Āpādīnaṃ sesamahābhūtānañcāti attho. Santatiyā sarīrāni santati sarīrāni. ‘‘Tathā tathā kappetvā’’ti rūpadhammānaṃ santati parivatti nāma abhikkamantassa evaṃ bhaveyya, paṭikkamantassa evaṃ bhaveyya, tathā samiñjantassa pasārentassātiādinā parikappetvā. ‘‘Sesakhandhesupi taṃ taṃ santati nānattaṃ’’ti vedanākkhandhe tāva kāye kāyikasukhasantati dukkhasantatīnaṃ nānattaṃ. Citte somanassa domanassa santatīnaṃ. Upekkhā santati pana avibhūtā hoti. Kappetvā gahetabbā. Yadā citte somanassa domanassāni na sandissanti, tadā idāni upekkhā me vedanā pavattatīti vā, yadā tāni sandissanti , tadā sā nirujjhatīti vā evaṃ takketvā sammasitabbāti vuttaṃ hoti. Saññākkhandhe rūpasaññāsaddasaññādīnaṃ vasena. Saṅkhārakkhandhe rūpasañcetanā saddasañcetanādīnaṃ vasena, nānāvitakka vicārādīnaṃ vasena, lobhālobha dosādosa mohāmohādīnaṃ vasena ca. Viññāṇakkhandhe cakkhuviññāṇādīnaṃ, kusalā kusalaviññāṇādīnañca vasena santati nānattaṃ veditabbaṃ. Vissāsaṃ karotīti vatvā tadatthaṃ vivarati ‘‘etaṃ me’’tiādinā. Tattha tayovissāsā taṇhāvissāso, mānavissāso, diṭṭhivissāso. Tattha etaṃ mamāti taṇhāvissāso. Esohamasmīti mānavissāso. Eso me attāti diṭṭhivissāso. ‘‘Pariharatī’’ti bhavābhavesu pariggahetvā harati vahati. ‘‘Paramajjhattabhāvenā’’ti padhānaajjhattabhāvena. Ajjhattasārabhāvenāti vuttaṃ hoti. ‘‘Pariggahito’’ti eso me attāti diṭṭhipariggahena pariggahito. Tayo hi pariggahā taṇhā pariggaho, mānapariggaho, diṭṭhipariggahoti. Vase sabbaso vattanto nāma kevalaṃ vasāyattavuttiko eva siyā, na paccayāyattavuttikoti dassento ‘‘yathāvuttehī’’tiādimāha. Tattha ‘‘yathāvuttehī’’ti sabbasaṅgahe vuttappakārehi kammābhisaṅkharaṇādīhi. ‘‘Tathāpariggahetabbo’’ti eso me attāti evaṃ paramajjhattabhāvena pariggahetabbo. Tathā hi yo attano vasena vattati, tasmiṃ attano sāmibhāvo natthi. Yasmiñca sāmibhāvo natthi, tasmiṃ rūpādike dhamme attānaṃ sāmikaṃ katvā eso mama attāti pariggaho nāma micchā eva. Tathā yo ca khaṇika dhammo hoti, khaṇe khaṇe bhijjati, taṃ rūpādikaṃ khandhapañcakaṃ attano sāraṃ katvā tathā pariggahopi micchā eva. Ettha ca ‘‘micchā evā’’ti paramattha saccaṃ patvā micchā eva. Vipallāso evāti vuttaṃ hoti. ‘‘Sukhaṃ viddhaṃsetī’’ti kāyikasukhañca cetasika sukhañca viddhaṃseti. Vināseti. ‘‘Nānādukkhaṃ janetī’’ti kāyikadukkhañca cetasika dukkhañca janeti uppādeti. ‘‘Idañca rūpaṃ edisameva hotī’’ti kathaṃ hoti. Manussattabhāve ṭhitānaṃ sattānaṃ yathāpavattaṃ manussa sukhaṃ viddhaṃseti, jiṇṇabhinnabhāvaṃ pāpeti, nānādukkhaṃ janeti. Sayaṃ apāyattabhāvaṃ gahetvā tesaṃ nānāapāya dukkhaṃ janeti. Tathā devattabhāve sakkattabhāve brahmattabhāve ṭhitānantiādinā vattabbaṃ. Tathā manussattabhāve ṭhitānaṃ nānāvipariṇāma kiccehi yathāpavattaṃ sukhaṃ viddhaṃseti, nānāpaccayābhisaṅkharaṇakiccehi nānādukkhaṃ janeti. Tena vuttaṃ ‘‘idañca rūpaṃ edisamevā’’ti. ‘‘Sāronāma thāmabalaviseso vuccatī’’ti etena thāmabalavisesena sampannaṃ vatthuṃpi saṅgaṇhāti. ‘‘Asārakaṭṭhenā’’ti ettha sāro eva sārakaṃ, na sārakaṃ asārakanti imamatthaṃ sandhāya ‘‘rūpaṃ pana sayaṃpi evarūpo sāro na hotī’’ti vuttaṃ. Sattānaṃ attasāro jīvasāro na hotīti attho. Natthi sāro etassāti asārakanti imamatthaṃ sandhāya ‘‘na ca evarūpena sārena yuttaṃ’’ti vuttaṃ. Attasārena jīvasārena saṃyuttaṃ hotīti attho. Tattha purimo attho rūpaṃ attato samanupassatīti idaṃ sandhāya vutto. Pacchimo rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃti imāni sandhāya vutto. Etena asārakaṭṭhenāti asārabhāvena, asārayuttabhāvena vāti ca. Anattāti etthapi na attā anattā, natthi attā etassāti vā anattāti ca dvidhā attho sijjhati. ‘‘Yañcā’’ti yañca rūpaṃ. ‘‘Pīḷetī’’ti taṃ samaṅgī puggalaṃ pīḷeti. Etena anattabhāve siddhe dukkhabhāvopi siddhoti dasseti. ‘‘Tiṇṇaṃ vayānaṃ vasena addhābhedo yojetabbo’’ti pathamavaye pavattaṃ rūpaṃ dutīyavayaṃ na pāpuṇāti, pathamavaye eva nirujjhatītiādinā addhāpaccuppanne antogadhabhedo yojetabbo. ‘‘Sabhāgekasantānavasenā’’ti sabhāgānaṃ dhammānaṃ sabhāgaṭṭhena ekībhūtā santati sabhāgekasantati. ‘‘Sabhāgānaṃ dhammānaṃ’’ti ca cittajesutāva nirantarappavattena lobhasampayuttacittena sahajātā rūpadhammā sabhāgarūpadhammā nāma. Tathā nāma dhammā ca. Evaṃ dosasampayuttādīsupi. Utujesu nirantarappavattena sītautunā samuṭṭhitā rūpadhammā sabhāgarūpa dhammā nāma. Tathā uṇhautunā samuṭṭhitā. Esanayo āhārajesupīti evaṃ sabhāgekasantativasena. ‘‘Sampāpuṇituṃ’’ti ñāṇena sampāpuṇituṃ. ‘‘Addhāsantativasenā’’ti ettha santativasena sammasanaṃ visesato adhippetaṃ. Evañca katvā heṭṭhā aniccaṃ khayaṭṭhenāti pade catunnaṃ mahābhūtānaṃ santati vibhāganayo suṭṭhu dassitoti. ‘‘Aniccalakkhaṇa dassanameva padhānaṃ’’ti imasmiṃ ñāṇepi udayabbayaññāṇepi bhaṅgaññāṇepi aniccalakkhaṇa dassanameva padhānaṃ. Bhayaññāṇe ca ādīnavaññāṇe ca nibbidāñāṇe ca dukkhalakkhaṇa dassanaṃ padhānaṃ. Upari catūsu ñāṇesu anattalakkhaṇa dassanaṃ padhānanti. ‘‘Samuditesū’’ti aññamaññaṃ avinābhāvasahāyabhāvena samuppannesu. Idañca avijjāsamudayā rūpasamudayo. Taṇhāsamudayā upādāna samudayo. Āhāra samudayā rūpasamudayoti pāḷivasena vuttaṃ. Appahīna vasenāti pāḷipade pana avijjā taṇhā diṭṭhānusayānaṃ appahīnaṭṭhena santāne vijjamānatā eva pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Samudentī’’ti paṭisandhito paṭṭhāya ekato udenti. Uparūpari enti. Āgacchantīti attho. Ekabhavabhāvena pātubbhavantīti adhippāyo. Tenāha ‘‘yāvamaraṇakālā’’tiādiṃ. ‘‘Pasavantī’’ti pavaḍḍhamānā savanti, pavattanti, sandanti. ‘‘Tesu panā’’ti avijjā taṇhupādāna kammesu. ‘‘Nirujjhantī’’ti tasmiṃbhave eva nirujjhanti. Tasmiṃ bhave nirodho nāma bhavantare puna anuppādo yevāti vuttaṃ ‘‘bhavantare’’tiādi. ‘‘Taṃ santatiyaṃ’’ti tasmiṃ paccuppanna bhaveti vuttaṃ hoti. ‘‘Puna anuppādasaṅkhātaṃ nirodhaṃ’’ti santati nirodho nāma vutto. Na nibbāna nirodho. Etāhi paccaye sati, bhavantare uppajjīssanti yevāti. Idāni yathāpavatta santatīsu pariyāpannānaṃ sabbapacchimānaṃ nāmarūpānaṃ khaṇikanirodhavasena atthaṃ vadanto ‘‘yathāpavatta santatiyo vā chijjanti bhijjantī’’ti vuttaṃ. ‘‘Udayabbayaṃ samanupassantassa cā’’ti ettha katamo udayo nāma, katamo vayo nāma, kathañca tadubhayaṃ samanupassatīti āha ‘‘udayabbayaṃ passantassāti ettha yathā nāmā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘tamo khandho’’ti tamorāsi. ‘‘Vetī’’ti vigacchati. Antara dhāyati .‘‘Udayo’’ti uppādo ceva vaḍḍhi ca. ‘‘Vayo’’ti vigamanaṃ, antaradhānaṃ. ‘‘Nānāpayogavasenavā’’ti samiñjanappasāraṇādi nānāpayogavasena vā. Udayapakkhānaṃ nānāsantatīnaṃ udayañca udayato. Vayapakkhānaṃ nānāsantatīnaṃ vayañca vayatoti yojanā.
因为具足了觉支诸法,所以能使自己的心感到满足,这就是“已精勤”。意思是内心欢喜满足。“观照的人”,就是修观者。成为精勤者之后又修观,就是“精勤观照者”。观照者有两种:初修的观照者和精勤的观照者。其中,还不能很好地照见诸蕴的生灭,这是力量弱的观照者,叫做初修观照者。能很好地照见诸蕴的生灭,并且在观业中已使心感到满足,这是力量强的观照者,叫做精勤观照者。这里所说的,正是指这个。
Bojjhaṅga dhammehi sampannattā ārādheti attano cittaṃti āraddho. Tuṭṭhacittoti attho. Vipassatīti vipassako. Āraddho hutvā vipassako āraddhavipassako. Duvidhohi vipassako taruṇa vipassako ca āraddha vipassako ca. Tattha khandhānaṃ udayabbayaṃ suṭṭhu apassanto dubbalavipassako taruṇa vipassako nāma. Khandhānaṃ udayabbayaṃ suṭṭhu passanto vipassanā kamme ārādhita citto balavavipassako āraddhavipassako nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ.
进入空屋的比丘,内心寂静,
对于正观法的人来说,会生起一种非人的喜乐。
‘Suññāgāre paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno; Amānusī ratī hoti, samma dhammaṃ vipassato,ti ca.
就算一个人活上一百年,却看不见生灭;
哪怕只活一天,只要能看见生灭,这一生也更好。
‘Yo ca vassasataṃ jīve, apassaṃ udayabbayaṃ; Ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, passato udayabbayaṃ,ti ca.
这里指的就是这个。观染:接近观之后,烦恼令它染污,使它变成污秽的状态,所以叫观染。障碍:阻挡、遮止,所以叫障碍,这只是前面已经说过的那些障碍法的名称。身光:从整个身体散发出来的光明。五种喜:小喜、刹那喜、继起喜、踊跃喜、遍满喜。两种轻安:极为强烈的身轻安和心轻安。胜解:在观业中,以信解之义生起的信,就是信胜解。精进:在那种业中不放下担子、振作起来的精进。乐:心的乐。因此说悦意。观智:像因陀罗放出的雷电那样锐利的强力观智。念:在那种业中不忘失的念。中舍:心从昏沉、掉举等不平衡的状态中解脱出来,称为中舍性的舍。转向舍:达到自在的、称为转向的舍。所依:渴爱的所依。正在做:正在造作。微细渴爱:因为和善法混在一起,无法知道这是不善的微细渴爱。非我所有:连接起来就是,不是我以前曾经生起过的。伴随乐味:伴随着对光明等生起的乐味渴爱。以慢增上:以认为自己更殊胜的慢心。即于彼时:就在爱染生起的那一刹那。欲求行相:希求的行相,乐味的行相。欲求所依:爱染的所依。确实:决定地。好了:这是表示放舍心的不变词。显示我现在就把它清净,不让它长久持续下去这个意思。即于他们:就在他们光明等之中。与注释书不合。意思是,因为注释书中把爱染的镇伏分开来说了。为了显示观成熟是以证得殊胜差别而明显,所以说达到行舍状态等。意思是,已证得出起观的状态。二种观心:近行心和随顺心。因为那被称为出起,所以有这样的连接。从行相出起,或者从缘取涅槃而生起。如果这样的话,种姓心也应该叫出起?不应该。因为它只住在道的转向,而且没有证悟的作用和断除痴迷的作用。自己:称为道的自己。或彼具足之人:或者由那条道而具足的人。从转起之轮转:从未来生中恶趣轮转的转起,或者从第八有开始欲善趣轮转的转起。决定导向出起:决定地引导、令到达出起,所以叫导向出起。决定地走向出起:意思是,住在这里的人,从出起没有退转。这应该就独觉和佛弟子来说。然而,一切知菩萨在过去诸佛的教法中出家,开始观业时,令随顺智触及后而止,这在义释中已经说了。其中,触及应视为显示行舍智达到顶点。应转向的:在那之前没有被任何心执取的涅槃所缘,是应转向的。彼:种姓智。种姓:成为、超越、切断,所以叫种姓。或者种姓:获得、到达种姓,所以叫种姓,这是词义。然而,种姓心如何切断凡夫种姓、到达圣者种姓?因为那个人在那一刻仍然属于凡夫种姓。确实如此。但于自身已断,所以说自己切断。又因为涅槃是圣者的境界,以缘取它为所缘而说到达圣者种姓,应该这样看。以缘力差别,令自己无间的圣者种姓修习、显现,所以种姓也合理。遍断后:遍断之后。意思是,从见、疑等一切纷扰中解脱。应该视为断除痴迷。并不是以缘取那些法为所缘而了知。道不缘取那些法为所缘,如何能遍知那些法?以作用成就。因为,断除痴迷时,前分诸智虽然缘取所缘,但不能成就那断除的作用,所以不称为遍知苦谛。然而,道虽然不缘取所缘,却能成就那断除的作用,所以称为遍知那个谛。为什么?因为从那时起,那个人于一切时,在那个谛上的遍知作用已经成就。譬如:有一个人,因为眼睛被胆汁、痰等病障蔽而瞎了,看不见任何东西。后来,他得到一种强力药膏,涂眼后整夜睡觉。就在他睡觉时,眼中一切病消除,眼变得清净。从那一刻起,即使他在睡觉,也说他在见色。为什么?因为瞎性消失,见的作用已经成就。应该这样理解。或者以一部分,在下分道;或者以无余,在阿拉汉道。无退转:这里,向后转就是退转。没有退转,所以叫无退转,这是分解。以不再生起之性,称为灭:在道刹那,那些轮转就达到不再生起的性质,即灭。如此称为灭。以称为生起的修习:这是说道只有一心识刹那,所以没有称为增长的修习的余地,因此这样说。然而,为证得圣道而生起的前分修习,也是道修习。而它在证得圣道时达到顶点。因此,圣道就是达到顶点的无上修习,以这个理趣,称为增长的修习也合理。无间:在自己之后无间而生起。无间果:这有无间果,这是分解。此后,二或三个果心生起:与此连接。火已除去:从此火已除去。如般涅槃者:以此显示,以寂止断的作用,随顺于道的生起。他们:他们眼。彼色于彼尚未明显:有这样的连接。于彼:于那个人。于观察转起时:这里也包括依净色眼所见而生起的随转路心。
Ayamidha adhippeto. Vipassanaṃ upecca kilesenti, malīnabhāvaṃ gamentīti vipassanupakkilesā. Paribandhanti nīvārentīti paribandhakāti heṭṭhā vuttameva antarāyika dhammānaṃ nāmaṃ. ‘‘Sarīrobhāso’’ti sakalasarīrato nikkhanto obhāso. ‘‘Pañcavidhā pītī’’ti khuddikā pīti, khaṇikā pīti, okkantikā pīti, ubbegā pīti, pharaṇā pītīti. ‘‘Duvidhā passaddhī’’ti atibalavantī kāyapassaddhiceva cittapassaddhi ca. Vipassanā kamme okappanākārappavattā saddhāeva adhimuccanaṭṭhena adhimokkho saddhādhimokkho. ‘‘Vīriyaṃ’’ti tasmiṃ kamme anikkhittadhuraṃ paggahitasīsaṃ vīriyaṃ. ‘‘Sukhaṃ’’ti cittasukhaṃ. Tenāha ‘‘somanassaṃ’’ti. ‘‘Vipassanāñāṇaṃ’’ti indavissaṭṭhavajirasadisaṃ balavavipassanāñāṇaṃ. ‘‘Satī’’ti tasmiṃ kamme appamuṭṭhā sati. ‘‘Tatramajjhattupekkhā’’ti cittassa līnuddhaccādīhi visamantehi vimuttā tatramajjhattatāsaṅkhātā upekkhā. ‘‘Āvajjanupekkhā’’ti vasibhāvapattā āvajjanasaṅkhātā upekkhā. ‘‘Ālayaṃ’’ti taṇhālayaṃ. ‘‘Kurumānā’’ti karontī. ‘‘Sukhumā taṇhā’’ti kusalehi missakattā idaṃ akusalantipi jānituṃ asakkuṇeyyā sukhumataṇhā. ‘‘Na vatame’’ti mama na uppannapubbovatāti yojanā. ‘‘Assādasahitā’’ti obhāsādīsu assādataṇhā sahitā. ‘‘Adhimāna vasenā’’ti adhikataraṃ maññanāvasena. ‘‘Tāvadevā’’ti nikantiyā uppattikkhaṇeyeva. ‘‘Nikāmanākāro’’ti icchanākāro. Assādanākāro. ‘‘Nikāmanassavatthū’’ti nikantiyā vatthu. ‘‘Addhā’’ti ekantena. ‘‘Handā’’ti cittavissaṭṭhakaraṇe nipātapadaṃ. Idāneva naṃ visodhemi, na ciraṃ pavattituṃ dassāmīti imamatthaṃ dīpeti. ‘‘Tesvevā’’ti tesuobhāsādīsu eva. Aṭṭhakathāya na sameti. Aṭṭhakathāyaṃ nikanti vikkhambhanassa visuṃ vuttattāti adhippāyo. Vipassanāparipāko nāma visesantarappavattena pākaṭoti dassetuṃ ‘‘saṅkhārupekkhābhāvaṃ pattā’’tiādimāha. Vuṭṭhānagāmini vipassanābhāvapattenāti vuttaṃ hoti. ‘‘Dve vipassanā cittānī’’ti upacārānulomacittāni. So hi vuṭṭhānanti vuccatīti sambandho. Saṅkhāra nimittato vā vuṭṭhāti. Nibbānaṃ ārabbha pavattito. Yadi evaṃ gotrabhupi vuṭṭhānaṃ nāma siyāti. Na siyā. Maggassa āvajjanamatte ṭhitattā. Paṭivedhakiccassaca sammoha samucchedakiccassa abhāvato. ‘‘Sayaṃ’’ti maggasaṅkhāto sayaṃ. ‘‘Taṃ samaṅgīpuggalaṃ vā’’ti tena maggena samaṅgīpuggalaṃ vā. ‘‘Vaṭṭappavattato cā’’ti āyatiṃ bhavesu apāyavaṭṭappavattato vā, aṭṭhama bhavato paṭṭhāya kāmasugati vaṭṭappavattato vā. Avassaṃ vuṭṭhānaṃ gameti sampāpetīti vuṭṭhānagāminīti vacanattho. ‘‘Avassaṃ vuṭṭhānaṃ gacchantī’’ti idha ṭhitānaṃ vuṭṭhānato nivatti nāma natthīti adhippāyo. Idañca paccekabuddhānaṃ buddhasāvakānañca vasena daṭṭhabbaṃ. Sabbaññu bodhisattā pana pubbabuddhānaṃ sāsane pabbajitvā vipassanā kammaṃ ārabhantā anulomaññāṇaṃ āhacca ṭhapentīti aṭṭhaka thāsu vuttaṃ. Tattha ‘‘āhaccā’’ti idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇassa matthakapattidassanatthaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Āvajjanaṭṭhāniyaṃ’’ti tato pubbabhāge kenaci cittena aggahite nibbānā rammaṇe āvajjanaṭṭhāniyaṃ. ‘‘Taṃ’’ti gotrabhuññāṇaṃ. Gottaṃ bhavati abhibhavati chindatīti gotrabhu. Gottaṃ vā abhisambhuṇāti pāpuṇātīti gotrabhūti vacanattho. Kathaṃ pana gotrabhu cittaṃ gotrabhuññāṇaṃ puthujjanagottaṃ chindati, ariyagottaṃ pāpuṇātīti yujjeyya, sohi puggalo tasmiṃkhaṇe puthujjanagottapariyāpannoevāti. Saccaṃ. Attani pana chinnattā sayaṃ chindati nāma. Nibbānassa ca ariyagocarattā taṃ ārammaṇa karaṇavasena ariyagottaṃ pāpuṇāti nāmāti daṭṭhabbaṃ. Paccayasattivisesena attano anantare ariyagottaṃ bhāveti, pātubhāvetīti gotrabhūtipi yujjati. ‘‘Paricchijjā’’ti paricchinditvā. Diṭṭhivicikicchādīhi sabbavipphandanehi muñcitvāti vuttaṃ hoti. Sammohassa pahānameva daṭṭhabbaṃ. Na te dhamme ārammaṇa karaṇa vasena jānanaṃ. Kathaṃ te dhamme ārammaṇaṃ akaronto maggo te dhamme parijānāti nāmāti. Kiccasiddhi vasena. So hi sammohaṃ pajahanto ārammaṇaṃ karontānipi hi pubbabhāgaññāṇāni tappahānakiccassa asādhakattā dukkha saccaṃ parijānantānīti na vuccanti. Maggo pana ārammaṇaṃ akarontopi tappahānakiccassa sādhakattātaṃ saccaṃ parijānātīti vuccati. Kasmā. Tato paṭṭhāya tassapuggalassa sabbakālaṃ tasmiṃsacce parijānana kiccassa siddhattā. Yathāhi eko puriso cakkhumhi pittasemhādidosehi palibuddhattā andho hoti. Na kiñci passati. Yadā pana so ekaṃ tejavantaṃ añjanaṃ labhitvā cakkhuṃ añjayanto sabbarattiṃ niddāyati. Tassa niddāyantasseva cakkhumhi sabbadosā nassanti. Cakkhu vippasannaṃ hoti. Taṅkhaṇato paṭṭhāya so niddāyantopi rūpāni passatīti vuccati. Kasmā, andhabhāvavigamena dassanakiccassa siddhattā. Evamevamidaṃ daṭṭhabbanti. Ekadesena vā heṭṭhimamaggesu, anavasesena vā arahattamagge. ‘‘Apacchāvattikaṃ’’ti ettha pacchato āvattanaṃ pacchāvattaṃ. Natthi pacchāvattaṃ assāti apacchāvattikanti viggaho. ‘‘Puna anuppādadhammatāpattivasena nirodhasaṅkhātaṃ’’ti maggakkhaṇe eva tānivaṭṭāni puna anuppādasabhāvaṃ āpajjanti, nirujjhanti. Tathā nirodhasaṅkhātaṃ. ‘‘Uppādanasaṅkhātāya bhāvanāyā’’ti etena maggassa ekacittakkhaṇikattā vaḍḍhanasaṅkhātāya bhāvanāya okāso natthīti katvā vuttaṃ. Ariyamaggaṃ paṭilābhatthāya pana pavattitā pubbabhāgabhāvanāpi maggabhāvanā eva. Sā ca ariyamaggaṃ patvā matthakapattā hoti. Tasmā ariyamaggo eva matthakapatto bhāvanānuttaro hotīti imināpariyāyena vaḍḍhana saṅkhātāya bhāvanāyātipi yujjatiyeva. Attano anantare pavattaṃ ānantarikaṃ. Ānantarikaṃ phalaṃ etassāti viggaho. Tassa ca tatoparaṃ dve vā tīṇi vā phalacittāni pavattantīti iminā sambandho. Apanīto aggi etasmāti apanītaggiko. ‘‘Nibbāpento viyā’’ti etena paṭippassambhanappahānakiccena maggānukulappavattiṃ dasseti. ‘‘Tesaṃ’’ti tesaṃ cakkhūnaṃ. Taṃ rūpaṃ tassa pākaṭaṃ na tāva hotīti sambandho. ‘‘Tassā’’ti tassa puggalassa. ‘‘Paccavekkhanavāresū’’ti ettha pasādacakkhunā diṭṭhe pavattā anubandhaka vīthiyopi saṅgayhanti.
上道所应杀、所应灭的,就是上道所杀。在“烦恼的分别”中,是说由某一道断除某些烦恼,这样来分别烦恼。在“圣典中”,是指在《无碍解道》的道圣典中。当正在宣说时,则应当解说,这是前后关联。对道支、觉支等的观察,就叫作道的观察。同样地,它后来才生起,这一点已经成立。“不相违”的意思是:即使不与清净道相应,正在观察的人也能随自己的意愿使它生起,这是其意旨。在“增上慢解说的注释书中”,是指在律藏第四波罗夷中解说增上慢一词的注释书。“彼”是指已成为圣者的比丘。“不得,不可”的意思是:没有得到,就不可以。或者也可理解为:得到了,并非不可以。四种道智已被包含在内,因为已经说到它名为智见清净。
Uparimaggehi vadhitabbā māretabbāti uparimaggavajjhā. ‘‘Kilesavibhāgesū’’ti asukamaggena asukākilesā pahīyantīti evaṃ kilesavibhāgesu. ‘‘Pāḷiyaṃ’’ti paṭisambhidā maggapāḷiyaṃ. Vuccamāne pana vattabbanti sambandho. Maggaṅgabojjhaṅgādīnaṃ paccavekkhanaṃ nāma maggapaccavekkhanameva. Tathā pacchā vā pavattatīti siddhaṃ. ‘‘Aviruddhā hotī’’ti visuddhimaggena asamentāpi paccavekkhantānaṃ icchānurūpasambhavatoti adhippāyo. ‘‘Adhimānaniddesa aṭṭhakathāsū’’ti vinaye catutthapārājike adhimānapadaniddesa aṭṭhakathāsu. ‘‘So’’ti ariyabhūto bhikkhu. ‘‘No laddhuṃ na vaṭṭatī’’ti aladdhuṃ na vaṭṭatīti attho. Laddhuṃ no na vaṭṭatīti vā yojanā. Catubbidhaṃ maggaññāṇaṃ gahitaṃ. Ñāṇadassanavisuddhi nāmāti vuttattā.
所谓“执著”,是指在内心里更坚固地确立。“就像深埋的须弥山柱一样显而易见”,是说它的持续状态就像那样。“因为未见其仅仅依缘而转起”,这句话是在说:把“这是我的我,不是别人的我”这样把“我”当成“我”的主宰来执取的原因。其中,用“仅仅”这个词,从胜义谛来说,因为“我”本身根本不存在,所以否定了五蕴是依自主而转的说法。但从世俗谛来说,因为“我”是存在的,所以一般人认为自己的五蕴是依自主而转,于是执取“这是我的我”。“因为也没有看见刹那灭”,这句话是说:这个“我”在实质意义上是“我”,这是我的实质,这是我的身体。即使活到一百年、一千年,这五蕴也不破坏、不消亡,那么我就不死;当这五蕴破坏、消亡时,我就死了。并且我与我的五蕴是不二的、无别的,就这样说执取的原因。其中,“刹那灭”是指名色诸法在每一刹那的破坏、坏灭、死亡。而这个死亡在世俗谛中不存在,只有在胜义谛中才存在。因此,没有看见它的凡夫认为自己的五蕴是自己的实质,于是执取“这是我的我”。“把那两者善加观察之后”,是指以智眼善加观察五蕴仅仅依缘而转以及刹那灭。其中,善加观察五蕴的缘起的人,善加观察仅仅依缘而转和不依自主而转。凡不是依自主而转的,从胜义谛来说,甚至不能说“这是我的所有物”,何况“是我的我”呢?再者,所谓有情,从自性上来说根本不存在,只是施设而已。凡会执取“我”或“我的”或“我的所有”的,在“我”不存在时,怎么会有“我的我”呢?刹那灭存在,每一刹那都在破坏。而所谓有情,在某一存在中,最初只出生一次,最后只死亡一次,中间即使一百年、一千年也没有所谓死亡。刹那诸法的趣向是另一种,有情的趣向是另一种。既然如此,刹那诸法怎么能以有情的实质意义而成为“我”呢?因此,它们以不能自主的意义和无实质的意义,就是无我。再者,“以不能自主的意义”这里,所谓自在,是在有情相续中的一个主要法。如果有一个叫“我”的,那么它应该也能成为那个主要自在的我。如果这样,那么凡是自在的就是我,凡是我的就是自在。如果这样,执取“色是我”的人,就是把色、自在和我三者当成一体来执取。同样,执取“受是我”、“想是我”、“行是我”、“识是我”的人也是如此。如果这样,那么有情、五蕴、自在和我全都成为一体,成为“一个有情”的计数。因为在这个自主的意义上,一个有情不可能有两个我、三个我、许多我。再者,有情有多少自在运作、有多少欲望生起,五蕴也应该永远随顺有情的自在。为什么呢?因为有情、五蕴和自在三者没有差别。如果这样随顺,那么“色是我的我”、“受是我的我”等执取就应该成立,从自性上也不相违。然而它并不那样随顺。因为一个丑陋、形貌难看的人,不能仅凭自己的自在就把自己的色身变成金色、美貌。同样,声音难听的人不能变成声音好听,气味难闻的人不能变成气味芬芳,盲人不能变成不盲,聋人不能变成不聋,病人不能变成无病,麻风病人不能变成无麻风,长疮的人不能变成无疮,老人不能变成年轻,不能变成不老、不死。也不能把堕入恶趣的人变成不堕入恶趣,或堕入后从中解脱。同样,天神不能从天神性中退堕,帝释不能从帝释性中退堕,魔不能从魔性中退堕,梵天不能从梵天性中退堕。这个道理也适用于其余诸蕴。然而,由于不随顺自在,从胜义谛来说,在五蕴中并没有所谓自己的主宰作用、自在作用。那五蕴是无主的、无自在的。如果这样,那么把“我”当作它的主、自在,而执取“色是我的我”,就是邪执。然而,世间凡夫不知道、不见、不通达诸法的缘起。在他们的由展转诸缘而转起的蕴相续中,从世俗谛来说,确实有种种自主运作的行相,世间也可见种种主、自在、主宰的言说。他们在世俗谛中生起的那些主、自在、主宰的言说中,停留在言说本身,却把它当作自性真实,于是产生邪执。这里或许有疑问:所谓自在不就是欲望吗?有情想要去就去,想要站就站。如果这样,那么他的五蕴就是依他的自在而转。并非如此。为什么呢?因为依缘而转。比如,想要去的欲望会因外财而生起,或因种种努力而生起,或因其他种种原因而生起。其中,对于没有财物的人,无论遭遇何种身苦或心苦,由于那些苦缘,就会生起对财物的欲望;由财物欲为缘,生起想去等欲望。同样,种种努力欲、种种业欲也是如此。对于以种种苦、怖畏、灾难为根的种种欲望,更不必说。同样,对于以种种所缘的诱惑为苦根的欲望,以及以种种寻的躁动为苦根的欲望,也是如此。因此,自在也是依缘而转的。“行走”,是指以行走的方式而转起的五蕴。由于某种财物等原因,某种自在生起;行走也由那同样的原因,以及食物资助等缘而生起。自在只是行走之缘的一分而已。因为它离开其他诸缘不能自己生起,何况生起行走呢?站立等也是如此。如果这样,那么这五蕴应当说为依缘而转,而不是依自在而转。再者,想要去的人去,这是作为施设的有情去;而五蕴因为是刹那法,所以不去,它在生起的每一处当下就坏灭,只是由相续而显现出行走的行相。这样就是不能自主。即使在那里那里坏灭,只要不间断地转起,行走仍然成立。如果认为行走成立时,刹那坏灭并无过失,那还是有过失。因为刹那死亡对有情的来说,就是坟场。如果在中间有障碍到来,或跌倒,那么行走的有情有时就会遭遇死亡或近乎死亡之苦。以烦恼为因相而转起,所以叫“相”。又说“颠倒相”,是指以颠倒诸法为因所现起的作用相。渴爱本身就是愿求,这是关联。广大过患的堆积,就是大过患聚。在诸蕴中,空性相是非常深奥的,只是智的境界。而观空是与邪见正相反的,所以说“以在诸行中观空性等”。其中,“义成就”是指获得道果,称为义成就。“我”的执著是我执。执取就是执。被执取之义。称为见的执就是见执。它既是义执著又是见执,这是分别。它的对治是无我随观智。一再修习是随修。展转增长之义。“如是随观之后”,是指以空性行相随观之后。解脱的圣者。“无常相并不太深奥,也是信的境界。而高慢相的我慢,是以诸蕴中常恒颠倒为根的,也与信相反。”所以说“以无常观等”。“以常恒相执著”,是指以常恒相的执著。“我慢执”,是指称为我慢的执。又说“与信”,以“又”字包括智。苦相是能生怖畏厌离的。对于所缘中渴爱动摇的渴爱躁动,是它的对治。特别与定相应,所以说“以苦观等”。“三法”,是指慧根、信根、定根这三根法。“或依观的行相”,是指依出起随顺观的行相。
‘‘Abhinivisanaṃ’’ti ajjhattaṃ daḷhataraṃ patiṭṭhānaṃ. ‘‘Nikhātasinerupā dassaviyā’’ti tassa pavattanaṃ viya. ‘‘Kevalaṃ paccayāyatta vuttitāya adiṭṭhattā’’ti etena eso me attā, na parassa attāti evaṃ attānaṃ attassa sāmikaṃ katvā gahaṇakāraṇaṃ vadati. Tattha kevalasaddena paramattha saccaṃ patvā attasseva abhāvato khandhapañcakassa attanovasāyatta vuttitaṃ nivatteti. Sammuti saccaṃ pana patvā attassa vijjamānattā mahājano attano khandhapañcakaṃ attano vasāyatta vuttiṃ maññamāno eso me attāti gaṇhāti. ‘‘Khaṇabhaṅgassa ca adiṭṭhattā’’ti etena eso me sāraṭṭhena attā. Eso mama sāro. Etaṃ mama sarīraṃ. Yāva vassasataṃpi vassasahassampi etaṃ khandhapañcakaṃ na bhijjati, na vinassati. Tāva ahaṃ na marāmi. Yadā etaṃ bhijjati, vinassati. Tadā ahaṃ marāmi. Ahañca mama khandhapañcakañca advayaṃ anānattanti evaṃ gahaṇakāraṇaṃ vadati. Tattha ‘‘khaṇabhaṅgassā’’ti nāmarūpadhammānaṃ khaṇe khaṇe bhañjanassa bhijjanassa maraṇassa. Idampanamaraṇaṃ sammuti sacce natthi. Paramattha sacce eva atthi. Tasmā taṃ apassanto mahājano attano khandhapañcakaṃ attanosāraṃ maññamāno eso me attāti gaṇhātīti. ‘‘Taṃ dvayaṃ sudiṭṭhaṃ katvā’’ti khandhapañcakassa kevalaṃ paccayāyatta vuttitañca khaṇabhaṅgañca ñāṇa cakkhunā suṭṭhudiṭṭhaṃ katvā. Tattha pañcannaṃ khandhānaṃ paṭiccasamuppādaṃ suṭṭhupassanto kevalaṃ paccayāyatta vuttitañca avasāyatta vuttitañca suṭṭhu passati. Yo ca attano vasāyattavutti na hoti. So paramatthasaccaṃ patvā eso mama santakantipi vattuṃ nārahati. Kuto mama attāti. Api ca, satto nāma sabhāvato natthi. Paññattimattaṃ hoti. Yo ‘ahanti vā, meti vā, mamāti vā, gayheyya. Asante ca attasmiṃ ko mama attā nāma bhaveyyāti. Khaṇabhaṅgo hoti. Khaṇe khaṇe bhijjati. Satto ca nāma ekasmiṃbhave ādimhi sakiṃ eva jāyati. Ante sakiṃ eva marati. Antarā vassasataṃpi vassasahassaṃpi maraṇaṃ nāma natthi. Aññāhi khaṇikadhammānaṃ gati. Aññā sattassa. Evaṃsante kathaṃ khaṇikadhammā sattassa sāraṭṭhena attānāma bhaveyyunti. Tasmā te avasavattanaṭṭhena asārakaṭṭhena ca anattā eva. Apica ‘‘avasavattanaṭṭhenā’’ti ettha vaso nāma sattasantāne eko padhānadhammo. Sace attānāma atthi. So eva padhānabhūtassa vasassapi attā bhaveyya. Evaṃsati, yo vaso, so attā. Yo attā, so vasoti bhaveyya. Tathā ca sati, rūpaṃ attāti gaṇhanto rūpañca vasañca attānañca ekattaṃ katvā gaṇhāti nāma. Tathā vedanaṃ attāti. Saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attāti gaṇhantepi. Evañcasati, satto ca khandhapañcakañca vaso ca attā ca sabbametaṃ ekattaṃ gacchati, eko sattoti saṅkhyaṃ gacchati. Na hi imasmiṃ vasavattanaṭṭhe ekassasattassa dve attā tayo attā bahūattāti sakkā bhavituṃ. Atha yathā yathā sattassa vaso vattati, icchā pavattati. Tathā tathā khandhapañcakampi niccakālaṃ sattassavasaṃ anugaccheyya. Kasmā, sattassa ca khandhapañcakassa ca vasassa ca nānattābhāvato. Evaṃ anugacchante sati. Rūpaṃ me attā, vedanā me attātiādiggahaṇaṃ vaṭṭeyya. Sabhāvato aviruddhaṃ bhaveyya. Na pana tathā anugacchati. Na hi dubbaṇṇo durūpo puriso attano rūpakāyaṃ attano vaseneva suvaṇṇaṃ surūpaṃ kātuṃ sakkoti. Tathā dussaddovā susaddaṃ, duggandhovā sugandhaṃ. Na ca andhovā anandhaṃ. Badhirovā abadhiraṃ. Rogīvā arogaṃ. Kuṭṭhīvā akuṭṭhaṃ. Gaṇḍīvā agaṇḍaṃ. Jiṇṇovā taruṇaṃ. Ajaraṃ vā amaraṇaṃ vā kātuṃ sakkoti. Nāpi apāyesu ca apatantaṃ. Patitvā vā tato vimuttaṃ kātuṃ sakkoti. Tathā devo vā devattā acāvetuṃ. Sakkovā sakkattā, māro vā mārattā, brahmā vā brahmattāti. Esanayo sesakhandhesupi. Tathā pana avasānugamanato paramattha saccaṃ patvā khandhapañcake attano sāmikiccaṃ issarakiccaṃ nāma natthi. Asāmikameva taṃ hoti, anissaraṃ. Tathā ca sati, attānaṃ tassa sāmiṃ issaraṃ katvā rūpaṃ me attāti gahaṇaṃ micchāgahaṇaṃ nāma hotīti. Loke pana mahājano dhammānaṃ paṭiccasamuppādaṃ na jānanti, na passanti, na paṭivijjhanti. Tesaṃ parampara paccayavasena pavattamāne khandhasantāne sammuti saccavasena nānāvasavattanākārā nāma santi. Nānāsāmi issarādhipativohārā ca loke sandissanti. Te sammuti saccavasena uppannesu tesu sāmiissarādhipati vohāresu vohāramatte aṭhatvā sabhāvasaccaṃ maññantā micchāgahaṇaṃ gaṇhanti. Ettha siyā. Na nu vasonāma icchā. Satto ca gantuṃ icchanto gacchati. Ṭhātuṃ icchanto tiṭṭhati. Evaṃsati. Tassa khandhapañcakaṃ tassa vasāyatta vutti eva hotīti. Na hoti. Kasmā, paccayāyatta vuttittā eva. Tathāhi gantuṃ icchānāma bahiddhā dhanahetuvā uppajjeyya. Nānābhogahetu vā. Aññena vā nānākāraṇena. Tattha yesaṃ dhane asati, yaṃ yaṃ dukkhaṃ āgaccheyya kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā. Tesaṃ taṃ taṃ dukkhapaccayā dhanicchā nāma uppajjati. Dhanicchā paccayā ganticchādayo uppajjanti. Tathā nānābhogicchā nānākammicchāsu cāti. Nānādukkhabhayupaddavamūlikāsu icchāsu vattabba meva natthi. Tathā nānārammaṇānaṃ palobhana dukkhamūlikāsu ca nānāvitakkānaṃ vipphandanamūlikāsu ca icchāsu. Evaṃ vasopi paccayāyatta vuttiko eva hoti. ‘‘Gamanaṃ’’ti gamanākārena pavattaṃ khandhapañcakaṃ. Yenayenadhanādihetunā so so vaso uppajjati. Gamanampi tena teneva uppajjati āhārupatthambhanādipaccayena ca. Vaso pana gamanassa paccayeka desamattaṃ hoti. So hi tadaññapaccayehi vinā sayaṃ uppajjituṃ na sakkoti. Kuto gamanaṃ uppādetuṃ. Evaṃ ṭhānādīsu. Evañca sati, idaṃ khandhapañcakaṃ paccayāyatta vuttikanticceva vattuṃ arahati. No vasāyatta vuttikanti. Api ca gantuṃ icchanto gacchatīti paññatti mattabhūto satto gacchati. Khandhapañcakaṃ pana khaṇika dhammattā na gacchati. Uppannuppannaṃ tattha tattheva bhijjati. Santati vasena gamanākāra nimittaṃ paññāyati. Evaṃ avasavattanaṃ hotīti. Hotu tattha tattheva bhijjanaṃ. Avicchedappavattiyā sati, gamanaṃ sampajjatiyeva. Gamane ca sampajjamāne khaṇikabhijjanena doso natthīti ce. Atthi. Khaṇikamaraṇañhi sattassa susānabhūmi nāma hoti. Antarāyevā āgate pakkhalante vā sati, gacchanto satto yadā kadāci maraṇaṃ vā nigacchati maraṇa mattaṃ vā dukkhanti. Kilese nimināti pavattetīti nimittanti vacanattho. ‘‘Vipallāsanimittaṃ’’ti ca vipallāsa dhammānaṃ vasena upaṭṭhitaṃ kicca nimittaṃ. Taṇhā eva paṇidhīti sambandho. Mahantānaṃ ādīnavānaṃ rāsi mahāādīnavarāsi. Khandhesu suññatalakkhaṇaṃ nāma ati gambhīraṃ hoti. Ñāṇasseva visayabhūtaṃ. Suññata dassanañca diṭṭhiyā ujuppaṭipakkhanti āha ‘‘saṅkhāresu suññatadassanavasenā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘attha siddhi nāmā’’ti maggaphalappaṭilābhasaṅkhātassa atthassa siddhi nāma. Attāti abhiniveso attābhiniveso. Gaṇhātīti gāho. Upādīyatīti attho. Diṭṭhisaṅkhāto gāho diṭṭhiggāho. Atthābhiniveso ca so diṭṭhiggāho cāti viggaho. Tassa paṭipakkhaṃ anattānupassanāñāṇaṃ. Anu anu bhavanaṃ ānubhāvo. Paramparato vaḍḍhananti attho. ‘‘Tathā samanupassitvā’’ti suññatā kārena samanupassitvā. Vimuñcantassa ariyapuggalassa. ‘‘Aniccalakkhaṇaṃ nāma nāti gambhīraṃ hoti. Saddhāyapi visayabhūtaṃ. Unnatilakkhaṇo ca ahaṃ māno khandhesu niccadhuvavipallāsamūlako saddhāya ca paṭipakkhoti āha ‘‘aniccadassanavasenā’’tiādiṃ. ‘‘Nimittābhinivesabhūtassā’’ti niccadhuvanimittābhinivesabhūtassa. ‘‘Mānaggāhassā’’ti mānasaṅkhātassa gāhassa. ‘‘Saddhāya pī’’tipisaddena ñāṇaṃ sampiṇḍeti. Dukkhalakkhaṇaṃ nāma bhayasaṃvega janakaṃ hoti. Ārammaṇesu taṇhālolassa taṇhāvipphandanassa paṭipakkhaṃ. Visesato samādhissa anurūpanti āha ‘‘dukkhadassana vasenā’’tiādiṃ. ‘‘Tiṇṇaṃ dhammānaṃ’’ti paññindriya saddhindriya samādhindriya saṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ indriya dhammānaṃ. ‘‘Vipassanā gamanavasene vā’’ti vuṭṭhānagāmini vipassanā saṅkhātassa āgamana kāraṇassa vaseneva.
现在,为了说明前面所说的“以及为了成就七种圣者分类的缘”,这里说出“其中”等话。所谓“法随行者”:“法”在这里指慧,就像在“谛、法、慧、施”等语句中那样。他以更敏锐的慧随念于法,所以叫法随行者。意思是说,他依靠慧力的随行,在最初就获得道。另一种解释:“法”是指无众生、无命我意义上的行法。而“空见”特别是指对纯粹法的观察。这样,他随念纯粹的法,以智的行进跟随而行,所以叫法随行者。所谓“见至者”:这里,“见”指见智。由于从最初开始就具足清净见,他仅以见力轻易地证得那那一种道果,所以叫见至者。他仅以那见慧力从烦恼束缚中解脱,所以叫慧解脱者。对于行法的刹那法性,善加信解,不坏净信就是信。其中,“不坏净信”指与智相应的净信。“智”指对行法刹那性相的见智。有这样的智存在时,那里才生起所谓不坏净信,否则不然。随念于信,所以叫信随行者。意思是说,他仅以信力在最初证得圣道。以信力而解脱,所以叫信解脱者。所谓“身证者”:这里,“证”指亲见,也即所谓能成就者。在自己身上就已获得的亲证,有此者,所以叫身证者。见苦的补特伽罗多起悚惧。悚惧是精勤之力的所依。所以说“悚惧者如理精勤”。因此,他依悚惧而修行,凡以人的勇力所能证得者,他都能证得。证得之时,又在自己身上获得亲证。意思是说,他获得亲见之禅乐或道果之乐。所谓“俱分解脱者”:以无色定从色身解脱,以阿罗汉道果从名身解脱,如此从两种身分而解脱。这里,三种圣者补特伽罗是慧增上者、信增上者、精进增上者。其中,法随行者、见至者、慧解脱者名为慧增上者。信随行者、信解脱者名为信增上者。身证者、俱分解脱者名为精进增上者,应当如此理解。这补特伽罗分类法门是依《无碍解道》之方式而说。然而在阿毗达摩的补特伽罗施设中,信解脱者和身证者这两种补特伽罗只在有学中说到。证得阿罗汉果的这两种人也应视为慧解脱者。这里或有疑问:对于行法的刹那法性,善加信解,不坏净信就是信,这样说。那么,仅以这样的信就能证得须陀洹道吗?这里我们没有可说的,这是世尊亲口所说。如《大品·入相应》中说:“诸比丘,眼是无常、变易、异变者。若有人如此信解,如此胜解,这名为信随行者。他已入圣域,已越异生地。他不再造作那种会令其生于恶趣、恶道、堕处的业。”诸比丘,耳是无常、变易、异变者……如此以十二处广说。其中,“变易者”指有变易,所以叫变易者。而“变易”指刹那刹那的衰老、坏灭。“异变者”是其同义词。“如此胜解”以此显示与智相应的信。那信在须陀洹道支中被称为“于佛不坏净信具足,于法、僧不坏净信具足”。其中,与智相应的信指与见眼等无常相的智相应的信解之信。而无常相指在“色是无常,以灭尽义”等语句中所说的方式,眼等所依大种的相续转变等。看见那者,便信解眼等的无常性,胜解。它们也刹那刹那决定坏灭,因此获得信胜解、信决断,这是意思。“于佛不坏净信”中,与见阿罗汉、正等觉者等佛功德等的智相应的净信名为不坏净信。圣域指从见随眠和疑随眠中清净的状态地。与那些烦恼共住的状态地名为异生地。如何了知那补特伽罗越异生地、入圣域呢?所以说“他若……”等。若有人即使为活命因缘也不造作任何到达业道、趣向恶趣的业,他决定越异生地、入圣域,如此了知,这是意思。这是《信随行经》。另外又说:“诸比丘,眼是变易、异变者。若有人如此少分思惟而堪忍,这名为法随行者”等。其中,“少分思惟而堪忍”指不像信随行者那样只停留在信解上,而是观察眼等那样的无常性,逐渐获得见。如此存在时,眼等对于那补特伽罗的思惟、观察少分堪忍。这是《法随行经》。另外又说:“诸比丘,眼是无常、变易、异变者。若有人如此了知、如此见,这名为须陀洹”等。其中,“了知、见”指不像法随行者那样停留在少分思惟堪忍上,而是以慧了知,以智眼亲自现见,这是意思。这是见至者等的经。
Idāni pubbe yaṃ vuttaṃ ‘sattaariya puggalavibhāgassa paccayabhāvapattiyā cā’ti. Tattha satta ariyapuggalavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Dhammānusārī nāmāti ettha ‘‘dhammo’’ti paññā vuccati ‘saccaṃ, dhammo, dhīti, cāgo,ti ettha viya. Tikkhataraṃ dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī. Paññābalānusārena ādimhi maggaṃ labhatīti vuttaṃ hoti. Athavā. ‘‘Dhammo’’ti nissattanijjīvaṭṭhena saṅkhāra dhammo vuccati. Suññatadassanañca nāma visesato suddhadhamma dassanaṃ nāma. Iti suddhadhammaṃ anussarati, ñāṇagatiyā anugacchatīti dhammānusārī. Diṭṭhipattoti ettha diṭṭhināma dassanaññāṇaṃ vuccati. Ādito paṭṭhāya parisuddha dassanasampannattā diṭṭhibaleneva sukhena taṃ taṃ maggaphalaṃ pattoti diṭṭhipatto. Teneva dassana paññābalena kilesabandhanato vimuttoti paññāvimutto. Saṅkhāra dhammānaṃ khaṇika dhammabhāve suṭṭhu saddahanaṃ aveccappasādo saddhā nāma. Tattha ‘‘aveccappasādo’’ti ñāṇasampayuttappasādo. ‘‘Ñāṇaṃ’’ti ca saṅkhāra dhammānaṃ khaṇikabhāvanimittānaṃ dassanaññāṇaṃ. Tādise hi ñāṇe sati, tattha aveccappasādo nāma jāyati, no aññathāti. Saddhaṃ anussaratīti saddhānusārī. Saddhābaleneva ādimhi ariyamaggaṃ pāpuṇātīti vuttaṃ hoti. Saddhābalena vimuttoti saddhāvimutto. ‘‘Kāyasakkhi nāmā’’ti ettha sakkhaṃti sandiṭṭhaṃ. Yaṃ sādhakantipi vuccati. Attano kāye eva laddhaṃ sakkhaṃ yassāti kāyasakkhī. Dukkhānu passī puggalo hi saṃvega bahulo hoti. Saṃvego ca padhāna vīriyassa padaṭṭhānaṃ. Saṃviggo yoniso padahatīti hi vuttaṃ. Tasmā so saṃvegavasena bhāvanaṃ anuyuñjanto yaṃ yaṃ purisathāmena pattabbaṃ hoti. Taṃ taṃ pāpuṇāti. Pāpuṇanto ca attano kāye eva sakkhaṃ labhati. Sandiṭṭhaṃ jhānasukhaṃ vā maggaphalasukhaṃ vā labhatīti vuttaṃ hoti. ‘‘Ubhatobhāga vimutto’’ti arūpajjhānehi rūpakāyato arahattamaggaphalehi nāmakāyatoti evaṃ ubhohi kāyabhāgehi vimutto. Ettha ca tayo ariyapuggalā paññādhiko ca saddhādhiko ca vīriyādhiko ca. Tattha dhammānusārī ca diṭṭhipatto ca paññāvimutto ca paññādhiko nāma. Saddhānusārī ca saddhāvimutto ca saddhādhiko nāma. Kāyasakkhī ca ubhatobhāgavimutto ca vīriyādhiko nāmāti daṭṭhabbaṃ. Ayañca puggalavibhāganayo paṭisambhidāmagganayena vutto. Abhidhamme pana puggala paññattiyaṃ saddhāvimutto ca kāyasakkhī ca dvepuggalā sekkhesu eva vuttā. Arahattaṃ pattā pana ete dvepi paññāvimuttā evāti daṭṭhabbā. Ettha siyā, saṅkhāra dhammānaṃ khaṇika dhammabhāve suṭṭhu saddahanaṃ aveccappasādo saddhā nāmāti vuttaṃ. Kiṃ pana tādisena saddhāmattena sotāpatti maggaṃ pāpuṇātīti. Ettha amhehi vattabbaṃ natthi. Bhagavatā eva vuttaṃ. Yathāha mahāvagge okkanta saṃyutte cakkhu bhikkhave aniccaṃ vipariṇāmī aññathābhāvī, yo evaṃ saddahati, evaṃ adhimuccati. Ayaṃ vuccati saddhānusārī. Okkanto ariyabhūmiṃ. Atikkanto puthujjanabhūmiṃ. So yenakammena apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ uppajjeyya. Na taṃ kammaṃ karotīti. Sotaṃ bhikkhave aniccaṃ. Vipariṇāmī aññathābhāvītiādinā dvādasāyatanāni vitthāre tabbāni. Tattha ‘‘vipariṇāmī’’ti vipariṇāmo yassa atthīti vipariṇāmī. Vipariṇāmoti ca khaṇe khaṇe jīraṇatā bhijjanatā vuccati. ‘‘Aññathābhāvī’’ti tasseva vevacanaṃ. ‘‘Evaṃ adhimuccatī’’ti etena ñāṇasampayuttasaddhaṃ dīpeti. Sā eva sotāpattiyaṅgesu buddhe aveccappasādena samannāgato, dhamme, saṅghe aveccappasādena samannāgatoti vuttā. Tattha ñāṇasampayuttasaddhā nāma cakkhādīnaṃ aniccanimitta dassanaññāṇena sampayuttā okappanasaddhā. Aniccanimittañca nāma rūpaṃ aniccaṃ khayaṭṭhenātipade vuttanayena cakkhādinissayānaṃ mahābhūtānaṃ santati parivattanādikaṃ vuccati. Tañhi passanto cakkhādīnaṃ aniccabhāve saddahati, adhimuccati. Tānipi khaṇe khaṇe ekantena bhijjati yevāti saddhādhimokkhaṃ saddhāvinicchayaṃ paṭilabhatīti attho. ‘‘Buddhe aveccappasādenā’’ti ettha pana arahatā sammāsambuddhatādīnaṃ buddhaguṇādīnaṃ dassanaññāṇena sampayutto pasādo aveccappasādo nāma. Ariyabhūmi nāma diṭṭhānusaya vicikicchānusayehi parisuddhā avatthābhūmi vuccati. Tehi sahitā avatthābhūmi puthujjanabhūmi nāma. Kathaṃ pana tassa puggalassa puthujjanabhūmiṃ atikkantatā ariyabhūmiṃ okkantatā ca viññāyatīti āha ‘‘so yenā’’tiādiṃ. Yo attano jīvitahetupi kiñci kammapathapattaṃ apāyagāmi kammaṃ na karoti. So ekantena puthujjanabhūmiṃ atikkanto, ariyabhūmiṃ okkantoti viññāyatīti vuttaṃ hoti. Idaṃ saddhānusārisuttaṃ. Aparaṃpi vuttaṃ cakkhu bhikkhave vipariṇāmī aññathābhāvī. Yassa evaṃ mattaso nijjhānaṃ khamati. Ayaṃ vuccati dhammānusārī tiādi. Tattha ‘‘mattaso nijjhānaṃ khamatī’’ti saddhānusārīviya saddahanamatte aṭṭhatvā cakkhādīnaṃ tādisaṃ aniccataṃ samanupassanto thokaṃ thokaṃ dassanaṃ labhatiyeva. Evaṃsati, cakkhādīni tassa puggalassa nijjhānaṃ olokanaṃ mattaso khamanti nāma. Idaṃ dhammānusārisuttaṃ. Aparaṃpi vuttaṃ cakkhu bhikkhave aniccaṃ vipariṇāmī aññathābhāvī. Yo evaṃ pajānāti passati. Ayaṃ vuccati sotāpanno tiādi. Tattha ‘‘pajānāti passatī’’ti dhammānusārīviya mattaso nijjhānakkhamamatte aṭṭhatvā paññāya pajānāti, ñāṇacakkhuno paccakkhato passatīti attho. Idaṃ diṭṭhipattādīnaṃ suttaṃ.
“如自己的果”:在这里,“自己的”就是指属于自己的东西。“无论哪一种自己的,就按各自的那样”,通过“对入流者……”等说法来显示这个含义。不过在果等至的路线中,只有随顺速行是诸果的近因,而不是道速行,所以说“不是依道前来的方式”。“那”指的是道。存在的、实际有的,就是存有。“对此”指的是对这道。
‘‘Yathā sakaṃ phalaṃ’’ti ettha sassa attano idaṃ sakaṃ. Yaṃ yaṃ sakaṃ yathāsakanti atthaṃ dasseti sotāpannassātiādinā. Phalasamāpatti vīthiyaṃ pana anulomajavanāni eva phalānaṃ āsannakāraṇāni, na maggajavanānīti āha ‘‘na maggāgamanavasenā’’ti. ‘‘So’’ti maggo. Santo saṃvijjamāno sabbhāvo. ‘‘Assā’’ti maggassa.
无常随观从作用上说,是无相的;从自性上说,则是有相的,且必然伴随常相。因为它由此获得“这是我”的执取。这个观智也应被随观为无常、以灭尽为义。而在这里,到了阿毗达摩的层面,是以自性为主,不是以作用为主。所以,依阿毗达摩的理路,观智不能把自己的相作为道来给予。这就是注疏的意趣。那些名为烦恼的法,对于正在生起它们的人,造成障碍、加以逼恼,所以叫障碍者;它们执取此人的常相、净相、乐相、我相,所以叫造相者;它们令此人深深地陷溺、固着于所缘,所以叫趣向者。而这些烦恼法不作道果的所缘,也不与道果结合。这样,由于作了所缘,它们在道果中便不存在。正因不存在,为了显示这些道果依其自法而得到三种名称,所以说“或依作所缘”等。“以自性”,就是依其自法。
Aniccānupassanā kiccato animittā hoti. Sabhāvato sanimittāeva. Niccanimittasahitāeva. Yato sā esohamasmītiggahaṇaṃ labhati. Idaṃpi vipassanāñāṇaṃ aniccaṃ khayaṭṭhenāti samanupassitabbā ca hotīti. Tattha ca abhidhammaṃ patvā sabhāvappadhānaṃ hoti, na kiccappadhānaṃ. Tasmā abhidhamma nayena vipassanā attano nimitta nāmaṃ maggassa dātuṃ na sakkoti. Ayaṃ aṭṭhakathāya adhippāyo. Kilesa dhammā nāma yassa uppajjanti, taṃ puggalaṃ palibundhanti. Sambādhaṃ karonti. Tasmā palibodhakarānāma. Taṃ puggalaṃ niccanimitta subhanimitta sukhanimitta attanimittāni gāhenti. Tasmā nimittakarānāma. Taṃ puggalaṃ ārammaṇesu bhusaṃ nihitaṃ niviṭṭhaṃ karonti. Tasmā paṇidhikarānāma. Te ca maggaphalāni ārammaṇaṃ na karonti. Maggaphalehi ca sampayogaṃ na gacchanti. Evaṃ ārammaṇakaraṇā divasena maggaphalesu tesaṃ abhāvo. Abhāvattāeva ca tāni maggaphalāni attano dhammatāya tīṇināmāni labhantīti dassetuṃ ‘‘ārammaṇa karaṇavasenavā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Attano sabhāvenā’’ti attano dhammatāya.
“从我见生起,它们就生起”——这句话说明:这些邪见和疑,与我见是不分离的。但不能因此就认为:我见与它们也不分离。所谓“异熟”,是指在恶趣中异熟,也就是产生恶趣的结生。对于已经见谛的圣者来说,与邪见和疑相应的那些不善法,已经被“邪见、疑”这个说法涵盖进去了,所以文中说“与邪见、疑不相应”。“或者是不善法”则是指当下现存的十种不善业道法。“以七有”是在动作完成句中用工具格,就像说“用七个月完成精舍”。动作完成句则是指以动作快速完成。所谓“七次”是指七回。三名结生,即“有身见、疑、戒禁取结”。所谓“不退法”是指不变坏而堕落,即恶趣堕落。所谓“法”是指自性。没有堕落之法,是他的,这样分析。“决定者”是指在善趣有中决定趣向。正觉者即正等觉,是道智。“彼岸”是指到另一边去的地方。以正觉为彼岸,故为“正觉彼岸”。“不定义”是指“或”字的含义,这样说。而且“或”字在诸义中是不定义,不是抉择义。若有抉择义,则只有两种七次极者可得,混合有不可得。若是不定义,则三种也可得。然而在义注中因为取了集合义,所以只有一种混合有可得。难道“或”字在集合义中明显,不在不定义中吗?因此这里应当是集合义。若这样说,则不对。为什么?因为两种未被包含。然而在义注中取了集合义后,说那两种人在此文中未被包含。如果那两种人在此文中未被包含,那么在哪里被包含呢?因为没有任何七次极者在此文中未被包含,这样说是合理的。“此”是指那巴利文。“这里因为……称为极者”这一段应与上面的“若在欲有中”等和“若在现法”等连接。那一种是纯观行者或退失禅那者,应当这样联系。“巴利中”是指人施设巴利中。“此处终结”是指在此欲界中到达漏尽,以蕴般涅槃到达而终结。终结即终点之义。从家到家族去者即“家家”。从有到有去者之义。只有一个结生称为有种子,是他的,故为“一种子”。若在现法中是阿罗汉,他的此处终结,这样连接。那么三者的差别是什么呢?七次极者仅由与初道相应的诸根而成。另外两种是由为上道而转起的观根而成。其中七次极者是最钝的。从此家家是锐利的。那又有六有者、五有者、四有者、三有者、二有者五种。其中五有者是锐利的。其余依次应见为更锐利。一种子则是一有者,最锐利。其中七次极者因为仅由初道之力而成,所以是最钝的。另外两种以本性住于七次极者状态后,为上道而开始观业。那时他们的诸根再次达到殊胜,变得锐利。因此他们比七次极者称为锐利。“或七次以下”这是针对家家和一种子说的。“上三道之观决定”这是针对上面的两种一来者说的。七次极者则仅由初道决定,应见如此。因为这样,他就在结集中以自性而来,修习初道后,以邪见疑断而断恶趣行,名为七次极者须陀洹。另外两种则在巴利中须陀洹人分别处而来。“那些”是指那些须陀洹人。偈中“从此七”是指在此人界七次轮回。“从彼七”是指在那个天界七次之义。在增支部文中“以那心净信”是指对能以一音声使大千世界得知的导师功德生起心净信。以那心净信。“以那方便”是指如果他在天中轮回,取七次化生结生后就在那里般涅槃。如果只在人中轮回,取七次胎生结生后就在这里般涅槃。这样说法以十四种方式作意而说的方便之义。说“那应考察”的注疏师自己希望十四种结生。现在驳斥那十四种结生说,说“然而分别中”等。“分别中”是指阿毗达磨的智分别中。没有他的处所,故为“无处”。处即根本因。没有他的机会,故为“无机会”。机会即缘因。“那”是指动作的指代。那若生起,那生起是无处。那生起之法是无机会,这样连接。“行识”是指从七有以上的欲有中结生所生的善不善业识。“以灭”是指在须陀洹道刹那即灭。灭,这样连接。“名与色”是指那些名色法若生起。这些名色法在此行识灭的刹那灭,这样连接。“如所说方式”是指以那方便所说的方式。“与那同住一处的痴”是指与那贪那瞋同在一心中俱住的痴。不是与邪见疑相应的痴,因为它在初道就已断。也不是与掉举心相应的痴,因为它在第四道才应断。生起的贪瞋痴。“在如法者中”是指以法以平等生起者中。“由于”是指以何因。以强力因之义。“他们的”是指须陀洹们的。“以彻底挖掘之力”是指以粗大部分彻底挖掘。“增上生起”是指越过以前所转起的时间而增上生起。生起的贪瞋痴。“他们的也”是指一来者们的。“淫欲事结合是所希望的”是指夫妻淫欲事结合,一来者也有,所以是所希望的。长老们只希望增上生起,不希望缠缚软弱。说一来者也有子女儿等。“大义注中驳斥”是指说长老的意欲而已,然后驳斥。这一切在《义蕴》中已说。“六集”是指增支部六集。“弥伽娑罗事”是指弥伽娑罗优婆夷的事。有些人见此事后不喜欢大义注之说,喜欢大须陀洹长老之说。“非梵行者”是指对淫欲法不远离者。“说一来者”是指在那个死者,那婆罗门在此得一来者后生于兜率天,这样他的那个一来者被世尊记说。“以证得”是指以获得一来者之义。不是非梵行者而有的证得之义。因为临死时以学处决意一起证得上道果,对利慧圣弟子来说不难。以此驳斥某些长老之说。“只来此世间一次”以此说明从此去他世和从彼再来此世的成就,此人以纯道决定在欲有中名为二次极者。如何?来此生于彼在此般涅槃,生彼来此在彼般涅槃。其余四种则以观决定而成,可知。哪四种?来此在此般涅槃,生彼在彼般涅槃,来此在彼般涅槃,生彼在此般涅槃。其中三种须陀洹中,一种七次极者仅以道决定而成。其余两种须陀洹以观决定而成。六种一来者中,两种仅以道决定而成。其余四种以观决定而成。其中道成就的须陀洹和一来者中没有混杂。观成就的则有混杂。义不相违时,仅以名言混杂无过,应见。“来”是以文路而来之义。然而“来者”是适当的文路。有来性、来法而为一来者,这样之义。“不来此”在这里也是同样方式。阿罗汉的状态即阿罗汉性。阿罗汉道。对施的败坏名为少果少功德。成就名为大果大功德。戒蕴等功德即戒蕴、定蕴、慧蕴、解脱蕴、解脱知见蕴功德。“在应施者中”是指在应施之人中。“担”是指主要首领处。信就是他的担,故为信担。同样慧担。为什么这里不取精进担呢?巴利中说信行者修习道,慧行者修习道。但没有说精进行者修习道。所以不取。为什么不说精进行者修习道呢?当说。修习道者在最初为断邪见疑而作事很大。为什么?因为恶趣为根本。其中信和疑是两种正对治。信住于所缘,疑则无。疑住于所缘,信则无。同样慧和见是正对治。有慧处无见,有见处无慧。而且信在自己的境界中消除见。以慧消除疑更不待言。因此已发观者以无常等净信即断邪见疑,更善净信而达信解脱。以慧于无常等堪忍观察,更善见而达见至慧解脱。精进则不是邪见疑的对治,反而是它们的伴侣,是担。因为精进以策励为相。它策励信,策励慧,策励见,也
‘‘Attadiṭṭhiyā uppannāya uppajjantī’’ti idaṃ tāsaṃ diṭṭhivicikicchānaṃ attadiṭṭhiyā avinābhāvaṃ dīpeti. Na pana attadiṭṭhiyā tāhi avinābhāvanti daṭṭhabbaṃ. Vipaccantīti apāyesu vipaccanti. Apāyapaṭisandhiṃ janenti. Diṭṭhasaccānañca ariyapuggalānaṃ. Diṭṭhivicikicchāsampayuttā akusaladhammā diṭṭhivicikicchāggahaṇena gahitāti āha ‘‘diṭṭhivicikicchā vippayuttā’’ti. ‘‘Akusaladhammāce vā’’ti paccuppannabhūtā dasākusalakammapatha dhammā ceva. ‘‘Sattahi bhavehī’’ti kriyāpavagge karaṇavacanaṃ. Yathā sattahi māsehi vihāraṃ niṭṭhāpetīti. Kriyāpavaggotica kriyāyasīghataraṃ niṭṭhāpanaṃ vuccati. ‘‘Sattakkhattuṃ’’ti sattavārā. Tīṇi saṃyojanānināma ‘sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāsasaṃyojanāni,. ‘‘Avinipāta dhammo’’ti virūpaṃ hutvā patanaṃ vinipāto. Apāyanipātoti vuttaṃ hoti. ‘‘Dhammo’’ti sabhāvo. Natthi vinipāto dhammo yassāti viggaho. ‘‘Niyato’’ti sugatibhavesu niyata gatiko. Sammā bujjhatīti sambodhi. Maggaññāṇaṃ. ‘‘Parāyanaṃ’’ti parabhāge gantabbaṭṭhānaṃ vuccati. Sambodhisaṅkhātaṃ parāyanaṃ assāti sambodhiparāyano. ‘‘Aniyamattho’’ti vāsaddatthoti vuttaṃ hoti. Vā saddatthesu ca aniyamattho. Na vikappattho. Vikappatthehi sati dve eva sattakkhattuparamā labbhanti. Missakabhavona labbhati. Aniyamatthe tayopi labbhanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana samuccayatthassa gahitattā eko missakabhavo eva labbhati. Nanu ca saddo nāma samuccayatthe pākaṭo, na aniyamatthe. Tasmā samuccayatthova idha yuttoti ce. Na yutto. Kasmā. Dvinnaṃ asaṅgahitattā. Aṭṭhakathāyaṃ pana samuccayatthaṃ gahetvā te dve puggalā imasmiṃ pāṭhe asaṅgahitāti vuttaṃ. Yadi te imasmiṃ pāṭhe asaṅgahitā. Katthate saṅgahitā bhaveyyuṃ. Na hi koci sattakkhattu paramo nāma idha asaṅgahitoti yuttoti. ‘‘Assā’’ti tassapāḷipāṭhassa. ‘‘Ettha ca yasmā. La. Paramo nāma vutto’’ti idaṃ upari ‘ye kāmabhave yevā’tiādinā ‘yediṭṭha dhamme vā’tiādinā ca yojetabbaṃ. So ca sukkhavipassako vā parihīnajjhāno vā daṭṭhabboti sambandho. ‘‘Pāḷiyaṃ’’ti puggalapaññatti pāḷiyaṃ. ‘‘Idha niṭṭhā’’ti imasmiṃ kāmaloke āsavakkhayaṃ patvā khandhaparinibbānapatti vasena niṭṭhā. Niṭṭhānaṃ pariyosānanti attho. Kulato kulaṃ gacchatīti kolaṃkolo. Bhavato bhavaṃ gacchatīti attho. Ekameva paṭisandhisaṅkhātaṃ bhavabījaṃ assa atthīti ekabījī. Yo ca diṭṭheva dhamme arahā. Tassa ca idha niṭṭhāti yojanā. Kena pana tiṇṇaṃ sotāpannānaṃ viseso katoti. Sattakkhattu paramo tāva kevalaṃ pathamamagga sampayuttehi indriyehi kato. Itare dve uparimaggatthāya pavattitehi vipassanindriyehi katoti. Tattha sattakkhattu paramo sabbamuduko hoti. Tato kolaṃkolo tikkho. So pana cha bhaviko, pañcabhaviko, catubhaviko, tibhaviko, dvibhavikoti pañcavidho. Tattha pañcabhaviko tikkho. Sesā anukkamena tikkhatarāti daṭṭhabbā. Ekabījī pana ekabhaviko sabbatikkho. Tattha sattakkhattu paramo kevalena pathamamaggānubhāvena siddhattā sabbamuduko hoti. Itare dvepakatiyā sattakkhattu paramabhāve ṭhatvā uparimaggatthāya vipassanā kammaṃ paṭṭhapenti. Tadā tesaṃ indriyāni puna visesa pattāni honti, tikkhāni. Tasmā te sattakkhattu paramato tikkhānāma hontīti. ‘‘Sattavārato oraṃ vā’’ti idaṃ kolaṃkola ekabījino sandhāya vuttaṃ. ‘‘Upari tiṇṇaṃ maggānaṃ vipassanā niyāmetī’’ti idaṃ uparime dvesotāpanne sandhāya vuttaṃ. Sattakkhattu paramopana pathamamaggeneva niyamitoti daṭṭhabbaṃ. Tathāhi soyeva saṅgahapāṭhe sarūpato āgato sotāpatti maggaṃ bhāvetvā diṭṭhivicikicchāpahānena pahīnāpāyagamano sattakkhattu paramo sotāpanno nāma hotīti. Itare pana dve pāḷiyaṃ sotāpanna puggalavibhāgaṭṭhānesveva āgatāti. ‘‘Ye panā’’ti ye sotāpanna puggalāpana. Gāthāyaṃ ‘‘itosattā’’ti imasmiṃ manussaloke satta saṃsarāni. ‘‘Tatosattā’’ti tasmiṃ devaloke sattāti attho. Aṅguttarapāṭhe ‘‘tenacittappasādenā’’ti mahāsahassilokadhātuṃ sarena viññāpetuṃ samatthassa satthuguṇe cittappasādo jāyati. Tena cittappasādena. ‘‘Tena pariyāyenā’’ti sace so devesu eva saṃsarati. Sattakkhattuṃ opapātika paṭisandhiyo gaṇhitvā tattheva parinibbāyissati. Yadi manussesu eva saṃsarati. Sattagabbhaseyyaka paṭisandhiyo gaṇhitvā ettheva parinibbāyissati. Evaṃ desanā vārena cuddasa katvā desitena pariyāyenāti attho. ‘‘Taṃ vīmaṃsitabbaṃ’’ti vadantena ṭīkācariyena sayaṃ cuddasapaṭisandhiyova icchatīti dīpeti. Idāni taṃ cuddasapaṭisandhivādaṃ paṭikkhipanto ‘‘vibhaṅge panā’’tiādimāha. ‘‘Vibhaṅge’’ti abhidhamme ñāṇavibhaṅge. Natthi ṭhānamassāti aṭṭhānaṃ. ‘‘Ṭhānaṃ’’ti mūlakāraṇaṃ. Natthi avakāso assāti anavakāso. ‘‘Avakāso’’ti paccayakāraṇaṃ. ‘‘Yaṃ’’ti kriyāparāmasanaṃ. Yaṃ nibbatteyya, taṃ nibbattanaṃ aṭṭhānaṃ. So nibbattana dhammo anavakāsoti yojanā. ‘‘Abhisaṅkhāra viññāṇassā’’ti sattabhavato uddhaṃ kāmabhave paṭisandhijanakassa kusalā kusalakamma viññāṇassa. ‘‘Nirodhenā’’ti sotāpatti maggakkhaṇe eva nirodhanena. Nirujjhantīti sambandho. ‘‘Nāmañca rūpañcā’’ti ye nāma rūpadhammā uppajjeyyuṃ. Ete nāma rūpadhammā ettha etasmiṃ abhisaṅkhāra viññāṇa nirodhakkhaṇe nirujjhantīti yojanā. ‘‘Yathāvuttanayenevā’’ti tena pariyāyenāti vuttappakāranayeneva. ‘‘Tadekaṭṭhamohassā’’ti tena rāgena tena dosena ekasmiṃ citte ekato ṭhitassa mohassa. Na diṭṭhivicikicchā sampayuttassa mohassa. Tassa pathamamagge eva pahīnattā. Nāpi uddhaccacittasampayuttassa mohassa. Tassa catutthamagge eva pahātabbattā. Uppajjantā rāgadosamohā. ‘‘Dhammikesū’’ti dhammena samena uppannesu. ‘‘Yato’’ti yaṃkāraṇā. Balavantakāraṇāti attho. ‘‘Tesaṃ’’ti sotāpannānaṃ. ‘‘Sallikhana vasenā’’ti bahalapakkhaṃ thūlabhāgaṃ suṭṭhulikhanavasena. Adhiccuppatti nāma pubbe yathāpavattaṃ kālaṃ adhicca atikkamma uppatti . Uppajjantānampi rāgadosamohānaṃ. ‘‘Tesaṃ pī’’ti sakadāgāmīnampi. ‘‘Methunavatthu samāyogo icchito’’ti jāyampatīnaṃ methunakammasamāyogo nāma sakadāgāmīnaṃ atthīti icchito. Therohi adhiccuppattimattaṃ icchati. Pariyuṭṭhānamandataṃ na icchati. Sakadāgāmīnaṃ puttadhītaropi sandissantīti vadati. ‘‘Mahāaṭṭhakathāyaṃ paṭikkhitto’’ti therassa manorathamattaṃti vatvā paṭikkhitto. Idaṃ sabbaṃ aṭṭhasāliniyaṃ vuttaṃ. ‘‘Chakkanipāte’’ti aṅguttare chakkanipāte. ‘‘Migāsāḷavatthumhī’’ti migāsāḷanāmikāya upāsikāya vatthumhi. Keci imaṃ vatthuṃ disvā mahāaṭṭhakathāvādaṃ na rocenti. Mahāsivattheravādaṃ rocenti. ‘‘Abrahmacārino’’ti methuna dhammā appaṭiviratassa. ‘‘Sakadāgāmittaṃ byākataṃ’’ti tasmiṃ kālaṅkate so brāhmaṇo idha sakadāgāmibhāvaṃ patvā tusitākāyaṃ upapannoti evaṃ tassa yaṃ sakadāgāmittaṃ bhagavatā byākataṃ. ‘‘Adhigamavasenā’’ti sakadāgāmibhāvaṃ paṭilābhavasena. Na pana abrahmacārino sato adhigamavasenāti adhippāyo. Maraṇāsannakālepi hi sikkhāpadādhiṭṭhānena saha uparimaggaphalādhigamanaṃ nāma tikkhapaññassa ariyasāvakassa na dukkaranti. Etena kesañci theravādarocanaṃ paṭikkhittaṃ hoti. ‘‘Sakiṃdeva imaṃlokaṃ āgantvā’’ti etena ito paralokaṃ gamanassa ca tato puna idhāgamanassa ca siddhattā ayaṃ puggalo suddhena magganiyāmena kāmabhave dvikkhattu paramonāma hotīti siddho. Kathaṃ. Idha patvā tattha nibbattitvā idha parinibbāyī, tattha patvā idha nibbattitvā tattha parinibbāyīti. Sesāpana cattāro vipassanāniyāmena siddhā hontīti viññāyati. Katame cattāro. Idha patvā idha parinibbāyī. Tattha patvā tattha parinibbāyī. Idha patvā tattha parinibbāyī. Tattha patvā idha parinibbāyīti. Ettha ca tīsu sotāpannesu ekosattakkhattu paramo eva magganiyāmena siddho. Sesā pana dve sotāpannā vipassanāniyāmena siddhā. Cha sakadāgāmīsu dve eva magganiyāmena siddhā. Sesā pana cattāro vipassanāniyāmena siddhā. Tattha maggasiddhesu sotāpanna sakadāgāmīsu saṅkaro natthi. Vipassanāsiddhesu pana saṅkaro atthi. Atthato aviruddhe sati, vohāramattena saṅkare doso natthīti daṭṭhabbaṃ. Āgantvāti pāṭhavasena āgamanatoti vuttaṃ. Āgantāti pana pāṭho yutto. Āgamanasīlo āgamana dhammo hutvā sakadāgāmī nāmāti attho. Anāgantvā itthattanti etthapi esevanayo. Arahato bhāvo arahattaṃ. Arahatta maggaṃ. Dakkhiṇāya vipattikarānāma appapphala appānisaṃsakarā. Sampattikarā nāma mahapphala mahānisaṃsakarā. Sīlakkhandhādiguṇā nāma sīlakkhandha samādhikkhandha paññākkhandha vimuttikkhandha vimuttiññāṇa dassanakkhandhaguṇā. ‘‘Dakkhiṇeyyesū’’ti dakkhiṇāraha puggalesu. ‘‘Dhuraṃ’’ti padhānasīsaṭṭhāniyaṃ vuccati. Saddhā eva dhuraṃ assāti saddhādhuro. Evaṃ paññādhuro. Kasmā panettha vīriyadhuro na gahitoti. Pāḷiyaṃ saddhāvāhī maggaṃ bhāveti, paññāvāhī maggaṃ bhāvetīti vuttaṃ. Na pana vuttaṃ vīriyavāhī maggaṃ bhāvetīti. Tasmā na gahitoti. Kasmā pana vīriyavāhī maggaṃ bhāvetīti na vuttanti. Vuccate. Maggaṃ bhāventassa nāma ādimhi diṭṭhivicikicchānaṃ pahānāya kammaṃ mahantaṃ hoti. Kasmā, apāyamūlakattā. Tattha saddhā ca vicikicchā ca dve ujuppaṭipakkhā honti. Yasmiṃ ārammaṇe saddhā nivisati, tasmiṃ vicikicchā natthi. Yasmiṃ vicikicchā nivisati, tasmiṃ saddhā natthi. Tathā paññādiṭṭhiyo ca ujuppaṭipakkhā. Yattha paññā, na tattha diṭṭhi. Yattha diṭṭhi, na tattha paññāti. Api ca saddhā attano visaye diṭṭhiṃ vidhamatiyeva. Paññāya vicikicchāvidhamane vattabbameva natthi. Tasmā āraddha vipassako aniccādīsu aveccappasādamattenapi diṭṭhivicikicchāyo pajahitvā saddhānusāribhāvañca suṭṭhutaraṃ pasīditvā saddhāvimuttabhāvañca pāpuṇāti. Paññāya aniccādīni nijjhānakkhamaṃ katvā dhammānusāribhāvañca suṭṭhutaraṃ passitvā diṭṭhipattapaññā vimuttabhāvañca pāpuṇāti. Vīriyaṃ pana diṭṭhivicikicchānaṃ paṭipakkhamattampi na hoti. Atha kho tāsaṃ sahāyopi hoti, dhurabhūtañca. Paggahalakkhaṇañhi vīriyaṃ. Taṃ saddhaṃpi paggaṇhāti, paññaṃpi paggaṇhāti, diṭṭhiṃpi paggaṇhāti, vicikicchampi paggaṇhātiyeva. Kutopana attano sabhāvena diṭṭhivicikicchāyo pajahituṃ sakkhissati. Tasmā imasmiṃ ṭhāne vīriyavāhīti ca vīriyadhuroti ca na vuttoti. Kāyasakkhimhi pana saddhā ca paññā ca samabalā honti. Vīriyañca sayaṃ sammappadhānaṭṭhāne ṭhatvā tadubhayaṃ upabrūheti. So ca puggalo tadubhayabalena diṭṭhivicikicchādayo pajahitvā kāyasakkhibhāvaṃ pāpuṇāti. Aṭṭhavimokkhe vā uppādetvā ubhatobhāga vimuttabhāvaṃ pāpuṇāti. Imesu pana dvīsu puggalesu vīriyassa thāmo suṭṭhu pākaṭo. Tasmā ime dve vīriyādhikātveva vattabbā. Na vīriyadhuroti. Catuppaṭipadā nāma dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā. Dukkhāpaṭipadā khippābhiññā. Sukhāpaṭipadā dandhābhiññā. Sukhāpaṭipadā khippābhiññā. Tividhavimokkho nāma suññato vimokkho. Animitto vimokkho. Appaṇihito vimokkho. ‘‘Tayo antarā parinibbāyino’’ti ettha āyukappassa pariyantaṃ apatvā antarā eva kilesaparinibbānapattā antarāparinibbāyī nāma. So tividho. Āyukappassa pathamabhāge parinibbāyī, dutīyabhāge, tatīyabhāgeti. Ime tayo antarā parinibbāyino nāma. Upahaccaparinibbāyī nāma āyukappa pariyante parinibbāyī. Uddhaṃ mukho vaṭṭasoto etassāti uddhaṃsoto. Akaniṭṭhaṃ avassaṃ gamissatīti akaniṭṭhagāmī. Vipassanā kammaṃ sasaṅkhāraṃ sappayogaṃ katvā parinibbāyī sasaṅkhāra parinibbāyī. Saṅkhārarahitena sukhena vipassanā kammena parinibbāyī asaṅkhāra parinibbāyī. ‘‘Dvādasa sotāpannā’’ti ekabījikā tayo. Te eva catūhi paṭipadāhi guṇitā dvādasa. Dvādasa sakadāgāmino pubbe vuttanayā eva.
这段只适用于某些不来者和阿拉汉。所谓“已耽著”,是指已经认定“这是我的”而牢牢安住。也就是说,已经吞下去、放稳了。从粗重、浓厚的欲贪中解脱出来,就叫粗重贪解脱。在无色界那里,只有那四种无色等至,没有四种色界等至,所以在那里得不到次第灭。“从最初开始”,是指从八等至中的初禅等至等开始,从那里入手。所谓次第灭,就是在初禅中灭掉有对想和种种想——有对想就是五识想,种种想就是在遍相之外、于各种不同所缘中生起的意识想;在二禅中灭掉寻和伺等等,这样就是次第灭。“由此第五禅”,是按五禅的说法来讲的;而八等至的说法,则是按四禅的说法来讲的。这两种都可以随行者的根性相应地得到。双运,就是成对地绑在一起,即止和观双运,这是词义拆解。“依入定、出定和观之力”,这里要理解为已经达到自在的入定和出定。因为靠等至的力量,对于绑在自己身上的资具已经没有障碍,所以不需要另外决意,因此说“除了绑在自己身上的资具之外”。“种种绑缚”,是指绑在不同地方的,意思是散放在各处。“以危难”,就是指以障碍。那时,或者应该决意“愿种种绑缚物不被损坏、不受扰乱”,或者应该决意“到那时我就出定”。同样,也应该决意导师的召见。“寿限的限定”,是指观察自己的寿命长短。因为死亡确实无法靠等至的力量来阻挡。如果在等至中死去,就不能对同梵行者履行应尽的义务。这义务就是圣弟子们在临近死亡时,对同梵行者或施主们作不放逸的教诫等佛教事务;或者是为了避免外道对等至的讥嫌。因为他们会这样讥嫌:乔达摩的弟子们所谓的灭尽定,就是一种死门,入这种定的某位比库就这样死去。这是非圣的行为。
Ekaccānaṃ eva anāgāmi arahantānaṃ eva. ‘‘Ajjhositassā’’ti adhiositassa. Mamevidanti niṭṭhānaṃ katvā ṭhapitassa. Gilitvā ṭhapitassāti vuttaṃ hoti. Bahalena thūlena kāmarāgena vimuttā bahalarāgavimuttā. Āruppesu ca tasso arūpasamāpattiyo eva atthi. Na catasso rūpasamāpattiyo. Tasmā tattha anupubbanirodho na labbhati. ‘‘Ādito paṭṭhāyā’’ti aṭṭhasu samāpattīsu pathamajjhāna samāpattiādi. Tato paṭṭhāya. Anupubbanirodho nāma pathamajjhāne paṭighasaññānānattasaññānaṃ nirodho. Paṭighasaññā nāma pañcaviññāṇasaññā. Nānattasaññā nāma kasiṇa nimittato aññesu nānārammaṇesu pavattamanoviññāṇa saññā. Dutīyajjhāne vitakka vicārānaṃ nirodhotiādinā anupubba nirodho. ‘‘Tato pañcamajjhānaṃ’’ti pañcakanayena vuttaṃ. Aṭṭhasamāpatti vacanaṃ pana catukkanayena vuttaṃ. Tadubhayaṃpi puggalānurūpaṃ labbhatiyeva. Yuganandhaṃ nāma dvandabandhanaṃ, samathavipassanānaṃ yuganandhanti viggaho. ‘‘Samāpajjana vuṭṭhāna vipassanāvasenā’’ti ettha vasibhāvapattaṃ samāpajjanañca vuṭṭhānañca gahetabbaṃ. Attano sarīrā baddhesu parikkhāresu samāpattibaleneva antarāyābhāvato visuṃ adhiṭṭhātabba kiccaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘attano sarīrābaddhe parikkhāre ṭhapetvā’’ti. ‘‘Nānābaddhānī’’ti nānāṭhānehi ābaddhāni. Nānāṭhānesu ṭhapitānīti vuttaṃ hoti. ‘‘Parissayenā’’ti antarāyena. Māvinassantūti vā nānābaddha avikopanaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Tadā vuṭṭhahāmītivā saṅghappatimānanaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Evaṃ satthupakkosanaṃpi. ‘‘Addhānaparicchedo’’ti attano jīvitakālassa upaparikkhaṇaṃ. Maraṇañhi nāma samāpattibalenapi paṭibāhituṃ na sakkāhoti. Anto samāpattiyañca maraṇe sati sabrahmacārīsu kattabbavattaṃ na kareyya. Etañhi vattaṃ yaṃ ariyasāvakānaṃ maraṇāsanne sabrahmacārīnaṃ vā upaṭṭhākānaṃ vā appamādakathānu sāsanikammaṃ. Samāpattiyaṃ vā aññatitthiyānaṃ garahā vivajjanatthaṃ. Evañhi te garaheyyuṃ. Gotamasāvakānaṃ nirodhasamāpatti nāma ekaṃ maraṇamukhaṃ. Yaṃ samāpajjanto asuko bhikkhu maraṇaṃ gacchati. Anariya kammaṃ hetanti.
“为了那个目的”,是指为了品尝修行的滋味。“在那个目的上”,是指在那个目的上。所谓无食乐,就是离食之乐。乐有两种:有食乐和无食乐。其中,世间那些可爱、可喜、可意的五欲功德,因为会被烦恼接触,所以叫“食”;依靠这些食而生起的乐,就叫有食乐。世间人把天界的乐、人间的乐执为“我的”,而正在享受这些乐的大众,都被一切恶趣的恐惧和轮回的恐惧包围着。相反,禅那乐、道乐、果乐、涅槃乐,就叫无食乐。它也被称为出离乐、远离乐、寂止乐、正觉乐、解脱乐、圣乐、无过乐。正在享受这种乐的圣者们,则远离一切恶趣的恐惧和轮回的恐惧。“以应当品尝之义”,是说由于从烦恼障碍中解脱出来,具有广大、甚深、寂静、殊胜的滋味,所以即使赞叹说“啊,乐啊!啊,乐啊!”,也是就这应当品尝之义而说的。
‘‘Yadatthaṃ’’ti paṭipatti rasassādatthaṃ. ‘‘Tadatthe’’ti tasmiṃ atthe. Nirāmisa sukhaṃ nāma āmisarahita sukhaṃ. Duvidhañhi sukhaṃ sāmisasukhañca nirāmisasukhañca. Tattha ye loke iṭṭha kanta manāpiyā pañcakāmaguṇā nāma atthi. Te kilesehi āmasitabbattā āmisā nāma. Yañcasukhaṃ te āmise paṭicca uppajjati, taṃ sāmisasukhaṃ nāma. Yaṃ loke dibbaṃ sukhaṃ mānusakaṃ sukhanti mamāyanti. Yañca anubhavantaṃ mahājanaṃ sabbāni apāyabhaya vaṭṭabhayāni samparivārenti. Jhānasukha maggasukha phalasukha nibbānasukhaṃ pana nirāmisasukhaṃ nāma. Yaṃ nekkhammasukhanti ca pavivekasukhanti ca upasamasukhanti ca sambodhisukhanti ca vimuttisukhanti ca ariyasukhanti ca anavajjasukhanti ca vuccati. Yañca anubhavantaṃ ariyajanaṃ sabbāni apāyabhaya vaṭṭabhayāni samparivajjanti. ‘‘Assāditabbaṭṭhenā’’ti kilesapalibodhehi vimuttattā vipula gambhīra santa paṇītarasattā ca ahosukhaṃ ahosukhanti udāharantenapi assāditabbaṭṭhenāti.
262262. “应当实行的”就是行持,指十善业道所生的法。“依家族传统”指从家族世代相传而来的行为规范。“亲戚、朋友、财富、受用圆满”中,用的是表示原因的具格。“广大”就是宽广。“因此”是显示那个词具有格尾变化。“以信”是依对三宝不动摇的净信之信。“已增长的”指超越退分和住分、达到胜分和决择分而殊胜增长。“以及清净的”指远离自赞毁他等过失而清净。保护种种众生,所以叫“保护者”。意思是说,对所见的一切修习慈心。可召唤的,就是召唤者,即名字。“可召唤者是他的召唤者”,所以“nampavhayo”这个词的意思是“有召唤者”。“发愿”即希求,其义由“殷重地放置”等语排除。“缘于、依于”是那个词的替代说法。“自己愚钝者”意指现前存在者。因此说“或后来之人”。怜悯就是悲悯。怎样让这些人容易地了知阿毗达磨之义呢?如此生起的心的运作,从意义上看,就是称为怜愍的悲心本身。因此说“怜愍、悲悯”。“所愿的”或善人所愿的,即长老愿作这样的论书,如此长久所愿、所希求之义。“《小诵注》”是就古注而说。据说在那里被知为“Somavihāra”。偈颂中“athā”指那时。“etthā”指在这城中。“声音”指为什么国王把这样吉祥的大象给了婆罗门们?这不是国王所应做的,如此生起的不悦声音。“可怖的”指令人恐惧、使人害怕的。“Sivīnaṃ”指住在 Sivi 国的人。“Raṭṭhavaḍḍhane”指增长国家,即增长国家者。大象。它确实具足相好,是良象。在哪个国家把它作为吉祥象,那个国家天神就善降雨,种种怖畏灾祸在那里不生起,所以被世间共许为吉祥象。因此说“Sivi 人的国家增长者”。“广大的”即广布。意思是极广大。Dhanīya 指被大众希望见到,所以是 dhaññā。大威力。他们住在这里,所以是住处。dhaññā 的住处,是复合词。他们曾住在这里,所以是曾住。依名声功德而升起、上升,所以是升起。即使是升起者的升起者,是分别。因此说“在虚空中间”等。染著就是染。离染者,所以是无畏。无畏者的状态,是无畏。在教法上的无畏,是教法无畏。在三藏教法上的明净智。那是此慧的起点,所以是教法无畏等慧。以恶为耻的本性,所以是有耻者,因此说“呵责恶者”。呵责恶法、说其过患,以戒,所以是呵责恶者。“应随念”指一再忆念。殊胜地存在、达到广大,所以是 vibhavā。诸福及那些 vibhavā,所以是福广。为显示“广大之福”,说了“广大的”等。无上法,即见无上、闻无上等。在世间许多见中,没有比这更上的见,名为见无上。见三宝。见四谛。闻三宝功德之谈,闻蕴处界谛缘起之谈,名为闻无上。于三宝等中信的获得,名为得无上。对它们一再皈依,名为随念无上。对三宝以四资具或作应作返还而侍奉,名为侍奉无上。于佛所制三学中受持修学,名为学无上。在那样以慧明净功德庄严等功德中,必定亲近、获得,所以是具足如是功德者。“我们将成为”,意思是说我们将努力成为。
262. Caritabbanti cārittaṃ. Dasakusalakammapathadhammajātaṃ. ‘‘Kulācārenā’’ti kulaparamparato āgatena ācārena. ‘‘Ñāti mitta dhana bhogasampattiyā’’ti hetuatthe karaṇavacanaṃ. ‘‘Visāle’’ti vipule. ‘‘Tenā’’ti tassapadassa vibhatyanta dassanaṃ. ‘‘Saddhāyā’’ti ratanattaye aveccappasādasaddhāvasena. ‘‘Abhivuḍḍhānaṃ’’ti hānabhāgiya ṭhitibhāgiyabhāvaṃ atikkammavisesabhāgiya nibbedhabhāgiya bhāvapattivasena atissaya vuḍḍhānaṃ. ‘‘Parisuddhānañcā’’ti attukkaṃsana paravambhanādi dosehi parisuddhānañca. Naṃ naṃ janaṃ pātirakkhatīti nampo. Diṭṭhadiṭṭhesu mettāvihārīti vuttaṃ hoti. Āvhātabboti avhayo. Nāmaṃ. Nampo iti avhayo assāti nampavhayoti vacanattho. ‘‘Paṇidhāyā’’ti patthetvāti atthaṃ nivatteti ‘‘bhusaṃ nidhāyā’’tiādinā. ‘‘Upādāya paṭiccā’’ti tassa padassa pariyāyadassanametaṃ. ‘‘Attano mandabuddhīnaṃ’’ti paccakkhe dharamānānanti adhippāyo. Tenāha ‘‘pacchima janānaṃ vā’’ti. Anukampanaṃ anukampo. Kathaṃ nu kho ime janā abhidhammatthesu sukhena ājāneyyunti evaṃ pavatto cittabyāpāro. Atthato anudayasaṅkhātā karuṇāyeva. Tenāha ‘‘anudayaṃ kāruññaṃ’’ti. ‘‘Patthitaṃ’’ti vā sādhuvatassa yaṃ thero evarūpaṃ pakaraṇaṃ kareyyāti evaṃ cirakālaṃ patthitaṃ āsiṃsitanti attho. ‘‘Khuddasikkhāṭīkāyaṃ’’ti porāṇaṭīkaṃ sandhāya vuttaṃ. Somavihārotveva paññāyittha tasmiṃ dīpeti adhippāyo. Gāthāyaṃ ‘‘athā’’ti tasmiṃkāle. ‘‘Etthā’’ti etasmiṃ nagare. ‘‘Saddo’’ti kasmā rājā evarūpaṃ maṅgalahatthiṃ brāhmaṇānaṃ adāsi. Netaṃ patirūpaṃ yaṃ raññā katanti evaṃ pavatto amanāpasaddo. ‘‘Bheravo’’ti bhīrutājanako bhayānako. ‘‘Sivīnaṃ’’ti siviraṭṭhavāsīnaṃ. ‘‘Raṭṭhavaḍḍhane’’ti raṭṭhaṃ vaḍḍhetīti raṭṭhavaḍḍhano. Hatthināgo. So hi lakkhaṇasampanno ājāniyo hoti. Yasmiṃ raṭṭhe taṃ abhimaṅgalaṃ karonti, tasmiṃ raṭṭhe devo sammā vassati, nānābhayupaddavā tasmiṃ nuppajjantīti lokasammato maṅgalahatthī hoti. Tena vuttaṃ ‘‘sivīnaṃ raṭṭhavaḍḍhane’’ti. ‘‘Vitthiṇṇo’’ti vitthārito. Ativitthāroti vuttaṃ hoti. Dhanīyanti mahājanehi daṭṭhuṃ patthīyantīti dhaññā. Mahiddhikā. Adhivasanti etthāti adhivāso. Dhaññānaṃ adhivāsoti samāso. Ajjhāvasiṃsu etthāti ajjhāvutthaṃ. Kittiguṇavasena udenti uggacchantīti uditā. Uditānaṃpi uditoti viggaho. Tenāha ‘‘nabhamajjhe’’tiādiṃ. Sārajjanaṃ sārado. Vigato sārado yassāti visārado. Visāradassa bhāvo vesārajjaṃ. Pariyattiyaṃ vesārajjaṃ pariyattivesārajjaṃ. Tepiṭakapariyattiyaṃ veyyattiyaññāṇaṃ. Taṃ ādi etissā paññāyāti pariyattivesārajjādi paññā. Pāpato lajjanasīlāti lajjinoti āha ‘‘pāpagarahino’’ti. Pāpaṃ dhammaṃ garahantiādīnavaṃ kathayanti sīlenāti pāpagarahino. ‘‘Anussarantū’’ti punappunaṃ sarantu. Visesena bhavanti vepullaṃ gacchantīti vibhavā. Puññāni ca tāni vibhavācāti puññavibhavā. Vipulapuññānīti dassetuṃ ‘‘vipulānaṃ’’tiādimāha. Anuttariya dhammā nāma dassanānuttariya savanānuttariyādayo. Loke bahūsu dassanesu ito uttaraṃ aññaṃ dassanaṃ nāma natthīti dassanānuttariyaṃ. Ratanattayadassanaṃ. Catusaccadassanañca. Ratanattayaguṇakathāsavanaṃ , khandhāyatana dhātu saccapaṭiccasamuppādakathāsavanañca savanānuttariyaṃ nāma. Tesu ratanattayādīsu saddhā paṭilābho lābhānuttariyaṃ nāma. Tesameva punappunaṃ saraṇaṃ anussatānuttariyaṃ nāma. Ratanattaye catūhi paccayehi vā vattappaṭivattakaraṇena vā paricaraṇaṃ pāricariyānuttariyaṃ nāma. Buddhapaññattāsu tīsu sikkhāsu samādāya sikkhanaṃ sikkhānuttariyaṃ nāma. Tādise paññāvadātaguṇasobhādike guṇe avassaṃ bhajanti pāpuṇantīti tādisaguṇabhāgino. ‘‘Bhavissāmā’’ti bhavituṃ ussāhaṃ karissāmāti vuttaṃ hoti.
在《阐明论》的结颂中。
Dīpaniyā nigamagāthāsu.
在“Bashyusuññacammekamhī”这一句里,“bashyu”是数字八的暗语,“camma”是数字二。一、二、空、八,这样依次计数,意思就是一千二百零八。后面“九、五、camma、一”这样的词,也按同样的方式理解。在偈颂注释中,“城”因为不倾动,所以叫nagara,意思是坚固。“令欢喜”就是使人喜悦。靠着安稳、丰足等功德,让未来的人前来,已经来的人不让他去别处,这就是那句话的意思。罗希塔鹿,就是金色的鹿。“Sāke”一词,因为又被名为sāka的国王重新建立,所以这个迦利时代被称为sāka。如今人们也把它称作sākarāja。而名为sākarāja的,是北道地区的一位犍陀罗国王。以他为首,见解分裂的跋耆比丘们把这部法与律结集为所谓的大众部结集。这个法与律的结集在北道地区流传。而在毗舍离,耶舍长老的结集则在南道地区。世间安立四种时代:圆满时、二分时、三分时、迦利时。而“时”是指寿命的限量。现在正是迦利时在流行。因此说“sāketi kaliyuge”,意思是恶时。“La tī”一词,因为是清洗稻米田的地方,所以按缅甸地方用语如此得名的森林。那片森林位于muṃrvā城附近五百弓之处。“Vissute”意为特别著名。以辨别有实与无实的性质去观察、了知,所以叫sārāsāra vivekino,这是词义。
‘‘Bashyusuññacammekamhī’’ti ettha ‘‘bashyū’’ti aṭṭhasaṅkhyāya saṅketa vacanaṃ. ‘‘Cammaṃ’’ti dvisaṅkhyāya. Ekañca dukañca suññañca aṭṭhacāti gaṇanakkamo. Sahassa dvisata aṭṭhasaṅkhāte sāketi attho. Esanayo parato ‘‘navapañca cammekamhī’’ti padepi. Gāthāvaṇṇanāsu. Nagarati na cavatīti nagaraṃ. Thāvariyanti vuttaṃ hoti. ‘‘Rañjetī’’ti rameti. Khemasubhikkhatādiguṇehi anāgate jane gamāpeti, āgate aññattha gantuṃ na detīti vuttaṃ hoti. Rohitamigā nāma suvaṇṇavaṇṇamigā. ‘‘Sāke’’ti sākanāmena raññā puna saṅkhatattā imaṃ kaliyugaṃ sākanti vuccati. Yaṃ etarahi sākrarājantipi voharanti. Sākarājā ca nāma uttarāpathesu eko gandhārarājā. Yaṃ jeṭṭhakaṃ katvā bhinnaladdhikā vajjībhikkhū imaṃ dhamma vinayaṃ mahāsaṅghīkaṃ nāma saṅgahaṃ āropenti. So ca dhammavinayasaṅgaho uttarāpathesu vattati. Vesāliyaṃ yasatthera saṅgaho pana dakkhiṇāpathesūti. Cattāriyugāni nāma loke paññapenti satyayugaṃ, dvāparayugaṃ, tetrayugaṃ, kaliyuga,nti. Yuganti ca āyuparimāṇaṃ vuccati. Idānipana kaliyugaṃ vattati. Tena vuttaṃ ‘‘sāketi kaliyuge’’ti. Pāpayugeti attho. ‘‘La tī’’ti sālikkhettānaṃ sodhanaṭṭhānattā evaṃ mrammadesavohārena laddhanāmaṃ araññaṃ. Taṃ pana muṃrvānagarassa esanne pañcadhanusatike padese jātaṃ. ‘‘Vissute’’ti visesena kittite. Sārañca asārañca vivecenti vicāretvā jānantisīlenāti sārāsāra vivekinoti vacanatthoti.
1名为《胜义灯》的这部作品,就是那位长老写的。
1. Paramatthadīpanī nāma, yena therena sā katā.
正是由他造出来的,而这一部就是它的随释。
Teneve sā katā hoti, ayaṃ tassānu dīpanī.
2在Sāka纪元1278年,这部随释于杰塔月。
2. Aṭṭhasattadvayekamhi, sāke sā jeṭṭhamāsake.
在阴历黑分第九天的白天,正午时分,完毕。
Kāḷe navamiyaṃ divā, majjhanhike niṭṭhaṃ gatā.