第7章 集摄的阐明
7. Samuccayasaṅgahaanudīpanā
162在“摄集”这一节中,是以“自身不共的共通特征”这一说法来建立关联的。其意旨是:正是通过指涉其他事物,这两种特征才被称为“自相”。所谓“即使涅槃,从它自身的体性来说,也是可以获得的实有性”,意思是:不依赖其他事物而可获得的实有性。难道涅槃不也是通过“贪尽、嗔尽、痴尽”等说法,显示出它依赖其他事物吗?确实有这种显示。但那只是显示而已。涅槃并不被贪等所系缚,恰恰相反,它离贪等更远,更是贪等的对治,更是与贪等相违。因为经中说“色的灭尽、坏灭、破坏是无常”,那里说的是“色生起后灭去”,所以那是依于色的。但在这里,说的是贪等不再生起,所以它不依于贪等。不仅不依,而且因为涅槃是贪等的对治,由这些对治的功德而成立,所以它比贪等更远、更与贪等对立。未生起的色也被包含在内,因为它们同样被摄于蕴、处、界、谛之中。
162. Samuccayasaṅgahe . Attano āveṇikabhūtena sāmañña lakkhaṇenati ca sambandho. Aññāpadesena eva tadubhayalakkhaṇena salakkhaṇāni nāma vuccantīti adhippāyo. ‘‘Nibbānassapi sarūpato labbhamānasabhāvatā’’ti aññanissaya rahitena labbhamānasabhāvatā. Nanu nibbānampi rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayotiādinā aññanissayadassanaṃ atthi yevāti. Dassanamattaṃ atthi. Nibbānaṃ pana rāgādīhi paṭibaddhaṃ na hoti. Atha kho tehi dūrataraṃ hoti. Paṭipakkhataraṃ, paṭiviruddhataraṃ. Yañhi rūpassa khayo vayo bhedo aniccāti vuttaṃ. Tattha rūpassa uppajjitvā khayo vuttoti so rūpassa nissito eva hoti. Idha pana rāgādīnaṃ puna uppādassapi abhāvo vuttoti so rāgādīsu anissito eva. Na kevalaṃ anissito. Atha kho tehi dūrataro ca paṭipakkhataro ca tesaṃ paṭipakkhaguṇehi imassasiddhattāti. Anipphannarūpānipi adhippetāni eva tesampi khandhāyatanadhātu saccesu saṅgahitattā.
在诸漏当中。“以停留之义”,是指以作停留之因的意思。“以迷醉之义”,是指以能令生起迷醉的意思。“执取停留”,是说陷入嗔恚增盛的状态。再说“停留”,是指恶臭等的停留。“唯是漏所充满”,就是唯被诸漏所充满。“染污六种所缘”,意思是使它们变成有漏等的状态。“从有”,就是从地,这是这个意思。avadhi(界限),因为由此被限定、被划定,所以叫界限;也称为apādāna(基界)。mariyādo(限界),就是对边界的限定。行为的范围成为限界的量,就是限界范围。avadhi(界限),是指扩展的施设,行为扩展的范围就是包摄范围。“其”,是界限所依的事物。“自己”,是界限所依之处。“置于外”,意思是只当作已经达到。这是对界限的考察。“名声”,是世尊声誉之声。“彼”,是作为界限之义。“名闻”,就是声誉之声。“其余”,是指排除非包摄范围而转起。
Āsavādīsu. ‘‘Pārivāsiyaṭṭhenā’’ti parivāsakaraṇaṭṭhena. ‘‘Madanīyaṭṭhenā’’ti madanajanakaṭṭhena. ‘‘Parivāsaṃ gaṇhantī’’ti dosavepullaṃ āpajjantīti vuttaṃ hoti. Puna ‘‘parivāsaṃ’’ti duggandhatādiparivāsaṃ. ‘‘Āsavabharitamevā’’ti āsavehi pūritameva. ‘‘Chaḷārammaṇāni dūsentī’’ti tāni sāsavādibhāvaṃ pāpentīti adhippāyo. ‘‘Bhavato’’ti bhūmito iccevattho. Avadhīyati paricchindīyati etasmāti avadhi. Apādānaṃ vuccati. Mariyādo nāma pariyantaparicchedo. Mariyādamattabhūto kriyāvisayo mariyādavisayo. Avadhi nāma byāpana vidhānaṃ, kriyā byāpanassa visayo abhividhivisayo. ‘‘Yassā’’ti avadhi vatthussa. ‘‘Attānaṃ’’ti avadhivatthuṃ. ‘‘Bahikatvā’’ti sampattamattaṃ katvāti adhippāyo. Avadhivicāraṇāyaṃ. ‘‘Saddassā’’ti bhagavato kittisaddassa. ‘‘Taṃ’’ti avadhibhūtaṃ atthaṃ. ‘‘Yaso’’ti kittisaddo. ‘‘Itaraṃ’’ti anabhividhivisayaṃ bahi katvā pavattati.
在欲漏等之中。“以彼名”,就是依欲的名字来说。“以彼为所缘”,就是以欲法为所缘。“或者这个意思”,指的是由“被欲求”等说法所表达的那后一个意思。“广大善法”,这里是就此处所指的业有来说的。“由彼所生”,就是由彼而生起。“以彼为所缘”,就是以两种有为所缘。“唯是渴爱”,就是唯是有爱。“唯是有”,因为以有为所缘,所以称为有的渴爱。“唯是这些”,就是渴爱、见和无明。“于已安住时”,就是在已安住之时。“欲境”,就是欲法之境。“在此”,就是在欲漏中。有境的慢等,是在已安住时……应当这样结合起来理解。见境也同样要在那里结合。
Kāmāsavādīsu. ‘‘Tannāmenā’’ti kāmanāmena. ‘‘Tadārammaṇā’’ti kāmadhammārammaṇā. ‘‘Ayamattho vā’’ti kāmīyatītiādinā vutto pacchimatthova. ‘‘Mahaggatakusaladhammā’’ti idhādhippetaṃ kammabhavaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Taṃ nibbattā’’ti tena nibbattā. ‘‘Tadārammaṇā’’ti duvidhabhavārammaṇā. ‘‘Taṇhā evā’’ti bhavataṇhā eva. ‘‘Bhavo evā’’ti bhavārammaṇatāya bhavanāmikā taṇhā eva. ‘‘Ime evā’’ti taṇhādiṭṭhi avijjā eva. ‘‘Parivutthe satī’’ti parivasite sati. ‘‘Kāmavisayā’’ti kāmadhammavisayā. ‘‘Tasmiṃ’’ti kāmāsave. Bhavavisayā mānādayo parivutthā evātiādinā yojetabbaṃ. Tathā diṭṭhivisayāti padepi.
把“不可依靠”解释成:让出入息消失。“以压杀之义”解释成:覆盖之后令其死亡。也可以理解为:压下去令其死亡。“以难渡之义”解释成:对于掉进那里的人来说,要渡过去很困难。“依所说方式”解释成:依照在诸漏中已经说过的方式。
‘‘Anassāsikaṃ katvā’’ti assāsapassāsarahitaṃ katvā. ‘‘Avahananaṭṭhenā’’ti ajjhottharitvā māraṇaṭṭhena. Adhokatvā māraṇaṭṭhenātipi yujjati. ‘‘Duttaraṭṭhenā’’ti tattha patantassa tarituṃ dukkaraṭṭhena. ‘‘Vuttanayenā’’ti āsavesu vuttanayena.
在“轮转”中,指三种轮转。在“有的尽头”中,指无明、行等所在的有轮。显示“触摩”这个词的含义,是“以种种方式构想之后执取”。在“教法”中,指教理上的教法,在各部经典中。“诸见就是见取”,是说在诸见的对象上,以坚固执取的意义,诸见本身就是见取。在我语取中,名为遍计慧的就是邪智。“主宰者所造”,指在劫初时,由一切世界的主宰者大梵天所造。“无因而生”,指没有因、没有缘而生起。“一向常”,指在生命相续中执为恒常。“一分常”,指某些众生达到某种殊胜的存在状态后,便执为恒常。“断灭”,指在某处死后就断灭。旧业已尽,新业未造。如此,轮回便得以清净等等执取,这就是其含义。存在的身体,就是有身。“存在”,指在胜义上确实存在。“身”,指色身、名身。自己的身体,或者说是自身、个别的身体。如所说的身体,只有这两种。对有身的见,就是有身见。其中,“对有身的见”是说:不像那些计执前际后际的人那样去思惟前后际,而是一切众生对自己的诸蕴,依“色是我,或我有色,或色在我中,或我在色中”等方式,法尔自然成就的见,这就是此处所说。“无闻”,指对蕴的解说等与空法相应的说法之法,以前未曾听闻,所以他没有听闻,因此是无闻。“凡夫”,指世间的大众。其中,即使一个人也称为凡夫。他既有有闻的,也有无闻的。此处指的是无闻者。圣者则不属于此类。“我”、“我所”、“于我”、“我所有”等,是名为执取之词。“或执取其余诸法”,指执取色以外的名蕴诸法为“我”。“或执取离法之我”,指执取依构想而成就的、离于五蕴诸法的我。具有四种状态者,名为四状态者。由于受有受用乐味之义,所以说“曾受用”。“乐者”,指具有乐受的人。从法的角度,只有五蕴。但此处因以乐受为主,所以这样观者,就是观受为我。“以聚集而取”,指以“我是”、“我是一众生”等方式而聚集取。“所依”,指五蕴。以知遍知等方式未遍知这些所依,所以名为未遍知所依者。即使在仅一刹那的时间中。“观色为我”等四状态,是针对“有时为我”等所说。“我相”,指在前进等身语意活动中,以“我前进、我后退”等方式在心中显现的我之影像。
‘‘Vaṭṭasmiṃ’’ti tividhavaṭṭasmiṃ. ‘‘Bhavayantake’’ti avijjāsaṅkhārādike bhavacakke. ‘‘Āmasanaṃ’’ti padassa atthaṃ dasseti ‘‘tathā tathā kappetvā gahaṇa’’nti. ‘‘Sāsane’’ti pariyattisāsane tasmiṃ tasmiṃ suttante. ‘‘Diṭṭhiyo diṭṭhupādānaṃ’’ti diṭṭhivatthūsu daḷhaggāhaṭṭhena diṭṭhiyo eva diṭṭhupādānaṃ. Attavādupādāne. Parikappa buddhi nāma micchāñāṇaṃ vuccati. ‘‘Issara nimmitaṃ’’ti sakalalokissarena mahābrahmunā ādikappakāle nimmitaṃ. ‘‘Adhicca samuppannaṃ’’ti ahetu apaccayā samuppannaṃ. ‘‘Accantasassataṃ’’ti bhavaparamparāsu sassataṃ. ‘‘Ekaccasassataṃ’’ti bhavavisesaṃ patvā ekaccānaṃ sattānaṃ sassataṃ. ‘‘Ucchinnaṃ’’ti yatthakatthaci parammaraṇā ucchinnaṃ. Purāṇañcakammaṃ parikkhīṇaṃ, navañcakammaṃ akataṃ. Evaṃ saṃsāra suddhītiādinā gahaṇanti attho. Santo kāyo sakkāyo. ‘‘Santo’’ti paramatthato vijjamāno. ‘‘Kāyo’’ti rūpakāyo, nāmakāyo. Attano attano kāyo vā sakkāyo. Paccattakāyo, pāṭipuggalika kāyoti vuttaṃ hoti. Yathāvuttakāya dvayameva. Sakkāye diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi. Tattha ‘‘sakkāye diṭṭhī’’ti pubbantāparanta kappikānaṃ viya pubbantā paranteacintetvā sabbasattānaṃpi attano khandhesu eva ‘rūpaṃ me attāti vā’ attā me rūpavāti vā, attani me rūpanti vā, rūpasmiṃ me attāti vā, evamādinā dhammatā siddhā diṭṭhīti vuttaṃ hoti. ‘‘Assutavā’’ti khandhadesanādike suññatadhammappaṭisaṃ yutte desanā dhamme assuta pubbattā natthi sutaṃ etassāti assutavā. ‘‘Puthujjano’’ti lokiyamahājano. Tattha pariyāpanno pana ekapuggalopi puthujjanotveva vuccati. So sutavāpi atthi, assutavāpi atthi. Idha assutavā adhippeto. Ariya puggalo pana tattha pariyāpanno na hoti. Ahantivā, mamāti vā, mayīti vā, meti vā, parāmasana padāni nāma. ‘‘Sesadhammevā gahetvā’’ti rūpato avasese nāmakkhandha dhamme attā meti gahetvā vā. ‘‘Dhamma muttakaṃ vā attānaṃ gahetvā’’ti pañcakkhandhadhammavimuttaṃ parikappasiddhaṃ attānaṃ vā gahetvā. Catasso avatthā yassāti caturāvatthikā. Vedanāya sambhogarasattā ‘‘saṃbhuñjiṃ’’ti vuttaṃ. ‘‘Sukhito’’ti sukhavedanāya samaṅgīpuggalo. Dhammato khandha pañcakameva. Tattha pana sukhavedanāpadhānattā tathā samanupassanto vedanaṃ attāti samanupassati nāma. ‘‘Samūhato gahetvā’’ti ahamasmi, ahaṃ eko sattotiādinā samūhato. ‘‘Vatthū’’ti pañcakkhandhā vuccanti. Ñātapariññādivasena apariññātāni vatthūni etehīti apariññātavatthukā. Ekamuhuttamattepi kāle. Rūpaṃ attato samanupassatītiādikaṃ caturāvatthaṃ sandhāya ‘‘kadāci attato’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Attanimittaṃ’’ti abhikkamanādīsu kāyavacīmano kriyāsu ahaṃ abhikkamāmi, ahaṃ paṭikkamāmītiādinā citte dissamānā attacchāyā vuccati.
“以欲求之义”,就是以渴望之义。“以希求之义”,就是以期盼之义。懈怠,说的是心和心所退缩。被引发出来,就叫引发。懈怠的引发,这是词义分解。“疲倦”,指的是懒惰。“伸懒腰”,指的是因为烦恼的力量,身体各肢节伸展、弯曲、舒展等动作。它本身就是这件事的缘,这是词义分解。
‘‘Kāmanaṭṭhenā’’ti icchanaṭṭhena. ‘‘Chandanaṭṭhenā’’ti patthanaṭṭhena. Līnabhāvo nāma cittacetasikānaṃ paṭikuṭanaṃ. Āpādīyate āpādanaṃ. Līnabhāvassa āpādananti viggaho. ‘‘Tandī’’ti ālasyaṃ vuccati. ‘‘Vijambhitatā’’ nāma kilesavasena kāyaṅgānaṃ vijambhanaṃ samiñjanappasāraṇādikaraṇaṃ. Sā eva paccayo etassāti viggaho.
关于随眠的词义。“生起”是指能够生起,但并不是一定生起。如果一定生起,那就不能叫随眠了,因为随眠“潜伏”的作用就不存在了。“生起”也可以理解为“足够生起”,就像说“一锅饭足够很多人吃”那样。因为概念施设不是真实存在的法,所以即使遇到因缘也不能生起;而这些随眠因为是真实存在的法,所以一旦遇到因缘就足够生起。这样一来,即使它们还没有真正生起,它们作为胜义法的性质也已经成立了。“一起随眠”是指共同潜伏,也就是所说的欲贪随眠、嗔恚随眠、慢随眠、见随眠和疑随眠。对众生来说,在他们的心相续中,除了随眠的作用之外,并没有共同生起这回事。如果它们真的一起生起,那么十二种不善心也会在众生心相续中恒常地一起生起,但事实并非如此。因此可以知道,这里说的“生起”,是指因为未被断除而具有生起的可能性。说了“潜伏”之后,为了说明它的含义,就用“分别地”等来说明。“未起”是指还没有达到生起。“如是转起”是指以动摇的方式转起。再者,“如是转起”是指以与速行俱生的方式转起。“对于这些”是指对于欲贪随眠等。“转向”是指转向心。“调伏”是指善调伏的状态。“如是转起”是指以随眠于心相续的方式转起。那些随眠处于那种状态,所以叫“以彼为状态者”。如果它们还没有达到生起,那它们甚至连胜义法都算不上——为了避开这个责难,就说“然而它们”等。如果它们也随逐于善和无记的心相续,那它们就会变成善和无记——为了避开这个责难,就说“而非”等。如果它们绝对是恶的,那它们就会与善和无记相违——为了避开这个责难,就说“亦非”等。如果它们还没有达到生起,那它们就会脱离时间——为了避开这种说法,就说“亦非脱离三时”等。“在有随眠的心相续中”是指在有学和凡夫的心相续中。“与道生起一起”是指与道的生起同时。“于彼处彼处所说”是指在义注和复注中所说。“未来共通性”是指类似于未来,但也不是绝对说就是未来。为什么它们是有为法呢?就说“由彼道”等。在《分别论》的文本中:“未断除”是指未被道断除。“彼状态”是指具有生起可能性的状态。“因为彼自性”是指因为欲贪等的自性。“如是被称为”是指被称为随眠。它们并不是未来,因为以存在于心相续中的方式而成立。“如果断除”是指如果断除。“因此”是指正是由于那个原因。“染着者”是指具足贪。“嗔怒者”是指具足嗔。“愚痴者”是指具足痴,这样断除的话,就有过失了——这是所说之意。对于已达到缠缚的贪等。“道所应断的”是指应由道断除的。“已生起的”是指现在的。正在转起且已生起的,称为“现在已生”。“享受后”是指享受所缘后。消逝的称为“已去”。享受后已去且已生起的,称为“享受后已去之已生”。为异熟而作机会的,称为“已作机会”。已作机会且已生起的,称为“已作机会之已生”。更强的转起称为“现行”。现行且已生起的,称为“现行已生”。获得称为五蕴的地的,称为“得地”。得地且已生起的,称为“得地已生”。更强地执取所缘的,称为“执取所缘”。执取所缘且已生起的,称为“执取所缘已生”。未被广大禅那镇伏且已生起的,称为“未镇伏已生”。未被道断除且已生起的,称为“未断除已生”。这样,由于道所应断的随眠以已生起的方式被述说,所以它们的现在性只是权说而已。“有学”是指七有学人。
Anusayapadatthe. ‘‘Uppajjantī’’ti uppajjituṃ sakkonti. Na pana ekantato uppajjanti. Santesuhi ekantato uppajjantesu anusayā nāma na honti sayanakiccasseva abhāvato. ‘‘Uppajjantī’’ti vā uppajjituṃ pahonti. Patthodano bahūnaṃ janānaṃ pahotītiādīsu viya. Paññattiyohi asabhāvadhammajātikattā kāraṇa lābhepi uppajjituṃ nappahonti. Ime pana sabhāvadhammajātikattā kāraṇa lābhe sati uppajjituṃ pahontīti. Evañhisati, uppādaṃ apattānaṃpi tesaṃ paramatthajātikatā siddhā hotīti. ‘‘Saha anusentī’’ti ekato anusentīti vuttā kāmarāgānusayo ca paṭighānusayo ca mānānusayo ca diṭṭhānusayo ca vicikicchānusayo ca. Imesaṃ sattānaṃ sattasantāne anusayakiccamattaṃ ṭhapetvā ekato uppatti nāma natthi. Yadi ekato uppajjeyyuṃ. Dvādasā kusalacittāni sattasantāne niccakālampi ekato uppajjeyyuṃ. Na ca uppajjanti. Tasmā viññāyati uppajjanaṃ nāma appahīnaṭṭhena uppajjanārahabhāvo vuttoti. Sentīti vatvā tadatthaṃ dasseti ‘‘visuṃ’’tiādinā. ‘‘Avuṭṭhitā’’ti uppādaṃ apattā. ‘‘Tathāpavattā’’ti cālanākārena pavattā. Puna ‘‘tathāpavattā’’ti javanasahajātākārena pavattā. ‘‘Yesaṃ’’ti kāmarāgānusayādīnaṃ. ‘‘Āvajjanaṃ’’ti āvajjanacittaṃ. ‘‘Damathaṃ’’ti sudantabhāvaṃ. ‘‘Tathā pavattā’’ti cittasantānānusayanākārena pavattā. Tāavatthā yesaṃ te tadavatthikā. Yadi te uppādaṃ apattā. Evaṃsati, te paramatthāpi nāma na bhaveyyunti codanaṃ pariharati ‘‘te panā’’tiādinā. Sace te kusalābyākata cittasantānampi anugatā. Evaṃsati, te kusalābyākatāni nāma siyunti codanaṃ pariharati ‘‘na cā’’tiādinā. Atha te ekanta akusalā siyuṃ. Evaṃsati, kusalābyākatehi viruddhā bhaveyyuṃti codanaṃ pariharati ‘‘nāpī’’tiādinā. Yadi uppādaṃ apattā. Evaṃsati, kālavimuttā siyunti āha ‘‘nāpikālattaya vinimuttā’’tiādiṃ. ‘‘Sānusaye cittasantāne’’ti sekkhaputhujjanānaṃ cittasantāne. ‘‘Saha magguppādā’’ti magguppādena saheva. ‘‘Tattha tattha vutto’’ti aṭṭhakathāṭīkāsu vutto. ‘‘Anāgatasāmaññaṃ’’ti anāgatasadisaṃ. Na ekanta anāgatantipi vadanti. Kathaṃ te saṅkhatajātikā hontīti āha ‘‘tehi magge’’tiādiṃ. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Appahīnā’’ti maggena appahīnā. ‘‘Tadavatthā’’ti uppajjanārahāvatthā. ‘‘Taṃ sabhāvattā’’ti kāmarāgādi sabhāvattā. ‘‘Tathā vuccantī’’ti anusayāti vuccanti. Anāgatā nāma na honti. Cittasantāne vattamānabhāvena siddhattā. ‘‘Hañci pajahatī’’ti yadipajahati. ‘‘Tenahī’’ti tato eva. ‘‘Ratto’’ti rāgasamaṅgī hutvā. ‘‘Duṭṭho’’ti dosasamaṅgī hutvā. ‘‘Muḷho’’ti mohasamaṅgī hutvā pajahatīti doso āpajjatīti vuttaṃ hoti. Pariyuṭṭhāna pattānaṃ rāgādīnaṃ. ‘‘Maggavajjhaṃ’’ti maggena vadhitabbaṃ. ‘‘Uppannaṃ’’ti paccuppannaṃ. Vattamānañca taṃ uppannañcāti vattamānuppannaṃ. ‘‘Bhutvā’’ti ārammaṇaṃ paribhuñjitvā. Vigacchatīti vigataṃ. Bhutvā vigatañca taṃ uppannañcāti bhutvā vigatuppannaṃ. Vipaccanatthāya okāsaṃ karontīti okāsakataṃ. Okāsakatañca taṃ uppannañcāti okāsakatuppannaṃ. Samudācāro vuccati bhiyyo pavattanaṃ. Samudācāro ca so uppannañcāti samudācāruppannaṃ. Khandhapañcaka saṅkhātaṃ bhūmiṃ labhatīti bhūmiladdhaṃ. Bhūmiladdhañca taṃ uppannañcāti bhūmiladdhuppannaṃ. Ārammaṇaṃ adhikataraṃ gaṇhātīti ārammaṇādhiggahitaṃ. Ārammaṇādhiggahitañca taṃ uppannañcāti ārammaṇādhiggahituppannaṃ. Mahaggatajjhānena avikkhambhitañca taṃ uppannañcāti avikkhambhituppannaṃ. Maggena asamugghāṭitañca taṃ uppannañcāti asamugghāṭituppannaṃ. Evaṃ maggavajjhānaṃ anusayānaṃ uppannabhāvena vuttattā paccuppannatā pariyāyova tesaṃ vattabboti. ‘‘Sekkhā’’ti sattasekkhapuggalā.
“下分”指的是欲界和凡夫的状态。因为是在下分中显现的,所以叫“下分结”。“上分”指的是广大性和圣者的状态。因为是在上分中显现的,所以叫“上分结”。其中,欲贪和嗔恚这两种结,只在被称为欲界的下分中显现。见、疑、戒禁取这三种,在被称为凡夫性的下分中显现。其余五种,则在被称为广大性和圣者性的上分中也显现。另一种说法是:前五种结,如果一个人还没有用道断除它们,那么即使他住在更高的界,它们也会把他拉向被称为欲界的下分,因此导向下分,所以叫“下分结”。后五种结,如果一个人还没有断除它们,那么即使他住在欲界,它们也会把他拉向上分,因此导向上分,所以叫“上分结”。其中,两种色贪和无色贪确实完全把他拉向广大性。慢、掉举和无明这三者,则与色贪、无色贪俱起而把他拉向那里。它们亲近下方,即欲界,所以叫“下分结”。它们亲近上方,即色界和无色界,所以叫“上分结”——也有人这样解释。“其余那些”指的是嫉妒结和悭吝结这两种。“Kamopana dvinnaṃ pī”在这里的摄义中,是指这两者的次第摄属。
Orambhāgo vuccati kāmalokoceva puthujjanabhāvo ca. Orambhāge sandissantīti orambhāgiyāni. Uddhaṃbhāgo vuccati mahaggatabhāvoceva ariyabhāvo ca. Uddhaṃbhāge sandissantīti uddhaṃbhāgiyāni. Tattha. Kāmacchando, byāpādo,ti imāni dvesaṃ yojanāni kāmalokasaṅkhāte orambhāge eva sandissanti. Diṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso,ti imāni tīṇi puthujjanabhāva saṅkhāte. Sesāni pana pañca mahaggatabhāvasaṅkhāte ca ariyabhāvasaṅkhāteca uddhaṃbhāgepi sandissanti. Athavā. Purimāni pañcayassa tāni maggena appahīnāni, taṃ uparibhavagge ṭhitaṃpi kāmalokasaṅkhātaṃ orambhāgaṃ ākaḍḍhanti, tasmā orambhāgāya saṃvattantīti orambhāgiyāni. Pacchimāni pañca yassa tāni appahīnāni, taṃ kāmaloke ṭhitaṃpi uddhaṃbhāgaṃ ākaḍḍhanti, tasmā uddhaṃbhāgāya saṃvattantīti uddhaṃbhāgiyāni. Tatthahi dverūpārūparāgā ekantena mahaggatabhāvaṃ ākaḍḍhantiyeva. Māno ca uddhaccañca avijjācāti imāni ca rūpārūparāgasahagatāni hutvā ākaḍḍhanti. Oraṃ heṭṭhimaṃ kāmalokaṃ bhajantīti orambhāgiyāni. Uddhaṃ rūpārūpalokaṃ bhajantīti uddhaṃbhāgiyānītipi vaṇṇenti. ‘‘Itarāni panā’’ti dve issā saṃyojana macchariyasaṃyojanāni. ‘‘Kamopana dvinnaṃ pī’’ti idha saṅgahe dvinnaṃpi anukkamopana.
“恼害”就是伤害。“令热恼”就是靠近之后让他们灼热痛苦。这里其余的内容很容易理解。
‘‘Vibādhentī’’ti vihiṃsanti. ‘‘Upatāpenticā’’ti upagantvā santāpenti. Sesamettha suviññeyyaṃ.
163163. 在《杂集》中。“引导心”就是策励心、系属心。“于善趣、恶趣及称为还灭的诸状态中”——就是在称为善趣有、恶趣有和涅槃的诸状态中。因为涅槃已经从轮回中脱离出来,所以称为“还灭”。“唯由见等”——就是唯由见、思惟等。“直行”是指能带来利益和安乐的运转。“曲行”是指能带来不利和痛苦的运转。“道支”就是道的支分。“道”也称为方法,所以说“方法的支分”。“其余诸支”就是正见、正思惟等支分,它们是直行前进的方法支分。这四种道支法也称为“法”。“如是转起者”——就是依妄语等而转起者。“种种道”——就是邪道和正道。
163. Missakasaṅgahe. ‘‘Cittappaṭipādanaṃ cittaniyojanaṃ. ‘‘Sugati duggati vivaṭṭasaṅkhātāsu cā’’ti sugatibhava duggati bhavanibbānasaṅkhātāsu ca. Nibbānañhi vaṭṭato gigatattā vivaṭṭanti vuccati. ‘‘Dassanādīhi evā’’ti dassanasaṅkappanādīhi eva. Ujugati nāma hitasukhasaṃvattanikā pavatti vuccati. Vaṅkagatināma ahita dukkhasaṃvattanikā pavatti. ‘‘Pathaṅgānī’’ti pathassamaggassa aṅgāni. Maggoti ca upāyo vuccatīti āha ‘‘upāyaṅgānī’’ti. ‘‘Itarānī’’ti sammādiṭṭhi sammāsaṅkappādīni aṅgāni. Ujugatiyā gamanassa upāyaṅgāni. Imepi cattāro maggaṅga dhammā dhammā nāma āgatā. ‘‘Tathā tathā pavattānaṃ’’ti musāvādādivasena pavattānaṃ. ‘‘Nā nāmaggovā’’ti micchāmaggo ca sammāmaggo ca.
依自而转起,就是依属于自己而转起。所谓自己的趣向,说的正是眼根等的看等作用。自在者、增上者,这是为了说明增上的意思而说的。但它的含义应当以状态为主导来理解。根、自在、增上,这些是同一个意思。女性特征等,就是女相、男相等。于不转起为异样时,就是在女性形态中不现起男相等,在男性形态中不现起女相等。因此说如是等等。意在对认知作用发生时,对相应诸法成为自在者,以不被其他法制伏的状态而转起,这是文句的连接。他处亦然。以我将了知未知者而转起之根,此为复合词。已行者则因义已成就而说。于所缘胜解时,即于所缘无犹豫而转起时;于所缘现前时,即于心对佛陀功德等殊胜所缘现前时;四谛法,即此人前所未曾了知的四谛法,或前所未曾了知的不死句;以未完成的状态,即以未达究竟的状态。对于再三再四与认知作用相应者之中,有学六人。以此显示:仅依语音言说,就能从一切烦恼的断除而了知之义。也有人说:以初道所知的界限不超越而了知。已知之义,即已知者。阿罗汉、漏尽者、所作已办者、梵行已立者。为了显示已知者的根即已知根之义,说已圆满已知作用等。从彼解脱,即从我执解脱。于彼或,即于彼我执。杂染,即被种种烦恼所杂染。散动,即被种种苦乐所震动。至于清净的获得,即为获得清净之义。以彼行道,即于作格之义,或于因之义,为作格语。清净的获得,即于属格之义,为属格语。
‘‘Attādhīnavuttike’’ti attāyattappavattike. Attano gati nāma cakkhundriyādīnaṃ dassanādi kiccameva vuccati. ‘‘Issarā adhipatino’’ti idaṃ ādhippaccatthapākaṭatthaṃ vuttaṃ. Attho pana bhāvappadhānavasena gahetabbo. Indriyaṃ issariyaṃ ādhippaccantihi ime ekatthāti. ‘‘Itthākārāni’’ nāma itthiliṅgapurisaliṅgādi. ‘‘Aññathā appavattiyaṃ’’ti itthisaṇṭhāne purisaliṅgādīnaṃ, purisasaṇṭhāne itthiliṅgādīnaṃ appavattiyaṃ. Tenāha ‘‘tathāhī’’tiādiṃ. Mano vijānanakicce sampayuttadhammānaṃ issaro hoti anaññābhibhavanīyabhāvena pavattanatoti sambandho. Evaṃ parattha. ‘‘Ārammaṇādhimuccane’’ti ārammaṇe nirāsaṅkappavattiyaṃ. ‘‘Ārammaṇupaṭṭhāne’’ti citte buddhaguṇādhikassa ārammaṇassa upaṭṭhāne. ‘‘Catusaccadhammo’’ti tena puggalena anaññāta pubbo catusacca dhammo. Anaññāta pubbaṃ amataṃ vā padaṃ. Anaññātaṃ ñassāmi iti pavattaṃ indriyanti samāso. Paṭipannassāti pana atthato siddhattā vuttaṃ. ‘‘Vippakatabhāvenā’’ti aniṭṭhaṅgatabhāvena. Punappunaṃ jānanakiccayuttānaṃ majjhe channaṃsekkhānaṃ. Etena avasaddassayāva sabbakilesappahānā jānananti atthaṃ dīpeti. Pathama maggena ñātaṃ mariyādaṃ anatikkamma jānanantipi vaṇṇenti. Ājānitatthāti aññātāvī. Arahā khīṇāsavo katakicco vusita brahmacariyo. Aññātāvino indriyanti aññātāvindriyanti atthaṃ dassetuṃ ‘‘pariniṭṭhita ājānanakiccassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tabbimuttī’’ti attaggāha vimutti. ‘‘Tasmiṃ vā’’ti tasmiṃ attanivā. ‘‘Saṃkiliṭṭho’’ti nānākilesehi saṃkilesito. ‘‘Vipphandito’’ti nānāsukhadukkhehi saṃkampito. ‘‘Vodānapattiyā’’ti visuddhipattatthāya. ‘‘Tāyapaṭi pattiyā’’ti karaṇatthe, hetu atthe vā karaṇavacanaṃ. ‘‘Vodānapattiyā’’ti sāmiatthe sāmivacanaṃ.
“Balīyantī”是对名词词根的说明。因此说“以力而作”。“以力”就是用力量。“从四周、从各方面躺卧、围绕”,就是诸危难。不信的状态就是不信。以称为懈怠的敌对法。念已忘失、已坏失的人,就是忘念者。忘念者的状态就是忘念。“其余两组”,就是无惭组和惭组。
‘‘Balīyantī’’ti nāmadhātuniddeso. Tenāha ‘‘balasā karontī’’ti. ‘‘Balasā’’ti balena. Parito samantato senti parivārentīti parissayā. Assaddhassa bhāvo assaddhiyaṃ. Kosajjasaṅkhātena paṭipakkhadhammena. Muṭṭhā naṭṭhā sati yassāti muṭṭhassati. Muṭṭhassatissa bhāvo muṭṭhassaccaṃ. ‘‘Sesaduka dvayaṃ’’ti ahirikadukaṃ hiridukañca.
居士,如在“居士”“夫妇”等词中,“主”一词是“主宰、自在者”的同义词,所以他说“主就是主宰、自在者”。“于其他”是指在俱生的其他诸根中。“由其他”是具格用于业格的意义。意思是:其他俱生的根法。“增上”就是更为增上。“依自而转者”就是依属于自己而转起者。“或以欲为来由”中,果由此而来,所以叫“来由”,即最初因、根本因、生起因。欲本身就是来由,所以叫“欲来由”。因此说“于过去的前世诸有中”等。令与己相应的法成为自己所属的,这就是关联。犹如大洪水将草叶渣滓置于自己掌控之下而漂流。于此,“自己所属的”即称为自己的他者,即自己与他人。依属于自己与他者的,就是依自他而转的。意思是:于其余的精进、心、观察增上中也是如此。以此显示“精进本身就是增上,即精进增上。具足精进者,什么业不能成就呢”这样以先前加行之力,或者于过去前世诸有中善加修习精进来由之力,于那些那些善业恶业中,令与己相应的法如大洪水将草叶渣滓置于自己掌控之下,恒常提起重担而转起的精进”等文句。 “后三法”即精进、心、观察三法。它们也依他而转起,那时它们没有增上性,这是责难。增上的作用就是承担重担,这是关联。“不考虑那那具体作用”中,眼根在见的作用中是自在者,耳根在闻的作用中等等,那些是考虑那那具体作用的,如此则是不考虑。“了知等作用”即“意在了知所缘”等所说的全部根的作用。
Gahapati, jāyampatī, tiādīsu viya patisaddo sāmiissara pariyāyoti āha ‘‘patīti sāmiissaro’’ti. ‘‘Paresaṃ’’ti sahajātesu paresaṃ indriyānaṃ. ‘‘Parehī’’ti kammatthe karaṇavacanaṃ. Pare sahajāte indriya dhammeti attho. ‘‘Adhiko’’ti adhikataro. ‘‘Attādhīna vuttīnaṃ’’ti attāyattavuttīnaṃ. ‘‘Chandāgamanavasena vā’’ti ettha āgacchati phalaṃ etenāti āgamanaṃ. Ādikāraṇaṃ, mūlakāraṇaṃ, pabhavakāraṇaṃ. Chando eva āgamanaṃ chandāgamanaṃ. Tenāha ‘‘pubbe atītabhavesū’’tiādiṃ. Sampayutta dhamme attaparādhīne katvāti sambandho. Mahogho tiṇapaṇṇakasaṭe attaparādhīne karonto viyāti yojanā. Tattha ‘‘attaparādhīne’’ti attasaṅkhātoparo attaparo. Attaparena adhīnā attaparādhīnāti attho. ‘‘Sesesupī’’ti sesesu vīriya citta vīmaṃsādhipatīsupi. Etena ‘vīriyameva adhipati vīriyādhipati. Vīriyavato kiṃ nāma kammaṃ na sijjhatīti evaṃ pubbābhisaṅkhāravasena vā pubbe atītabhavesu suṭṭhu āsevitavīriyāgamanavasena vā tesu tesu kalyāṇa pāpakammesu sampayutta dhamme mahogho viya tiṇapaṇṇakasaṭe attaparādhīne niccaṃ paggahitadhurekatvā pavattaṃ vīriya’ntiādinayaṃ atidisati. ‘‘Pacchimā tayo dhammā’’ti vīriya citta vīmaṃsā dhammā. Paravasepi vattanti, tadā tesaṃ adhipatibhāvo natthīti codanā. Adhipati kiccaṃ nāma dhuravāhitāti sambandho. ‘‘Taṃ taṃ kicca visesaṃ anapekkhitvā’’ti cakkhundriyaṃ dassana kicce issaro, sotindriyaṃ savana kiccetiādīsu taṃ taṃ kiccavisesaṃ apekkhati, tathā anapekkhitvā. ‘‘Vijānanādi kiccaṃ’’ti ‘mano ārammaṇa vijānane’tiādinā vuttaṃ sabbaṃ indriya kiccaṃ.
它们强力地搬运、输送,所以叫“食”。“强力地”意思是更多、更胜。那么,怎样强力地搬运呢?于是说“俱生等”这些内容。那些缘法以及那些缘所生法——这是句子的连接方式。“此处”指在这部经文里。“或者以缘为食”这里,因、所缘等一切缘,都叫“缘食”。而“食缘”则是另外单独的一种缘的类别。“以缘的意义”指以因、所缘等缘的意义。“成为食”是说成为具有扶持作用的特殊状态。“嫩芽”这里是用属格来表达业格的意义。“为增长”是为了增长。“为住立”是为了住立。这些众生在轮回中流转——这是前后文的关联。其余部分在这里很容易理解。“扇动翅膀”是说摇动翅膀。“以翅膀”或者是以翅膀扇动风。“随眠于彼者”指随眠在那个异熟相续中的。“明了显示”是从现量上让它清楚明白地显现。“未获得”指在眼根上没有获得,意思是没看见。“就在那处”指就在居住的地方。“相应”指与识相应。已生起、已增长,所以叫“已生”。寻求生起和增长的原因,所以叫“求生者”。“依照所说的方式”指依照“像麦种或稻种那样”等所说的方式。“滋养”指令其运转。“意思食”指作为善不善业的意思食。“三有”指欲有等三种投生有。“为住立”和“为扶持”是所说的意思。否则,就应该说“为生起”——这是其意图。
Bhuso haranti vahantīti āhārā. ‘‘Bhuso’’ti atirekataranti attho. Kathaṃ pana bhuso harantīti āha ‘‘sahajātādī’’tiādiṃ. Tete paccaya dhammā tete paccayuppanna dhammā cāti yojanā. ‘‘Etthā’’ti imissaṃ pāḷiyaṃ. ‘‘Paccayāhāro vā’’ti ettha hetu ārammaṇādiko sabbopaccayo paccayāhāro nāma. Āhāra paccayopana visuṃ eko paccayaviseso. ‘‘Paccayaṭṭhenā’’ti hetu ārammaṇādi paccayaṭṭhena. ‘‘Āhārabhūtā’’ti upatthambhanakiccavisesabhūtāti vuttaṃ hoti. ‘‘Kaḷīraṅkurānaṃ’’ti kammatthe sāmivacanaṃ. ‘‘Vaḍḍhiyā’’ti vaḍḍhanatthāya. ‘‘Ṭhitiyā’’ti ṭhitatthāya. Imesattā vaṭṭe pavattantīti sambandho. Sesamettha suviññeyyaṃ. ‘‘Pakkhe viyūhitvā’’ti pakkhe sañcāletvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Pakkhe’’ti vā pakkhehi vātaṃ byūhitvā. ‘‘Tadanusayitassā’’ti tasmiṃ vipāka santāne anusayi tassa. ‘‘Vibhāvetvā’’ti paccakkhato vibhūtaṃ pākaṭaṃ katvā. ‘‘Alabhitvā’’ti cakkhumhi alabhitvā. Apassitvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Tatthevā’’ti nivāsaṭṭhāne eva. ‘‘Sampayuttā’’ti viññāṇena sampayuttā. Bhaviṃsu vaḍḍhiṃ sūti bhūtā. Sambhavaṃ vuḍḍhikāraṇaṃ esanti gavesantīti sambhavesino. ‘‘Vuttanayenā’’ti ‘yathā yavabījānaṃ vā sālibījānaṃ vā’tiādinā vuttanayena. ‘‘Āhāretī’’ti pavatteti. ‘‘Manosañcetanāhāro’’ti kusalākusala kammabhūto manosañcetanāhāro. ‘‘Tayo bhave’’ti tayo kāmabhavādike upapattibhave. Ṭhitiyāti ca anuggahāyāti ca vuttaṃ. Itarathā uppattiyāti ca vuttaṃ siyāti adhippāyo.
因为作用软弱、处所软弱、所依软弱,所以是作用软弱、处所软弱、所依软弱。“只是冲击的程度”,意思是:只是见、闻等的程度。“寻之后的禅那”,意思是:诸禅那都是随寻之后生起的。“于彼处”,就是在彼五识之中。“它们”,就是受和一境性。“彼”,就是禅那的作用。一境性并不强有力,这是连接关系。“为了道之根与力”,就是为了道之根与力。出世间异熟既是速行作用,也具增上,所以说“三界的”等。其余在这里容易理解。
‘‘Dubbalakiccaṭṭhānavatthukattā’’ti dubbalakiccattā dubbalaṭṭhānattā dubbalavatthukattā. ‘‘Abhinipāta mattāni hontī’’ti dassana savanādi mattāni hontīti adhippāyo. ‘‘Vitakka pacchimakaṃ jhānaṃ’’ti jhānāni nāma vitakkassa pacchānugataṃ hotīti attho. ‘‘Tatthā’’ti tesupañcaviññāṇesu. ‘‘Tā’’ti vedanā ekaggatā. ‘‘Taṃ’’ti jhānakiccaṃ. Ekaggatā balavatī na hotīti sambandho. ‘‘Maggindriya balabhāvāyā’’ti maggindriya balabhāvatthāya. Lokuttaravipākāni javanakiccāni ca sādhipatikāni ca hontīti vuttaṃ ‘‘tibhūmakānī’’tiādi. Sesamettha subodhaṃ.
164164. 在觉支摄中。“念处”这个词里,“念”的意思是首要、主导,所以说“成为首要、主导”。“处”的意思是止息运行,所以说“令心的运行折返而生起”。“于身随观”,就是在身上进行的随观。修行者以这个一再地观察,所以叫随观。观察什么呢?所以说“入出息等”等等。怎样观察它呢?文中说“以种种身的状态”等等。现在为了显示“一再”这个词的含义,说了“乃至”等等。在受随观等里面也是同样的道理。这样说不妥当。为什么?因为指的是整个色身。这里其余的部分容易理解。在“如果这样”等等里面。“其余的也已成立”,就是说身随观等也已成立。为什么?因为包含在法随观里面。“如此随观的人”,就是依变坏的特相而随观的人。“以种种积聚而成的色法”,就是以入出息等积聚而成的色法。“净等颠倒”,就是净、乐、常的颠倒。“粗显的”,就是依容易显现而称为粗显。“系缚于自身”,就是系缚、绑定于自身。
164. Bodhipakkhiyasaṅgahe. ‘‘Satipaṭṭhānā’’ti ettha pasaddo pamukhattho padhānatthoti āha ‘‘pamukhā padhānā hutvā’’ti. Ṭhāsaddo gatinivatti atthoti āha ‘‘cittagamanaṃ nivattetvā pavattantī’’ti. ‘‘Kāye anupassanā’’ti kāye pavattā anupassanā. Punappunaṃ passanti yogino etāyāti anupassanā. Katamaṃ passantīti āha ‘‘assāsapassāsādikassā’’tiādiṃ. Kathañcataṃ passantīti vuttaṃ ‘‘taṃ taṃ kāyabhāvenā’’tiādi. Idāni punappuna saddassa atthaṃ dassento ‘‘yāvā’’tiādimāha. Vedanānu passanādīsupi esevanayo. Taṃ na sundaraṃ. Kasmā, sakalassa rūpakāyassa adhippetattā. Sesamettha suviññeyyaṃ. Yadi evantiādīsu. ‘‘Itarāpi siddhā’’ti kāyānupassanādayopi siddhā. Kasmā, dhammānupassanāya antogadhattā. ‘‘Tathā anupassantassā’’ti rūppanalakkhaṇato anupassantassa. ‘‘Taṃ taṃ samūhabhūtarūpadhammavasenā’’ti assāsapassāsādi samūhabhūtassa rūpa dhammassa vasena. ‘‘Subhādivipallāsassā’’ti subha sukha niccavipallāsassa. ‘‘Oḷārikassā’’ti supākaṭavasena oḷārikassa. ‘‘Attūpanibandhā’’ti attena upanibandhā, paṭibaddhā.
“完全地”是指彻底。“令其枯竭”是连接关系。“彼”指禅那、神通、道果和涅槃。“精进的停止”是指精进运行、精进转起的止息而停止。因为“已生”这个词既应包含过去的烦恼,也应包含现在的烦恼,所以说“于某时”等。“我的已生”,指现在已生的。“为了断除”,这里指的是彻底断除,所以说“为了成就不生法性而作”。其中,不生之法就是那些具有不生法性的法,即由圣道所断除的不善法。“不生法的状态”是这个词的分解。“使达到不生法性”,“为其所作”,这是复合词。“见已”,就是见到它们生起的依据之后。“为了断除其缘”,就是为了断除作为缘的随眠。“尚未获得”,指现在尚未获得。“于时机”,指佛陀出世的殊胜时机。“不趣入正性决定”,就是不趣入、不进入名为圣道的正性决定。“不可动摇之法”,指不能被烦恼动摇的法,即漏尽者。不可动摇法的状态,就是不可动摇法性,也就是阿罗汉果。“他们”,指善法。对于已生的恶法予以断除,因此,在清净法中精勤修习、逐渐达到修习顶点的人,从一开始,已生的恶法就被断除,未生的恶法不再生起,未生的善法得以生起,已生的善法也趋于修习圆满。这个道理在“未生恶法之不生起”等处也是一样的。如此在四个方面,以每一方面都正确精勤的人,正勤就具有完成四种作用的功能。因此说“然而在这些”等。
‘‘Kāmaṃ’’ti ekantena. Upasussatūti sambandho. ‘‘Yantaṃ’’ti jhānābhiññā maggaphalanibbānaṃ. ‘‘Vīriyassa saṇṭhānaṃ’’ti vīriyagamanassa vīriyappavattanassa nivattivasena saṇṭhānaṃ. Uppannasaddena atīta kilesāpi paccuppanna kilesāpi gahetabbā hontīti āha ‘‘asukasmiṃ kāle’’tiādiṃ. ‘‘Mayhaṃ uppannaṃ’’ti idāni uppannaṃ. ‘‘Pahānāyā’’ti ettha samucchedappahānaṃ adhippetanti āha ‘‘anuppāda dhammatāpādanakaraṇatthaṃ’’ti. Tattha anuppādo dhammo yesaṃ te anuppāda dhammā. Maggena pahīnā akusala dhammā. Anuppāda dhammānaṃ bhāvoti viggaho. Anuppāda dhammatāya āpādanaṃ. Tassa karaṇanti samāso. ‘‘Disvā’’ti tesaṃ uppatti vatthuṃ disvā. ‘‘Paccayasamucchindanatthaṃ’’ti paccayabhūtassa anusayassa samucchindanatthaṃ. ‘‘Apattā’’ti idāni apattā. ‘‘Samaye’’ti buddhuppādanavamakkhaṇe. ‘‘Niyāmaṃ na okkamantī’’ti ariyamaggasaṅkhātaṃ sammattaniyāmaṃ na okkamanti. Nappavisanti. Kilesehi akopetabbatāya akuppo dhammo yassāti akuppa dhammo. Khīṇāsavo. Akuppa dhammassa bhāvo akuppa dhammatā. Arahatta phalaṃ. ‘‘Tesaṃ’’ti kusalānaṃ dhammānaṃ. Uppannānaṃ pāpakānaṃ pahānāyāti katvā visuddhidhammesu yogaṃ karontassa anukkamena bhāvanā kamme matthakaṃ patteādito paṭṭhāya uppannāpi pāpakā pahiyyanti. Anuppannāpi nuppajjanti. Anuppannāpi kusalā uppajjanti. Uppannāpi bhāvanā pāripūriṃ gacchanti. Esanayo anuppannānaṃ pāpakānaṃ anuppādāyātiādīsu. Evaṃ catūsu mukhesu ekekamukhenapi sammā padahantassa sammappadhānaṃ catukiccasādhakaṃ hoti. Tenāha ‘‘etesu panā’’tiādiṃ.
一切胜义法,都要靠殊胜的法决定智去了知,所以叫“应证知”。“证知的成就”,就是证知作用的成就。四谛之法要各别各别地界定之后才了知,所以叫“应遍知”。其中,苦谛之法以应遍知的形态了知,集谛之法以应断除的形态了知,灭谛之法以应证悟的形态了知,道谛之法以应修习的形态了知。“修习的成就”,就是修习作用的成就。这与相应部里的那段经文相符,这就是它们的关联。“然而在分别论中”,是指在神足分别里。“心与心所的聚”,是指连同前行修习在内、属于超人法范畴的心与心所的聚。“然而在那里”,是指在分别论中那个更细的部分。“在此处”,是指在摄论中。
Abhivisiṭṭhena dhammavavatthānaññāṇena ñātabbā sabbe paramattha dhammā abhiññeyyā nāma. ‘‘Abhiññā siddhī’’ti abhijānana kiccasiddhi. Visuṃ visuṃ paricchinditvā ñātabbā catusacca dhammā pariññeyyā nāma. Tehi dukkhasacca dhammā pariññātabbabhāvena, samudaya sacca dhammā pahātabba bhāvena, nirodhasacca dhammā sacchikātabba bhāvena, maggasacca dhammā bhāvetabbabhāvena ñātabbā hontīti. ‘‘Bhāvanāsiddhī’’ti bhāvanākicca siddhi. Taṃ saṃyuttake imāyapāḷiyā sametīti sambandho. ‘‘Vibhaṅge panā’’ti iddhipādavibhaṅge pana. ‘‘Citta cetasikarāsī’’ti saha pubbabhāgabhāvanāya uttari manussa dhammapariyā pannā cittacetasikarāsi. ‘‘Tattha panā’’ti vibhaṅge tasmiṃ uttaracūḷabhājanīye pana. ‘‘Idhā’’ti imasmiṃ saṅgahe.
四种预流支,就是具足对佛的不动净信,具足对法的不动净信,具足对僧的不动净信,以及具足圣者所喜爱的戒。这些被称为预流的支分。其中,“圣者所喜爱的”,是指圣者们所喜爱、所希求的。“戒”,是指五戒,或者活命第八戒。“于正勤中”,是指在正勤的作用中。
Cattāri sotāpattiyaṅgāni nāma buddhe aveccappasādena samannāgato. Dhamme, saṅghe, ariyakantehi sīlehi samannāgatoti evaṃ vuttāni sotāpattiyā aṅgāni. Tattha ‘‘ariyakantehī’’ti ariyajanehi kāmitehi icchitehi. ‘‘Sīlehī’’ti pañcaniccasīlehi, ājīvaṭṭhamakasīlehi vā. ‘‘Sammappadhānesū’’ti sammappadhānakiccesu.
“以十六种作用”,是指在每一个谛上各作四种,合起来就是十六种作用。这里说的是以逼迫义、有为义等十六种义来说的。这些义理后面会讲到。前面已经说到“念觉支”,那么念到底怎样生起正觉呢?所以接着说“具念者”等话。这个道理也适用于其余各个觉支。“于那些法当中”,是指内法和外法。“于昏沉、退缩、懈怠方面”,是指昏沉方面、退缩方面、懈怠方面。能把重担好好提起、举起,就是“举重担者”。“重担”,是指止的重担和观的重担。“于不乐、厌嫌方面”,是指不乐方面、厌离方面。于法而有的乐是法乐,于法而有的喜是法喜,于法而有的园是法园。“恼害”,是心的恼害。“焦躁”,是心的热恼。从“诸比丘,得定者如实地了知、看见”这句话来看,慧是以定为近因的,这个道理已经很明显,所以才说“其”等话。以戒而平等、不偏地承担起自身的作用,所以叫“平等承担者”。平等承担者的状态,就是“平等承担性”。
‘‘Soḷasahikiccehī’’ti ekekasmiṃ sacce cattāri cattāri katvā soḷasahi kiccehi. Pīḷanaṭṭho, saṅkhataṭṭho, tiādīhi soḷasahi atthehīti vuttaṃ hoti. Te ca atthā parato āgamissanti. Sati eva sambojjhaṅgoti vuttaṃ, kathaṃ pana sāsati sambodhiṃ samuṭṭhāpetīti āha ‘‘sāhī’’tiādiṃ. Esanayo sesabojjhaṅgesupi. ‘‘Tesu dhammesū’’ti ajjhattabahiddhā dhammesu. ‘‘Līnasaṅkoca kosajjapakkhaṃ’’ti līnapakkha saṅkoca pakkhakosajja pakkhaṃ. Dhuraṃ suṭṭhu paggaṇhāti ukkhipatīti dhurasampaggaho. ‘‘Dhuraṃ’’ti samathadhuraṃ vipassanā dhurañca. ‘‘Arati ukkaṇṭha pakkhaṃ’’ti aratipakkha nibbidāpakkhaṃ. Dhamme rati dhammarati. Dhamme nandī dhammanandī. Dhamme ārāmo dhammārāmo. ‘‘Sārambho’’ nāma cittavihesā. ‘‘Daratho’’ nāma cittasantāpo. Samāhito bhikkhave yathābhūtaṃ pajānāti passatīti vacanato paññāya samādhi pādakatā pākaṭāti vuttaṃ ‘‘tassā’’tiādiṃ. Samaṃ avisamaṃ attano kiccaṃ vahati sīlenāti samavāhī. Samavāhissa bhāvo samavāhitā.
这个又有四种,这是前后的关联。“它的”,指正见。“毗舍佉”,是称呼语。为了说明“一切出世间”这句话的关联,说了“然而它们有三十七种分类”等话。它没有立足之处,所以叫“无立足处”。“出世间”,指出世间心。“对自己敌对的”,指对自己直接敌对的。“它们”,指菩提分法。以此来说明,这是前后的关联。“军荼利”,是对名叫这个的婆罗门的称呼。“明”,指道之明。“解脱”,指果之解脱。
Sā pana catubbidhā hotīti sambandho. ‘‘Tassā’’ti sammādiṭṭhiyā. ‘‘Visākhā’’ti ālapana padaṃ. ‘Sabbe lokuttare hontī’ti vacanassa sambandhaṃ dassetuṃ ‘‘te pana sattatiṃsappabhedā’’tiādimāha. Na vaṭṭhānāni assa atthīti navaṭṭhānikaṃ. ‘‘Lokuttare’’ti lokuttara citte. ‘‘Attappaṭipakkhānaṃ’’ti attanā ujuppaṭipakkhānaṃ. ‘‘Te’’ti bodhipakkhiya dhammā. Etena dassetīti sambandho. ‘‘Kuṇḍaliyā’’ti evaṃ nāmakaṃ brāhmaṇaṃ ālapati. ‘‘Vijjā’’ti maggavijjā. ‘‘Vimuttī’’ti phalavimutti.
165165. 关于“一切摄”的部分。“五聚”就是指五种聚集。“以过去等类别区分而不同者”,是指按过去、未来、现在来区分,按内与外来区分,按粗与细来区分,按低劣与殊胜来区分,按远与近来区分,由此而各不相同。“在投生之门中”,是指在眼门等门中。“在业门中”,是指在身业门等门中。“集合之后”,就是聚集到一起之后。“和合之后”,就是会合到一起之后。“或者共同的作用”,就是与一切行住坐卧威仪都共同的作用。在经文读法里。“为何”,就是什么原因。“你们说诸行”,就是你们说“行、行”。“什么是行作的”,就是什么是被造作的。“色是为了色”,意思是:为了色的变异状态生起,而造作那被称为色的行作。受用,是指衣服、装饰品等内部的享用。资用,是指床、椅子等外部的使用。以及来世的受,这也是这里讨论的议题。在其余的想、行、识中,也应当这样理解。“布施是为了布施”,是为了布施福德的生起。意思是:造作那被称为布施的行作。或者,布施的意义就是施舍的意义。这里的“意义”,是指异熟的意义、果报的意义。为了布施的异熟意义、为了布施的果报意义,而造作那被称为布施福德的行作,这就是它的意思。其余各项也应当这样理解。“正在努力的”,是指正在致力于观禅修行的人。“在三法中将会疲惫”,这句话已经说过了。为什么会疲惫呢?因此才说“正如那……”等等。“在被称为快乐的归依处中”,是指为了获得心的喜悦和心的欢喜,而在归依处的所缘中。“以那些”,是指以那些成就。“那些”,是指那些成就。达到最殊胜的、被称为快乐的状态。因此,在那里应当格外地使苦随观智生起。为了这个目的,世尊把那种受单独拿出来作为一个蕴,然后开示了蕴的教说,这就是他的意图。其余地方也应当这样理解。“被凡夫认作智”,是指被凡夫们认作智。“把最上的我执取之后”,在世间,被认知为最上的,因此,把认知执取为最上的我。这里其余的内容都很清楚。在“在哪里吃”等等之中。“在哪里吃”,是指在哪个容器里吃。“以及吃什么”,是指吃什么食物。“以及用什么吃”,是指用什么菜吃。“谁是施食者”,是指站在旁边分配食物的人。“谁是进食者”,是指那个吃的人。
165. Sabbasaṅgahe. ‘‘Pañcarāsayo’’ti pañcasaṅgahā. ‘‘Atītādibhedabhinnānaṃ’’ti atītānāgatapaccuppannabhedena, ajjhatta bahiddhābhedena, oḷārikasukhumabhedena, hīnapaṇītabhedena, dūrasantikabhedena ca bhinnānaṃ. ‘‘Upapatti dvāresū’’ti cakkhādi dvāresu. ‘‘Kammadvāresū’’ti kāyakammadvārādīsu. ‘‘Saṅgammā’’ti saṅgantvā. ‘‘Samāgammā’’ti samāgantvā. ‘‘Sādhāraṇa kiccāni vā’’ti sabbiriyāpathehi sādhāraṇa kiccānivā. Pāḷipāṭhe. ‘‘Kiñcā’’ti kasmā ca. ‘‘Saṅkhārevadethā’’ti saṅkhārā saṅkhārā iti tumhe vadetha. ‘‘Kiñcasaṅkhataṃ’’ti katamañcasaṅkhataṃ. ‘‘Rūpaṃ rūpatthāyā’’ti rūpavikatiyā jātatthāya rūpasaṅkhātaṃ saṅkhataṃ abhisaṅkharontīti attho. Upabhogo nāma vatthābharaṇādiko antobhogo. Paribhogo nāma mañcapīṭhādiko bāhira paribhogo. Samparāyikañca vedananti adhikāro. Sesesupi saññāsaṅkhāra viññāṇesupi. ‘‘Dānaṃ dānatthāyā’’ti dānapuññassa jātatthāya. Dānasaṅkhātaṃ saṅkhataṃ abhisaṅkharontīti attho. Athavā dānassa attho dānattho. ‘‘Attho’’ti ca vipākattho phalattho. Dānavipākatthāya dānaphalatthāya dānapuññasaṅkhātaṃ saṅkhataṃ abhisaṅkharontīti attho. Evaṃ sesesupi. ‘‘Anuyuñjantā’’ti vipassanā kammaṃ anuyuñjantā. ‘‘Tīsu dhammesu kilamissantī’’ti vuttaṃ. Kathaṃ kilamissantīti āha ‘‘tathāhi yathā’’tiādiṃ. ‘‘Sukhasaññitesu paṭisaraṇesū’’ti cittasātacittarati paṭilābhatthāya paṭisaraṇesu ārammaṇesu. ‘‘Tāhī’’ti sampattīhi. ‘‘Tā’’ti sampattiyo. Paramukkaṃsagataṃ sukhasaññitaṭṭhānaṃ hoti. Tasmā tattha dukkhānupassanāñāṇaṃ atirekataraṃ pavattetabbanti tadatthāya bhagavā taṃ vedanaṃ visuṃ ekaṃ khandhaṃ katvā khandha desanaṃ desetīti adhippāyo. Esanayo paratthapi. ‘‘Ñāṇasammataṃ’’ti puthujjanehi ñāṇasammataṃ. ‘‘Paramaṃ attānaṃ katvā’’ti loke viññuttaṃ paramaṃ hoti, tasmā vijānanaṃ paramaṃ attānaṃ katvā. Sesamettha supākaṭaṃ. ‘‘Yatthabhuñjatī’’tiādīsu. ‘‘Yattha bhuñjatī’’ti yasmiṃ bhājane bhuñjati. ‘‘Yañca bhuñjatī’’ti yañca bhojanaṃ bhuñjati. ‘‘Yena ca bhuñjatī’’ti yenabyañjanena bhuñjati. ‘‘Yo ca bhojako’’ti samīpe ṭhatvā parivesako. ‘‘Yo ca bhuñjitā’’ti yo ca bhuñjako.
“有漏的”就是指世间的法。“好像正在努力一样”,这是就诸法并没有实际造作而言的。因为对于没有造作的法来说,根本谈不上什么真正的努力。但由于能产生果报,所以为了果报就好像在努力一样。“散布之后”就是铺开之后。这里剩下的内容很容易理解。
‘‘Sāsavā evā’’ti sāsavā nāma lokiya dhammā. ‘‘Ussāhantā viya hontī’’ti abyāpāra dhammattā vuttaṃ. Na hi abyāpāra dhammānaṃ ekantena ussāho nāma atthi. Phalassa nibbattanato phalatthāya ussāhantā viya hontīti. ‘‘Ākiritvā’’ti pattharitvā. Sesamettha subodhaṃ.
在《界摄》中,“只是自己的自性”也可以理解为“就是自己的自性”。“努力与作用”中,努力是指“我前进、我后退”等当中的奋起,作用则是指前进等行为。“不与命者结合”是指不与世间大众所公认的命者相结合。在注释书的文本中:因为在那里被驱动,所以叫机械,也就是臼。名为机械轮杆的,是与机械轮相连的杵杆。为了生火而制作的两块硬木片,称为火钻;下火钻就是下面的钻木,上火钻就是上面的钻木。“如箭”就是像箭一样;“如矛”就是像用来刺击的棍棒一样;“如受伤者”就是像被那些箭和矛刺中的病人一样。非真实的相,就是不真实的众生、人我等相。“如林鹿”就像林中的鹿,会把草当成人才生起人的想。“在火炭坑中”就是在火炭洞穴里。“从种种灾祸相”就是从种种灾祸生起的因缘。“如林猴”就像林中的猴子。因为难以调伏,所以叫难调伏。“恶马”就是劣马。“随欲所投”是说,对任何所缘,想投、欲投,就投到那里去;这是说,不依于人,而是在诸所缘中随意投堕。“如舞台演员”就像节庆里的演员。以自性而存在、可得,所以叫存在。“如是”和“不虚妄”意义相同;另一种方式叫别样,没有别样就叫不异。苦苦,就是身苦和心苦。“业生的”是指属于异熟蕴的色法。“为生起”是为了生起。“先行”是更先之前。“已生”也包括已生的眼。“持续”是为了相续保持而住立。“养护之苦”是清理维护之苦。因缘欠缺,是指断食等类。难道不是因为有坏灭的恐惧,所以更先成办因缘,这本身就是行苦吗?确实如此。但这里指的是,已经看到临近坏灭的相之后,所进行的成办因缘。“守护、遮护、保护、安排之苦”是指从种种怖畏中守护、遮护、保护、安排之苦。“由那两者一起成就”是说,做农耕、牧牛等行作之人,或者做守护、遮护、保护、安排等事的人,那苦苦就由那两种苦一起成就。“它们”是指,对眼等诸法贪著享受的人,不能解脱,这是关联。“已止息转起者”是指对转起已止息者。“他就舍断那”是说,他就舍断那贪。“仅仅为了”是以最上为限。作为“我存在”而转起的慢,就是我慢。它的根除、断灭。“已遍知”是指,对那些以舍断随眠贪爱而遍知。“然而与那相反”是指与那相反。以“不是我慢所依止”等意义。非根所系法,是指在土地、山等当中生起的色法。
Dhātusaṅgahe. ‘‘Attano eva sabhāvaṃ’’ti attano sabhāvaṃ evātipi yujjati. ‘‘Īhā ca byāpāro cā’’ti abhikkamāmi paṭikkamāmītiādinā ussāho ca, abhikkamanādi byāpāro ca. ‘‘Na ca jīvayogā’’ti na ca lokiyamahājana sammatena jīvena yuttā. Aṭṭhakathāpāṭhe. Yāyati etthāti yantaṃ. Udukkhalaṃ. Yanta cakkayaṭṭhināma yanta cakkasambandhā musalayaṭṭhi. Araṇī vuccati agginibbattakatthāya katā dve sāraghaṭikā. Adharāraṇī nāma heṭṭhāraṇī. Uttarāraṇī nāma uddhāraṇī. ‘‘Sallamivā’’ti kaṇḍoviya. ‘‘Sūlamivā’’ti vijjhanakadaṇḍo viya. ‘‘Āturāviyā’’ti tehisallasūlehi viddhagilānā viya. Ayathābhucca nimittaṃ nāma ayathābhūtaṃ sattapuggalādinimittaṃ. ‘‘Vanamigo viyā’’ti tiṇa rūpe purisa saññālābho vanamigo viya. ‘‘Aṅgārakāsuyaṃ’’ti aṅgārakūpe. ‘‘Nānāvidhupaddava nimittato’’ti nānāvidhānaṃ upaddavānaṃ uppatti paccayato. ‘‘Vanamakkaṭo viyā’’ti vanavānaro viya. Dukkhena damanaṃ assāti duddamano. ‘‘Assakhaḷuṅko’’ti duṭṭha asso. ‘‘Yattha kāmanipātito’’ti yasmiṃ yasmiṃ ārammaṇe patituṃ kāmeti icchati, tattha tattha nipātito. Puggalavase avattitvā ārammaṇesu yadicchakaṃ nipatanatoti vuttaṃ hoti. ‘‘Raṅganaṭo viyā’’ti samajjanaṭako viya. Sabhāvato atthi saṃvijjatīti santo. Tathoti ca avitathoti ca atthato ekaṃ. Añño pakāro aññathā. Natthi aññathā assāti anaññathaṃ. Dukkhadukkhaṃ nāma kāyikadukkha cetasikadukkhaṃ. ‘‘Kammajānaṃ’’ti vipākakkhandhakaṭattā rūpānaṃ. ‘‘Uppattiyā’’ti uppādatthāya. ‘‘Pagevā’’ti puretarameva. ‘‘Uppannaṃ pī’’ti uppannampi cakkhu. ‘‘Pavattiyā’’ti santānaṭṭhitiyā ṭhitatthāya. ‘‘Paṭijaggana dukkhaṃ’’ti sodhana dukkhaṃ. Paccayavekallaṃ nāma āhāracchedādikaṃ. Nanu bhijjanabhayena pageva paccayasampādanaṃ nāma saṅkhāra dukkhameva siyāti. Saccaṃ. Idha pana āsanne bhijjananimittaṃ disvā kataṃ paccaya sampādanaṃ adhippetaṃ. ‘‘Rakkhāvaraṇagutti saṃvidhāna dukkhaṃ’’ti nānābhayato rakkhaṇassa ca āvaraṇassa ca gopanassa ca saṃvidhāna dukkhaṃ. ‘‘Tadubhayena saheva sijjhatī’’ti kasigorakkhādīni saṅkhāra kammāni vā rakkhāvaraṇa guttisaṃ vidhānādīnivā karontānaṃ taṃ dukkha dukkhaṃ tadubhayena dukkhena saheva sijjhati. ‘‘Tesaṃ’’ti cakkhādīni assādentānaṃ na muccatīti sambandho. ‘‘Pavatti nirodha bhūtassā’’ti pavattiyā nirodha bhūtassa. ‘‘Taṃ pajahati yevā’’ti taṃ lobhaṃ pajahatiyeva. ‘‘Yāvadevā’’ti uparimapariyantena. Ahaṃ asmīti pavatto māno asmimāno. Tassa samugghātanaṃ samucchindanaṃ. ‘‘Pariññātesū’’ti tesu anusayitāya taṇhāya pahānavasena pariññātesu. ‘‘Tabbiparītena panā’’ti tato viparītena pana. Asmimānassa anadhiṭṭhānabhūtātiādi atthena. Anindriyabaddha dhammā nāma pathavīpabbatādīsu pavattā rūpa dhammā.
让众生不厌倦地去做,这就是它们之间的关联。“如是”指的是“因此”,也就是指那些众生。没有什么真正难以舍弃的。因此,贪爱本身就是苦集圣谛——这是整句的连缀方式。有漏的善法和不善法称为集谛,因为它们是苦谛所摄的异熟蕴色法集起、增长的原因。这是从根本义上来说的,就像“无明缘行”等经文中所说的那样。“如欢喜园”就是像天界的欢喜林苑一样。“为始、为源、为胜”是说,对于苦法而言,它是开端、是来源、是最主要的东西。“为源”就是第一生起之因。“他们”指的是苦法。
Satte anukkaṇṭhamāne karotīti sambandho. ‘‘Itī’’ti tasmā. Tesaṃ sattānaṃ. Dujjaho nāma natthi. Tasmā lobhoyeva dukkhasamudayāriya saccaṃ nāmāti yojanā. Sāsavā kusalā kusala dhammā samudayasaccaṃ nāma, dukkha saccabhūtānaṃ vipākakkhandhakaṭattā rūpānaṃ samudayattā saṃvaḍḍhanattā. Mūlabhāvena vuttā ‘avijjā paccayā saṅkhārā’tiādīsu. ‘‘Nandanasadisaṃ’’ti devaloke nandanavanuyyānasadisaṃ. ‘‘Ādipabhavapadhānabhūtā’’ti dukkha dhammānaṃ ādibhūtā, pabhavabhūtā, padhānabhūtā. ‘‘Pabhavabhūtā’’ti ca pathamuppattihetubhūtā. ‘‘Tesaṃ’’ti dukkha dhammānaṃ.
“于某处”是指在欲有等存在当中的某一个存在。“于某时”是指在过去等时间当中的某一个时间。“于某些”是指在天、人等众生当中的某些众生。“从某因”是指从众多原因当中的某一个原因。“以某方式”是指以某种方式。
‘‘Katthacī’’ti kāmabhavādīsu kismiñcibhave. ‘‘Kadācī’’ti atītādikālesu kismiñcikāle. ‘‘Kesañcī’’ti devamanussādīsu sattesu kesañcisattānaṃ. ‘‘Kutocī’’ti bahūsukāraṇesu kutocikāraṇā. ‘‘Kathañcī’’ti kenacipakārena.
“变化”是指变易、成为另一种状态。“具足那些的人”是指具足那些眼等感官的人。在巴利圣典的文本中。“燃烧”是指被点燃、炽烈燃烧。“以何”是指以作为工具的什么火。同样,圣道也是会变易的法。它也同样以变易之苦猛烈地逼迫人,这就是句子的关联。“不”就是没有。平息、寂止就是寂静。一切苦的寂止,就是这个词的拆解解释。这一切轮回之苦,就是关联。“它的”指圣道的。“正在生起的”指以相续安住的方式正在生起的。“巨大的热恼之苦”指由于愁、悲、苦、忧、恼的生起而成为巨大的热恼之苦。涅槃是无生之法,所以没有为生起而存在的缘。同样,它是无转起之法,所以没有为转起而存在的缘。但因为它是应当证得的,所以有为了证得而存在的缘,因此说“证得之缘的些许造作”。所谓证得之缘,就是圣道以及它的缘。
‘‘Pariṇāmo’’ti pariṇamanaṃ aññathābhāvo. ‘‘Taṃ samaṅgīnaṃ’’ti tehi cakkhādīhi samaṅgīnaṃ puggalaṃ. Pāḷipāṭhe. ‘‘Ādittaṃ’’tiādīpitaṃ samujjalantaṃ. ‘‘Kenā’’ti karaṇabhūtena kena agginā. Tathā ariyamaggo vipariṇāma dhammo ca hoti. Sovipariṇāma dukkhenapi puggalaṃ bhusaṃ pīḷetiyevāti yojanā. ‘‘Nā’’ti na siyā. Samanaṃ vūpasamanaṃ santi. Sabbadukkhānaṃ santīti viggaho. Sabbaṃ vaṭṭadukkhanti sambandho. ‘‘Tassā’’ti ariyamaggassa. ‘‘Pavattamānā cā’’ti santatiṭhitivasena vattamānā ca. ‘‘Mahantaṃ pariḷāhadukkhaṃ’’ti soka parideva dukkha domanassupāyāsānaṃ pavattivasena mahantaṃ pariḷāha dukkhaṃ. Nibbānassa anuppāda dhammattā uppādatthāya paccayo nāma natthi. Tathā appavatti dhammattā pavattatthāya. Sampāpuṇitabbattā pana sampāpanatthāya paccayo atthīti āha ‘‘sampāpaka paccayābhisaṅkharaṇalesaṃ’’ti. Sampāpaka paccayā nāma ariya maggo ca tassa paccayā ca.
“有与无有”所说的苦蕴,这个关联是这样的。“正是彼”,指的就是那个苦蕴本身。不断反复地施与,就是“反复施与”。“交付之义”,这里取为令接受之义。“从此”,是从轮回之苦。“出离之方便”,是布施、持戒、出离等出离的方便。“出离解脱”,是名为出离的解脱。这是诸行苦不存在的意思。“由断痴之力”,通过这句,指出从此时起,于四圣谛无痴的状态生起,就是获得光明,所以说为“证知之义”。因此说“证知之义”。渴爱的奴隶,就是渴爱奴。渴爱奴的状态,就是渴爱奴性。由于解脱而不依赖他人,名为自由者的状态。依世间道者不能超越渴爱奴性。随顺渴爱之力而满足它,就会产生以渴爱为境的果报。这圣道则安住于渴爱无所缘的状态,因此超越渴爱奴性。打破渴爱之力,产生不以渴爱为境的果报,这就是意旨。“由苦解脱”,是为了从苦中解脱。“由苦增长”,是为了令苦增长。其余在此容易理解。“灭、离贪、尽”,在此,对诸烦恼法的离染、离去、消失,就是离贪。“无义”,即无利益之处,也就是有怖畏、灾患之处。“由门之六及所缘之六的差别”,六门成为法所缘。既然如此,不应说“所缘之六”,因为法所缘已被单独取出。不,还是应当说。为什么?为了显示除六门之外其余法所缘的存在,所以说了“在此又”等语。后面“在此也”等句中,也是同样的道理。
Bhavābhavasaṅkhātassa dukkhakkhandhassāti sambandho. ‘‘Tadevā’’ti taṃ dukkhakkhandhaṃ eva. Anupunappunaṃ padīyate anuppadānaṃ. ‘‘Niyyātanaṭṭho’’ti handa gaṇhāti sampaṭicchāpanaṭṭho. ‘‘Tato’’ti vaṭṭadukkhato. ‘‘Muccanūpāyassā’’ti dānasīlanikkhamādikassa muccanūpāyassa. ‘‘Nissaraṇavimuttiyā’’ti nissaraṇa saṅkhātāya vimuttiyā. Saṅkhāra dukkhassa abhāvaṭṭho. ‘‘Sammohassa pahānavasenā’’ti etena idha dassanaṃ nāma ito paṭṭhāya catūsu saccesu asammoha bhāvapatti eva ālokapatti eva vuccatīti dasseti . Tenāha ‘‘paṭivijjhanaṭṭho’’ti. Taṇhāya dāso taṇhādāso. Taṇhādāsassa bhāvo taṇhādāsabyaṃ. Paravasato vimuttivasena aparādhīnatā bhujissabhāvo nāma. Lokiyamaggāhi taṇhādāsabyaṃ nātivattanti. Taṇhāvasaṃ pūrayamānā taṇhāvisayaṃ vipākaṃ janenti. Ayaṃ ariyamaggo eva taṇhāya anārammaṇabhāve ṭhito taṇhādāsabyaṃ ativattati. Taṇhāvasaṃ bhindamāno taṇhāya avisayaṃ vipākaṃ janetīti adhippāyo. ‘‘Dukkhamuttiyā’’ti dukkhato muccanatthaṃ. ‘‘Dukkhavaḍḍhiyā’’ti dukkhavaḍḍhanatthāya. Sesamettha subodhaṃ. ‘‘Khayavirāga nirodha bhūto’’ti ettha kilesa dhammānaṃ virajjanaṃ vigamanaṃ antaradhānaṃ virāgo. ‘‘Anattha padānī’’ti ahitapadāni. Bhayādīnavapadāni. ‘‘Dvārachakkaārammaṇa chakkabhedenā’’ti dvārachakkaṃ dhammārammaṇaṃ hoti. Evaṃsati, ārammaṇa chakkanti na vattabbaṃ dhammārammaṇassa visuṃ gahitattāti. No navattabbaṃ. Kasmā, dvārachakkato sesānaṃ dhammārammaṇānaṃ atthitāyāti dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādi vuttaṃ. Parato ‘‘etthapī’’tiādīsu esevanayoti.