色摄的说明
6. Rūpasaṅgahaanudīpanā
156156. 在色摄中。“心与心所”指心与心所诸法。“以两种分类与转起”指以两种分类之摄与转起之摄。“凡转起者”指凡诸法转起、流转。“至此”指以此量,依“于彼处所说之阿毗达摩义”等语序。欲作助词者解释为以这些五章。亦可理解为欲作语序颠倒。“善起”指善巧地生起,显现,成为存在。“业等”指业等缘。“团块”指单一聚合性。关联为:依止而成为大者。根所系之相续即有情相续。亦称为内相续。“以欺诳之义”指以违害之义。即说:以将真实作非真实、将非真实作真实而示现之义。掩盖真实过患之业名为大幻。作幻者即幻师。进入指进入有情之身体。执取指令有情随自己之意转。作此二者时,立于何处而作?立于内而作,或立于外而作,因凡常人不能知、不能见,故名为不可思议处。“以欺骗之义”指这些将本性极丑之自身化作天女之色而欺骗。亦将所住之树丛化作天宫而欺骗。以如是欺骗之义。“即以彼义”指以欺诳等三种义。盖他们将非真实为有情之自身欺诳为有情。将非树之自身欺诳为树。将不可爱、不可意、不可悦之自身欺骗为可爱、可意、可悦,如是俱生诸法彼此或立于内,或立于外,成为不能知、不能见之处。“于两处”指于幻师等大种及地等大种中。“非真实”指不存在、不真实。“奇异”指稀有之业。“于此文中”指于“四种大种”如是具关联词之文中。然于他处,如“所造色、非所造色”等中,见无y字,此为意旨。因界有多义,故说“扩展、显现”。“多”为名词。为显示即于生起之义,依词源学方法成立为“地”,故说“广大”等。以种种方式被称赞之义,“地”此义为直接。“令到达”指遍满。“令增长”指强力增长,增大。故说“善令增长”等。依磨锐之义,亦得成熟之义,故说“或令成熟”。“善令动”指善巧地摇动、震动。吹、运载故为风,此依词源之理。“支撑”指以种种方式支撑、运载、导出诸大种聚合。硬性即粗糙性、粗涩性。为俱生色之安立而有的坚挺性、粗重性。彼于其余大种中无,故说“依其余三大种”。“不安住性”中,安住即不动之处。非安住即不安住。即说为动摇。故说“柔软者亦”等。所谓系缚者,于所系缚之处若柔软,则不牢固系缚。若坚硬,则牢固系缚,此于世间即成,故说“于所应系缚者”等。“彼状态”指成熟之状态。“由见成熟作用”指见冬季所吞食之食物善成熟之作用,诸师说。燃烧、灼热故为热。“灼热”者,热如火者以热性灼热,寒如火者亦以寒性灼热。被热所触之物成为热,被寒所触之物成为寒。凡成为热者,彼热火以热性灼热;凡成为寒者,彼寒火以寒性灼热。如是,寒火亦以燃烧、灼热之义而具有热之相。若如是,则被蓝色所触之物成为蓝,被黄色所触之物成为黄。若谓蓝与黄亦灼烧彼物。实无被蓝色所触之物,亦无被黄色所触之物。何以故?因蓝等所造色无触之作用故。乃为混合。非仅以混合而灼烧。触者方灼烧。触者中,地、风等亦无灼烧之作用。无成熟之作用,此为意旨。若于坚密坚硬之石柱中有支撑,则整个石柱应如棉团般松散且轻。然非如此。故于彼处无支撑,以此意旨而问难:“彼于坚密坚硬之石柱等中不可得”。为显示于彼处支撑可得而非以极强方式可得,仅以支撑俱生大种之方式可得,故说“否”后言“于彼处”等。其中,“运载”指运载坚硬、粗涩之作用。
156. Rūpasaṅgahe . ‘‘Cittacetasike’’ti cittacetasika dhamme. ‘‘Dvīhi pabhedappavattīhī’’ti dvīhi pabhedasaṅgahapavatti saṅgahehi. ‘‘Ye vattantī’’ti ye dhammā vattanti pavattanti. ‘‘Ettāvatā’’ti ettakena ‘tattha vuttābhidhammatthā’tiādikena vacanakkamena. Nipātaṃ icchantā ettakehi pañcahi paricchedehīti vaṇṇenti. Vacanavipallāsaṃ icchantātipi yujjati. ‘‘Samuṭṭhātī’’ti suṭṭhu uṭṭhāti, pātubbhavati, vijjamānataṃ gacchati. ‘‘Kammādī’’ti kammādipaccayo. ‘‘Piṇḍī’’ti ekagghanatā vuccati. Upādāya mahantāni eva hutvāti sambandho. Indriyabaddhasantānaṃ sattasantānaṃ. Ajjhatta santānaṃtipi vuccati. ‘‘Visaṃvādakaṭṭhenā’’ti virādhakaṭṭhena. Bhūtañca abhūtaṃ katvā abhūtañca bhūtaṃ katvā sandassakaṭṭhenāti vuttaṃ hoti. Bhūtavajjappaṭicchādanakammaṃ mahāmāyā nāma. Māyaṃ karontīti māyākārā. Āvisanaṃ nāma sattānaṃ sarīresu āvisanaṃ. Gahaṇaṃ nāma sattānaṃ attanovasaṃ vattāpanaṃ. Tadubhayaṃ karontā kattha ṭhatvā karonti. Antovāṭhatvā karonti, bahivā ṭhatvā karontīti pākatikehi manussehi jānituṃ passituṃ asakkuṇeyyattā acinteyyaṭṭhānaṃ nāma. ‘‘Vañcakaṭṭhenā’’ti etā pakatiyā atidubbaṇṇaṃ attānaṃ devaccharāvaṇṇaṃ katvā vañcenti. Vasanarukkhagumbaṃpi dibbavimānaṃ katvā vañcenti. Evarūpena vañcakaṭṭhena. ‘‘Tenevaṭṭhenā’’ti visaṃvādakaṭṭhādinā tividheneva atthena. Tānipihi asattabhūtaṃyeva attānaṃ sattoti visaṃvādenti. Arukkhaṃyeva attānaṃ rukkhoti visaṃvādenti. Aniṭṭhaṃ, akantaṃ, amanāpaṃyeva attānaṃ iṭṭho, kanto, manāpoti vañcenti, tathā sahajātānañca tesaṃ aññamaññassa anto vā tiṭṭhanti. Udāhubahivātiṭṭhantīti jānituṃ passituṃ asakkuṇeyyaṃ ṭhānaṃ hotīti. ‘‘Ubhayatthapī’’ti māyākārādi mahābhūtesu ca pathaviyādimahābhūtesu ca. ‘‘Abhūtānī’’ti asantāni, asaccāni .‘‘Abbhutānī’’ti acchariyakammāni. ‘‘Imasmiṃ pāṭhe’’ti catunnaṃ mahābhūtānanti evaṃ sambandha padasahite pāṭhe. Aññattha pana upādārūpaṃ anupādārūpantiādīsu yakāra viraho diṭṭhoti adhippāyo. Dhātūnaṃ anekatthattā ‘‘pathayati pakkhāyatī’’ti vuttaṃ. ‘‘Puthū’’ti pāṭipadikapadaṃ. Tameva jātatthe niruttinayena pathavīti siddhanti dassetuṃ ‘‘puthumahantī’’tiādi vuttaṃ. Pakārena thavīyatīti atthe pathavīti idaṃ ujukameva. ‘‘Āpetī’’ti byāpeti. ‘‘Appāyatī’’ti bhusaṃ pāyati, vaḍḍheti. Tenāha ‘‘suṭṭhu brūhetī’’tiādiṃ. Nisānatthavaseneva paripācanatthopi labbhatīti āha ‘‘paripācetivā’’ti. ‘‘Samīretī’’ti suṭṭhu īreti kampeti. Vāyati vahatīti vāyo atthātissaya nayena. ‘‘Vitthambhanaṃ’’ti vividhena ākārena bhūtasaṅghāṭānaṃ thambhanaṃ vahanaṃ abhinīharaṇaṃ. Kakkhaḷatā nāma kharatā pharusatā. Sahajātarūpānaṃ patiṭṭhānatthāya thaddhatā thūlatā. Sā sesabhūtesu natthīti āha ‘‘sesabhūtattayaṃ upādāyā’’ti. ‘‘Anavaṭṭhānatā’’ti ettha avaṭṭhānaṃ nāma acalaṭṭhānaṃ. Na avaṭṭhānanti anavaṭṭhānaṃ. Calananti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘mudubhūtāpī’’tiādiṃ. Ābandhakaṃ nāma ābandhitabbe vatthumhi mudumhi sati, daḷhaṃ na bandhati. Thaddhesati, daḷhaṃ bandhatīti idaṃ lokatova siddhanti āha ‘‘ābandhitabbāyā’’tiādiṃ. ‘‘Tabbhāvaṃ’’ti pariṇatabhāvaṃ. ‘‘Paripācakatā dassanato’’ti hemante ajjhohaṭāhārānaṃ suṭṭhuparipācakatā dassanatoti vadanti. Usati dahatīti uṇhaṃ. ‘‘Dahatī’’ti ca uṇhatejopi uṇhabhāvena dahati, sītatejopi sītabhāvena dahati. Uṇhena phuṭṭhaṃ vatthu uṇhattaṃ gacchati, sītena phuṭṭhaṃ vatthu sītattaṃ gacchati. Yañca uṇhattaṃ gacchati, taṃ uṇhatejo uṇhabhāvena dahatināma. Yañca sītattaṃ gacchati, taṃ sītatejo sītabhāvena dahatināma. Evaṃ sītatejopi usatidahatīti atthena uṇhatta lakkhaṇonāma hotīti. Evaṃsante nīlenavaṇṇena phuṭṭhaṃ vatthu nīlaṃ hoti. Pītena phuṭṭhaṃ pītaṃ hoti. Nīlaṃpi pītaṃpi taṃ vatthuṃ dahatināmāti ce. Nīlena vaṇṇena phuṭṭhaṃnāma natthi. Tathā pītena . Kasmā, nīlādīnaṃ upādārūpānaṃ phusana kiccā bhāvato. Sammissitaṃ nāma hoti. Na ca sammissanamattena dahati. Phusanto eva dahati. Phusantānaṃpi pathavivātānaṃ dahanakiccaṃ natthi. Paripācanakiccaṃ natthīti adhippāyo. Sace ghanathaddhe silāthambhe vitthambhanaṃ atthi, sakalo silāthambho kappāsapicuguḷhoviya sithilo ca lahuko ca bhaveyya. Naca bhavati. Tasmā tattha vitthambhanaṃ natthīti adhippāyena ‘‘so pana ghanathaddhesu silāthambhādīsu na labbhatī’’ti codeti. Tattha pana vitthambhanaṃ labbhamānaṃ adhimattena na labbhati, sahajātabhūtānaṃ upatthambhanamattena labbhatīti dassento ‘‘nā’’ti vatvā ‘‘tatthahī’’tiādimāha. Tattha ‘‘vahatī’’ti thaddhakakkhaḷa kiccaṃ vahati.
在净色中。“平等与不平等”是指平等的地方和不平等的地方、平等的区域和不平等的区域、平坦的道路和崎岖的道路等,这样一类就是平等与不平等。“告知”是指像在告知一样,完成那个了知的作用。因此说“对于了知平等与不平等来说,那是根本”。“由于不排除”是指由于不拒绝。“或者那个”是指色。人们听闻,被人们听闻。在嗅等当中也是如此。“命根之相”是指成为生命延续之因。“由于倾向”是指通过进入境与有境的关系而倾向。“由于成就命之生计”的意思是通过种种不同语业的运作。然而,这五种是眼净色等,这是关联。“欲见”称为色爱。以“等”字包含了欲听、欲嗅、欲尝、欲触。从意义上说,就是声爱、香爱、味爱、触爱。“因”是指原因。欲见等是它的因,这是分解。善就是善业。依此而生起,所以叫“生起因”,就是业本身。以欲见等为因的业是它们的生起因,这是复合词。地等是诸大种。它们的净色是这些的特征,这是分解。在第二种解释中。值得色等五种所缘的撞击,所以叫“值得色等撞击”。诸大种的净色就是大种净色。那是这些的特征,这是分解。眼住在虱头大小的所见的圆相中,这是关联。“在所见的圆相中”是指被大众以自然眼所见的清净圆相。就像油遍满七层棉膜而住,这是连接。“耳孔”就是耳穴。“指环”就是戒指。“积聚的微细铜色毛”是指密集的、稀疏的、铜色的微细毛。这里密集的微细铜色毛存在,这是分解。“如山羊足迹的形状”是指具有像山羊用脚踩出的足迹那样的形状。“莲花瓣”就是莲叶。具有莲花瓣尖端的形状。“肉团”在这里是指依人体形状而存在的长形肉块。“以及放置干皮”这是关联。然而,那些是五种净色。宣说就是动摇。“如同那个”就是像哪个那样。这些净色是种种不同的,怎样种种不同?说“彼此不相似”。怎样不相似?说“以它们”等。
Pasādarūpesu. ‘‘Samavisamaṃ’’ti samaṭṭhānañca visamaṭṭhānañca, samadesañca visamadesañca, samapathañca visamapathañcāti evamādiṃ samavisamaṃ. ‘‘Ācikkhatī’’ti ācikkhantaṃ viya taṃ jānana kiccaṃ sampādeti. Tenāha ‘‘samavisamajānanassa taṃ mūlakattā’’ti. ‘‘Anirākaraṇato’’ti appaṭikkhipanato. ‘‘Taṃ vā’’ti rūpaṃ vā. Suṇanti janā. Suyyanti janehi. Evaṃ ghāyantītiādīsu. ‘‘Jīvita nimittaṃ’’ti jīvitappavattikāraṇabhūto. ‘‘Ninnatāyā’’ti visayavisayībhāvūpagamanena ninnatāya. ‘‘Jīvitavutti sampādakattā’’ti nānāvacībhedavacīkammappavattanenāti adhippāyo. Ime pana pañca cakkhu pasādādayoti sambandho. ‘‘Daṭṭhukāmatā’’ti rūpataṇhā vuccati. Ādisaddena sotukāmatā ghāyitukāmatā sāyitukāmatā phusitukāmatāyo saṅgayhanti. Atthato saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā eva. ‘‘Nidānaṃ’’ti kāraṇaṃ. Daṭṭhukāmatādayo nidāna massāti viggaho. Kusalā kusalakammaṃ. Samuṭṭhāti etenāti samuṭṭhānaṃ. Kammameva. Daṭṭhukāmatādinidānakammaṃ samuṭṭhānaṃ yesanti samāso. Pathaviādīni bhūtāni. Tesaṃ pasādo lakkhaṇaṃ etesanti viggaho. Dutīya vikappe. Rūpādīnaṃ pañcārammaṇānaṃ abhighātaṃ arahatīti rūpādiabhighātāraho. Bhūtānaṃ pasādo bhūtappasādo. So lakkhaṇaṃ etesanti viggaho. Cakkhu ūkāsirappamāṇe diṭṭha maṇḍale tiṭṭhatīti sambandho. ‘‘Diṭṭhamaṇḍale’’ti mahājanehi pakati cakkhunā diṭṭhe pasannamaṇḍale. Telaṃ sattapicupaṭalāni byāpetvā tiṭṭhativiyāti yojanā. ‘‘Sotabilaṃ’’ nāma sotakūpo. ‘‘Aṅguliveṭhanā’’ nāma aṅgulimuddikā. ‘‘Upacitatanutambalomaṃ’’ti rāsīkatañca viraḷañca tambalohavaṇṇañca sukhumalomaṃ. Upacitaṃ rāsīkataṃ tanutambalomaṃ etthāti viggaho. ‘‘Ajapadasaṇṭhānaṃ’’ti ajassa pādena akkantapadasaṇṭhānavantaṃ. ‘‘Uppaladalaṃ’’ nāma uppalapaṇṇaṃ. Uppaladalassa aggasaṇṭhānavantaṃ. ‘‘Vaṭṭi’’ nāma idha manussānaṃ sarīrākārasaṇṭhitā āyatapiṇḍi. ‘‘Sukkhacammāni ca ṭhapetvā’’ti sambandho. Te pana pañcappasādā. Samudīraṇaṃ cañcalanaṃ. ‘‘Yathātaṃ’’ti katamaṃ viya taṃ. Ime pasādā vicittā, kathaṃvicittāti āha ‘‘aññamaññaṃ asadisā’’ti. Kathaṃ asadisāti āha ‘‘tehī’’tiādiṃ.
在色所行境中。“色差别”指色差别的含义。这里说的是色变化。已进入心脏并转起的状态,就是入心状态。“状态”指的是意向。它能显示这些,因为见到脸上的色变化后,就能以此了知:这个人对我满意,这个人对我喜欢,这个人对我生气,这个人有喜悦,这个人有忧恼。“即使原本”的意思是即使没有产生色差别。“任何有识之物”指有识的所依。平等与不平等前面已经说明。或者它讲述种种含义,因为听了之后能了知种种含义。或者它讲述自己的事,因为听了之后也能了知那件事。“暗示自己的事”在这里是指显示这里有这个东西。“被触”就是触了之后被了知。“那”指触。“那”指水界。“有流动性”指有湿润柔软性。触了之后被执取,而那应该是水界,这是质难。回答如下。但这样是得不到的,所以那只是火界,不是水界。在这里,虽然这样得不到,但冷性正是水界,不是火界。为什么?因为水也有冷和暖两种。在那铁液中,热性是热水;在冷的事物中,冷性是冷水。但如果这样,火界就不存在了,这是回答。“因为不一起转起”就是因不一起生起。“像此岸彼岸一样”是说在河里,所谓此岸彼岸并不固定:自己站的地方叫此岸,另一边叫彼岸。这样,此岸彼岸就是不确定的。在这里,以“冷与暖不一起转起”说明:如果它们一起转起,那么冷性应称为水,热性应称为火;但它们不一起转起,所以不应那样说。并非不应说。为什么?因为与热火结合的水只成为热性,正如与热火结合的地界和风界也只成为热性。所以它们不一起转起。质难:即使它们不一起转起,在其他冷的事物中,冷性仍然应称为水。若如此,在那铁液中,一切色法都成为热性,都达到火的状态,因为已说“热相是火”。如果在冷的事物中有冷性,那么在那里与它结合的一切色法也都成为冷性,在那里按你的见解也都达到水的状态。但不可能这样。因为它们没有这样的相转变,只有状态转变。其中,“相转变”是指地变成水的状态,水变成地的状态等。“状态转变”是指地有时硬,有时软;水有时只是粘结,有时流淌;火有时热,有时冷;风有时只是支持,有时推动。这样,每一界由于锐利、迟钝、弱、强等而有作用转移。因此,所谓“与热火结合的水只成为热性,正如与热火结合的地界、风界也只成为热性”,那是在说相转变,不合理。因为与热火结合的这一切法并不成为热性,它们不舍弃各自的自性。比如在那沸腾炽热的铁液中,状态不成为热性,不舍弃粘结自性或流淌自性。如果成为热性,就会舍弃那自性。若如此,在那铁液中,粘结相或流淌相就不会显现,一切色法都会散坏,散坏后消失。但并非不显现,也不散坏,而且在那里粘结相不成为热性。因为粘结相是别的,热性是别的;粘结相是水,热性是火。在那里,地界、风界等也是如此。因此,所谓“如果它们一起转起,那么冷性应称为水,热性应称为火;但它们不一起转起,所以显示不应那样说”,应视为善说。“因为它们不确定”以此说明:如果冷与暖是确定的,那么任何时候冷性都应称为水,热性都应称为火;但它们不确定,是不确定的,所以不应那样说。在这里,如果它们不确定,而说冷性是水、热性是火,那么水与火也会不确定:现在的水在下一刹那成为火,或者现在的火在下一刹那成为水。但不可能这样,因为没有相转变时,名称转变也不可能。因此说“像此岸彼岸一样,因为它们不确定而可知”。其中,“可知”是指冷性是火界,不是水界,这是可知的。
Gocararūpesu. ‘‘Vaṇṇavisesaṃ’’ti vaṇṇavisesatthaṃ. Vaṇṇavikāranti vuttaṃ hoti. Hadaye gato pavatto bhāvo hadayaṅgatabhāvo. ‘‘Bhāvo’’ti ca adhippāyo vuccati. Taṃ pakāseti, mukhe vaṇṇavikāraṃ disvā ayaṃ me tussati, ayaṃ me ruccati, ayaṃ me kuppati, ayaṃ somanassito, ayaṃ domanassitoti evaṃ jānanapaccayattā. ‘‘Pakatiyā pī’’ti vaṇṇavisesaṃ anāpajjitvāpīti adhippāyo. ‘‘Yaṃ kiñcidabbaṃ’’ti saviññāṇakavatthuṃ. Samavisamaṃ pubbe pakāsitaṃ. Taṃ taṃ atthaṃ vā ācikkhati taṃ sutvā tassa tassa atthassa jānanato. Attano vatthuṃ vā ācikkhati taṃ sutvā tassa vatthussapi jānanato. ‘‘Attano vatthuṃ sūcetī’’ti idha idaṃ nāma atthīti pakāseti. ‘‘Phusīyatī’’ti phusitvā vijānīyati. ‘‘Taṃ’’ti phusanaṃ. ‘‘Tassā’’ti āpodhātuyā. ‘‘Dravatāvā’’ti addatintarasatāvā. Phusitvā gayhati, sā ca āpodhātu siyāti codeti. Vuccate parihāro. Evaṃ pana na labbhati, tasmā sā tejoyeva. Na āpoti. Ettha evaṃ alabbhamānāpi sāsītatā āpoyeva, na tejo. Kasmā, āpassapi sītuṇhavasena duvidhatā sambhavato . Tasmiñhi loharase uṇhatā uṇhaāpo, sītavatthūsu sītatā sītaāpoti ce. Evaṃ pana sati tejo nāma natthīti āpajjatīti parihāro. ‘‘Saha appavattanato’’ti ekato appavattanato. ‘‘Orapārānaṃ viyā’’ti nadiyaṃ tīraṃ nāma idaṃ orimatīraṃ, idaṃ pārimanti niyamato natthi. Yattha sayaṃ tiṭṭhati, taṃ orimanti, itaraṃ pārimanti voharati. Evaṃ orapārānaṃ anavaṭṭhānaṃ hotīti. Ettha ca ‘‘sītuṇhānaṃ saha appavattanato’’ti etena yadi te saha pavatteyyuṃ. Tattha sītatā āponāma, uṇhatā tejonāmāti vattabbā siyuṃ. Na pana te saha pavattanti, tasmā tathā na vattabbā hontīti dasseti. Na na vattabbā. Kasmā, uṇhatejena yuttohi āpo uṇhattameva gacchati. Yathātaṃ uṇhatejena yuttā pathavīpi vāyopi uṇhattameva gacchantīti. Tasmā te saha na pavattanti. Saha appavattesupi tesu aññattha sītavatthūsu sītatā āponāmāti vattabbameva hotīti codanā. Evaṃsante tasmiṃ loharase sabbepi rūpadhammā uṇhattaṃ gacchantīti sabbepi tejobhāvaṃ pāpuṇanti. ‘Uṇhatta lakkhaṇo tejo’tihi vuttaṃ. Yadi ca sītavatthūsu sītabhāvo nāma siyā. Tatthapi tena yuttā sabbepi rūpadhammā sītataṃ gacchantiyeva. Tatthapi tavamatiyā sabbepi āpobhāvaṃ pāpuṇanti. Na pana sakkā tathā bhavituṃ. Na hi evarūpaṃ lakkhaṇaññathattaṃ nāma tesaṃ atthi. Bhāvaññathattameva atthi. Tattha ‘‘lakkhaṇaññathattaṃ’’ nāma pathavī āpobhāvaṃ gacchati. Āpo pathavibhāvaṃ gacchatītiādi. ‘‘Bhāvaññathattaṃ’’ nāma pathavī kadāci kakkhaḷā hoti. Kadāci mudukā. Āpo kadāci ābandhanamatto hoti. Kadāci paggharaṇako. Tejo kadāci uṇho, kadāci sīto. Vāyo kadāci vitthambhanamatto, kadāci samudīraṇoti. Evaṃ ekamekassā dhātuyā tikkha manda omattādhimattavasena kriyāsaṅkanti nāma atthīti. Tasmā yaṃ vuttaṃ ‘uṇhatejena yuttohi āpo uṇhattameva gacchati, yathā taṃ uṇhatejena yuttā pathavīpi vāyopi uṇhattameva gacchantī’ti. Taṃ lakkhaṇaññathattavacanaṃ hoti. Na yujjati. Na hi uṇhatejena yuttā sabbetedhammā uṇhattaṃ gacchanti. Attano attano sabhāvaṃ na vijahanti. Tathāhi tasmiṃ pakkuthite santatte loharase bhāvo uṇhattaṃ na gacchati. Ābandhana sabhāvaṃ vā paggharaṇa sabhāvaṃ vā na vijahati. Yadi uṇhattaṃ gaccheyya, taṃ sabhāvaṃ vijaheyya. Evaṃsati, tasmiṃ loharase ābandhanākāro vā paggharaṇākāro vā na paññāyeyya. Sabberūpa dhammā vikkireyyuṃ. Vikkiritvā antaradhāreyyuṃ. Na ca na paññāyati. Nāpi vikkiranti. Noca tattha ābandhanākāro uṇhattaṃ gacchati. Aññohi ābandhanākāro, aññaṃ uṇhattaṃ. Ābandhanākāro āpo, uṇhattaṃ tejo. Tattha pathavivāyesupi esevanayo. Tasmā yaṃ vuttaṃ ‘‘yadi te saha pavatteyyuṃ. Tattha sītatā āponāma, uṇhatā tejo nāmāti vattabbā siyuṃ. Na pana te saha pavattanti. Tasmā tathā na vattabbā hontīti dassetī’’ti. Taṃ suvuttamevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tesaṃ anavaṭṭhānato’’ti etena sace te sītuṇhā avaṭṭhitā siyuṃ. Atha sabbakālepi sītatā āponāma, uṇhatā tejonāmāti vattabbā siyuṃ. Na pana te avaṭṭhitā honti. Anavaṭṭhitā eva honti. Tasmā tathā na vattabbā hontīti dasseti. Ettha ca anavaṭṭhitesu santesu yadi sītatā āpo nāma, uṇhatā tejonāmāti vadeyyuṃ. Evañcasati, āpatejāpi anavaṭṭhitā siyuṃ. Yo idāni āpo, soyeva khaṇantare tejo nāma. Yo vā idāni tejo, soyeva khaṇantare āpo nāmāti āpajjeyyuṃ. Na ca sakkā tathā bhavituṃ. Lakkhaṇaññathatte asante vohāraññathattassapi asambhavato. Tena vuttaṃ ‘‘orapārānaṃ viya tesaṃ anavaṭṭhānato ca viññāyatī’’ti. Tattha ‘‘viññāyatī’’ti sāsītatā tejoyeva, na āpoti viññāyatīti.
在“又云”等句中。前面有人提出:“难道不是以流动性或触而被认知的吗?”为了审察这个观点,才说“又云”等。在此,“又云”的意思是:如果能被认知,那便如此;而若如此,它就应该成为所缘。此处真正的意图是:假如作为流动状态的水界,通过触能被认知,那么存在于铁丸等之中,仅起凝聚作用的水界,也应当通过触而被认知。为什么呢?因为从水界的本质来看,它们是同一的。如果真是这样,那么在那些铁丸等物中,当用手或脚去触击时,这个水界就应当能离开其他大种,独自成为引生身苦受或身乐受的所缘缘。就如同在那些铁丸等物中,地大种能够离开其他大种,独自成为身苦乐受的所缘缘;火界和风界也是如此。然而,这个水界并不能独自成为身苦乐受的所缘缘,因此它并不具备触的本质。正如它不具备触的本质,即使是存在于自然水等之中,处于流动状态的水界,在触击它们时,也不能成为身苦乐受的所缘缘,同样不具备触的本质。若问:既然如此,为何铁丸等之中仅起凝聚作用的水界,不是身苦乐受的缘?而其中的其他大种,又能各自成为身苦乐受的缘?为了解释这个道理,才说“因为……”等。其中,“或以柔软、坚硬性故”是指,依存在于它们之中的地界,或以柔软性为乐受的所缘缘,或以坚硬性为苦受的所缘缘。其余诸界也是如此。“或于内部的支撑性”是指存在于那些铁丸等内部的、具有支撑作用的(风界)。“并非以其他方式”其意是:除了这三种原因之外,并没有依于凝聚作用而生起身苦乐受之事。现在,众人认为,在自然水等之中,处于流动状态的水界,也能通过触而被认知。为了在净化此见的同时,显示连同所得之功德,才说“因此……”等。其中,“首先,以流动性俱……”等是主要文句。在世间,人们以手执取或以眼见,了知“这是短的,这是长的,这是圆的,这是圆的”等形状,他们以为在手的触或眼的见的同时,就了知了那形状。然而,在那之前,先以身门速行心触取现在存在的三大种,或以眼门速行心看见现在存在的色,之后当执取所缘的速行心生起时,才了知形状。对于在夜间了知火轮形状的人也是如此。在那里,也需要许多前后速行心相续。同样,在世间,人们以眼见门、窗等的孔隙,他们以为在眼见的同时就了知了它们。然而,在那之前,先以眼门速行心反复看见现在存在的门扇色和墙壁色,之后,如同了知火轮中央的孔隙一样,以单独生起意门识速行心,才了知那属于孔隙的空界。同样,当以手触水时,首先以各自身门速行心,将具有流动性的、已溶化的、柔软的三大种触尘,各自作为所缘而执行触的作用;之后,以单独清净的意门速行心,才了知称为流动性的、能渗漏的水界。尽管如此,其意图是:他们以为那流动性也是与手的触同时被了知的。
‘‘Atha panā’’tiādīsu. Yaṃ pubbe parena vuttaṃ ‘nanu dravatā vā phusitvā gayhatī’ti. Taṃ vicāretuṃ ‘‘atha panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘atha panā’’ti yadi pana gayhati, evaṃsatīti ca. Evañcasati ārammaṇa bhūto eva siyāti sambandho. Ayaṃ panetthā dhippāyo. Sace dravabhāvabhūto āpo phusitvā gayheyya. Evaṃ sati , ayopiṇḍādīsu ābandhanamattabhūto āpopi phusitvā gahetabbo siyā. Kasmā, āpabhāvena ekattā. Evañcasati, tesu ayopiṇḍādīsu so āpo tāni hatthena vā pādena vā phusantassa paharantassa vinā itara mahābhūtehi visuṃ kāyika sukhadukkhānaṃ ārammaṇa paccayo siyā. Yathātaṃ, tesveva ayopiṇḍādīsu pathavimahābhūtaṃ vinā itaramahābhūtehi visuṃ kāyikasukhadukkhānaṃ ārammaṇa paccayo hoti. Evaṃ tejovāyesupīti. Na pana so visuṃ kāyikasukhadukkhānaṃ ārammaṇa paccayo hoti. Tasmā so phoṭṭhabba sabhāvo na hoti. Yathā ca so phoṭṭhabbasabhāvo na hoti. Tathā pakati udakādīsu dravabhāvabhūtopi āpo tāni phusantassa paharantassa kāyikasukhadukkhānaṃ ārammaṇa paccayo na hoti. Na ca phoṭṭhabba sabhāvoti. Evañcasati, kathaṃ ayopiṇḍādīsu ābandhanamattabhūto āpo kāyikasukhadukkhānaṃ paccayo na hoti. Kathañca tesu itaramahābhūtāni visuṃ visuṃ kāyikasukhadukkhānaṃ paccayā hontīti. Taṃ dassetuṃ ‘‘yañhī’’tiādimāha. Tattha ‘‘saṇhathaddhatāvasenavā’’ti tesu ṭhitāya pathavidhātuyā saṇhathaddhatāvasena vā. Saṇhapathavīsukhavedanāya thaddhapathavīdukkhavedanāya ārammaṇa paccayoti vuttaṃ hoti. Evaṃ sesesu. ‘‘Abbhantaratthambhanassā’’ti tesaṃ ayopiṇḍādīnaṃ abbhantare ṭhitassa vitthambhana sabhāvassa. ‘‘No aññathā’’ti tānitīṇi kāraṇāni ṭhapetvā ābandhana kriyaṃ paṭicca kāyikasukhadukkhuppatti nāma natthīti adhippāyo. Idāni pakati udakādīsu dravabhāvabhūtaṃ āpodhātumpi phusitvā jānantīti mahājanā maññanti. Tabbisodhanena saha laddhaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādimāha. Tattha ‘‘pathamaṃ dravatā sahitāni. La. Jānantī’’ti idaṃ padhāna vacanaṃ. Loke hatthena parāmasitvā vā cakkhunā disvā vā idaṃ rassaṃ, idaṃ dīghaṃ, idaṃ vaṭṭaṃ, idaṃ maṇḍalantiādinā saṇṭhānaṃ jānantā hattha phusanena vā cakkhu dassanena vā saheva taṃ jānantīti maññanti. Tattha pana purimabhāge kāyadvāravīthi cittena paccuppannāni tīṇibhūtāni phusitvā vā cakkhudvāra vīthicittena paccuppannaṃ rūpaṃ disvā vā pacchā vatthuggahaṇavīthiyā uppannāya eva saṇṭhānaṃ jānanti. Esevanayo rattiyaṃ alātacakkasaṇṭhānaṃ jānantassapi. Tattha pana bahūnipi pubbāparavīthicittasantānāni icchitabbāni. Tathā loke cakkhunā disvā dvāravātapānādīnaṃ chiddavivarāni jānantā cakkhunā dassanena saheva tāni jānantīti maññanti. Tattha pana purimabhāge cakkhudvārikavīthi cittena paccuppannāni kavāṭarūpabhitti rūpāni punappunaṃ disvā pacchā alātacakkassa majjhe vivaraṃpi jānantā viya visuṃ uppannāya manodvārika viññāṇavīthiyā eva taṃ chiddavivarabhūtaṃ ākāsaṃ jānanti. Tathā hatthena udakaṃ phusantassa pathamaṃ dravasahitāni vilīnāni mudūni tīṇiphoṭṭhabba mahābhūtāni visuṃ visuṃ kāyadvārika vīthi cittehi phusanakiccena ārammaṇaṃ karitvā pacchā visuṃ suddhāya manodvārika vīthiyā eva dravabhāvasaṅkhātaṃ paggharaṇaka āpodhātuṃ jānanti. Evaṃ santepi taṃ dravabhāvaṃpi hatthena phusanena saheva jānantīti maññantīti adhippāyo.
牛在这里行走,所以说“牛行走的地方”。不过,通达文字的人也将“牛”(go)这个词用来表示根,因此说“或者称为go……”等等。那些眼等诸根,行走在这些色等境界上;或者,这些色等境界,在那些眼等诸根上行走。其中,按前一种解释,显示牛(即诸根)行走在这些境界上,所以这些是行境。按后一种解释,则显示这些境界在牛(即诸根)中行走,所以是行境。而这些所指的,就是五种色等境界。
Gāvo caranti etthāti āha ‘‘gunnaṃ caraṇaṭṭhānaṃ’’ti. Akkhara vidū pana gosaddaṃ indriyatthepi icchantīti āha ‘‘goti vā’’tiādiṃ. Tāni cakkhādīni etesu rūpādīsu caranti, etāni vā rūpādīni tesu cakkhādīsu caranti. Tattha purimena gāvo indriyāni caranti etesūti gocarānīti dasseti. Pacchimena gosuindriyesu carantīti gocarānīti. Imāni pana pañca rūpādīni.
在两种性别当中,从想要、安住和放置这三个意思来说,就是女性。她自己也为了享受欲乐而想要另一个有欲求的人,同时自己也被有欲求的人所想要。另一个有欲求的人为了居家生活的快乐而来到她那里,安住在那里;并且为了将来家族血统能够建立,把家族血统的种子放在那里。从充满和想要这两个意思来说,就是男性。因为他既充满自己的利益,也想要利益他人;既充满此世的利益,也想要来世的利益;既充满两世的利益,也想要、寻求、探寻出世间的利益。属于男性的,就是男性。这指的是男根等。没有男性特征的,就是非男性。“对于某个法”,是指对于有色法。“那”,是指五蕴。大的形态能标示、让人知道众生的种类差别,所以叫“相”。观察相的人以此衡量、了知善业和恶业的果报,所以叫“征”。作用和行为,叫“威仪”。使寿量的形态得以安排、形成,所以叫“仪态”。所有这些,就是相、征等。而这是它明显或不明显等的状态。“在言辞中”,是指在女性词、男性词等词中。“在词义中”,是指在女性形态、男性形态等意义中。就像“征”这个词在身体器官上那样明显,但并不是明显可见的。不过在某些地方,不明显的东西也是可见的,这是这里的意趣。“有词与智”,是词源学的路子。“有性等”,是义注的路子。因为在义注里,女性特征等被说为是原因和相。“当这个存在时”,就是当生存在时,老死就存在;不存在时,就不存在。这里是为了说明因与果的状态而说的。
Bhāvadvaye. Icchanaṭṭhena ṭhānaṭṭhena ṭhapanaṭṭhena ca itthī. Sāhikāmarati atthāya sayaṃpi aññaṃkāmikaṃ icchati. Sayañca kāmikena icchīyati. Añño ca kāmiko gharāvāsa sukhatthāya tattha ṭhānaṃ upeti, patiṭṭhāti. Āyatiñca kulavaṃsappatiṭṭhānatthāya tattha kulavaṃsa bījaṃ ṭhapetīti. Pūraṇaṭṭhena icchanaṭṭhena ca puriso. Sohi attahitañca pūreti, parahitañca icchati. Idhalokahitañca pūreti, paralokahitañca icchati. Ubhayalokahitañca pūreti, lokuttarahitañca icchati, esati, gavesatīti. Pumassasakaṃ puṃsakaṃ. Purisaliṅgādi. Natthi puṃsakaṃ etassāti napuṃsakaṃ. ‘‘Yassa pana dhammassā’’ti bhāvarūpadhammassa. ‘‘Taṃ’’ti khandhapañcakaṃ. Mahāsaṇṭhānaṃ sattānaṃ jātibhedaṃ liṅgeti ñāpetīti liṅgaṃ. Lakkhaṇapāṭhakā niminanti sañjānanti kalyāṇa pāpakaṃ kammavipākaṃ etenāti nimittaṃ. Kiriyā kuttaṃ. Āyukantaṃ kappīyati saṅkharīyatīti ākappo. Sabbepeteliṅgādayo. Soca avisadādibhāvo. ‘‘Vacanesucā’’ti itthisaddapurisasaddādīsu ca. ‘‘Vacanatthesu cā’’ti itthi saṇṭhāna purisasaṇṭhānādi atthesu ca. ‘‘Nimittasaddo viyā’’ti nimitta saddo aṅgajāte pākaṭo viyāti. Na pākaṭo diṭṭho. Apākaṭo pana katthaci diṭṭhoti adhippāyo. ‘‘Bhavanti saddabuddhiyo’’ti saddasatthanayo. ‘‘Bhavanti liṅgādīnī’’ti aṭṭhakathānayo. Tattha hi itthiliṅgādīnaṃ hetubhāva lakkhaṇanti vuttaṃ. ‘‘Etasmiṃ satī’’ti ca jātiyā sati, jarāmaraṇaṃ hoti. Asati na hotīti etthaviya hetu phalabhāvapākaṭatthaṃ vuttaṃ.
关于所依色。按照词源分析的方式,这些词的含义就成立了。所谓“二界”,就是意界和意识界这两者。“不说”是指不提及心所依处。“那”是指心所依处色。“五种”是指五种所依处。“那些”是指那些善等(心)。“在那里所说的”是指在《发趣论》中所说的。“依于何种色”是指这一段话:意界和意识界依于何种色而生起。“在不与其他共通的处所中”是指在不与眼所依等其他所依处共通的善和不善之处。
Vatthurūpe. Niruttinayena vacanatthā bhavanti. Dhātu dvayaṃ nāma manodhātu manoviññāṇadhātu dvayaṃ. ‘‘Avatvā’’ti hadaya vatthuṃ avatvā. ‘‘Taṃ’’ti hadaya vatthu rūpaṃ. ‘‘Pañcā’’ti pañcavatthūni. ‘‘Tesaṃ’’ti tesaṃ kusalādīnaṃ. ‘‘Tattha vuttaṃ’’ti paṭṭhāne vuttaṃ. ‘‘Yaṃ rūpaṃ nissāyā’’ti yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattantīti imaṃ pāṭhaṃ niddisati. ‘‘Anañña sādhāraṇesu ṭhānesū’’ti cakkhu vatthādīhi aññavatthūhi asādhāraṇesu kusalākusalaṭṭhānesu.
关于命色。“由主缘之力”是指由增上状态之力。“增上状态”说的是根缘的作用,不是增上缘的作用。“活着”是指不失去绿色状态,并不是说它们绝对是活着的。因为命色纯粹是业生的,在外部找不到。业生色确实是活着的,这是关联。说“即使业不存在”,是因为业思在过去已经灭了。为了通过反面来把它的含义讲清楚,说了“如是”等话。“其他色”是指心生色等。所谓一个路心路过程,就是五门路心路过程。意门路心路过程被称为一个速行路心路过程。它是被限定的。为什么?因为在每一个路心路过程灭去、有分时,会出现不相似的色相续,这是意旨。而且,只有了知那种色差别的人才能明了,不了知的人则在那一刻不明了。为什么?因为即使那样的时节生色相续也会短暂地持续。因为对于由嗔生起的色相续而面容丑陋的人,即使嗔已灭,那种色也短暂地显得丑陋。“时节生和食生色的相续现在”是论题。说只有一种分位现在是成立的。难道眼、耳等业生色相续在持续时,不是有时极清净、有时清净、有时不清净吗?确实如此,然而那样的持续并非由于相续中断,而且在各个未中断的相续中,它们没有重新组合。一旦眼盲就永远是盲,耳聋就永远是聋,这是意旨。“如果这样”的意思是如果这样成立的话。“非色法的相续现在”是论题。“异熟”指作为有分的异熟。它们确实以同一相续的方式持续,因此不应说它们有多种相续现在。为什么?因为它们是同一业所生的,乃至尽形寿,这是意旨。“然而其他”指善、不善、唯作心。“彼所缘”指已灭的所缘。它们以分位遍满的能力确实持续,但不像心生色等那样,在自己的生起因缘灭去时就灭去。这是非色法在活着方面的差别,这是意旨。“应说此义”指应说非色法活着差别的义理。如同色相续中没有无间缘,死时不去成为他世色相续的任何缘便灭去,因此它们没有他世出现。非色相续则不然,在那里,死心也成为结生的无间缘而灭去,因此它们有他世出现。这也是非色法在活着方面的差别。因此,不应责难说:非色法也像业生色那样,由于恒常以命联结而活着,所以不应说它们没有相续现在。善、不善、唯作心名为非业生。它们不像心生色等那样,不观待过去的业,而由刹那的种种缘生起。因此,它们虽是活着的,却像不活着的心生色等那样,有多种相续现在。活着方面的差别也是存在的,这是意旨。在此,有些人说:树木等也有命,因为可见它们的绿色与非绿色、生长与不生长。回答:如果它们有命,那要么是非色命,要么是色命。其中,如果是非色命,那么如同具足它的有情一再死去、一再出现于他世,树木也应死去后出现于他世。如果是色命,那么如同有情的眼等肢体在命相续断坏时,那些肢体不能再被弄成活着的,树木若在树干或树枝被砍断、命相续断坏时,那些树干或树枝也应不能再于别处种植成活。然而它们确实能成活。因此应知,它们两者都没有所谓的命。在《分别论》的文中:“并非业是它们的住立因”,此处应连接为:业并非只是住立因。因此说“食生等”等。存在于同一聚中、持续、俱生缘,依止于彼、系属于彼,这是拆解。业等色生起因缘的生起作用,只在色聚的生刹那遍及,而非住刹那。积集和相续在生刹那可得,而非住刹那,因此它们由于在生起因缘作用的刹那获得,故得“从某处生”之名。而老性只在住刹那可得,非生刹那,因此它不得“从某处生”之名。如果食生等色法的住是依于食等生起因缘,那么老性也应在生起因缘作用的刹那获得。若是如此,它也应得“从某处生”之名,然而并非如此。因此,为了显示它们的住并非依于生起因缘这一义理,说“否则”等。“正在支持”指站在其他聚中而正在支持。“非刹那住之持续”指并非为了以刹那住的状态持续而支持、守护,这是连接。对于一切色法与非色法。“那”是《分别论》的用语。“然而此”指命色。
Jīvitarūpe. ‘‘Ādhippaccayogenā’’ti adhipatibhāvayogena. ‘‘Adhipatibhāvo’’ti ca indriyapaccaya kiccaṃ vuccati. Na adhipati paccayakiccaṃ. ‘‘Jīvantī’’ti haritabhāvaṃ na vijahantīti vuttaṃ hoti. Na hi tāni ekantena jīvantāni nāma honti. Jīvita rūpassa ekanta kammajassa bahiddhā anupaladdhattā. Kammajarūpāni jīvanti yevāti sambandho. ‘‘Kamme asantepī’’ti kammacetanāya pubbe niruddhattā vuttaṃ. Tadatthaṃ byatirekato pākaṭaṃ karonto ‘‘tathāhī’’tiādimāha. ‘‘Itara rūpānī’’ti cittajarūpādīni. Ekavīthivāro nāma pañcadvāravīthivāro. Manodvāravīthivāro ekajavana vāroti vutto. Paricchinnaṃ hoti. Kasmā, ekekasmiṃ vīthivāre niruddhe bhavaṅga samaye asadisassa rūpasantānassa pātubbhāvatoti adhippāyo. Tañca kho rūpavisesaṃ jānantasseva pākaṭaṃ hoti. Ajānantassa pana taṅkhaṇamatte apākaṭaṃ. Kasmā, tādisassapi utujarūpasantānassa thokaṃ pavattanato. Yassahi dosa samuṭṭhitena rūpasantānena mukharūpaṃ dubbaṇṇaṃ hoti. Tassa dose niruddhepi taṃ rūpaṃ thokaṃ dubbaṇṇameva khāyatīti. ‘‘Utujāhārajānañca santati paccuppannaṃ’’ti adhikāro. Ekaṃ addhāpaccuppannameva hotīti vuttaṃ. Na nu cakkhusotādīni kammajarūpasantānānipi pavattikāle kadāci suppasannāni, kadāci pasannāni, kadāci appasannāni dissantīti. Saccaṃ, tathā pavatti pana santāna vicchedena na hoti, nānāvicchinne ca ekekasmiṃ santāne tesaṃ punaghaṭanaṃ nāma natthi. Sakiṃ andho andhoyeva hoti. Badhiroca badhiroyevāti adhippāyo. ‘‘Yadi evaṃ’’ti evaṃ yadi siyāti attho. ‘‘Arūpa dhammānaṃ santati paccuppannaṃ’’ti adhikāro. ‘‘Vipākānī’’ti bhavaṅgabhūtāni vipākāni. Ekasantativasena pavattissantiyeva, tasmā tesaṃ nānāsantati paccuppannaṃ nāma na vattabbaṃ. Kasmā, yāvajīvampi eka kammanibbattattāti adhippāyo. ‘‘Itarāni panā’’ti kusalā kusala kriyacittāni pana. ‘‘Tadārammaṇā’’ti niruddhārammaṇā. Addhānappharaṇānubhāvena pavattantiyeva. Na pana cittajarūpādīni viya attano janakapaccaye niruddhe nirujjhanti. Ayaṃ arūpadhammānaṃ jīvantatte visesoti adhippāyo. ‘‘Ayamattho vattabbo’’ti arūpa dhammānaṃ jīvantatāviseso vattabbo. Yathā rūpasantatiyaṃ anantara paccayo nāma natthi. Cutikāle bhavantararūpasantānassa kiñci paccayattaṃ anupagantvā nirujjhati. Tena bhavantara pātubbhāvo nāma tesaṃ natthi. Na tathā arūpasantatiyaṃ. Tattha pana cuticittampi paṭisandhiyā anantara paccayo hutvā nirujjhati. Tena bhavantarapātubbhāvo nāma tesaṃ atthi. Ayampi arūpadhammānaṃ jīvantatte viseso. Tasmā arūpadhammānaṃpi kammajarūpānaṃ viya niccaṃ jīvitayogena jīvantattā santati paccuppannaṃ nāma na bhaveyyāti na codetabbanti. Kusalā kusala kriyacittāni nāma akammajāni honti. Cittajarūpādīni viya atītaṃ kammaṃ anapekkhitvā taṅkhaṇikehi nānāpaccayehi uppajjanti. Tasmā tesaṃ jīvantānaṃpi sataṃ ajīvantānaṃ cittajarūpādīnaṃ viya nānāsantati paccuppannaṃ nāma atthi. Jīvantatā visesopi atthīti adhippāyo. Ettha keci vadanti. Rukkhādīsupi jīvitaṃ nāma atthi. Yato tesaṃ haritatā ca aharitatā ca rūhanañca-arūhanañca dissatīti. Vuccate, yadi tesaṃ jīvitaṃ nāma atthi, arūpajīvitaṃ vā siyā, rūpajīvitaṃ vā. Tattha sace arūpajīvitaṃ hoti. Yathā tena samannāgato satto punappunaṃ maritvā punappunaṃ bhavantare pātubbhavanti. Tathā rukkhāpi maritvā bhavantare pātubbhaveyyuṃ. Atha rūpajīvitaṃ siyā. Yathā sattānaṃ cakkhādi aṅgesu jīvita santāne bhinne tāni aṅgāni puna jīvantāni kātuṃ na sakkonti. Tathā rukkhāpi khandhesu vā sākhāsuvā chinnesu jīvitasantāne bhinne tekhandhāvā sākhāyo vā puna aññattha ropetuṃ na sakkā bhaveyyuṃ. Sakkā eva bhavanti. Tasmā tadubhayaṃpi jīvitaṃ nāma tesaṃ natthīti daṭṭhabbaṃ. Vibhāvanipāṭhe. Na hi tesaṃ kammaṃyeva ṭhitikāraṇaṃ hotīti ettha kammaṃ ṭhitikāraṇaṃ eva na hotīti yojetabbaṃ. Tenāha ‘‘āhārajādīnaṃ’’tiādiṃ. Ekakalāpe gatā pavattā sahajāta paccayā, tehi āyattā paṭibaddhāti viggaho. Kammādīnaṃ rūpajanakapaccayānaṃ janakānubhāvo nāma rūpakalāpānaṃ uppādakkhaṇe eva pharati, na ṭhitikkhaṇe. Upacayasantatiyo ca uppādakkhaṇe labbhanti, na ṭhitikkhaṇe. Tasmā tā janakapaccayānubhāvakkhaṇe laddhattā kutocijātanāmaṃ labhanti. Jaratāpana ṭhitikkhaṇe eva labbhati, na uppādakkhaṇe. Tasmā sā kutocijāta nāmaṃ na labhati. Yadi pana āhārajādīnaṃ rūpadhammānaṃ ṭhiti nāma āhārādi janakapaccayāyattā bhaveyya. Jaratāpi janakapaccayānubhāvakkhaṇeva labbhamānā siyā. Evañcasati, sāpi kutocijāta nāmaṃ labheyya. Na pana labhati. Tasmā tesaṃ ṭhiti nāma janakapaccayāyattā na hotīti imamatthaṃ dassento ‘‘itarathā’’tiādimāha. ‘‘Upatthambhamānā’’ti kalāpantare ṭhatvā upatthambhamānā. ‘‘Na khaṇaṭhitippavattiyā’’ti khaṇaṭhi tibhāvena pavattiatthāya upatthambhanti, anupāletīti yojanā. Sabbesaṃpi rūpārūpadhammānaṃ. ‘‘Taṃ’’ti vibhāvanivacanaṃ. ‘‘Idaṃ panā’’ti jīvitarūpaṃ pana.
关于食色。所谓“有所依之说”,是指与食物等所依一起生起,所以叫有所依。这就是那句话的意思。因为已经生起的食色不可能再被捏成饭团。“已分开”是指通过消化作用被分解,各自分开。所谓“走向五个部分”,就是:一部分被小虫吃掉,一部分被胃火焚烧,一部分变成尿,一部分变成粪,一部分变成味的状态后滋养血、肉等——就这样按照所说的方式走向五个部分。“与根一起生起”所以叫有根。这就是身体。“生起”所以叫ojā。d声变成j声。“avati janeti”所以叫ojā。ava声变成o声。“自身依止”,就是作为自身依止的色身。“世间”指世间的论著。“从那里”指从尝味之处,也就是持续滋润的时候
Āhārarūpe. ‘‘Savatthukavacanaṃ’’ti bhojanādi vatthunā saha pavattatīti savatthukaṃ. Vacanaṃ. Na hi nibbattitaṃ āhāra rūpaṃ nāma kabaḷaṃ kātuṃ sakkā hotīti. ‘‘Vivecitānī’’ti pācana kiccena vibhajitāni. Visuṃ visuṃ katāni. ‘‘Pañcadhā vibhāgaṃ gacchantī’’ti ekaṃ bhāgaṃ pāṇakā khādanti. Ekaṃ bhāgaṃ udaraggi jhāpeti. Eko bhāgo muttaṃ hoti. Ekobhāgo karīsaṃ. Ekobhāgo rasabhāvaṃ āpajjitvā soṇitamaṃsādīni upabrūhayatīti evaṃ vuttanayena pañcadhā vibhāgaṃ gacchanti. ‘‘Loke’’ti lokiya ganthe. ‘‘Tato’’ti āmāsayato. Anupharanto hutvā. ‘‘Tassā’’ti rasabhāgassa. ‘‘Bhūtesū’’ti mahābhūtesu. Saha indriyena vattatīti sendriyo. Kāyo. Udayatīti ojā. Dakārassa jakāro. Avati janetīti ojā. Avasaddassa okāro. ‘‘Attanovatthuṃ’’ti attanonissayabhūtaṃ rūpakāyaṃ.
所谓“依他说”,是指在色法的轻快性等当中,只是以另一种色法的作用状态来指称。所谓“唯从直接而生”,就是从主要方面产生。就像一切未生起的色法,因为其本质是无生,所以不能说它是直接从业等而生。然而,由于它是依靠由业等所生的已生色法而显现,因此以处所的借用方式,说“两种表色以及心生色”等等。这个已生色法却不是那样。这个色法因为其本质是有生,所以是直接从业等诸缘产生的,这样说才对。当说“色”时,未生色也可得,因此为了简别它,而说“色之色”,所以(论师)说“具足变坏相”等。其中,“变坏相”是指由寒热等而到达变易的状态。然而,这在未生色中主要不可得,只在已生色中可得。为什么呢?因为已生色的种种变易被称为变易色,相被称为相色。然而,变易的变易并不存在,相的相也并不存在。如果说存在的话,那么变易的变易,以及它的变易,以及它的变易,就会成为无穷无尽。相中也是如此。
‘‘Aññāpadeso’’ nāma rūpassa lahutātiādīsu aññassa rūpassa kriyāmattabhāvena apadisanaṃ vuccati. ‘‘Ujukatova nipphāditaṃ’’ti mukhyatova janitaṃ. Yathāhi sabbaṃ anipphannarūpaṃ ajāti dhammattā ujukato kammādīhi jātaṃ nāma na hoti. Kammādīhi jātaṃ pana nipphannarūpaṃ nissāya dissamānattā ṭhānūpacārena viññatti dvayaṃ cittajaṃtiādinā vuccati. Na tathā idaṃ nipphannarūpaṃ. Idaṃ pana jātidhammattā ujukatova kammādīhi paccayehi nipphāditaṃ janitanti vuttaṃ hoti. ‘‘Rūpaṃ’’ti vutte anipphannarūpaṃpi labbhatīti tato visesanatthaṃ rūparūpanti vuccatīti āha ‘‘ruppanalakkhaṇa sampannaṃ’’tiādiṃ. Tattha ‘‘ruppanalakkhaṇaṃ’’ nāma sītuṇhādīhi vikārapattilakkhaṇaṃ. Tampana anipphanna rūpe mukhyato na labbhati. Nipphannarūpe eva labbhati. Kasmā, nipphannarūpassahi nānāvikāro vikārarūpanti vuccati. Lakkhaṇaṃ lakkhaṇa rūpanti vuccati. Vikārassa pana vikāro nāma natthi. Lakkhaṇassa ca lakkhaṇaṃ nāma natthi. Yadi atthīti vadeyya. Vikārassa vikāro, tassa ca vikāro, tassa ca vikāroti apariyantameva siyā. Tathā lakkhaṇepīti.
在虚空界中。“令显现”是指,人们知道这是这一个、这是另一个。“作区划”这句话,则是接着“于周围”等语来说的。说了“不混杂”之后,为了阐明它的含义,又解释说“不达至单一性”。被区划,就是界限,所以说“或由他们”等。“或由他们”,是指或由作为诸色聚之间间隙的他们。“不偏向自己或他人”,是指不站在自己这一方,也不站在他人那一方。区划的单纯作用就是界限,所以说“或他们之”等。“或他们之”,是指作为诸色聚之间间隙的他们。“然而此”,是指这个界限。“其”,是指界限的。这在巴利文中已经说过,这是上下文之间的关联。“如此而作”,就是这样作意。“以这些”,就是以这些大种。“彼此不相入”,如果两种或三种色聚进入同一种色聚,就叫做彼此相入;如果不进入,就叫做彼此不相入。因此说“达至单一性”等。“于彼”,是指在那一处巴利文中。“到达不同聚的诸大种”,以此只是说明了以色聚为界限。
Ākāsadhātuyaṃ. ‘‘Pakāsantī’’ti idaṃ ekaṃ idaṃ ekanti paññāyanti. ‘‘Paricchindatī’’ti āha ‘‘parito’’tiādiṃ. ‘‘Asammissaṃ’’ti vatvā tadatthaṃ vivarati ‘‘ekattaṃ anupagamanaṃ’’ti. Paricchindīyatīti paricchedoti āha ‘‘tehi vā’’tiādiṃ. ‘‘Tehi vā’’ti kalāpantarabhūtehi vā. ‘‘Attano vā paresaṃ vā akatvā’’ti attanopakkhikaṃ vā paresaṃ pakkhikaṃ vā akatvā. Pariccheda kriyāmattaṃ paricchedoti āha ‘‘tesaṃ vā’’tiādiṃ. ‘‘Tesaṃ vā’’ti kalāpantarabhūtānaṃ vā. ‘‘Ayaṃ panā’’ti ayaṃ paricchedo pana. ‘‘Tassā’’ti paricchedassa. So pāḷiyaṃ vuttoti sambandho. ‘‘Iti katvā’’ti evaṃ manasikatvā. ‘‘Etehī’’ti etehi mahābhūtehi. ‘‘Aññamañña abyāpitatā’’ti dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā rūpakalāpānaṃ ekakalāpattūpagamanaṃ aññamañña byāpitā nāma, tathā anupagamanaṃ aññamañña abyāpitatā nāma. Tenāha ‘‘ekattaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Tatthā’’ti tissaṃ pāḷiyaṃ. ‘‘Nānākalāpagatānaṃ bhūtānaṃ’’ti etena kalāpapariyantatā eva vuttā hoti.
表色有两种。“称为自身的”,就是名为表色的自身。“以此”,指以正在运动的肢体部分。“以这些”,指以现前站着的那些人。在“于彼处”等句中,“作肢体变化者”,指为了前进等目的,而让手足等肢体作出名为运动的变化。“生起”,是说所有这些心生风聚生起,并且只是朝着所希望的方向生起,这是连接。所谓“无论以何种方式都不生起”,是不决定地说不生起。对于任何身体,“以这些”,指以心生风聚。“决定者”,即船的驾驶者。“这些”,指那些心生风聚的结合。以此显示整个肢体。可以说整个肢体如同船。“使之行走”,即使之移动。那么它如何像决定者呢?回答说“如其所应”等。凡此所能说的,就是所说的语句,这是关联。“以多少速行刹那”,即以二或三速行刹那。“从那时”,即在生起名为运动的到达另一处的那个刹那。从那个运动刹那起,只是支撑和维持成就,而不是名为运动的到达另一处。“于此”,即于此注释中。在种种速行路中。并且只是在支撑上适用。不是只在一种速行路中适用,这是意趣。如果在种种速行路中也那样取支撑,那么如此则有种种之间许多有分刹那。在那里,那支撑如何成就呢?回答说“如其所应”等。其中,“时节色聚也”,指在有分时生起的时节色聚的连接。“具有那种行相”,指具有那心生色相续的行相。后后的色聚连接前前地生起,这是关联。前前的色聚连接,它们的刹那性也不应有。它们也并非不是刹那法。否则,名为到达另一处的运动就根本不应有。运动被称为三种不同作用的显现。不同作用也即是种种法。因为肢节的每一刹那运动,在世间是现前可见的。所以它们的刹那性也应可见。以此显示它们的刹那灭,这被称为色法无色法无常相。它们也并非无作用法和非自在法。它们也并非不是无作用法和非自在法。否则,它们的依缘而转就不应有。依缘而转,即缘存在时它们转起,不存在时不转起,如此转起的依缘而转。因为缘具足时,它们确实转起。为了它们转起,没有任何作用造作。它们不转起,也不是以自己之力转起。缘不存在时,它们确实不转起。为了它们不转起,没有任何作用造作。它们不转起,也不是以自己之力转起。因为它们的依缘而转,在世间是智者现前可见的。所以它们的无作用和非自在应可见。以此显示它们完全空于一切有情补特伽罗我相,这被称为色法无色法的无我相。
Viññatti dvaye. ‘‘Sayañcā’’ti viññatti saṅkhātaṃ sayañca. ‘‘Tenā’’ti calamānena kāyaṅgena. ‘‘Tehī’’ti paccakkhe ṭhitehi janehi. Tatthātiādīsu. ‘‘Kāyaṅgavikāraṃ karontassā’’ti abhikkamanādi atthāya hatthapādādīnaṃ kāyaṅgānaṃ calana saṅkhātaṃ vikāraṃ karontassa. Uppajjantā ca sabbete cittajavātakalāpā yathādhippeta disābhimukhā eva uppajjantīti yojanā. ‘‘Yathā vā tathā vā anuppajjitvā’’ti aniyamato anuppajjitvāti vuttaṃ hoti. Yassa copana kāyassa. ‘‘Tehī’’ti cittajavātakalāpehi. Niyāmako nāvāniyojako. ‘‘Te cā’’ti tecittajavātakalāpasaṅghāṭā. Etena sakalaṃ kāyaṅgaṃ nidasseti. Sakalakāyaṅgaṃ nāvāsadisanti vuttaṃ hoti. ‘‘Cāretvā’’ti viyūhitvā. Kathaṃ pana sā niyāmakasadisī hotīti āha ‘‘yathāhī’’tiādi. Yadetaṃ sakkotīti vacanaṃ vuttanti sambandho. ‘‘Katīpayajavana vārehī’’ti dvatti javanavārehi. ‘‘Tato’’ti yasmiṃ vāre calana saṅkhātaṃ desantara pāpanaṃ jāyati. Tato calanavārato. Santhambhana sandhāraṇāni eva sampajjanti, na calanasaṅkhātaṃ desantara pāpanaṃ. ‘‘Etthā’’ti etissaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Nānājavanavīthīsu. La. Upatthambhane ca yujjatiyeva. Na ekissāya javanavīthiyaṃ eva yujjatīti adhippāyo. Yadi nānājavanavīthīsu tathā upatthambhanañca gayheyya. Evaṃsati, antarantarā bahū bhavaṅgavārāpi santi. Tattha kathaṃ tadupatthambhanaṃ sampajjeyyāti āha ‘‘tathāhī’’tiādiṃ. Tattha ‘‘utujarūpasaṅghāṭāni pī’’ti bhavaṅgasamaye pavattāni utujarūpakalāpasandhānakāni. ‘‘Tadākāra vantānī’’ti tassā cittajarūpasantatiyā ākāra vantāni. Pacchima pacchimānaṃ rūpakalā pasaṅghāṭānaṃ aparāparaṃ uppajjananti sambandho. Purimapurimānaṃ rūpakalāpasaṅghāṭānaṃ khaṇikadhammatā ca tesaṃ na siyā. Na ca te khaṇikadhammā na honti. Aññathā desantara saṅkamanasaṅkhātaṃ calanaṃ eva na siyā. Calanaṃ tihi nānākriyānaṃ pātubbhāvo vuccati. Nānākriyā ca nāma nānādhammā eva. Yasmā ca aṅgapaccaṅgānaṃ khaṇekhaṇe calanaṃ nāma loke paccakkhato diṭṭhaṃ. Tasmā tesaṃ khaṇikadhammatāpi daṭṭhabbā hotīti. Etena tesaṃ khaṇikamaraṇaṃ dasseti, yaṃ rūpārūpadhammānaṃ aniccalakkhaṇanti vuccati. Abyāpāra dhammatā ca avasavattitā ca tesaṃ na siyā. Na ca te abyāpāra dhammā, na avasavatti dhammā ca na honti. Aññathā paccayāyatta vuttitā eva tesaṃ na siyā. Paccayāyatta vuttitāti ca paccaye sati, te vattanti, asati na vattantīti evaṃ pavattā paccayāyatta vuttitā yasmā ca paccayasāmaggiyaṃ sati, te vattantiyeva. Tesaṃ vattanatthāya kenacibyāpārena kiccaṃ natthi. Te māvattantūti ca attano vasena vattanti. Paccaye asati, na vattantiyeva. Tesaṃ avattanatthāya kenacibyāpārena kiccaṃ natthi. Temāvattantūti ca attano vasenavattanti. Yasmā ca tesaṃ paccayāyatta vuttitā nāma loke viññūnaṃ paccakkhatodiṭṭhā. Tasmā tesaṃ abyāpāratā ca avasavattitā ca daṭṭhabbā hoti. Etena tesaṃ sabbehi sattapuggala attākārehi sabbaso suññaṃ dasseti, yaṃ rūpārūpadhammānaṃ anattalakkhaṇanti vuccatīti.
“言语差别”,是指已经形成音节和词形的音声类别。所谓“所执取的地界”,就是业所生的地界。在这些地界当中,互相撞击就是它们的关联。它以与自身俱生的方式,通过形态变化而趋近,并因此被认知,这就是关联。内在相续中的一切四种色法,在某些情况下也可以称为“所执取”,所以说“或就是四界”。在两种处所和作用当中,从作用方面说,心生地界以运动的形态转起;从处所方面说,当它撞击地界时,只撞击业所生的地界,不能说它会撞击其他地界。因此这里用了“唯”这个限定。“两种变化”,就是身变化和语变化。那怎样才能不混杂地理解呢?所以说“在此处”等。然而,那些心生地界有各自的撞击方式,这就是关联。“那些”,指心生地界。“为了达到各自的音色”,就是为了形成 ka、kha 等音色。在讲身表的地方曾说过:“这个道理将在上面讨论字母生起时变得清楚。”为了让这个道理在这里就清楚,所以说了“在此处”等。正因为如此,在根本复注中才有这样的说明,这就是关联。“在此处”,指根本复注的文句。“前分”,指在明显字母转起之路以前的部分。“以种种速行路”,指以各种方式的速行路次第。“即使是第一速行心”,指在明显字母转起路中生起的第一速行心。它的重复修习,应当是从此以前那些路次第中就已经获得了,这是这里的意趣。“重复修习”一语,应当理解为是一种近似的说法,这一点前面已经说过。“它的”,指明显字母的。在声音学著作中也有这样的说法。“长音发出”,指五个长音。在《弥兰陀问经》的文本中。“超过一车稻谷”,装满一车稻谷的稻谷车,称为一车稻谷。超过一百车稻谷的时候。傲慢,就是自负。“其余在这里,按照身表所说的方式理解”,意思就是:正如那里以“在运动的心生色相续中转起”等语句所说的那样。但在这里,应当以“在言语差别所生的心生声音相续中转起的时节生色组合”等语句来说明。因此说“随其可能”。“转起的意义”,就是使前进、后退、诵习等得以进行的意思。“在此处”等句中。“在没有想使对方知道的情况下”,应当理解为:在前进、后退等当中,身表以及听闻、诵习等当中的语表,都没有想使对方知道的意思。“在两种使对方知道的表色中”,指能使人知道的身表和能使人知道的语表。前者是身表,后者是语表。后来仅以纯粹意门速行就能被了知,不是以五门速行被了知,这是文句的连接。以眼识路摄取之后,这是关联。“以身识路”,指不通过言语差别,而以握手等行为来表达自己意图时,应当理解为这里是身识路。为什么又说“自己也了知,所以是表色”呢?为了说明这个分别,说了“它确实自己”等。“在中间”,指在取表色的路和取意图的路之间。在正在转起的表色中,它怎样表达意图,又怎样自己了知呢?有两种含义可得,所以说了“在两种当中”等。知道“这个人在前进,这个人在后退”的人,既知道前进的加行,也知道产生那加行的 citta(心)。“他人的话”,指即使没有想使对方知道的意思,他人话语的声音。也知道贪心。因此,在根本复注中说:即使没有想使对方知道的意思,仅仅通过前进等行为的转起,也能知道与那心俱生的变化,这就是意图。而且,两种都是表色。
‘‘Vacībhedaṃ’’ti akkhara padabhāvapattaṃ vacīmayasaddappakāraṃ. Upādinnakapathavīdhātuyo nāma kammaja pathavīdhātuyo. Tāsu saṅghaṭṭananti sambandho. Attanā sahajātenayena ākāravikārena upagacchati, yena ca upalabbhatīti sambandho. Ajjhatta santānagatā sabbe catujarūpadhammāpi katthaci upādinnakāti vuccantīti āha ‘‘catujabhūtāya eva vā’’ti. Dvīsuṭhāna karaṇesu karaṇapakkhe calanākārappavattā cittajapathavīdhātu ṭhānapakkhe pathavidhātuyaṃ saṅghaṭṭayamānā kammajapathaviyaṃ eva ghaṭṭeti. Itara pathaviyaṃ na ghaṭṭetīti na sakkā vattuṃti katvā idha evaggahaṇaṃ kataṃ. ‘‘Vikāra dvayañcā’’ti kāyavikāra vacīvikāra dvayañca. Kathaṃ pana asammissaṃ katvā veditabbanti āha ‘‘etthacā’’tiādiṃ. Yaṃ pana tāsaṃ ghaṭṭanappakāravidhānaṃ atthīti sambandho. ‘‘Tāsaṃ’’ cittajapathavīnaṃ. ‘‘Taṃ taṃ vaṇṇattapattiyā’’ti ka, khā, divaṇṇattapattatthāya. Yaṃ pana kāyaviññattiṭṭhāne ‘ayañca attho upari akkharuppatti vicāraṇāyaṃ pākaṭo bhavissatī’ti vuttaṃ. Taṃ idha pākaṭaṃ karonto ‘‘ettha cā’’tiādimāha. Teneva hi mūlaṭīkāyaṃ vuttanti sambandho. ‘‘Ettha cā’’ti mūlaṭīkāpāṭhe. ‘‘Pubbabhāge’’ti paribyatta akkharappavattavīthito pubbabhāge. ‘‘Nānājavanavīthīhī’’ti nānappakārehi javanavīthivārehi. ‘‘Pathamajavanacittassapī’’ti paribyatta akkharappavattivīthiyaṃ uppannapathamajavana cittassapi. Tassa āsevanañca nāma tato purimehi vīthivārehi eva laddhaṃ siyāti adhippāyo. ‘‘Āsevanaṃ’’ti ca upacāra vacanaṃ daṭṭhabbanti heṭṭhā vuttameva. ‘‘Tassā’’ti paribyattakkharassa. Vuttañca saddasatthesu. ‘‘Dīghamuccare’’ti pañcadīghā vuccanti. Mithinda pañhāpāṭhe. ‘‘Sādhike vīhivāhasate’’ti vīhidhaññapūro sakaṭo vīhivāho nāma. Vīhivāhānaṃ sādhike satasmiṃ. Abhimaññanaṃ abhimāno. ‘‘Sesamettha kāyaviññattiyaṃ vuttanaye nā’’ti tathāhi calanacittajarūpasantatiyaṃ pavattānītiādinā vutta nayenāti attho. Idha pana vacībhedakara cittajasaddasantatiyaṃ pavattāni utujarūpasaṅghāṭānītiādinā vattabbaṃ. Tenāha ‘‘yathāsambhavaṃ’’ti. ‘‘Pavattanattho’’ti abhikkamanādi sajjhāyanādīnaṃ pavattāpanattho. ‘‘Ettha cā’’tiādīsu. ‘‘Bodhetu kāmatā rahitesū’’ti abhikkamanapaṭikkamanādīsu kāyaviññatti ca, suttanta sajjhāyanādīsu vacīviññatti ca paraṃ bodhetukāmatā rahitāti daṭṭhabbā. ‘‘Dvīsu bodhakaviññattīsū’’ti bodhakakāyaviññatti bodhakavacī viññattīsu. Purimā kāyaviññatti, pacchimā ca vacīviññatti. Pacchā suddhena manodvārika javanena eva viññāyati, na pañcadvārika javanenāti yojanā. Cakkhuviññāṇa vīthiyā gahetvāti sambandho. ‘‘Kāyaviññāṇa vīthiyā’’ti vacībhedaṃ akatvā hatthaggahaṇādi vasena adhippāya viññāpane ayaṃ kāyaviññāṇavīthi daṭṭhabbā. Kasmā pana sayañcaviññāyatīti viññattīti ayaṃ vikappo vuttoti āha ‘‘sāhi attānaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Majjhe’’ti viññattiggahaṇavīthi adhippāyaggahaṇavīthinaṃ majjhe. Kathaṃ pavattakaviññattīsu adhippāyaṃ viññāpeti, sayañcaviññāyatīti dve atthā labbhantīti āha ‘‘dvīsu panā’’tiādiṃ. Ayaṃ abhikkamati, ayaṃ paṭikkamatīti jānantā abhikkamanapayogañca tappayoga janakacittañca jānanti. ‘‘Parassakathaṃ’’ti bodhetukāmatārahitampi parassavacanasaddaṃ. Rāgacittañca jānanti. Tena vuttaṃ mūlaṭīkāyaṃ paraṃ bodhetukāmatāya vināpi abhikkamanādippavattanena socittasahabhuvikāro adhippāyaṃ. La. Dvidhāpi viññatti yevāti.
在变化色中。“适业”,是指适合运用于前进等动作。不迟钝,称为快速转起。这是它的特相,这是词义分解。“身行随顺的适业性为其特相”,这是复合词的释义。“界”,或指大种界,或指胆汁、痰等界。名为“腐口蛇”的水遍满,这是一个句子。所谓不堪负荷,就是无法承担的重量。“它转起”,指身轻快性在转起。身体中的诸界使身体僵硬,这是所依主题。猛烈地杀害,故称āmariko。da是插入音。劫掠村落城镇的盗贼群,因对他们的恐惧而遍满。“变异而转”,指变得畸形而转起。“成为根本”,指遇到不适的受用时,它首先遍满。或是寒的增盛,或是热的增盛。当它遍满时,一切遍满便转起,此义已说明。“这三种色类,是色身的殊胜行相。如是,因此名为变化色”,这是连接。
Vikārarūpesu. ‘‘Kammayogyaṃ’’ti abhikkamanādikammesu yojetuṃ yuttaṃ. Adandhatā vuccati sīghappavatti. Sā lakkhaṇaṃ assāti viggaho. Sarīra kriyānukulo kammaññabhāvo lakkhaṇaṃ yassāti samāso. ‘‘Dhātuyo’’ti mahābhūtadhātuyo vā, pittasemhādidhātuyo vā. Pūtimukhasappasaṅkhātassa āpassa pariyuṭṭhānanti vākyaṃ. Asayhabhāro nāma vahituṃ asakkuṇeyyabhāro. ‘‘Sā pavattatī’’ti kāyalahutā pavattati. Thaddhaṃ karonti sarīragatā dhātuyoti adhikāro. Bhusaṃ māretīti āmariko. Dakāro āgamo. Gāmanigamaviluppako coragaṇo. Tassa bhayena pariyuṭṭhitaṃ. ‘‘Vivaṭṭamānaṃ’’ti virūpaṃ hutvā vaṭṭantaṃ. ‘‘Mūlabhūtā hotī’’ti asappāya sevane sati, sā pathamaṃ pariyuṭṭhāti. Sītādhikāvā hoti, uṇhādhikāvā. Tāya pariyuṭṭhitāya eva sabbapariyuṭṭhānāni pavattantīti vuttaṃ hoti. ‘‘Imāpanatisso rūpajātiyo rūpakāyassa visesākārā honti. Iti tasmā vikārarūpaṃ nāmāti yojanā.
在相色部分。“积集”是指聚集状态的形成。“从最初”是指在起始阶段。“从上方”是指在上方部分。“积集”是指在最初的聚集。“再积集”是指层层增上的聚集。“以填满长时间故”是指以填满百年、千年等长时间的生命体故。“以那种方式”是指不考虑前缀“上”字的不同含义,把生起包含在增长中,而以所说的那种方式。而那一一的相续是当下的。其中,在心所生色中,入出息、或者步伐手势等、或者文字的生起、增长、持续确实可见。同样,对于由不同心等起的不同色相续也是如此。在时节生色中,依威仪行止的差别,能产生苦乐的不同色相续的生起、增长、持续确实可见。同样,对于由外部与树桩、荆棘等接触,与冷、热等接触,与风、日晒等接触而在身体中生起的不同色相续,以及眼病等色也是如此。在食生色中,依食物的不同而在身体中生起的均匀与不均匀的色相续。这就是示例的方式,在外部相续中展示的方式。以此也展示了内部相续中,有情众生的相续、手足等相续、毛发等相续的生起、增长、持续。“衰坏”是指从新状态退减。在圣典文句中,“住立者的变异”,另一种状态就是变异,变异的状态就是变异性。以此,或以老衰的方式,或以种种疾病逼恼等方式,说明了变坏。“如是,由状态分位差别故”,生色本身在最初是生起,此后那本身是增长,再此后那本身是持续,如是,由状态分位差别故。因此说了“它们”等。“令相续”就是作相续。在摄颂等中则容易理解。“在此,后后的”等中。“唯依世俗言说成就的生命体”,人、有情、我、命者等施设,就是唯依世俗言说而成就的,不是依自性成就的。因为那是大众依于五蕴而共许、言说为“有人”,所以名为世俗言说成就;但不是自性成就。因此在圣者的言说中,成立“没有人”。然而这些色法因为是自性成就,所以在圣者的言说中也成立为“有”。因此说了“以如是”等。“以纯粹法之趣而成就”,地界名为纯粹法。它也有生起,也有老,也有坏灭。因此,它的生起、老、坏灭也名为以纯粹法之趣而成就。应知相色的胜义特相也是以纯粹法之趣而成就。同样,两种表色、三种变化色、以及限界色也是如此。如同这些色法,涅槃的胜义特相也确实是以纯粹法之趣而成就的。当圣道未修习时,烦恼法确实在有的相续中生起;当已修习时,它们确实到达不生、灭尽。因此,烦恼法的不生、灭尽也名为以纯粹法之趣而成就。应知涅槃的胜义特相也是以纯粹法之趣而成就。“诸比丘,有未生、未成有”等经文,在此也应引用。以此,世尊在圣者言说中,说涅槃决定是有。因此说了“否则”等。“由于依自性不可得,故名为非完成”,以此也阐明:不能说这些是无自性色、无相色、不可观察色。为什么?因为依各自的自性而有自性,依各自的相而有自相,而且在《无碍解道》的“观察智分别”中,生、老、死也被列入应观察的诸法之中。在《殊胜义论》中也确实说了此义。如说:完成,十五种色名为完成;十种色名为非完成。如果名为非完成,如是则可能名为无为。然而,正是那些色的身之变化,名为身表;语之变化,名为语表;空隙、空间,名为虚空界;轻快性,名为轻快性;柔软性,名为柔软性;适业性,名为适业性;生起,名为积集;持续,名为相续;衰坏相,名为老性;已生而坏灭相,名为无常性——这一切都是完成、唯是有为。其中,“正是那些色”是依处格表简别,意为“正是在那十种色之中”。“如是一切”,这一切十种色,唯是完成、唯是有为,这是含义。在《蕴分别注》中也确实说了。如说:五有寻有伺蕴,唯是完成,非非完成;唯是有为,非无为。而且,也是实成。在自性法中,唯有涅槃一种是非完成、非实成。问:灭尽定与名称施设如何?答:灭尽定不可说为世间或出世间、有为或无为、完成或非完成。但它是实成,因为能被证入者所证入。同样,名称施设也不得世间等分类。但它是实成,非非实成,因为执取名称时即执取其义。以此,相色的实成性也得以成立。然而,在《清净道论》中,于“完成、非完成”二法的解说中,说:十八种色,超越限界、变化、相的状态,唯以自性而可把握,故为完成;其余,由与此相反故,为非完成。又说:完成色名为色色。由四种因等所生者,名为四种生,那是除相色之外的其余色。而相色不从任何处生。这一切,由于只是诸师所持的名称,故随各自的意趣。喜欢哪种,便可取之而论说。
Lakkhaṇarūpesu. ‘‘Cayanaṃ’’ti sañcitabhāvagamanaṃ. ‘‘Ādito’’tiādimhi. ‘‘Uparito’’ti uparibhāge. ‘‘Ācayo’’tiādimhi cayo. ‘‘Upacayo’’ti uparūparicayo. ‘‘Addhānapūraṇavasenā’’ti vassasatampi vassasahassampi dīghakālaṃ attabhāvaṃ pūraṇavasena. ‘‘Tena pariyāyenā’’ti upasaddassa atthanānattaṃ acintetvā nibbattiṃ vaḍḍhiyaṃ antogadhaṃ katvā vuttena tenapariyāyena. Tassa ca ekekassa santati paccuppannassa. Tattha cittajarūpesu assāsa passāsānaṃ vā padavārahatthavārādīnaṃ vā akkharānaṃ vā nibbatti vaḍḍhi pavattiyo dissantiyeva. Tathā nānācittasamuṭṭhitānaṃ nānārūpasantatīnaṃ pīti. Utujarūpesu iriyā pathanānattaṃ paṭicca sukhadukkhajanakānaṃ nānārūpasantatīnaṃ nibbattivaḍḍhipavattiyo dissantiyeva. Tathā bahiddhā khāṇukaṇṭakādisamphassena sītuṇhādisamphassena vātātapādisamphassena vā sarīre uppannānaṃ nānārūpasantatīnampi cakkhurogādirūpānampīti. Āhārajarūpesu āhāranānattaṃ paṭicca sarīre uppannānaṃ samavisamarūpasantatīnaṃti. ‘‘Ayaṃ nayo’’ti bahiddhāsantāne nidassana nayo. Tena ajjhattasantānepi sattasantānānaṃ hatthapādādisantānānaṃ kesalomādi santānānañca nibbatti vaḍḍhipavattiyo nidasseti. ‘‘Jīraṇaṃ’’ti abhinavāvatthato hāyanaṃ. Pāḷipāṭhe. ‘‘Ṭhitassa aññathattaṃ’’ti añño pakāro aññathā. Aññathā bhāvo aññathattaṃ . Etena jarāvasenavā nānārogābādhādivasena vā vipariṇāmo vutto. ‘‘Tathā avatthābhedayogato’’ti jātirūpameva ādimhi nibbatti hoti. Tatoparaṃ tameva vaḍḍhi hoti. Tato paraṃ tameva pavatti hotīti evaṃ tathā avatthābhedayogato. Tenāha ‘‘sāhī’’tiādiṃ. ‘‘Pabandhayatī’’ti pabandhaṃ karoti. Saṅgahagāthādīsu pana suviññeyyā. ‘‘Ettha ca pacchimānī’’tiādīsu. Vohārasiddhamattabhāvaṃ’’ti puggalo satto attā jīvotiādikā paññatti nāma vohāra siddhamattā hoti. Sabhāvasiddhā na hoti. Sāhi mahājanehi khandha pañcakaṃ upādāya puggalo nāma atthīti sammatattā voharitattā vohārasiddhā nāma. Sabhāvasiddhā pana na hoti. Tasmā ariyānaṃ vohāre puggalo nāma natthīti sijjhati. Imāni pana rūpāni sabhāvasiddhattā ariyānaṃ vohārepi atthīti sijjhanti. Tenāha ‘‘tādisenā’’tiādiṃ. ‘‘Suddhadhammagatiyā siddhenā’’ti pathavīdhātu nāma suddhadhammo hoti. Sā uppādampi gacchati, jarampi gacchati, bhedampi gacchati. Tasmā tassā uppādopi jarāpi bhedopi suddhadhammagatiyā siddho nāma. Evaṃ lakkhaṇarūpānaṃ suddhadhammagatisiddhaṃ paramatthalakkhaṇaṃ veditabbaṃ. Tathā viññatti dvayassapi vikārarūpattayassapi pariccheda rūpassapīti. Yathā ca imesaṃ rūpānaṃ. Tathā nibbānassapi suddhadhammagatisiddhaṃ paramatthalakkhaṇaṃ atthiyeva. Kilesadhammāhi ariyamagge abhāvite bhavaparamparāya uppādaṃ gacchantiyeva. Bhāvitepana anuppādaṃ nirodhaṃ gacchantiyeva. Tasmā kilesadhammānaṃ anuppādanirodhopi suddhadhammagatiyā siddho nāma. Evaṃ nibbānassapi suddhadhammagatisiddhaṃ paramatthalakkhaṇaṃ veditabbaṃ. Atthi bhikkhave ajātaṃ abhūtanti idaṃ suttaṃpi ettha vattabbaṃ. Etena ariyavohāre nibbānassa ekantena atthitā bhagavatā vuttā hoti. Tenāha ‘‘itarathā’’tiādiṃ. ‘‘Nasabhāvato anupaladdhattā anipphannāni nāma hontī’’ti etena etāni asabhāvarūpānīti ca alakkhaṇa rūpānīti ca asammasanarūpānīti ca na sakkā vattuṃtipi dīpeti. Kasmā, yathāsakaṃ sabhāvehi sabhāvavantattā yathāsakaṃ lakkhaṇe hi salakkhaṇattā paṭisambhidāmagge sammasanaññāṇa vibhaṅge jātijarāmaraṇānampi sammasitabbadhammesu āgatattāti. Aṭṭhasāliniyampi ayamattho vuttoyeva. Yathāha parinipphannanti pannarasarūpāni parinipphannāni nāma. Dasarūpāni aparinipphannāni nāma. Yadi aparinipphannāni nāma. Evaṃsati, asaṅkhatāni nāma siyuṃ. Tesaṃyeva panarūpānaṃ kāyavikāro kāyaviññatti nāma. Vacīvikāro vacīviññatti nāma. Chiddaṃ vivaraṃ ākāsadhātu nāma. Lahubhāvo lahutā nāma. Mudubhāvo mudutā nāma. Kammaññabhāvo kammaññatā nāma. Nibbatti upacayo nāma. Pavatti santati nāma. Jīraṇākāro jaratā nāma. Hutvā abhāvākāro aniccatā nāmāti sabbaṃ parinipphannaṃ saṅkhatamevāti. Tattha ‘‘tesaṃyeva rūpānaṃ’’ti niddhāraṇe bhummaṃ. Tesaṃyeva dasannaṃ rūpānaṃ majjheti vuttaṃ hoti. ‘‘Itisabbaṃ’’ti idaṃ sabbaṃ dasavidhaṃ rūpaṃ parinipphannameva saṅkhatamevāti attho. Khandhavibhaṅgaṭṭhakathāyampi vuttova. Yathāha pañcavipanakhandhā parinipphannāva honti, no aparinipphannā. Saṅkhatāva, no asaṅkhatā. Apica nipphannāpi hontiyeva. Sabhāvadhammesuhi nibbānamevekaṃ aparinipphannaṃ anipphannañcāti ca. Nirodhasamāpatti ca nāma paññatti ca kathanti. Nirodhasamāpatti lokiyalokuttarāti vā saṅkhatāsaṅkhatāti vā parinipphannāparinipphannāti vā na vattabbā. Nipphannā pana hoti. Samāpajjantena samāpajjitabbato. Tathā nāmapaññatti, sāpihi lokiyādibhedaṃ nalabhati. Nipphannā pana hoti. No anipphannā. Nāmaggahaṇañhi gaṇhantova gaṇhātīti ca. Etena lakkhaṇarūpānampi nipphannatā siddhā hoti. Visuddhi maggepana nipphannaṃ anipphannaṃtidukassa niddese. Aṭṭhārasavidhaṃ rūpaṃ paricchedavikāra lakkhaṇabhāvaṃ atikkamitvā sabhāveneva pariggahetabbato nipphannaṃ, sesaṃ tabbiparītatāya anipphannanti ca. Nipphannarūpaṃ pana rūparūpaṃ nāmāti ca. Yaṃ catūhi kammādīhi jātaṃ, taṃ catujaṃ nāma. Taṃ lakkhaṇa rūpavajjaṃ avasesarūpaṃ. Lakkhaṇarūpaṃ pana na kutocijātanti ca vuttaṃ. Sabbañcetaṃ ācariyehi gahitanāmamattattā vatticchānugataṃ hoti. Yaṃ ruccati, taṃ gahetvā kathetabbanti.
197197. 在色分别的部分。“为了先显示单一方式”——这是为了先从色分别的角度来显示。通过这句话,说明所谓“单一方式”的色分别,暂时还不成立。这样说不合理。为什么不合理?回答说“将要说的……”等等。通过“有见识的人依内、外等分类来分别”这句话,可以知道:一切色依内、外而分为两种,这种两种方式本身就是名为色分别的方式。因此说它不合理。另外,在巴利圣典中,在“有因法、无因法”等二法组里,一切色只是无因,不是有因——像这样作出确定,也属于色分别,应当理解为是据此而说的。“其他那些”则是指欲界等。“以能生的缘”是主要说法,资助等缘也应包括在内。“集合”就是聚集到一起。“被造作”就是被产生出来。在“凡彼法”等句中。“已断除”就是通过切断、粉碎等方式已经断除。“当那存在时”就是当集谛被断除时。为了显示作用缘、阿罗汉的意义和各自的意义这两种义理,而说“因无因……”等。“彼所缘的”就是以色为所缘的。“如是”就是如此存在时。“将会已断除”意思是:为了在未来世不再生起,就在此处已经断除。因此说“根已切断……”等。“如截断顶端的棕榈树”就是像被砍断顶端的棕榈树桩一样。“令成不存在”就是令其再次不存在。“明显”就是通过见等作用的差别而被了知。“依彼”就是依止于彼。在《分别论》的读法中。“内色”是引出词。以自己为依而转起的,就是内。为了显示“内本身就是内属的”,而说“所谓自身所成……”等。那并不妥当。为什么?因为会导致内法和内属法没有差别,这是后面要说的理由。“名为门色”是引出词。为什么名为门色?回答说“依次……”等。后面也是同样的道理。“为了守护教说的差别”就是为了守护二法教说的差别。其中,所谓教说的差别,是指在色蕴中,说了五识的依处色和非依处色、所缘色和非所缘色,但没有说意识。如果说了,那么在所缘二法中,意识的所缘色和非所缘色这一对法就得不到了。这就是所谓的教说差别。在依处二法中,依心所依处而可得的意识二法没有被说。“因为粗显性”是相对于微细色而说的。“即使于远处转起”意思是:就像微细色虽然在自己身上转起,却难以用智迅速把握一样,这个也是如此。然而,这个即使于远处转起。“因为堪为执取”意思是堪能以智把握。在《分别论》的读法中。“也依自所依之力”就是依自己和依所依大种之力。其中,自到达的名为触界。依所依之力而到达的名为香、味。两种方式都未到达的名为眼、色,耳、声。凡有面对的状态,凡有相互接触,如此连结。而且它们不可能成为别的样子,如此关联。“以资助与损害之力”就是为了增长而以资助之力,为了衰退等而以损害之力。“任何”就是执取四种所造色。“因为已执取、已把持”就是因为以渴爱、慢执为“这是我的,我是这个”,以及以见把持为“这是我的我”。“依恒时转起之力”就是由一种能生业,从结生刹那开始,依恒时转起之力。“被说为”就是被称作。“义理差别的通达”就是对色所缘的作用差别的通达。“依未到达之力”就是依自己未到达所缘处之力,或者依所缘未到达自己之处之力。其中,为了显示所缘未到达,而说“在此……”等。同样,在耳与声相互附着而生起时。“正是为了到达”就是正是为了到达。“同样,水界也正是为了到达而为缘”,如此连结。其解析是:它以弱地界为所依。“彼”指眼。“耳又如何”意思是耳未到达而执取,怎么明显?显示正是到达而执取才明显。因此说“因为在此……”等。意思是从右侧听闻,或者位于塔等东方部分的那些人。这是意旨。“撞击之冲击”就是在耳中的撞击速度。“他们”就是无论近处或远处站立者。或者有慢心认为,远处站立者迟闻。为什么不从正面听闻,而从右侧或左侧听闻,或者可能不闻?这是问。回答此问而说“再者……”等。在《分别论》的读法中。“若谓:前往所缘处,遍满彼而执取”意思是:如果有人说,那眼、耳二者前往远处所缘的生起之处,遍满而执取。站在远处而见者、闻者,在一刹那见大山,在一刹那闻大云声。因此,可以知道二者是未到达的行境。依于此语,显示这个假设之说:那二者前往所缘处,遍满大山或云声而执取,因此见大者、闻大者。并非因为未到达的行境而见大者、闻大者——或者有人会这样说。即使在决意的设定中,那行境也可能成为它的行境。如果这样,在天眼、天耳智的决意设定中,那色、声的行境也可能成为那净眼、净耳的行境,那么所谓神变智决意的作用就不存在了。眼、耳即使前往天界,也能执取天界之色、天界之声,然而并不能执取。因此,不应思惟它前往所缘处以及遍满广大处。这就是所说的。
197. Rūpavibhāge .‘‘Ekavidhanayaṃ tāva dassetuṃ’’ti rūpavibhāgato pathamaṃ dassetuṃ. Etena ekavidhanayo rūpavibhāgo nāma na tāva hotīti dasseti. Taṃ na sameti. Kena na sametīti āha ‘‘vakkhatihī’’tiādiṃ. ‘‘Ajjhattikādibhedena vibhajanti vicakkhaṇā’’ti etena sabbaṃrūpaṃ ajjhattikabāhiravasena duvidhantiādiko duvidhanayo eva rūpavibhāganayo nāmāti viññāyati. Tasmā tena na sametīti vuttaṃ hoti. Apica pāḷiyaṃ. Sahetukā dhammā, ahetukā dhammātiādi dukesu sabbaṃrūpaṃ ahetukameva, na sahetukantiādi niyamakaraṇampi rūpavibhāgo evāti katvā tathā vuttanti gahetabbaṃ. ‘‘Itarāni panā’’ti kāmāvacarantiādīni pana. ‘‘Janakena paccayenā’’ti padhānavacanametaṃ. Upatthambhakādi paccayāpi gahetabbā eva. ‘‘Saṅgammā’’ti samāgantvā. ‘‘Karīyatī’’ti nipphādīyati. Yodhammotiādīsu. ‘‘Pahīno pī’’ti chindanabhindanādivasena pahīnopi. ‘‘Tasmiṃ satī’’ti samudayappahāne sati. Kiccapaccayānaṃ arahatthassa ca sakkatthassa ca dīpanato duvidhaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘aṭṭhānattā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tabbisayassā’’ti rūpavisayassa. ‘‘Evaṃ’’ti evaṃsante. ‘‘Pahīnaṃ bhavissatī’’ti anāgatabhave puna anuppādatthāya idheva pahīnaṃ bhavissatīti attho. Tenāha ‘‘ucchinnamūlaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Tālāvatthukataṃ’’ti chinnatālakkhāṇukaṃ viya kataṃ bhavissati. ‘‘Anabhāvaṃ kataṃ’’ti puna abhāvaṃ kataṃ. ‘‘Pākaṭo’’ti dassanādikiccavisesehi paññāto. ‘‘Tadupādāyā’’ti taṃ upanidhāya. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Ajjhattikarūpaṃ’’ti paduddhāraṇaṃ. Attānaṃ adhikicca pavattaṃ ajjhattaṃ. Ajjhattameva ajjhattikanti dasseti ‘‘attabhāvasaṅkhātaṃ’’tiādinā. Taṃ na sundaraṃ. Kasmā, ajjhattadhamma ajjhattika dhammānañca aviseso āpajjatīti vakkhamānakāraṇattā. ‘‘Dvārarūpaṃ nāmā’’ti paduddhārapadaṃ. Kasmā dvārarūpaṃ nāmāti āha ‘‘yathākkamaṃ’’tiādiṃ. Paratopi esanayo. ‘‘Desanābheda rakkhaṇatthaṃ’’ti dukadesanābhedato rakkhaṇatthaṃ. Tattha desanābhedo nāma rūpakaṇḍe pañcaviññāṇānaṃ vatthu rūpañca, na vatthu rūpañca , ārammaṇa rūpañca, na ārammaṇa rūpañca vatvā manoviññāṇassa na vuttaṃ. Yadi vucceyya, ārammaṇaduke manoviññāṇassa ārammaṇa rūpaṃ, na ārammaṇa rūpanti dukapadaṃ na labbheyya. Ayaṃ desanābhedo nāma. Vatthudukesu hadayavatthuvasena labbhamānaṃ manoviññāṇadukaṃ na vuttanti. ‘‘Thūlasabhāvattā’’ti sukhumarūpaṃ upādāya vuttaṃ. ‘‘Dūre pavattassapī’’ti yathā sukhumarūpaṃ attano sarīre pavattampi ñāṇena sīghaṃ pariggahetuṃ na sakkā hoti, tathā idaṃ. Imassa pana dūre pavattassapi. ‘‘Gahaṇayogyattā’’ti ñāṇena pariggahaṇapattattāti adhippāyo. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Sayaṃnissayavasena cā’’ti sayañca nissaya mahābhūtavasena ca. Tattha sayaṃ sampattā nāma phoṭṭhabbadhātuyo. Nissayavasena sampattā nāma gandharasā. Ubhayathāpi asampattā nāma cakkhu rūpa, sota saddā. Yo paṭimukhabhāvo atthi, yaṃ aññamaññapatanaṃ atthīti yojanā. Na ca tāni aññappakārāni eva sakkā bhavitunti sambandho. ‘‘Anuggaha upaghātavasenā’’ti vaḍḍhanatthāya anuggahavasena, hāyanādi atthāya upaghātavasena. ‘‘Yaṃ kiñcī’’ti catusamuṭṭhānikarūpaṃ gaṇhāti. ‘‘Ādinnaparāmaṭṭhattā’’ti taṇhāmānehi etaṃ mama esohamasmītiādinnattā, diṭṭhiyā eso me attāti parāmaṭṭhattā ca. ‘‘Niccakālaṃ pavattivasenā’’ti ekena janakakammena paṭisandhikkhaṇato paṭṭhāya niccakālaṃ pavattivasena. ‘‘Upacarīyatī’’ti voharīyati. ‘‘Atthavisesabodho’’ti rūpārammaṇassa kiccavisesabodho. ‘‘Asampattavasenā’’ti visayaṭṭhānaṃ sayaṃ asampajjanavasena. Attanoṭhānaṃ vā visayassa asampajjanavasena. Tattha visayassa asampattaṃ dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha. Tathā sotasaddesu ca aññamaññaṃ laggitvā uppajjamānesu. ‘‘Sampattiyā evā’’ti sampajjanatthāya eva. Tathā āpo ca sampattiyā eva paccayoti yojanā. Dubbalapathavī eva sannissayo yassāti viggaho. ‘‘Assā’’ti cakkhussa. ‘‘Sotassapanakathaṃ’’ti sotassa asampattaggahaṇaṃ kathaṃ pākaṭaṃ. Sampattaggahaṇaṃ eva pākaṭanti dīpeti. Tenāha ‘‘tatthahī’’tiādiṃ . Dakkhiṇapassato vā suyyati, cetiyādikassa puratthimadisābhāge ṭhitānanti adhippāyo. ‘‘Paṭighaṭṭanānighaṃso’’ti sotesu paṭighaṭṭanavego. ‘‘Tesaṃ’’ti āsannevā dūre vā ṭhitānaṃ. Hotu dūre ṭhitānaṃ cirena sutoti abhimāno. Kasmā pana ujukaṃ asutvā dakkhiṇapassatovā uttarapassato vā suṇeyya, asuyyamāno bhaveyyāti pucchā. Taṃ kathento ‘‘apicā’’tiādimāha. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Gantvā visayadesaṃ taṃ, pharitvā gaṇhatīti ce’’ti taṃ cakkhusota dvayaṃ dūrevisayānaṃ uppannadesaṃ pharitvā gaṇhatīti cevadeyyāti attho. Dūreṭhatvā passanto suṇanto ca mahantampipabbataṃ ekakkhaṇe passati, mahantaṃpi meghasaddaṃ ekakkhaṇe suṇāti. Tasmā ubhayaṃ asampattagocaranti viññāyati. Imasmiṃ vacane ṭhatvā idaṃ parikappavacanaṃ dasseti taṃ dvayaṃ visayappadesaṃ gantvā mahantaṃpi pabbataṃ vā meghasaddaṃ vā pharitvā gaṇhāti. Tasmā mahantaṃpi passati, suṇāti. Na asampattagocarattā mahantaṃ passati suṇātīti koci vadeyyāti vuttaṃ hoti. Adhiṭṭhānavidhānepi tassa so gocaro siyāti. Evaṃsati, dibbacakkhu dibbasotābhiññānaṃ adhiṭṭhānavidhānepi so rūpasaddavisayo tassa pasādacakkhusotassa gocaro siyāti abhiññādhiṭṭhāna kiccaṃ nāma natthi. Cakkhusotaṃ devalokampi gantvā dibbarūpampi dibbasaddampi gaṇheyya. Na pana gaṇhāti. Tasmā tassa visayadesagamanañca mahantadesapharaṇañca na cintetabbanti vuttaṃ hoti.
158158. 关于色的生起。在诸经中,与思相应的贪欲等也被称为业。但它们在《发趣论》中虽然获得了业缘的名称,却不能完成该缘的作用,只有思才能完成,所以说“唯有它”等。所谓“以及由它们所生的色”,即由诸因以及与因相应的诸法所生的色;依此义理,心所法能生起色法这一点也得以成立。因为那个(思)生起、产生,这是句义的关联。“以住劫之力”是指以令劫安住之力。“内”这个词虽然适用于六处中的眼等内处,但这里指的是整个内在相续,所以说“然而应说为内在相续”。“刹那刹那”是表示周遍的用语。而“周遍”是指遍及众多刹那,所以说“在每三个刹那中”。
158. Rūpasamuṭṭhāne. Suttantesu cetanāsampayuttā abhijjhādayopi kammanti vuttā. Te pana paṭṭhāne kammapaccayaṃ patvā tappaccayakiccaṃ na sādhenti, cetanā eva sādhetīti āha ‘‘sā yevā’’tiādiṃ. ‘‘Taṃ samuṭṭhānānañca rūpānaṃ’’ti hetūhi ca hetusampayuttakadhammehi ca samuṭṭhānānañca rūpānanti atthavasena cetasikadhammānampi rūpasamuṭṭhāpakatā siddhā hoti. So hi udayati pasavatīti sambandho. ‘‘Kappasaṇṭhāpanavasenā’’ti kappappatiṭṭhāpanavasena. Ajjhattikasaddo chasu cakkhādīsu ajjhattikāyatane sveva pavattati. Idha pana sakalaṃ ajjhattasantānaṃ adhippetanti āha ‘‘ajjhatta santāneti pana vattabbaṃ’’ti. ‘‘Khaṇe khaṇe’’ti vicchāvacanaṃ. ‘‘Vicchā’’ti ca bahūsukhaṇesu byāpananti āha ‘‘tīsutīsukhaṇesū’’ti.
在《双论》的读法中,对于某个人,“灭”说的是与坏灭刹那相应的状态,“生”说的是与生起刹那相应的状态。“如是”是提问,“否”是否定。也就是说:在集谛的坏灭刹那,作为苦谛的色或名的生起是不存在的。“对谁善法生起,对谁不善法生起”这两个读法应当把握。“否”说的是:在善与不善法生起的刹那,作为无记的色或名的灭是不存在的。为了在这些读法中显示某些论师有发言的余地,所以说了“无色有”等。“若”是如果某论师这样说。“不”是不应当说。“生”且可能被举出,这是句子的关联。“在其他处”是指在另一个读法,即“对谁善法……”等读法中。“那也不”意思是那句话也不应当说。“在前分”指的是“无想有情、他们、在那里”这个前分部分,这是意图。“在后分”指的是“一切死亡者、在转起心的坏灭刹那”这个后分部分。本来应当只说“死亡者”,而不是“在转起心的坏灭刹那”,但并非没有说,因此可以理解:在转起心的坏灭刹那,色命根也不生起。而当色命根不生起时,应当知道一切业生色、时节生色、食生色在心的坏灭刹那都不生起,这是意图。“在后分”指的是“一切死亡者、在转起心的坏灭刹那”这个后分部分。而其中“在转起心的坏灭刹那”是所意指的。这样显示了经文的证明后,现在为了显示理证的证明,而说“又因为”等。“他的”是指阿难阿阇梨的《根本复注》的作者。在《广释》中。在坏灭时色不生起,或者依心生色而言。或者也针对无色界,因为《双论》确实如此说。并非没有心的住立,在坏灭时,也并非色不存在。如此说。其中“并非没有心的住立”意思是心的住立确实并非不存在。“在坏灭时”是指在心的坏灭刹那。为了反驳那个说法,而说“然而《双论》经文”等。“义异、文异”以此显示与经文对照是应当被尊重的。“导师的意图甚深”以此显示:将自己当作知导师意者,而说“这是指这个,这是指那个”,是难做到的。“纯粹只是无色”是指纯粹只是无色结生。四十六种心不能产生色。既然如此,为什么说“除了无色异熟”呢?因此说“除去无色异熟”等。在《广释》的读法中。“因的”是指离色贪的修习,即称为业的因。“由于与彼相违”是指由于与色相违。道是离色贪与离无色贪的修习。由彼所生的。名为色界处的是欲界与色界有。在《广释》的读法中。“或八十九有分心的”是指在转起时,能生色的八十九种有分心,这是意思。然而在那里,无色异熟即使在转起时也不能生色,因此说“在那里”等。然而有些人说:在结生心的生起刹那,色得不到后生缘;在住立刹那,色从之后的有分心得到后生缘。为了显示那不应被接受,而说“确实不是自己”等。自己存在后而作助益的缘是“有缘”。而后生缘是它的一部分。“寿行的”是指暖等。“那个”是指漏尽者的死心。“如说”那位长老说了什么?“已说”是指在注释书中已说。然而,由此语可知,其他众生的死心也不生起色,这是主要的话。“然而”一词表示不赞同。“即使那样说”是显示。名为“语行”的是寻与伺。名为“身行”的是入出息风。通过“它在一切欲界众生的死心生起刹那,以及在那之前的心生起刹那都不灭”这句话,使人知道入出息在死心之前的部分就已不存在。难道在这段经文中,不是说在死时入出息不存在吗?并没有说其他心生色不存在。因此,通过这段经文只能知道“一切死心都不生起入出息”,而不能知道不生起其他心生色,这是责难。为了回避那个责难,而说“确实不”等。确实,能生色的心并不生起身行,这是关联。“在入胎等障碍不存在时”是指:进入母胎者,入出息不生起;同样,沉入水中者、重度昏迷者、进入第四禅者、进入灭尽定者、住于色界与无色界者。因此,这些入胎等障碍、阻止入出息,故称为“入胎等障碍”。它们的“不存在”是词解。意思是说:除了这些原因之外,入出息与其他心生色并无差别。又显示另一个道理:“已死且”等。“已死,而他的心等起色还在转起”,这是不合理的,这是关联。而且它是非常粗的色法。因此,不能那样说,这是关联。说了“这个意义的”之后,说明那个意义:“粗的”等。“仅仅几个刹那”是指仅仅十五、十六个刹那。“由于心生色的转起”是指从心生色的转起而言。它们变得羸弱,那时五种所缘也不会在五门中出现。“或者由于缘的微劣”是指那时得不到后生缘而说。它们变得羸弱。由于那时的羸弱,五种所缘不会在五门中出现。即使在最后,也仅是一个心识刹那。依于所依处的初后者:在结生刹那,依于初;在临死时,依于后。它们同样都是羸弱的。因此,正如一切结生心不生色,同样,一切死心也不生色,这是可以理解的。“与经文相违”是指与前面所显示的行双论经文相违。“理由正是已说的”是指:心确实在生起刹那得到圆满的缘而变得有力,这是已说的。“那个”是指安止速行。成为不动之后。“在不间断的”是指不被路心回合所间断。在那样转起时,肢体不会像被固定住一样而转起那样下沉。“此后不再”是指不产生超过那个的殊胜色。“任何”是指任何心。“更上的作用”是指更上、更上的作用。“八种凡夫的”是指八种悦俱速行也能产生笑。六速行、五速行是范围。他们的、诸佛的。微笑作用的,这是关联。名为“微笑作用”的是微笑的动作。“理由正是已说的”是指:“然而,作为色的支持者的时节、食,以及后生缘法,只在住立刹那遍满”,理由正是这样已说的。“时节的强力状态”是指为了产生色而有的强力状态。然而,为了相续住立的强力状态是依赖于后生缘的。可能不生起色。并非不生起,因此说“将说”等。内相续中的与外相续中的,是两种食,这是关联。
Yamakapāṭhesu. Yassa vā pana puggalassa. ‘‘Nirujjhatī’’ti bhaṅgakkhaṇa samaṅgitamāha. ‘‘Uppajjatī’’ti uppādakkhaṇa samaṅgitaṃ. ‘‘Itī’’ti ayaṃ pucchā. ‘‘No’’ti paṭikkhepo. Samudayasaccassa bhaṅgakkhaṇe dukkhasaccabhūtassa rūpassavā nāmassavā uppādo nāma natthīti vuttaṃ hoti. Yassa kusalā dhammā uppajjanti, yassa akusalā dhammā uppajjantīti dve pāṭhāgahetabbā. ‘‘No’’ti kusalākusala dhammānaṃ uppādakkhaṇe abyākatabhūtānaṃ rūpānaṃ vā nāmānaṃ vā nirodho nāma natthīti vuttaṃ hoti. Tesupāṭhesu kesañcivādīnaṃ vacanokāsaṃ dassetuṃ ‘‘arūpabhavaṃ’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ce’’ti kocivādī cevadeyya. ‘‘Nā’’ti na vattabbaṃ. ‘‘Uppajjatī’’ti ca uddhaṭā siyunti sambandho. ‘‘Itarattha cā’’ti tato itarasmiṃ yassa kusalā dhammātiādipāṭhe ca. ‘‘Tampi nā’’ti tampi vacanaṃ na vattabbanti attho. ‘‘Purimakoṭṭhāse’’ti asaññasattānaṃ tesaṃ tatthāti imasmiṃ purimapakkheti adhippāyo. ‘‘Pacchimakoṭṭhāse’’ti sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte cittassabhaṅgakkhaṇeti imasmiṃ pacchima pakkhe. Cavantānaṃ icceva vuttaṃ siyā, na pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇeti, no ca na vuttaṃ, tasmā viññāyati pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe rūpajīvitindriyampi na uppajjatīti. Rūpajīvitindriye ca anuppajjamāne sati, sabbāni kammajarūpāni utujarūpāni āhārajarūpāni ca cittassa bhaṅgakkhaṇe nuppajjantīti viññātabbaṃ hotīti adhippāyo. ‘‘Pacchimakoṭṭhāse’’ti sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇeti imasmiṃ pacchimapakkhe. Tattha ca pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇeti idaṃ adhippetaṃ. Evaṃ pāḷisādhakaṃ dassetvā idāni yuttisādhakaṃ dassento ‘‘yasmā cā’’tiādimāha. ‘‘Tassā’’ti ānandā cariyassa mūlaṭīkākārassa. Vibhāvaniyaṃ. Bhaṅge rūpassa nuppādo, cittajānaṃ vasena vā. Āruppaṃ vāpi sandhāya, bhāsito yamakassa hi. Na cittaṭṭhiti bhaṅge ca, na rūpassa asambhavo. Ti vuttaṃ. Tattha ‘‘na hi na cittaṭṭhitī’’ti cittassaṭhiti nāma na hi natthi. ‘‘Bhaṅgecā’’ti cittassabhaṅgakkhaṇe ca. Taṃ asambhāvento ‘‘yamakapāḷiyo panā’’tiādimāha. ‘‘Nānatthā nānābyañjanā’’ti etena pāḷisaṃsandanā nāma garukattabbāti dīpeti. ‘‘Gambhīro ca satthu adhippāyo’’ti etena attānaṃ satthumataññuṃ katvā idaṃ sandhāya etaṃ sandhāyāti vattuṃ dukkaranti dīpeti. ‘‘Suddhaṃ arūpamevā’’ti suddhaṃ arūpappaṭisandhiṃ eva. Cha cattālīsacittāni rūpaṃ janetuṃ na sakkonti. Evaṃ sati arūpavipākavajjitanti kasmā vuttanti āha ‘‘arūpavipākāpanā’’tiādiṃ. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Hetuno’’ti rūpavirāgabhāvanā kammasaṅkhātassa hetussa. ‘‘Tabbīdhuratāyā’’ti rūpaviruddhatāya. Rūpārūpavirāgabhāvanābhūto maggo. Tena nibbattassa. Rūpokāso nāma kāmarūpabhavo. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Ekūna na vutibhavaṅgasse vā’’ti pavattikāle rūpajanakassa ekūna na vutibhavaṅga cittassāti attho. Tattha pana arūpavipākaṃ pavattikālepi rūpajanakaṃ na hotīti āha ‘‘tatthā’’tiādiṃ. Keci pana paṭisandhi cittassa uppādakkhaṇe rūpaṃ pacchājāta paccayaṃ na labhati. Ṭhitikkhaṇe rūpaṃ parato bhavaṅgacittato pacchājātapaccayaṃ labhatīti vadanti. Taṃ na gahetabbanti dassetuṃ ‘‘na hi attanā’’tiādi vuttaṃ. Sayaṃ vijjamāno hutvā upakārako paccayo atthipaccayo. Pacchājāto ca tassa ekadeso. ‘‘Āyusaṅkhārānaṃ’’ti usmādīnaṃ. ‘‘Taṃ’’ti khīṇāsavānaṃ cuticittaṃ. ‘‘Yathāhā’’ti so thero kiṃ āha. ‘‘Vuttaṃ’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Iti pana vacanato aññesaṃpi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetīti viññāyatīti padhānavacanaṃ. Pana saddo aruci jotako. ‘‘Tathā vuttepī’’ti joteti. Vacīsaṅkhāro nāma vitakkavicāro. Kāyasaṅkhāro nāma assāsapassāsavāto. So sabbesaṃpi kāmasattānaṃ cuti cittassa uppādakkhaṇe ca tato purimacittassa uppādakkhaṇe ca nanirujjhatīti vacanena cuticittato pubbabhāgeyeva assāsapassāsānaṃ abhāvaṃ ñāpeti. Nanu imissaṃ pāḷiyaṃ cutikāle assāsapassāsassa abhāvaṃ vadati. Aññesaṃ cittajarūpānaṃ abhāvaṃ na vadati. Tasmā imāya pāḷiyā sabbesampi cuticittaṃ assāsapassāsaṃ na janetīti viññāyati. Na aññāni cittajarūpānīti codanā. Taṃ pariharanto ‘‘na hī’’tiādimāha. Na hi rūpasamuṭṭhāpakacittassa kāyasaṅkhāra samuṭṭhāpanaṃ atthīti sambandho. ‘‘Gabbhagamanādivinibaddhābhāve’’ti mātukucchimhi gatassa assāsapassāso na uppajjati, tathā udake nimuggassa. Bāḷhaṃ visaññībhūtassa. Catutthajjhānaṃ samāpajjantassa. Nirodhasamāpattiṃ samāpajjantassa. Rūpārūpabhave ṭhitassāti. Tasmā etegabbhagamanādayo assāsapassāsaṃ vinibaddhanti nīvārentīti gabbhagamanādivinibaddhā. Tesaṃ abhāvoti viggaho. Vinā imehi kāraṇehi assāsapassāsassa ca aññacittajarūpānañca viseso natthīti vuttaṃ hoti. Aññaṃpi yuttiṃ dasseti ‘‘cuto cā’’tiādinā. Cuto ca hoti, assa cittasamuṭṭhāna rūpañca pavattatīti na ca yuttanti yojanā. So ca suṭṭhu oḷāriko rūpadhammo. Iti tasmā na sakkā vattuṃti sambandho. ‘‘Imassa atthassā’’ti vatvā taṃ atthaṃ vadati ‘‘oḷārikassā’’tiādinā. ‘‘Katīpaya khaṇamattaṃ’’ti pannarasakhaṇasoḷasakhaṇamattaṃ. ‘‘Cittajarūpappavattiyā’’ti cittajarūpappavattanato. Dubbalā honti, tadā pañcārammaṇānipi pañcadvāresu āpātaṃ nāgacchanti. ‘‘Paccayaparittatāya vā’’ti tadā pacchājātapaccayassa alābhato vuttaṃ. Dubbalā honti. Tadā dubbalattā eva pañcārammaṇāni pañcadvāresu āpātaṃ nāgacchanti. Pariyosānepi ekacittakkhaṇamatte. Vatthussa ādiantanissitāni paṭisandhikkhaṇe ādimhi nissitāni. Maraṇāsannakāle ante nissitāni. Samadubbalāni eva honti. Tasmā yathā sabbapaṭisandhicittampi rūpaṃ na janeti, tathā sabbacuticittampi rūpaṃ na janetīti sakkā viññātunti. ‘‘Pāḷivirodhaṃ’’ti pubbe dassitāya saṅkhāra yamakapāḷiyā virodhaṃ .‘‘Kāraṇaṃ vuttamevā’’ti cittañhi uppādakkhaṇe eva paripuṇṇaṃ paccayaṃ labhitvā balavaṃ hotīti vuttameva. ‘‘Taṃ’’ti appanājavanaṃ. Acalamānaṃ hutvā. ‘‘Abbokiṇṇe’’ti vīthicitta vārena avokiṇṇe. Na tathā pavattamānesu aṅgāni osīdanti, yathā ṭhapitāneva hutvā pavattanti. ‘‘Na tatoparaṃ’’ti tato atirekaṃ rūpavisesaṃ na janeti. ‘‘Kiñcī’’ti kiñcicittaṃ. ‘‘Uttarakiccaṃ’’ti uparūparikiccaṃ. ‘‘Aṭṭha puthujjanānaṃ’’ti aṭṭha somanassa javanāni hasanaṃpi janenti. Cha javanāni pañcajavanānīti adhikāro. Tesaṃ buddhānaṃ. Sitakammassāti sambandho. Sitakammaṃ nāma mihitakammaṃ. ‘‘Kāraṇaṃ vuttamevā’’ti ‘rūpassa pana upatthambhakabhūtā utuāhārā pacchājātapaccaya dhammā ca ṭhitikkhaṇe eva pharantī’ti evaṃ kāraṇaṃ vuttameva. ‘‘Utuno balavabhāvo’’ti rūpuppādanatthāya balavabhāvo. Santatiṭhitiyā balavabhāvo pana pacchājātapaccayāyatto hoti. Rūpaṃ na samuṭṭhāpeyya. No na samuṭṭhāpetīti āha ‘‘vakkhati cā’’tiādiṃ. Ajjhatta santānagato ca bahiddhāsantānagato ca duvidhāhāroti sambandho.
关于“此处等”这些说法。时节有五种:在内在相续里,按四种心速行分成四种;在外在相续里,按时节速行只有一种。食也同样有五种。其中,除了外在的食,其余那些在内在相续里生起色法,这一点没有争议。但外在的食能不能在内在相续里生起色法,则有争议。为了说明这一点,才说了“此处等”这些话。“如时节精华”,就是像时节精华在内在相续里生起色法那样。这是注疏的读法。“被牙齿咬碎者”,指用牙齿咀嚼碾碎之后;“饭粒”,指饭食的碎粒。这是复注的读法。“彼”,指外在的精华。“未经充分咀嚼”,指没有好好咀嚼。“仅此许”,指仅仅放进嘴里的量。“内在食物之”,指内在食物的。“能生起八个八法聚之色”,是从支撑的意义上说生起;但若从产生的意义上说,只有内在的食物才能生起,这是其意趣所在。“有执受者”,是对在内在所生者的称呼。外在精华也能生起色法——这是文义上的关联。“由彼时节”,指由内在时节。“被蒸热时”,指被加热时。“由彼精华”,指由内在精华。“依脂肪润液增长之方式”,指依脂肪部分与液汁部分的增长方式。其余三种色法生起。巴利原典读法:“诸根”,指眼等根色。“住处”,指等至本身。有人问:等至是由心产生的,为什么说那些根变得清净呢?“因修习故”,指因以处所近行而施设称呼。“彼等之颜色”,指诸根色。“宝藏篇”的读法:有美好颜色者名为“善色”;善色的状态即“善色性”。同样地,“妙声性”。“声”即指声音。“善形”,指诸肢体的良好形态。“妙色性”,指美好色身的状态。“如”,指以某种方式安住时。如此,以那种方式安住——这是文义上的连接。
Etthacātiādīsu. Utu pañcavidho. Ajjhattasantāne catujavasena catubbidho, bahiddhā santāne utujavasena eko. Tathā āhāropi pañcavidho. Tesu ṭhapetvā bahiddhāhāraṃ avasesānaṃ ajjhatta santāne rūpasamuṭṭhāpane vivādo natthi. Bahiddhāhārassa pana ajjhattasantāne rūpasamuṭṭhāpane vivādo atthīti taṃ dassetuṃ ‘‘ettha cā’’tiādimāha. ‘‘Utuojānaṃ viyā’’ti utuojānaṃ ajjhattasantāne rūpasamuṭṭhāpanaṃ viya. Aṭṭhakathāpāṭhe. ‘‘Dantavicuṇṇitaṃ panā’’ti dantehi saṅkhāditvā vicuṇṇaṃ kataṃ pana. ‘‘Sitthaṃ’’ti bhattacuṇṇasitthaṃ. Ṭīkāpāṭhe. ‘‘Sā’’ti bahiddhā ojā. ‘‘Nasaṅkhādito’’ti na suṭṭhukhādito. ‘‘Tattakenapī’’ti mukheṭhapitamattenapi. ‘‘Abbhantarassā’’ti ajjhattāhārassa. ‘‘Aṭṭhaaṭṭharūpāni samuṭṭhāpetī’’ti upatthambhanavasena samuṭṭhāpeti, janana vasena pana ajjhattikāhāro eva samuṭṭhāpetīti adhippāyo. ‘‘Upādinnakā’’ti ajjhatta sambhūtā vuccanti. Bahiddhā ojāpi rūpaṃ samuṭṭhāpeti yevāti sambandho. ‘‘Tenautunā’’ti ajjhatta utunā. ‘‘Sediyamānā’’ti usmāpiyamānā. ‘‘Tāya ca ojāyā’’ti ajjhatta ojāya. ‘‘Medasinehupacaya vasenā’’ti medakoṭṭhāsarasasineha koṭṭhāsānaṃ vaḍḍhanavasena. Itarāni pana tīṇirūpasamuṭṭhānāni. Pāḷipāṭhe. ‘‘Indriyānī’’ti cakkhādīni indriya rūpāni. ‘‘Vihāro’’ti samāpatti eva vuccati. Samāpatti cittena jātattā tāni indriyāni vippasanna nīti katvā kasmā vuttanti pucchati. ‘‘Upacaritattā’’ti ṭhānūpacārena voharitattā. ‘‘Tesaṃ na vannaṃ’’ti indriyarūpānaṃ. Nidhikaṇḍapāṭhe. Sundaro vaṇṇo yassāti suvaṇṇo. Suvaṇṇassa bhāvo suvaṇṇatā. Tathāsussaratā. ‘‘Saro’’ti ca saddo vuccati. ‘‘Susaṇṭhānaṃ’’ti aṅgapaccaṅgānaṃ suṭṭhusaṇṭhānaṃ. ‘‘Surūpatā’’ti sundararūpakāyatā. ‘‘Yathā’’ti yenaākārena saṇṭhite sati. Tathā tena ākārena saṇṭhitā hotīti yojanā.
关于轻快性等三种。有人提出这样的诤论:它们是由与导致迟钝等的界动摇相反的那些缘而生起的。这里说的“此”,指的是轻快性等三种。因此,这轻快性等三种应当说是业所生的——这就是其意趣所在。所谓“在对偶中也是只取现在世”,意思是:对于眼处生起的人,耳处也生起。在“有眼而无耳者结生时,其眼处生起”等说法中,生起的部分是就结生而言,灭尽的部分是就死没而言,都只是就现在世而说的——这就是其意趣。非业所生的法,在转起的时候说明了时间上的差别。所谓“说为业异熟的病”,在《离道心论》中为说明断业时说到:“有风引起的病,也有业异熟所生的病。”那些逼恼和毁坏的业,只有在获得衰损时才动摇界,从而引发种种疾病——这就是文义上的关联。住立在身体中,所以叫身住立。所谓“只是随顺于彼”,意思是业生等也仅仅是被动摇的。以此说明:在八种因当中,无论由哪一种因生起了眼病之类的病,在那个肢节中转起的一切病生起之因,都只是达到了病态。即便如此,被该病所摄的业生色,也只是以随顺于彼的方式达到病态,并不是直接由业的力量所致——这是所要显示的。所谓业所生的病,其实并不存在。尽管如此,就像在八种病中说“有风引起的病”等一样,不说“有业所生的病”,而只说“有业异熟所生的病”。其中,由逼恼和毁坏之业所产生的任何一种界动摇,在经的教法中也根本不称为业异熟;由它所产生的任何一种病,才被称为业异熟所生。这个地方非常深奥,应当好好思择之后再讲。所谓“由于”,是因为业所生的病缘可能得到。只是那种业所生的病,其实并不存在——这是句义上的连接。所谓“不害的业所生”,是指慈和悲的业所生。正因为极其远离,所以无病——这是文义上的关联。所谓“住立”,是对不可动摇者的修饰语,也可以看作原因词。难以动摇,就是不可动摇。所谓“纵然”,是“即使”的意思。其余在这里很容易理解。
Lahutādittaye. Dandhattādikarānaṃ dhātukkhobhānaṃ paṭipakkhehi paccayehi samuṭṭhātīti viggaho. ‘‘Etassā’’ti lahutādittayassa vuttā. Tasmā etaṃ lahutādittayaṃ kammasamuṭṭhānanti vattabbanti adhippāyo. ‘‘Yamakesupi addhāpaccuppanneneva gahito’’ti yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa sotāyatanaṃ uppajjatīti. Sacakkhukānaṃ asotakānaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ cakkhāyatanaṃ uppajjatītiādīsu uppādavāre paṭisandhivasena, nirodhavāre cutivasena addhāpaccuppannaṃva vuttanti adhippāyo. Akammajānaṃ pavattikāle kālabhedo vuttoti. ‘‘Kammavipākajā ābādhāti vuttaṃ’’ti vīthimuttasaṅgahe upacchedakakammadīpaniyaṃ ‘atthi vāta samuṭṭhitā ābādhā. La. Atthi kammavipākajā ābādhā’ti vuttaṃ. Tāni upapīḷakupaghātaka kammānipi vipattiyo labhamānāni eva khobhetvā nānābādhe uppādentīti sambandho. Sarīre ṭhanti tiṭṭhantīti sarīraṭṭhakā. ‘‘Tadanugatikāni eva hontī’’ti kammajādīnipi khubbhitāni eva hontīti adhippāyo. Etena aṭṭhasu kāraṇesu yenakenacikāraṇena cakkhurogādike ābādhe jāte tasmiṃ aṅge pavattāni sabbāni rogasamuṭṭhānāni ābādhabhāvaṃ gacchantiyeva. Evaṃ santepi tappariyāpannāni kammajarūpāni tadanugatikabhāvena ābādhabhāvaṃ gacchanti, na ujukato kammavasenāti dīpeti. Kammasamuṭṭhāno ābādho nāma natthi. Tathāpi aṭṭhasu ābādhesupi atthi vātasamuṭṭhānā ābādhātiādīsu viya atthi kammasamuṭṭhānā ābādhāti avatvā atthi kammavipākajā ābādhāti vuttaṃ. Tattha upapīḷako paghātakakammānaṃvasena uppanno yokocidhātukkhobho suttantapariyāye na kammavipākoti vuccatiyeva. Tato jāto yokoci ābādho kammavipākajoti vuttoti. Sugambhīramidaṃṭhānaṃ. Suṭṭhuvicāretvā kathetabbaṃ. ‘‘Yato’’ti yasmā kammasamuṭṭhānā bādhapaccayā. La. Labbhamāno siyā. Kevalaṃ so kammasamuṭṭhāno ābādho nāma natthīti yojanā. ‘‘Avihiṃsā kammanibbattā’’ti mettākaruṇākammanibbattā. Suvidūratāyaceva nirābādhā hontīti sambandho. ‘‘Saṇṭhitiyā’’ti dukkhobhanīye visesanapadaṃ. Hetupadaṃ vā daṭṭhabbaṃ. Khobhetuṃ dukkarā dukkhobhanīyā. ‘‘Kāmaṃ’’ti kiñcāpīti atthe nipātapadaṃ. Sesamettha suviññeyyaṃ.
在“被称为”等语句中,色法的诸缘法,其缘的作用有三种:生起、支持和护持。其中,生起的作用只在所生法生起的那一刹那存在;其余两种作用在住立的刹那也存在;但在坏灭的刹那,一切缘的作用都不存在。在那里,从生起作用的角度来考察时,就说“色法的生起者”等语句。在“再者”等语句中。“那些”,指积集与相续,以及老性和无常性。“在那些当中”,指于由某种等起所生者中。但此处则就《阿毗达摩义广摄》而言。“纵然如此”,意思是纵然因为缘的差别而看不到差别。“更坚实”,指超越坚实的状态。“更胜”,指最上。
‘‘Vuccate’’tiādīsu. Rūpapaccayadhammānaṃ paccayakiccaṃ tividhaṃ. Jananañca upatthambhanañca anupālanañca. Tattha jananakiccaṃ janetabbānaṃ jātikkhaṇe eva labbhati. Sesadvayaṃ pana ṭhitikkhaṇepi labbhati. Bhaṅgakkhaṇe pana sabbaṃ paccayakiccaṃ natthi. Tattha jananakiccavasena vicārento ‘‘rūpajanakānaṃ’’tiādimāha. ‘‘Apicā’’tiādīsu. ‘‘Tāsaṃ’’ti upacayasantatīnaṃ, jaratā aniccatānañca. ‘‘Tesū’’ti kutoci samuṭṭhānesu. Idha pana abhidhammattha saṅgahepana. ‘‘Evaṃ santepī’’ti paccayavisesena adissamānavisesatthepi. ‘‘Sāratara’’nti atisārabhūtaṃ. ‘‘Seyyo’’ti seṭṭho.
169169. 在《色聚配合》这一节中。“Saṅkhāne”意思是计数。“Tenā”是说:以计数的含义,用一个词来指出,这是上下文之间的关联。“Piṇḍī”意思是一个团块。在《根本复注》的文本中。“Uppādādippavattito”意思是依生起等而转起。“Itī”意思是因此。它们就被称为所造色。“Evaṃ vikārapariccheda rūpāni ca yojetabbānī”:五种变化色是色聚本身的移动等性质,而不是每一个单独色的性质。因此,它们在每一个色聚中各自只有一个。然而,限定色并不是属于色聚范围内的色。因此应当知道,它在每两个色聚之间也是各有一个。“Catunnaṃ mahābhūtānaṃ nissayatā sambhavato”:在这里,四大种虽然在特相上各有差别,但由于在转起上是一个团块,所以从计数的意义上也可以说是同一个所依。这样一来,一个词的意义就不会动摇。 “Tena saddenā”指以“心所生声”这个词。为了使自己摆脱责难,他说“adhippāyenā”,意思是“依意图”。这是说依长老的意图。在阐明自己的意图时,他说“ettha panā”等。其中,“saddenā”指心所生声。“Tāyavācāyā”指语表声,这是意思。“Viññattī”意思是使人知道。Viññāpetī就是已被使知。它的状态就是已被使知性。所谓寻之扩散声,是某人在思考重大事情时,由于忧愁或由于欢喜,强有力的寻生起。他无法承受、保持那忧愁或欢喜,就像和第二个人交谈一样,在自己口中发出不清楚的声音。普通人只听到那个声音,或者听不到。即使听到了,也不知道字母、意义或意图。以天耳或明耳听到的人,则知道字母、意义和意图。知道之后,就这样说:“这是你的心,这是你的心”等等。这叫作寻之扩散声。 《大义注》中说,它没有表知,是耳识所知。集录者则否定说:语表声并非没有表知,也并非不是耳识所知。“Āgate”即在诸义注中传来的。“Paccetabbā”即应当相信。“Ṭīkāsupanassā”即在关于入出息念的两种复注中。Akkhara、pada、byañjana、attha是并列组合。其含义是:字母、词、文、义不明显者。 “Andhadamiḷādīnaṃ”指安达族、达米罗族等蛮族。“Ukkāsitasaddo ca khipitasaddo ca vamitasaddo ca chaḍḍitasaddo ca”是并列组合。以“ādi”一词,包括打嗝声、喷嚏声、笑声、哭声等。其余在这里容易理解。
169. Kalāpayojanāyaṃ . ‘‘Saṅkhāne’’ti gaṇane. ‘‘Tenā’’ti saṅkhānaṭṭhena ekasaddena dassetīti sambandho. ‘‘Piṇḍī’’ti ekagghano. Mūlaṭīkāpāṭhe. ‘‘Uppādādippavattito’’ti uppādādivasena pavattanato. ‘‘Itī’’ti tasmā. Upādārūpāni tveva vuccanti. ‘‘Evaṃ vikārapariccheda rūpāni ca yojetabbānī’’ti pañcavikārarūpāni kalāpasseva copanādisabhāvā honti, na ekamekassa rūpassa. Tasmā tāni ekekasmiṃ kalāpe ekekāni eva honti. Paricchedarūpaṃ pana kalāpapariyāpannaṃ rūpaṃ na hoti. Tasmā dvinnaṃ dvinnaṃ kalāpānaṃ antarā taṃpi ekekameva hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Catunnaṃ mahābhūtānaṃ nissayatā sambhavato’’ti ettha catunnaṃ mahābhūtānaṃpi lakkhaṇamattena nānattaṃ hoti, pavattivasena pana ekagghanattā saṅkhānaṭṭhenapi eko nissayoti vattabbameva. Evañhisati ekasaddassa attha calanaṃ natthīti. ‘‘Tena saddenā’’ti cittajasaddena. Attānaṃ mocento ‘‘adhippāyenā’’ti āha. Therassa adhippāyenāti vuttaṃ hoti. Attano adhippāyaṃ dassento ‘‘ettha panā’’tiādimāha. Tattha ‘‘saddenā’’ti cittajasaddena. ‘‘Tāyavācāyā’’ti vacīmayasaddenāti attho. ‘‘Viññattī’’ti viññāpanaṃ iccevattho. Viññāpetīti viññāpito. Tassa bhāvo viññāvitattaṃ. Vitakkavipphārasaddo nāma kassaci mahantaṃ atthaṃ cintentassa sokavasena vā tuṭṭhivasena vā balavavitakko pavattati. So sokaṃ vā tuṭṭhiṃ vā sandhāre tuṃ asakkonto dutīyena saddhiṃ mantento viya attano mukheyeva abyattaṃ saddaṃ katvā samudīrati. Pakatijano taṃ saddamattaṃ suṇāti vā na vāsuṇāti. Suṇantopi akkharaṃ vā atthaṃ vā adhippāyaṃ vā na jānāti. Dibbasotena vā vijjāsotena vāsuṇanto akkharaṃpi atthaṃpi adhippāyaṃpi jānāti. Jānitvā evaṃpi te mano, itthaṃpi te manotiādisati. Ayaṃ vitakkavipphārasaddo nāma. So viññattirahito sotaviññeyyoti mahāaṭṭhakathāyaṃ vutto. Saṅgahakāropana vacīmayasaddonāma viññattirahitoti vā asotaviññeyyoti vā natthīti paṭikkhipati. ‘‘Āgate’’ti aṭṭhakathāsu āgate. ‘‘Paccetabbā’’ti saddhātabbā. ‘‘Ṭīkāsupanassā’’ti assasaccasaṅkhepassa dvīsuṭīkāsu. Akkharañca padañca byañjanañca attho cāti dvando. Appaññāyamānā akkharapadabyañjanatthā yassāti viggaho. ‘‘Andhadamiḷādīnaṃ’’ti andhajātikadamiḷajātikādīnaṃ milakkhūnaṃ. ‘‘Ukkāsitasaddo ca khipitasaddo ca vamitasaddo ca chaḍḍitasaddo cāti dvando. Ādisaddena tādisā uggāra hikkāra hasita roditādayo saṅgaṇhāti. Sesametthasuviññeyyaṃ.
161161. 关于色的生起次第。不是按个人来区分,而是按地来区分。而且那是按生起的时间来区分的,这就是它的意旨。
161. Rūpappavattikkame. Napuggalavasena visesanaṃ hoti. Bhūmivasena visesanaṃ hoti. Tañca kho pavattikālavasenāti adhippāyo.
在“Etthacā”等句中,前两种生处应当按经藏的方式理解,这是上下文上的关联。它们已经出来,因此被称为卵生和湿生。为什么这种方式叫作经藏的方式呢?因为在经藏中,通过“破开卵壳、破开胎膜而出生”这样的说法,可以知道其意思是:从卵中、从胎膜中出生、已生、已出。不过在义注中,则说为“从卵中生的、从胎膜中生的”。所谓胎膜,就是胎儿被它包裹而住的地方。在《分别论注》的文本中,“ukkaṃsagati paricchedavasenā”即依最胜转起的决定方式。依最胜方式而说,就是这个意思。在“Abhirūpassa kaññā dātabbā”这句中,虽然说“少女应给予”,但因为是普遍地说,又因为说“给美貌男子”,所以那少女也被理解为美貌的少女。这叫作最胜方式。在“Tattha tāni sabbānī”等句中,那一切也都不由低劣的业获得眼、耳、鼻、两身,唯由最胜的业获得,这是意趣。在《分别论》的文本中,说“十一种处”,是说名声处等在结生时不得。眼缺的十种,耳缺的另外十种,眼耳缺的九种,依胎生者则有七处。因为在经藏中,唯就化生者和胎生者而说,所以说“经藏中未说者也”。未说的还有眼等缺。所谓“互相不分离而转起被说”,是怎样说的呢?对于生起鼻处者,则生起舌处,是的。对于生起舌处者,则生起鼻处,是的。以这样的等文句所说,通过省略语门而说。阿阇梨阿难长老并不欲求,这是关联。“如舌缺性一样”,舌缺性似乎并不存在。“鼻缺性也存在,这是合理的”在这里,经藏中“无鼻的女人、男人”这一说法,是就那些在母胎中鼻处尚未生起之前就已命终的女人、男人而说。也不是说因为鼻缺性的存在。住在胎中者名为胎住者。胎住者本身就是胎生者。
Etthacātiādīsu. Purimesu dvīsu yonīsu pāḷinayena veditabbāti sambandho. Nikkhantā, iti tasmā aṇḍajāti ca jalābujāti ca vuccanti. Kathaṃ ayaṃ nayo pāḷinayo nāma hotīti. Pāḷiyaṃ aṇḍakosaṃ vatthikosaṃ abhinibbhijja abhinibbhijja jāyantīti vacanena aṇḍato jalābuto jātā vijātā nikkhantāti attho viññāyati. Aṭṭhakathāyaṃ pana aṇḍejātā jalābumhijātāti vuttaṃ. Gabbhapaliveṭhanāsayo nāma yena paliveṭhito gabbho tiṭṭhati. Vibhāvanipāṭhe ‘‘ukkaṃsagati paricchedavasenā’’ti ukkaṭṭhappavattiniyamanavasena. Ukkaṭṭhanayavasenāti vuttaṃ hoti. Abhirūpassa kaññā dātabbāti ettha kaññā dātabbāti sāmaññato vuttepi abhirūpassa purisassāti vuttattā kaññāpi abhirūpakaññā eva viññāyati. Ayaṃ ukkaṭṭhanayo nāma. ‘‘Tattha tāni sabbānī’’tiādīsu. Tānisabbānipi cakkhu sota ghāna bhāva dvayāni na omakena kammena labbhati. Ukkaṭṭhena kammena eva labbhatīti adhippāyo. Vibhaṅgapāṭhe. Saddāyatanaṃ nāma paṭisandhikāle na labbhatīti vuttaṃ ‘‘ekādasāyatanānī’’ti. Cakkhuvekallassa dasa, sotavekallassa aparānidasa, cakkhu sotavekallassanava , gabbhaseyyassavasena sattāyatanāni. Pāḷiyaṃ opapāti kagabbhaseyyakānaṃ eva vuttattā ‘‘pāḷiyaṃ avuttaṃpipanā’’ti vuttaṃ. Avuttampi cakkhādivekallaṃ. ‘‘Aññamaññaṃ avinābhāvavuttitā vuttā’’ti kathaṃ vuttā yassa ghānāyatanaṃ uppajjati, tassa jivhāyatanaṃ uppajjatīti, āmantā. Yassa vā pana jivhāyatanaṃ uppajjati, tassa ghānāyatanaṃ uppajjatīti, āmantātiādinā vuttā peyyālamukhena. Ācariyānandatthere na pana icchitanti sambandho. ‘‘Jivhāvekallatāviyā’’ti jivhāvekallatānāma natthi viya. ‘‘Ghānavekallatāpi atthīti yuttaṃ’’ti ettha pāḷiyaṃ aghānakānaṃ itthīnaṃ purisānaṃti idaṃ mātugabbhe ghānāyatane anuppanneyeva puretarañca vantānaṃ itthipurisānaṃ vasena vuttaṃ. Na ghānavekallānaṃ atthitāyātipi vadanti. Gabbhe sentīti gabbhasayā. Gabbhasayā eva gabbhaseyyā.
在“转起时”等语句中。按照《根本复注》的文本,“Orato”是就结生而言说的。意思是说:在第十一个七日时,它还没有到来。色处将不会生起。而“眼处将不会生起”这一句,是就分位现在来说的。因此,从结生开始就已经生起的色处,即使持续到一生结束,也仍然被称为“已生”。至于“将不会生起”:对于处在第十一个七日之前的眼处来说,它还没有生起。因为那时尚未生起,所以应当说:当第十一个七日到来时,它将会生起。然而,由于是最后一生者,这两者在别的生中都不会再生起。所谓“令鼻处产生”,就是能令鼻处产生的业;也就是以那个业而结生的人。而且,这是假设他们以那个能产生鼻处的业来结生。这是考虑到“在鼻处尚未生起期间,他们不会中途死去”而说的。即使是以那个能产生鼻处的业来结生,当比它更强的断命业出现时,也不能说他们不会在鼻处生起的时机到来之前就中途死去。复注中说“当眼与鼻被说到时”,意思是在第十一个七日中已经生起,从义理上说这是成立的。“在这样的地方”,是指在难以抉择自性的地方。其意趣是:在这些地方,应当以注释书为准。在注释书的文本中,“前一个轮转”是指以无明为根本、以受为终点的轮转。“依次第转起之开示”是说:像在后一个以渴爱为根本的轮转中,以“有缘生”等把生有的转起合在一起说;在前一个轮转中则不是这样,而是以“行缘识、识缘名色”等依次开示转起。“那已被驳斥”是说:在诸处的次第抉择处,只有说法次第才是恰当的;这样说了之后,那种生起次第已被驳斥。
Pavattikāletiādīsu. Mūlaṭīkāpāṭhe. ‘‘Orato’’ti paṭisandhiṃ upādāya vuttaṃ. Ekādasamasattāhe anāgateti vuttaṃ hoti. Rūpāyatanaṃ nuppajjissati. No ca cakkhāyatanaṃ nuppajjissatīti idaṃ addhāpaccuppannavasena vuttaṃ. Tasmā paṭisandhito paṭṭhāya uppannaṃ rūpāyatanaṃ yāvajīvaṃpi uppannantveva vuccati. Na uppajjissamānanti. Cakkhāyatanaṃ pana ekādasamasattāhā orato ṭhitassa na uppannaṃ. Tadā anuppannattā ekādasame sattāhe sampatte uppajjissatīti vattabbaṃ hoti. Pacchima bhavikattā pana tadubhayampi bhavantare nuppajjissatiyevāti. Ghānāyatanaṃ nibbattetīti ghānāyatanānibbattataṃ, kammaṃ. Tena kammena gahitappaṭisandhikānaṃ. Idañca yadi tannibbattakena kammena paṭisandhiṃ gaṇheyyuṃ. Ghānāyatane anuppanne antarā na kālaṅkareyyunti katvā vuttaṃ. Tannibbattakena kammena paṭisandhiṃ gaṇhantāpi tato balavante upacchedakakamme āgate sati. Ghānāyatanuppattikālaṃ apatvā antarā nakālaṅkarontīti natthi. ‘‘Cakkhughānesu vuttesū’’ti ṭīkāyaṃ vuttesu. ‘‘Atthato siddhā evā’’ti ekādasamasattāhe uppannāti siddhā eva. ‘‘Īdisesuṭhānesū’’ti sabhāvaṃ vicāre tuṃ dukkaresu ṭhānesu. Aṭṭhakathāyeva pamāṇaṃ kātuṃ yuttāti adhippāyo. Aṭṭhakathāpāṭhe. ‘‘Purimaṃ bhavacakkaṃ’’ti avijjāmūlakaṃ vedanāvasānaṃ bhavacakkaṃ. ‘‘Anupubbappavattidīpanato’’ti yathā pacchime taṇhāmūlake bhavacakke upapattibhavappavattiṃ vadantena bhavapaccayājātīti evaṃ ekato katvā vuttā, na tathā purime bhavacakke. Tattha pana saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇa paccayā nāma rūpantiādinā anupubbappavattidīpanato. ‘‘So paṭikkhittoyevā’’ti āyatanānaṃ kamato vinicchayaṭṭhāne desanākkamova yuttoti vatvā so uppattikkamo paṭikkhitto.
在《相应部·夜叉相应》的偈颂中。“Kalalā”是从羯罗蓝(凝滑)来说的。“Abbudā”是从頞部昙(疱)来说的。“Pesiyā”是从闭尸(肉片)来说的。“Ghanā”是从犍南(坚肉)来说的。“Jātiuṇṇaṃsūhī”是指纯种绵羊的毛缕。“Paripakkasamūhakaṃ”是指从羯罗蓝之后,稍微成熟并且变成聚集的状态。“Vivattamānaṃ tabbhāvaṃ”是指舍弃了羯罗蓝的状态而正在转变。“Vilīnati pusadisā”是指在火中融化时,像融化的酥油一样。“Muccatī”是指不粘在颅骨上。这些(阶段)是这样生起的,在注释书中也是这样说的。“四十二个七日”是指过了九个月又二十天。如果是这样,在第五个七日生起五肢,在第十一个七日生起四处,而中间则有五个七日。对此怎么说明呢?所以说“此处……”等。“六个七日”是指连同第十一个七日,共六个七日。因为在第十一个七日的最后一天也已经生起,所以剩下六天。“Pariṇatakālā”是指成熟之时。因为业生大种在成熟时确实极为清净,而它们的净色功能就是净色。“Tassā”是指羯罗蓝的。与色泽或形态相关联。“Ākāsakoṭṭhāsiko”是指被人放置在空间部分的。应补上“成为”一词。为什么说极微是微小的呢?所以说“那个……”等。“那个”是指极微。在结生刹那,羯罗蓝色法的量是三个聚。而极微的量则是四十九个聚。因此说它比那个更微小。然而,从结生刹那之后,它也是刹那刹那地增长的。“Dhātūnaṃ”是指在四界分别中所述的四大的。或者,取羯罗蓝的增长量来说,也是合理的。“Vatthusmiṃ”是指在頞部昙等阶段。“Jalābumūlānusārenā”的意思是在胎生之时,随顺其根源。在偈颂中,本应说“mātutiro kucchigato”,但为了偈颂的韵律而说“mātukucchigato tiro”。因此说“进入母胎之内”。“Chiddo”是指具有微细的孔洞。或者,是指已获得饮食。“Tato paṭṭhāyā”是指从第十七个有分心开始。“Rūpasamuṭṭhāne vuttamevā”是指在色法起源的根本复注讨论中,已经说过的“此义不合……”等。“Ajjhohaṭāhārābhāvato”的意思是因为没有从外部吞下的食物。“Tatthā”是指在色界梵天。他说明其不存在。为什么要说明呢?难道说明者会与注释书相违吗?为了显示“无论相违与否,巴利圣典本身才是准量”,他引用了《分别论》中“rūpadhātuyā”等经文。其中,“rūpadhātuyā”是指色界。即色界梵天。“Upapattikkhaṇe”是指在结生刹那。在阐明论师意图时说“此处……”等。“Phoṭṭhabbe paṭikkhittepī”应理解为:只是遮止了以“五处”或“五界”来作区分。“Kiccantara sabbhāvā”是指因为存在触的作用之外的其他作用。那么,其他作用是什么呢?就是对色身存续的因缘作用。因为世尊曾说:“大种为因,大种为缘,以施设色蕴。”其中,因的作用就是生色的作用;缘的作用就是支持色的作用。除了这些作用之外,并没有其他作用。所谓香等境的作用,就是它们作为鼻等根境的作用,除此之外,别无其他作用。“Yenā”是指以其他作用。“Te”是指香等。现在,为了显示随顺注释书的说法,而说“然而,如同……”等。“Yena kiccavisesenā”是指以作为境的作用差别,以及以生色、支持色的作用差别。“Sabbatthā”是指在一切圣典之处。“Tesaṃ”是指香等的。“Tatthā”是指在色界。“Nissanda dhammamattabhāvenā”在这里,如同火生起时,它的等流(果)——无论愿意与否——必定生起:色泽生起,光明生起,香生起,味生起,烟生起,有时气泡也生起。无论是否有那些色泽等所需完成的作用差别。同样地,当大种生起时,它们的等流——无论愿意与否,无论是否有作用差别——必定生起。如此,以仅是等流法的状态,在内在相续中渗入是合理的,这是其意旨。然而,在外在相续中,如衣、饰、宫殿等,它们的存在应是可被期望的。或者,在内在,当身体被变得粗大而化现之时。在此,“渗入法处、法界”的说法,在《法集论注》中,有些人说“即使未达范围的色等,也是法所缘”,这在那里已被驳斥。所谓“未达范围”,是指没有境的作用。而这对于人、天、梵天的净色来说,都是指未达范围。然而,这究竟是有还是无,须审察后再说。再者,所谓等流法,对于粗大种来说,可能有种种形态。但梵天的内在色,是由达到安止的业之差别所生,极其微细。因此,不像在欲界有情的相续中那样,那里是否具有圆满的等流色,是值得审察的。而“法所缘”作为主要法所缘的随顺法处,在圣典中也是没有说的。“Jīvita chakkañcā”应说是在色界。“Tatthā”是指在无想有情天。为什么在欲界没有单独说命九法聚?为什么在结生刹那没有说?即使在转起时,也没有单独说。“Āhārūpatthambhakassā”是指称为食的、支持色法的。“Sakalasarīra byāpino anupālakajīvitassā”是指包含在身十法聚、性十法聚中的、遍满全身的守护命根。“Eta devā”就是指命九法聚。“Tatthā”是指在色界。“Udayabhūtassā”是指增长的。“Dvīsu aggīsū”是指在消化热和身体热二者中。Ātaṅko 称为病。多病者,就是具有许多病。“Visamavepākiniyā”是指消化不均的。“Gahaṇiyā”是指胃火。“Padhānakkhamāyā”是指堪能精进——即能承担修习之业。“Etaṃ”是指命九法聚。“Therena cā”是指阿耨楼陀长老也。“Etaṃ”是指命九法聚。“Nirodhakkamo”是指在临死时的灭坏次第。“Etthā”是指在色界。Kaḷevara 称为死尸。其舍弃,称为死尸的舍弃。其他化生者并没有死尸的舍弃。为什么他们没有死尸的舍弃?所以说“因为他们……”等。在《清净道论》的读本中。对于一切色界梵天,由于没有食生色,所以说有三生。在无想有情天,由于也没有心生色,所以说有二生。“Tānī”是指临死心生之色。具有那个量的,就是仅有那么多。“Lahukagarukatādivikāro”是指整个色身的轻、重等变化。而且,在那里,由于完全没有导致迟钝等的界扰动之缘,整个身体恒常具有轻快等性质。在那里,何须考虑敌对法的转起?同样地,在无想有情天,何须考虑被恼害的变化?
Saṃyuttake yakkhasaṃyuttapāḷiyaṃ. Gāthāsu. ‘‘Kalalā’’ti kalalato. ‘‘Abbudā’’ti abbudato. ‘‘Pesiyā’’ti pesito. ‘‘Ghanā’’ti ghanato. ‘‘Jātiuṇṇaṃsūhī’’ti suddhajātikassa elakassa lomaṃsūhi. ‘‘Paripakkasamūhakaṃ’’ti kalalato paraṃ thokaṃ paripakkañca samūhākārañca hutvā. ‘‘Vivattamānaṃ tabbhāvaṃ’’ti kalalabhāvaṃ vijahitvā vattamānaṃ. ‘‘Vilīnati pusadisā’’ti aggimhi vilīnatipurasasadisā. ‘‘Muccatī’’ti kapāle nalaggati. Etānijāyantīti evaṃ aṭṭhakathāyañca vuttaṃ. ‘‘Dvā cattālīsame sattāhe’’ti navamāse atikkamma vīsatimedivase. Yadi evaṃ, pañcamesattāhe pañcappasākhā jāyanti, ekādasamesattāhe cattāri āyatanāni jāyanti, majjhepana pañcasattāhā atthi. Tattha kathanti āha ‘‘ettha cā’’tiādiṃ. ‘‘Chasattāhā’’ti ekādasamena saddhiṃ chasattāhā. Ekādasamepi hi pacchimadivase jātattā chadivasāni avasiṭṭhāni honti. ‘‘Pariṇatakālā’’ti paripakkakālā. Paripākagatā eva hi kammajamahābhūtā suppasannā honti. Tesañca pasādaguṇā pasādarūpā hontīti. ‘‘Tassā’’ti kalalassa. Vaṇṇajātaṃ vā saṇṭhānaṃ vāti sambandho. ‘‘Ākāsakoṭṭhāsiko’’ti manussehi ākāsakoṭṭhāse ṭhapito. Hutvāti pāṭhaseso. Kathaṃ paramāṇuto parittakaṃ siyāti āha ‘‘sohī’’tiādiṃ. ‘‘So’’ti paramāṇu. Paṭisandhikkhaṇe kalalarūpaṃ kalāpattayaparimāṇaṃ. Paramāṇu pana ekūnapaññāsakalāpaparimāṇo. Tasmā taṃ tato parittakanti vuttaṃ hoti. Paṭisandhikkhaṇato paraṃ pana taṃpi khaṇekhaṇe upacitameva hoti. ‘‘Dhātūnaṃ’’ti catudhātuvavatthāne āgatānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ. Kalalassavā upacitappamāṇaṃ gahetvā vuttantipi yujjati. ‘‘Vatthusmiṃ’’ti abbudādivatthumhi. ‘‘Jalābumūlānusārenā’’ti jalābujātakāle tassa mūlānu sārenāti adhippāyo. Gāthāyaṃ. ‘‘Mātutiro kucchigato’’ti vattabbe gāthābandhavasena ‘‘mātukucchigato tiro’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘mātuyā tirokucchi gato’’ti. ‘‘Chiddo’’ti sukhumehi chiddehi samannāgato. Laddhaṃvā pānabhojanaṃ. ‘‘Tato paṭṭhāyā’’ti sattarasamabhavaṅgacittato paṭṭhāya. ‘‘Rūpasamuṭṭhāne vuttamevā’’ti rūpasamuṭṭhāne mūlaṭīkāvāda vicāraṇāyaṃ ‘yaṃ pitattha na ca yutta’ntiādinā vuttameva. ‘‘Ajjhohaṭāhārābhāvato’’ti bahiddhāhārābhāvatoti adhippāyo. ‘‘Tatthā’’ti rūpabrahmaloke. Abhāvaṃ vaṇṇeti. Kasmāpana vaṇṇeti, nanu vaṇṇentassa aṭṭhakathā virodho siyāti. Virodho vā hotu, avirodho vā. Pāḷiyeva pamāṇanti dassento ‘‘rūpadhātuyā’’tiādinā vibhaṅge pāḷiṃ āhari. Tattha ‘‘rūpadhātuyā’’ti rūpalokadhātuyā. Rūpa brahmaloketi vuttaṃ hoti. ‘‘Upapattikkhaṇe’’ti paṭisandhikkhaṇe. Ācariyassa adhippāyaṃ vibhāvento ‘‘etthacā’’tiādimāha. ‘‘Phoṭṭhabbe paṭikkhittepī’’ti pañcāyatanānīti vā pañcadhātuyoti vā paricchedakaraṇameva paṭikkhi panaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kiccantara sabbhāvā’’ti phoṭṭhabbakiccato kiccantarassa vijjamānattā. Kimpana kiccantaranti. Rūpakāyassa pavattiyā hetupaccayakiccaṃ. Mahābhūtā hetū mahābhūtā paccayā rūpakkhandhassa paññāpanāyāti hi bhagavatā vuttaṃ. Tattha hetukiccaṃ nāma rūpajananakiccaṃ. Paccaya kiccaṃ nāma rūpūpatthambhana kiccaṃ. Kiccantaramevanatthīti ghānādīnaṃ visaya gocarabhāvakiccaṃ tesaṃ kiccaṃ nāma, tato aññaṃ kiccaṃ nāma natthi. ‘‘Yenā’’ti kiccantarena. ‘‘Te’’ti gandhādayo. Idāni aṭṭhaka tānugataṃ vādaṃ dassento ‘‘yathāpanā’’tiādimāha. ‘‘Yena kiccavisesenā’’ti visayagocarabhāvakiccavisesena. Rūpajananarūpūpatthambhana kiccavisesena ca. ‘‘Sabbatthā’’ti sabbasmiṃ pāḷippadese. ‘‘Tesaṃ’’ti gandhādīnaṃ. ‘‘Tatthā’’ti rūpaloke. ‘‘Nissanda dhammamattabhāvenā’’ti ettha yathā aggimhi jāte tassa nissandā nāma icchantassapi anicchantassapi jāyantiyeva. Vaṇṇopi jāyati, obhāsopi, gandhopi, rasopi, dhūmopi, pupphullānipi kadāci jāyantiyeva. Tehi vaṇṇādīhi karaṇīye kiccavisese satipi asatipi. Tathā mahābhūtesu jātesu tesaṃ nissandā nāma icchantassapi anicchantassapi kiccavisese satipi asatipi jāyantiyeva. Evaṃ nissandadhammamattabhāvena. Anuppaveso yutto siyā ajjhatta santāneti adhippāyo. Bahiddhā santāne pana vatthā bharaṇa vimānādīsu tesaṃ bhāvo icchi tabbo siyā. Ajjhattepi vā kāyaṃ oḷārikaṃ katvā māpitakāleti. Ettha ca ‘‘dhammāyatana dhammadhātūsu anuppaveso’’ti ettha aṭṭhasāliniyaṃ tāva. Ye pana anāpātāgatā rūpādayopi dhammārammaṇamicceva vadantīti vuttaṃ. Taṃ tattha paṭikkhittaṃ. Anāpātāgamanaṃ nāma visayagocara kiccarahitatā vuccati. Tañca manussānampi devānampi brahmānampi pasādarūpesu anāpātā gamanameva adhippetaṃ. Taṃ pana atthinatthīti vicāretvā kathetabbaṃ. Api ca nissandadhammā nāma oḷārikānaṃ mahābhūtānaṃ vividhākārāpi bhaveyyuṃ. Brahmānaṃ pana ajjhatta rūpaṃ appanā pattakammavisesena pavattaṃ atisukhumaṃ hoti. Tasmā kāmasatta santāne viya tattha paripuṇṇaṃ nissandarūpaṃ nāma vicāretabbameva. Dhammā rammaṇañca mukhyadhammārammaṇaṃ anuloma dhammāyatananti pāḷiyaṃ vuttaṃ natthi yevāti. ‘‘Jīvita chakkañcā’’ti vattabbaṃ rūpaloke. ‘‘Tatthā’’ti asaññasatte. Kāmaloke jīvitanavakaṃ kasmā visuṃ na vuttanti. Paṭisandhikkhaṇe kasmā na vuttaṃ. Pavattikālepi visuṃ na vuttameva. ‘‘Āhārūpatthambhakassā’’ti āhārasaṅkhātassa rūpūpatthambhakassa. ‘‘Sakalasarīra byāpino anupālakajīvitassā’’ti kāyadasakabhāvadasakesu pariyāpannassa jīvitassa. ‘‘Eta devā’’ti jīvitanavakameva. ‘‘Tatthā’’ti rūpaloke. Udayabhūtassā’’ti vaḍḍhibhūtassa. ‘‘Dvīsu aggīsū’’ti pācakaggismiñca kāyaggismiñca. Ātaṅko vuccati rogo. Bahuko ātaṅko yassāti viggaho. ‘‘Visamavepākiniyā’’ti visamaṃ pācentiyā. ‘‘Gahaṇiyā’’ti udaragginā. ‘‘Padhānakkhamāyā’’ti padhāna saṅkhātaṃ bhāvanārabbhakiccaṃ khamantiyā. ‘‘Etaṃ’’ti jīvitanavakaṃ. ‘‘Therena cā’’ti anuruddhattherena ca. ‘‘Etaṃ’’ti jīvita navakaṃ. ‘‘Nirodhakkamo’’ti maraṇāsannakāle nirodhakkamo. ‘‘Etthā’’ti rūpaloke. Kaḷevaraṃ vuccati matasarīraṃ. Tassa nikkhepo kaḷevaranikkhepo. Aññesañca opapātikānaṃ kaḷevaranikkhepo nāma natthi. Kasmā pana tesaṃ kaḷevaranikkhepo nāma natthīti āha ‘‘tesañhī’’tiādiṃ. Vibhāvanipāṭhe. Sabbesaṃpi rūpabrahmānaṃ. Āhārasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ abhāvato tisamuṭṭhānānīti vuttaṃ. Asaññasatte cittasamuṭṭhānānampi abhāvato dvisamuṭṭhānānīti vuttaṃ. ‘‘Tānī’’ti maraṇāsanna cittasamuṭṭhānāni. Taṃ parimāṇaṃ assāti tāvattakaṃ. ‘‘Lahukagarukatādivikāro’’ti sakalarūpakāyassa lahukagarukādivikāro. Api ca tattha dandhattādikara dhātukkhobhapaccayānaṃ sabbaso abhāvato niccakālampi sakalasarīrassa lahutādiguṇo vattatiyeva. Kiṃ tattha paṭipakkha dhammappavatti cintāya. Tathā asaññasattepi ruppanavikāra cintāyāti.
161161. 关于涅槃的总摄。在两种涅槃的表述中,第一种是含义不明确的共通词;第二种是含义明确的区别词。寂灭烦恼故称为沙门,即圣者。沙门的状态就是沙门性,即圣道。沙门性的果就是沙门果。超越世间、超克世间故为出世间。于世间不被了知故为施设,针对这个意思而说“没有”等语。四道智即四道智,这样依复合词而成为单数词,当成为句子时则变为复数,所以说“以四圣道智”。“从那样的”即从类似圣道的。“背离的”即背向的。“犹如生盲者”即如生盲者对于月轮的非境域状态。“它的”即涅槃的。其中,“生盲者”在非境域句中为属格;“它的”为状态句。“任何”即任何已生起的事物。与“无涅槃的成就”相连接。对于不明显的法,连努力也不存在,何况它的证得呢?这是意旨。“以彼”即以努力。“若无涅槃”即未获得以涅槃为所缘,这是所说的意思。“未完成应作之事”即断烦恼之应作事未完成。“因此”即由此。“为了杀害”即为了杀害。“努力着”即精勤着。在偈颂中:“内结”即内在相续中的渴爱之结,被渴爱所缠缚。“外结”即外在相续中的渴爱之结,被渴爱所缠缚。“它的”即渴爱的。“从所依”即从各个分别生起的自性。已般涅槃、正般涅槃、将般涅槃者,称为般涅槃者,因为“t”词缀在三时中亦适用,如“已见、已闻、已觉、已知”。“应特别地了知”故为识。“不可指示”故为无示。“此无有边”故为无边。“其功德光明从一切处生起”故为一切处光明。“世尊所说”即在长部《坚固经》中所说。“诸流”即大河或小河。“进入”即流入。“流”即雨云之流。在诸佛未出现时,即使一个众生也不能般涅槃,这是就诸佛出世劫中独觉佛亦出现而说的。然而在《譬喻》圣典中,即使在无佛空劫中,独觉佛的出现也是被认可的。或者,“一个众生”应理解为声闻弟子。如此则与《譬喻》圣典不相违。“成就”即完成、获得。针对“其功德光明从一切处生起”之义,而说“成就一切处光明”。“如放光者”或更具光明者。“于一切处生起、存在”故为一切处光明,针对此义而说“或从一切处成为光明”,因此说“非于某处无有”。“即使如此存在时”即依所说方式虽为一种。“以近行说”即以近行方式称呼。“如所说”即在该经中又说了什么。“令有”即有之导向,即渴爱。“来世的”即死没之后应得的。两位漏尽者的无余依状态已被述说,这是连接。在此,“无余依状态”指无余涅槃。在有学中,处于阿拉汉道的有学,依烦恼有余依而说无余依状态。“烦恼有余依”即称为烦恼的余依。同样,也有蕴有余依。在“中般涅槃”等中,般涅槃是指烦恼般涅槃。俱分解脱等的词义将于第九品中说明。“与烦恼灭尽一同灭尽”即在现在有的阿拉汉道刹那,与烦恼灭尽一同灭尽,达到不再生起的法性。同样,阿那含人的欲界结生蕴在阿那含道刹那,入流者人除了七有之外的其余欲界结生蕴在入流道刹那,并非与各自的烦恼灭尽一同灭尽。然而,现在蕴则与烦恼灭尽一同灭尽。成为蕴有余依后,漏尽者的现在蕴也持续到死时。为何持续?说“持续至死”等。现在蕴的相续是法性所成,这是连接。“成为果等流”即成为异熟果及等流果。“因此一同”即与烦恼灭尽一同。“然而因为”等。“从周围束缚、遮止”即障碍,作障碍于寂静乐。烦恼的造作作用、业的造作作用、蕴的造作作用。与障碍共存故为有障碍。与行相共存故为有相。与渴爱导向共存故为有导向。“从此”即从恶业、从恶趣之苦。“任何”即任何法。“能灭尽”即当有身见灭时,它们灭尽;当有身见未灭时,它们不灭尽。因此,有身见的灭尽,虽是无作用的法,却称为灭尽那些障碍。“能灭尽”应视为于无作用中施设作用。“有身见的灭尽即能灭尽那些障碍”,在此,二者的灭尽是同一的。虽如此,如“无明灭故行灭”等,于无差别中施设差别。生起与转起为生起转起,彼为此之根,如此解析。以粗显的方式。“杀者”即魔,意为杀戮之敌。烦恼魔等。“魔于此处安置、存立”故为魔境。“令死、令堕”故为死,即死本身。“死于此处安置、存立”故为死境。当说“彼中无相”时,在施设法中亦无称为生起转起之根的相。若如此,则彼与涅槃无差别,这是责难。为回避此,说“因为彼”等。“破坏”与“完成”,为显明义理差别,于无作用中施设作用。于胜妙等差别中。“此是诸佛的涅槃,为胜妙;此是独觉佛的涅槃,为中;此是佛弟子的涅槃,为劣”,并非如此差别,应如此连接。“以种种方式安置心”故为有导向。“安置”即于所缘中令倾向、趣向、朝向而安立,这是意思。同样,于导向与愿求中。义理上,二者是渴爱的异名。“即使可获得”即即使可获得有之成就、财富成就。“因能除渴故”即想要饮用、受用的欲望为渴,除遣、去除渴者为除渴。“所觉乐”即感受之乐。“贤友,那是何种?”在圣典文句中,“那”即因此。“因为此处无所觉”即因为此处无所觉,因此,在涅槃中,何为乐?如此连接。“此处”即在此涅槃中。“即此在此处”等中。“即此”即正是此。因为此处无所觉,因此,正是此无所觉的状态,在此涅槃中为乐,如此连接。
161. Nibbānasaṅgahe. Dvīsu nibbānapadesu pathamapadaṃ aviññātatthaṃ sāmañña padaṃ. Dutīyaṃ viññā tatthaṃ visesapadaṃ. Kilese sametīti samaṇo. Ariyapuggalo. Samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ. Ariyamaggo. Sāmaññassa phalāni sāmaññaphalāni. Lokato uttarati atikkamatīti lokuttaraṃ. Loke na paññāvīyatīti paññattīti imamatthaṃ sandhāya ‘‘nahī’’tiādimāha . Cattārimaggaññāṇāni catumaggaññāṇanti evaṃ samāsavasena ekavacanantaṃ padaṃ vākyaṃ patvā bahuvacanantaṃ hotītiāha ‘‘catūhi ariyamaggaññāṇehī’’ti. ‘‘Tādisamhā’’ti ariyamaggasadisamhā. ‘‘Vimukhānaṃ’’ti parammukhānaṃ. ‘‘Jaccandhānaṃ viyā’’ti jaccandhānaṃ candamaṇḍalassa avisayabhāvo viya. ‘‘Tassā’’ti nibbānassa. Tattha ‘‘jaccandhānaṃ’’ti avisayapade sāmipadaṃ. ‘‘Tassā’’ti bhāvapadaṃ. ‘‘Yaṃ kiñcī’’ti kiñciyaṃ atthajātaṃ. Assanibbānassa siddhatanti sambandho. Apākaṭassa dhammassa. Vāyāmopi nāma na atthi. Kuto tassa sacchikaraṇaṃ bhavissatīti adhippāyo. ‘‘Yenā’’ti vāyāmena. ‘‘Nibbānena vinā’’ti nibbānārammaṇaṃ alabhitvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Akiccasiddhiṃ’’ti kilesappahāna kiccassa asiddhiṃ. ‘‘Tato’’ti tasmā. ‘‘Vadhāyā’’ti vadhituṃ. ‘‘Parisakkantā’’ti vāyamantā. Gāthāyaṃ. ‘‘Antojaṭā’’ti ajjhattasantāne taṇhājaṭā, taṇhāvinaddhā. ‘‘Bahijaṭā’’ti bahiddhāsantāne taṇhājaṭā, taṇhāvinaddhā. ‘‘Tassā’’ti taṇhāya. ‘‘Vatthuto’’ti visuṃvisuṃ jātasarūpato. Parinibbāyiṃsu, parinibbāyanti, parinibbāyissantīti parinibbutā. Takārapaccayassa kālattayepi pavattanato. Yathā diṭṭhā, sutā, mutā, viññātā,ti. Visiṭṭhaṃ katvā jānitabbanti viññāṇaṃ. Na nidassitabbanti anidassanaṃ. Natthi anto etassāti anantaṃ. Sabbato pavattā guṇappabhā etassāti sabbatopabhaṃ. ‘‘Bhagavatā vuttaṃ’’ti dīghanikāye kevaṭṭasutte vuttaṃ. ‘‘Savantiyo’’ti mahānadiyo vā kunnadiyo vā. ‘‘Appentī’’ti pavisanti. ‘‘Dhārāti’’ meghavuṭṭhidhārā. Buddhesu anuppajjantesu ekasattopi parinibbātuṃ na sakkotīti idaṃ buddhuppādakappe eva pacceka sambuddhāpi uppajjantīti katvā vuttaṃ. Apadāna pāḷiyaṃ pana buddhasuññakappepi paccekasambuddhānaṃ uppatti āgatā eva. ‘‘Ekasattopī’’ti vā sāvakasatto gahetabbo. Evañhi sati apadānapāḷiyā avirodho hoti. ‘‘Ārādhentī’’ti sādhenti paṭilabhanti. Sabbato pavattā guṇappabhā etassāti atthaṃ sandhāya ‘‘sabbatopabhā sampannaṃ’’ti vuttaṃ. ‘‘Joti vanta tarovā’’ti obhāsavantataro vā. Sabbattha pabhavati saṃvijjatīti sabbatopabhanti imamatthaṃ sandhāya sabbato vā pabhutameva hotīti vuttaṃ. Tenāha ‘‘na katthaci natthī’’ti. ‘‘Evaṃsante pī’’ti evaṃ vuttanayena ekavidhe santepi. ‘‘Upacarituṃ’’ti upacāravasena voharituṃ. ‘‘Yathāhā’’ti tasmiṃ yevasutte puna kiṃ āha. Bhavaṃ netīti bhavanetti. Bhavataṇhā eva. ‘‘Samparāyikā’’ti cutianantare pattabbā. Dvinnaṃ khīṇāsavānaṃ anupādisesatā vuttāti sambandho. Ettha ‘‘anupādisesatā’’ti anupādisesanibbānaṃ vuccati. Sekkhesu arahattamaggaṭṭhassa sekkhassa kilesupādisesa vasena anupādisesatā vuttā. ‘‘Kilesupādiseso’’ti ca kilesa saṅkhāto upādiseso. Tathā khandhupādisesopi. Antarāparinibbāyītiādīsu parinibbānaṃ nāma kilesaparinibbānaṃ vuttaṃ. Ubhato bhāga vimuttādīnaṃ padattho navamaparicchede āgamissati. ‘‘Kilesakkhayena saheva khiyyantī’’ti paccuppannabhave arahattamaggakkhaṇe kilesakkhayena saddhiṃ eva khiyyanti. Anuppāda dhammataṃ gacchanti. Tathā anāgāmi puggalassa kāmapaṭisandhikkhandhāpi anāgāmimaggakkhaṇe, sotāpannassa sattabhaveṭhapetvā avasesa kāmapaṭisandhikkhandhā sotāpatti maggakkhaṇe taṃ taṃ kilesakkhaye na saheva khiyyantīti. Paccuppannakkhandhā pana kilesakkhayena sahakhiyyanti. Khandhupādisesā nāma hutvā yāvamaraṇakālā khīṇāsavānampi pavattanti. Kasmā pavattantīti āha ‘‘yāvacutiyā pavattamānaṃ’’tiādiṃ. Paccuppannakkhandhasantānaṃ pana dhammatāsiddhanti sambandho. ‘‘Phalanissandabhūtaṃ’’ti vipākaphalabhūtañca nissandaphalabhūtañca hutvā. ‘‘Tenasahevā’’ti kilesakkhayena saheva. ‘‘Yasmāpanā’’tiādīsu. Parisamantato bundhanti nīvārenti, santisukhassa antarāyaṃ karontīti palibodhā. Kilesābhisaṅkharaṇa kiccāni, kammābhisaṅkharaṇakiccāni, khandhābhisaṅkharaṇa kiccāni ca. Palibodhehi saha vattantīti sapalibodhā. Saṅkhāra nimittehi saha vattantīti sanimittā. Taṇhāpaṇidhīhi saha vattantīti sapaṇihitā .‘‘Tato’’ti pāpakammato, apāyadukkhato ca. ‘‘Kocī’’ti kocidhammo. ‘‘Nirodhetuṃ sakkotī’’ti sakkāyadiṭṭhiyā niruddhāya te nirujjhanti. Aniruddhāya nanirujjhanti. Tasmā sakkāyadiṭṭhi nirodho nibyāpāradhammopi samāno te palibodhe nirodheti nāma. ‘‘Nirodhetuṃ sakkotī’’ti ca abyāpāre byāpāraparikappanāti daṭṭhabbaṃ. Sakkāyadiṭṭhinirodhoyeva te palibodhe nirodhetuṃ sakkotīti ettha dvinnampi nirodho ekoyeva. Evaṃ santepi avijjā nirodhā saṅkhāra nirodhotiādīsu viya abhede bhedaparikappanā hotīti. Uppādo ca pavatto ca uppādappavattā. Te mūlaṃ yassāti viggaho. Yena oḷārikākārena. Mārentīti mārā. Vadhakapaccatthikāti vuttaṃ hoti. Kilesamārādayo. Mārā dahanti tiṭṭhanti etesūti māradheyyā. Māreti cāveti cāti maccu. Maraṇameva. Maccudahati tiṭṭhati etesūti maccudheyyā. ‘‘Natthi tasmiṃ nimittaṃ’’ti vutte paññattidhammesupi uppādappavattamūlaṃ nimittaṃ nāma natthi. Evaṃsati, tehi nibbānassa aviseso āpajjatīti codanā. Taṃ pariharanto ‘‘tañhī’’tiādimāha. Viddhaṃsetvāti ca sādhentanti ca atthavisesa pākaṭatthāya abyāpāre byāpāra parikappanā eva. Paṇītādibhede. Idaṃ buddhānaṃ nibbānaṃ paṇītaṃ. Idaṃ paccekabuddhānaṃ nibbānaṃ majjhimaṃ. Idaṃ buddhasāvakānaṃ nibbānaṃ hīnanti bhinnaṃ na hotīti yojetabbaṃ. Nānappakārena cittaṃ nidheti etenāti paṇihitaṃ. ‘‘Nidhetī’’ti ārammaṇesu ninnaṃ poṇaṃ pabbhāraṃ katvā ṭhapetīti attho. Tathā paṇidhānapaṇidhīsu. Atthato ekaṃ āsātaṇhāya nāmaṃ. ‘‘Labbhamānāpī’’ti bhavasampatti bhogasampattiyo labbhamānāpi. ‘‘Pipāsavinaya dhammattā’’ti pātuṃ paribhuñjituṃ icchā pipāsā. Pipāsaṃ vineti vigametīti pipāsavinayo. ‘‘Vedayitasukhaṃ’’ti vedanāsukhaṃ. ‘‘Katamaṃ taṃ āvuso’’ti pāḷipāṭhe ‘‘taṃ’’ti tasmā. ‘‘Yadettha vedayitaṃ natthī’’ti yasmā ettha vedayitaṃ natthi. Tasmā nibbāne sukhaṃ nāma katamanti yojanā. ‘‘Etthā’’ti etasmiṃ nibbāne. ‘‘Etadevetthā’’tiādimhi. ‘‘Eta devā’’ti esoeva. Yasmā ettha vedayitaṃ natthi. Tasmā eso vedayitassa natthibhāvo eva etthanibbāne sukhanti yojanā.
“在此”等句中,应当这样连接文意:这个耗尽、这个灭尽,是存在的。但有些人说,那只是耗尽和灭尽的行为本身,并不是涅槃,只是对“不存在”的一种施设。为了驳斥这种说法,所以说“彼确实非”等话。“施设相”就是施设的自性。在圣典文句中,“精勤”就是使精进变得坚固。以此让自身已经精勤的人,就是“已精勤者”。“已精勤”就是已经努力精勤,安住在不退转的状态中。也有人解释为“已派遣”。“以身”指的是名身。随渴爱之力而转起者,名为随渴爱者。“于他们中”即于他们的论说中。为了澄清“于彼灭尽、寂灭之中,说有无量功德,那是不存在的”这一主张,所以说“涅槃的”等话。以“依对立面而成办”这一句,说明那些见到轮回诸法大过患的人,正是见到其灭尽有大功德利益。然而,那些不将如上所说的灭尽、寂灭理解为胜义涅槃的人,对他们根本无可说。他们因为如此功德之语的深奥,便认为那灭尽、寂灭本身不是无量功德的所依。现在说涅槃是至上之乐。为了澄清“那灭尽、寂灭本身如何能名为至上乐”这一主张,所以说“以及寂静之乐”等话。在经中“诸比丘,有”等。“若无此”即此无生者,若不存在、非实有。“非此”即非此。显示现前存在的五蕴,所以说“此”。于从格之义中,也有属格。若从此生、已生、所作、有为者,众生的出离便不可知。应这样连接。在他处也是如此。此义于一切处等。恶行诸法,名为缘存在时,便生起。不存在时,则不生起。如是,未生者对他们也如同已生一般存在。如果未生者不存在,则唯有已生者存在。若如此,则即使对那些为使自身恶行不生起而正行者,一切恶行诸法也应是于自身已生,而非未生。为何?因为未生者不存在故。应以此等连接。
‘‘Ettha cā’’tiādīsu. Yadetaṃ khiyyanaṃ nirujjhanaṃ atthīti sambandho. Keci pana taṃkhiyyana nirujjhana kriyāmattaṃ nibbānaṃ na hoti. Abhāva paññattimattaṃ hotīti vadanti. Taṃ paṭisedhento ‘‘na hitaṃ’’tiādimāha. ‘‘Paññattirūpaṃ’’ti paññattisabhāvo. Pāḷipāṭhe. ‘‘Padahatī’’ti vīriyaṃ daḷhaṃ karoti. Pahito attā anenāti pahitatto. ‘‘Pahito’’ti padahito. Anivattabhāve ṭhapito. Pesitotipi vaṇṇenti. ‘‘Kāyenā’’ti nāmakāyena. Taṇhāvase vattantīti taṇhāvasikā. ‘‘Tesaṃ pī’’ti tesaṃ vādepi. Tasmiṃ khaya nirodhamatte anantaguṇā nāma natthīti imaṃ vādaṃ visodhetuṃ ‘‘nibbānassa cā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Paṭipakkhavasena sijjhantī’’ti etena vaṭṭadhammesu mahantaṃ ādīnavaṃ passantā eva tesaṃ nirodhe mahantaṃ guṇānisaṃsaṃ passantīti dīpeti. Ye pana yathāvuttaṃ khayanirodhaṃ paramatthanibbānanti na jānanti, tesaṃ vattabbameva natthi. Evaṃ guṇapadānaṃ gambhīrattā taṃkhayanirodhamattaṃ anantaguṇānaṃ vatthu na hotīti maññanti. Idāni nibbānaṃ paramaṃ sukhanti vuttaṃ. Kathaṃ taṃ khayanirodhamattaṃ paramasukhaṃ nāma bhaveyyāti imaṃ vādaṃ visodhetuṃ ‘‘santisukhañcanāmā’’tiādi vuttaṃ. Atthibhikkhaveti sutte. ‘‘Nocetaṃ abhavissā’’ti etaṃ ajātaṃ noce santaṃ vijjamānaṃ na bhaveyya. ‘‘Nayimassā’’ti na imassa. Paccakkhabhūtaṃ khandhapañcakaṃ dassento ‘‘imassā’’ti vadati. Nissakkatthe ca sāmivacanaṃ. Imasmā jātā bhūtā katā saṅkhatā sattānaṃ nissaraṇaṃ nāma na paññāyeyyāti yojanā. Paratthapi esanayo. Esanayo sabbesūtiādīsu. Duccarita dhammā nāma paccaye sati, jāyanti. Asati, na jāyantīti evaṃ jātaṃ viya ajātampi tesaṃ atthi. Yadi ca ajātaṃ nāma natthi. Jātameva atthi. Evaṃsati, attani duccaritānaṃ ajātatthāya sammāpaṭipajjantānaṃpi sabbe duccarita dhammā attani jātāyeva siyuṃ, no ajātā. Kasmā, ajātassa nāma natthitāyātiādinā yojetabbaṃ.
“至此”这句话,是通过“诸比丘,有未生……”这样的经文语句来说明的。一切诸行在这里平息、寂止,所以叫“一切行寂止”。一切执取在这里被圣者们舍弃,所以叫“一切执取舍离”。“正被证得”是指正被以寂静为特征的智慧所证得。“已寻求”之后,为了显示寻求作用的顶点,所以说“已证得”。
‘‘Ettāvatā’’ti , atthi bhikkhave ajātaṃtiādinā pāḷivacanena. Sabbesaṅkhārā samanti vūpasamanti etthāti sabbasaṅkhāra samatho. Sabbe upadhayo ettha nissajjanti ariyājanāti sabbupadhinissaggo. ‘‘Upalabbhamāno’’ti santilakkhaṇena ñāṇena upalabbhamāno. ‘‘Esiṃsū’’ti katvā esanakiccassa sikhāpattaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘adhigacchiṃsū’’ti vuttaṃ.