离路心摄要的解说
5. Vīthimuttasaṅgahaanudīpanā
143143. 在《离路心摄要》中,“转起总集”是对心之生起的转起方式所作说明的总集。“在结生时”,指在结生的时刻。“他们”,指心与心所。在《显明论》的读法中,“由于彼之邻近”,指由于那结生的邻近。“或以执取彼”,指以结生执取,也就是以结生之名言而说。“所谓境界现起”,指业、业相等等境界在各门中呈现、显现,这称为现起。“唯于死亡发生时至为成功”,指唯在死亡发生时的速行心中成功实现。以此说明:死亡发生的规律是以速行为主,而不是以死心为主。因为在这种规律中,并没有关于死心时境界现起的说法,唯在速行心中才有。然而,该死心在那生中,由于最初结生时境界的现起已成功成就,所以也得以成就。“他们”,指离路心。“成为”,指出现。“从此”,指从此处。“应往”,指应以结生执取的方式而往生。“去”,指现行。“横向”,指水平地。“被牵引”,指已去、已现行,或指已伸展。“由同类性”,指由畜生道等类的同类性。“混合”,指交杂混合。“从喜乐的聚合”,指从喜乐之聚合。“闪耀”,指照耀。“如是作已”,指如此解释词义后,称其为“上界天”等,如此衔接上下文。“毗摩质多、波诃罗陀等”,指毗摩质多阿修罗王、波诃罗陀阿修罗王等诸天与阿修罗。“与诸天为敌”,指与三十三天为敌。“与天相似”,指与三十三天相似。“在化乐鬼中”,指名为化乐的鬼。“在堕处者中”,指名为堕处的恶趣天类。他们的转起,在下文“以及堕处阿修罗”一句中将会显现。“他们”,指存在于世界间隙的地狱有情。“在迦罗迦ñ迦鬼中”,指名为迦罗迦ñ迦的鬼。如此,在《论事》巴利中提到的吠舍婆富等,以及阎摩王等,其关联是:吠舍婆富、诺提、苏摩、阎摩、吠舍婆那,这些是鬼界的国王。“王权”,指国王的身份、国王的职责。那些名为夜叉、罗刹而四处游走者,其关联是:“作残酷行为者”,指作残忍行为者。“在勒婆提宫中”,指在勒婆提宫的故事中。“从此”,指从人间,或从善趣。“由他们”,夜叉、罗刹中,有住在地上的,也有住在空中的。“各种刑罚”,指三十二种刑罚之事。他们也是地狱守卫的,其关联如此。“三者的”,指三恶趣地的。恶趣地。
143. Vīthimuttasaṅgahe . ‘‘Pavattisaṅgahaṃ’’ti cittuppādānaṃ pavattākārakathanasaṅgahaṃ. ‘‘Paṭisandhiyaṃ’’ti paṭisandhikāle. ‘‘Tesaṃ’’ti citta cetasikānaṃ. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Tadāsannatāyā’’ti tāyapaṭisandhiyā āsannatāya. ‘‘Taṃ gahaṇene vā’’ti sandhiggahaṇena eva sandhivacanena eva. ‘‘Visayappavatti nāmā’’ti kamma kammanimittādīnaṃ visayānaṃ dvāresu āpātā gamana vasena pavatti nāma. ‘‘Maraṇuppattiyaṃ eva siddhā’’ti maraṇuppattiyaṃ javanesu eva siddhā. Etena maraṇuppatti vidhānaṃ javanappadhānaṃ hoti, na cutippadhānanti dīpeti. Na hi tasmiṃ vidhāne tassaṃ cutiyaṃ visayappavatti vacanaṃ nāma atthi. Javanesu eva atthi. Sā pana cuti tasmiṃ bhave ādimhi paṭisandhi pavattiyā siddhāya sijjhati yevāti. ‘‘Tesaṃ’’ti vīthimuttānaṃ. ‘‘Bhavantī’’ti pātubbhavanti. ‘‘Tato’’ti ayato. ‘‘Gantabbā’’ti paṭisandhiggahaṇavasena upapajjitabbā. ‘‘Gacchantī’’ti pavattanti. ‘‘Tiro’’ti tiriyato. ‘‘Añchitā’’ti gatā pavattā, āyatā vā. ‘‘Samānajātitāyā’’ti tiracchāna gatajāti vasena samānajāti bhāvena. ‘‘Yuvantī’’ti missī bhavanti. ‘‘Sukhasamussayato’’ti sukhasamudāyato. ‘‘Dibbantī’’ti vijjotanti. ‘‘Iti katvā’’ti iti vacanatthaṃ katvā uparidevā surāti vuccantīti yojanā. ‘‘Vepacittipahārādādayo’’ti vepacitti asurinda pahārādaasurindādike devāsure. ‘‘Surappaṭi pakkhā’’ti tāvatiṃsādevappaṭipakkhā. ‘‘Surasadisā’’ti tāvatiṃsādeva sadisā. ‘‘Vemānikapete’’ti vemānika nāmake pete. ‘‘Vinipātike’’ti vinipātika nāmake duggata devajātike. Tesaṃ pavatti upari ‘vinipātikāsurānañcā’ti pade āvi bhavissati. ‘‘Tepī’’ti lokantarika nerayika sattāpi. ‘‘Kālakañcikapete’’ti kālakañcika nāmake pete. Evaṃ kathāvatthu pāḷiyaṃ āgatā vessabhu ādayo yamarājānopanāti sambandho. Vessabhū ca notti ca somo ca yamo ca vessavaṇo ca iti ime petti rājāno. ‘‘Rajja’’nti rājabhāvaṃ rājakiccaṃ. Ye ca yakkharakkhasā nāma karontā vicarantīti sambandho. ‘‘Kurūrakammakārino’’ti luddakammakārino. ‘‘Revati vimāne’’ti revati vimāna vatthumhi. ‘‘Ito’’ti manussa lokato, sugatibhavato vā. Tehi yakkha rakkhasā nāma bhūmaṭṭhakāpi santi, ākāsaṭṭhakāpi. ‘‘Nānākammakāraṇāyo’’ti dvattiṃsa vidhāni kammakaraṇa kiccāni. Tesampi nirayapālānanti sambandho. ‘‘Tissannaṃ’’ti tissannaṃ apāyabhūmīnaṃ. Apāyabhūmi.
这些人的心高举,或者这些人的心广大,这是两种解释。“高举”就是高昂。“广大”就是宽广。为什么说他们的心更锐利呢?所以说了“圆满的……”等话。因为前一句是就遍及无量轮围世界的共同情况而说的,所以又说“在这个……”等。这不需要再多说。意思是:就在这个世界里,一切知佛等出现了。“增上执取”就是特别加强地执取。“勇士”就是在善恶业上有勇猛心。“具念者”就是有广大念的人。“在此有梵行住”就是就在此处,有名为三学圆满的梵行住。“在世间法/礼俗中”就是在世间法/礼俗中。“持国”就是持国大王。如是于“增长”等亦尔。“依止于乾闼婆树等”就是依止于乾闼婆树等。“库盘陀/地宝鬼”就是ku(恶)名为地,地所生宝财属于他们,如此复合分析。“达那婆罗刹”就是名为檀那婆的罗刹,因是檀奴天女之子故。“障碍者”就是作障碍者。“形色变异者”就是形色败坏者。“作卑劣业者”就是作卑劣恶业而来者。有些乾闼婆女生为乾闼婆女,有些名为瑜伽女,有些名为尤哈,如此关联。“在特定时节/布萨夜”就是在特定时节/布萨夜。所说的就是布萨夜。“觅食时”就是为觅食而游行之时。“以照耀为义”就是以照耀为义。持财者就是持财者/大地。大地与那些天及夜叉,如此复合分析。“被称为龙”就是在圣典中被摄于龙中。“地居天与夜叉种姓”就是地居天与夜叉种姓。“以嬉戏忙碌为由”就是菩萨与佛之希奇法生起时,以宣告嬉戏之事增长为由。“给予咒语/建议”就是彼等以呵责/摄受/供养等而转起的真言句。“以贪玩为由”就是以贪玩为由。“以贪食为由”就是以贪食为由。“狗”就是狗。“地狱或饿鬼众生”就是地狱或饿鬼众生。“虽然也有欲望”就是虽然也有欲望。“束缚之处”就是束缚之处。“代代相传而来”就是代代相传而来。“在天王职位上”就是在天王职位上。“仅在圣典中”就是仅在圣典中。“夜分/时段”就是夜分/时段。“互相争执/嫉妒”就是互相争执/嫉妒。“因与之共行”就是因与之共行。“随心所欲”就是随心所欲。
Ussito mano etesanti vā, ussanno mano etesanti vā, dvidhāviggaho. ‘‘Ussito’’ti uggato. ‘‘Ussanno’’ti vipulo. Kasmā tikkhatara cittā hontīti vuttanti āha ‘‘paripuṇṇānaṃ’’tiādiṃ. Pubbavākye ananta cakkavāḷasādhāraṇa vasena vuttattā puna ‘‘imasmiṃ’’tiādi vuttaṃ. Vattabbaṃ natthi. Idheva sabbaññu buddhādīnaṃ uppannatoti adhippāyo. ‘‘Adhiggaṇhantī’’ti adhikaṃ katvā gaṇhanti. ‘‘Sūrā’’ti pāpakalyāṇa kammesu sūracittā. ‘‘Satimanto’’ti vipulassatikā. ‘‘Idha brahmacariyavāso’’ti idheva sikkhattayapūraṇa saṅkhātassa brahmacariyavāsassa atthitā. ‘‘Mariyādadhammesū’’ti lokacāritta dhammesu. ‘‘Dhataraṭṭho’’ti dhataraṭṭho mahārājā. Evaṃ viruḷhakotiādīsu. ‘‘Gandharukkhādhi vatthā’’ti gandharukkhesu ajjhāvutthā. ‘‘Kumbhaṇḍā’’ti kuvuccati pathavī. Pathavi gatāni ratanabhaṇḍāni yesaṃ teti viggaho. ‘‘Dānavarakkhasā’’ti danunāmadevadhītāya apaccanti atthena dānava nāmakā rakkhasā. Avarujjhanti antarāyaṃ karontīti avaruddhakā. ‘‘Vigaccharūpo’’ti vipannavaṇṇo. ‘‘Nihīnakammakatā’’ti nihīnānipāpakammāni katvā āgatā. Kācigandhappiyo jāyantīti sambandho. Yāgandhappiyo joginīti ca vuccanti, juṇhāti ca vuccantīti sambandho. ‘‘Abhilakkhitarattīsū’’ti abhiññātarattīsu. Uposatharattīsūti vuttaṃ hoti. ‘‘Gocarappasutakāle’’ti gocaratthāya vicaritakāle. ‘‘Jutiatthenā’’ti vijjotanaṭṭhena. Vasūni dhanāni dhārentīti vasundharā. Vasundharā ca te deva yakkhā cāti viggaho. ‘‘Nāgātveva vuccantī’’ti pāḷiyaṃ nāgesu saṅgayhantīti adhippāyo. ‘‘Yā’’ti yā bhummadevayakkha jātiyo. ‘‘Yāsaṃ’’ti yāsaṃ bhummadeva yakkhajātīnaṃ. ‘‘Kīḷāpasutavasenā’’ti bodhisattānañca buddhānañca acchariya dhammajātakāle ugghosana kīḷākammavaḍḍhanavasena. ‘‘Yāsañca mantapadānī’’ti yāsaṃ niggaha paggahapūjanādi vasena pavattāni mantapadāni. ‘‘Tesū’’ti + tesu catūsu avaruddhakesu. ‘‘Kīḷāsoṇḍavasenā’’ti kīḷādhuttavasena. ‘‘Ghāsasoṇḍavasenā’’ti khādanabhuñjana dhuttavasena. Soṇo vuccati sunakho. ‘‘Satte’’ nerayike vā petevā. ‘‘Kāmañca hotī’’ti kiñcāpi hotīti attho. ‘‘Nibandhanokāso’’ti niccasambandhanokāso. ‘‘Samudāgatesū’’ti paramparato āgatesu. ‘‘Devarājaṭṭhānesū’’ti imasmiṃ cakkavāḷe tāvatiṃsābhavane devarājaṭṭhānesūti adhippāyo. ‘‘Pāḷiyaṃ evā’’ti dīghanikāye janavasabhasuttapāḷiyaṃ eva. Yacchanti niyacchanti etthāti yāmo. ‘‘Niyacchantī’’ti aññamaññaṃ issāmacchariya mūlakehi kalahabhaṇḍanādīhi vigacchantīti attho. ‘‘Taṃ sahacaritattā’’ti tena yāma nāmakena issaradevakulena niccakālaṃ saha pavattattā. ‘‘Vasaṃ vattentī’’ti icchaṃ pūrentīti vuttaṃ hoti.
“Pure”是指在面前的地方。不过那个地方叫作高处,所以说“在高处”。“Sahasso brahmā”等句中,注释书的意思是:以自身身光遍满一千个轮围世界,所以叫“千”。“Kassaci”是指某个较低之处。“Tatthā”是指在那些梵天界中。再者,“tatthā”是指在那个第二层天。“Ābhā”是指身光,从其大小肢体中焕发而出。“Acala saṇṭhitā”是指不似第二层天那般动摇,而是稳固安住。“Tesaṃ”是指在那些论者(vādīnaṃ)的读本中。梵众天等名称并未成立,这是连接。“Iñjanajātikehī”是指有动摇性质的。“Heṭṭhimatalānaṃ iñjitaṃ puññapphalaṃ atthīti sambandho.”“Āneñja jātikenā”是指由不动性质的舍(upekkhājhāna)所生的第四层天。“Kenaci antarāyenā”是指由火坏劫等障碍。“Etthapī”是指在这第四层天也。“Āyu vemattatāyā”是指寿命长短的差异。“Oḷārikānaṃ”这是依自性粗大之性而说,并非因为存在细微者。无有扰乱他们,故为无动天(avihā)。什么是扰乱呢?说“止观在业中不广大所达”。心不广大名为遍观,不存在,这是所说的意思。“Pasāda dibba dhamma paññā cakkhūhī”是指净眼、天眼、法眼、慧眼。其中,净眼在这里也称为天眼。“Dhamma cakkhū”是指下分道智。“Paññā cakkhū”是指与观智、省察智一起的其余一切智。“Rūpīnaṃ sattānaṃ”是指有色身的众生。“Kaniṭṭhabhāvo”是指较少的状态。“Anāgāmimaggaṭṭhassapi paṭikkhepo”是指对于已住于斯陀含位而修习者,阿那含道才生起,非其他方式,所以说“以斯陀含的遮止”等。
‘‘Pure’’ti sammukhaṭṭhāne. Taṃ pana ṭhānaṃ uccaṭṭhānaṃ nāma hotīti āha ‘‘ucceṭhāne’’ti. ‘‘Sahasso brahmā’’tiādīsu attano sarīrobhāsena sahassaṃ cakkavāḷa lokaṃ pharanto sahassonāmāti aṭṭhakathāyaṃ adhippetaṃ. Kuladevatāyo nāma kula parampara pūjita devatāyo nāma. ‘‘Upaṭṭhahantī’’ti yuttaṭṭhāne devavatthu devamālakāni katvā samaye samaye tattha gantvā gandhamālādīhi pūjenti, vandanti, thomenti, varaṃ patthentīti attho. ‘‘Upaṭṭhakā evasampajjantī’’ti upaṭṭhakamattāvahontīti adhippāyo. ‘‘Kassacī’’ti kassaci heṭṭhimassa. ‘‘Tatthā’’ti tāsu brahmabhūmīsu. Puna ‘‘tatthā’’ti tasmiṃ dutīyatale. ‘‘Ābhā’’ti sarīrābhā. Niccharanti aṅgapaccaṅgehi niggacchanti. ‘‘Acala saṇṭhitā’’ti dutīya tale viya calitā na hoti. Atha kho acala saṇṭhitā. ‘‘Tesaṃ’’ti tesaṃvādīnaṃ pāṭhe. Brahmapārisajjātiādikaṃ nāmaṃ nasiddhaṃti yojanā. ‘‘Iñjanajātikehī’’ti calanajātikehi. ‘‘Heṭṭhimatalānaṃ iñjitaṃ puññapphalaṃ atthīti sambandho. ‘‘Āneñja jātikenā’’ti acalanajātikena upekkhājhānena nibbattānaṃ catutthatalānaṃ. ‘‘Kenaci antarāyenā’’ti tejosaṃvaṭṭādikena antarāyena. ‘‘Etthapī’’ti etasmiṃ catutthatalepi. ‘‘Āyu vemattatāyā’’ti āyuppamāṇanānattassa. ‘‘Oḷārikānaṃ’’ti idaṃ pakatiyā oḷārika sabhāvatāya vuttaṃ. Na sukhumānaṃ atthitāya. Natthi vihaññanaṃ etesanti avihā. Kiṃ vihaññanaṃ nāmāti āha ‘‘samathavipassanā kammesu avipphārikatā pattī’’ti. Cittassa avipphāratā pajjanaṃ nāma natthīti vuttaṃ hoti. ‘‘Pasāda dibba dhamma paññā cakkhūhī’’ti ‘pasāda cakkhu, dibbacakkhu, dhammacakkhu, paññā cakkhū, hi. Tattha pasādacakkhu eva idha dibbacakkhūtipi vuccati. ‘‘Dhamma cakkhū’’ti heṭṭhimamaggaññāṇaṃ. ‘‘Paññā cakkhū’’ti vipassanā ñāṇapaccavekkhanāñāṇehi saddhiṃ avasesaṃ sabbaññāṇaṃ. ‘‘Rūpīnaṃ sattānaṃ’’ti rūpakāyavantānaṃ sattānaṃ. ‘‘Kaniṭṭhabhāvo’’ti appatarabhāvo. ‘‘Anāgāmimaggaṭṭhassapi paṭikkhepo’’ti sakadāgāmibhāveṭhatvā bhāventasseva anāgāmimaggo uppajjati. No aññathāti āha ‘‘sakadāgāmīnaṃ paṭikkhepenā’’tiādiṃ.
144144. 众生以这种方式进入另一个存在,所以称为“进入”。被称为“耳根断绝者”,就是眼根等净色断绝。其余诸根也是如此。“以被洒水者等的状态”,就是以被洒水者、黄门等的状态。“以两种相”,就是以两种特征。“言辞败坏者”,就是言语毁坏者。“所依毁坏者”:这里“所依”指眼等诸根的组合。由于它从一开始就毁坏,具足此者之人就被称为“所依毁坏者”。“彼彼之”,指眼等诸根之彼类。“唯在出生时”,指正在出生之时。“智慧明敏的状态”:这里,明敏者的状态就是明敏性。“明敏者”,指具有遍照智慧的人。他具有称为智慧的明敏性,这是词义分解。二因者与三因者也无法确定,这是关联。为什么无法确定?回答说:“在母胎中,并没有所谓的毁坏。”哪些的毁坏?已生起的眼、耳等根的毁坏。以什么为因的毁坏?或以他人加害,或因母亲不调和的举动,或由种种疾病而毁坏,这是连接。由于在《界论》中读作“yakkha 于供养义”,所以说“以应供养之义”。以此显示:应被供养、应被恭敬者为夜叉。然而,那些过着艰难生活而游行者,名为“依地而住者”,这是连接。若读作“bhūmissitā”,为了显示“依止于地、依靠于地”这一意义,所以说“由福所生者”等。“成为丑陋者”,指他们容色丑陋,形态难看,生活艰难等,成为毁坏之形。“成为无自主而堕落者”,也称为“堕落者”。“无自主”,意为不随自己的意愿。“在僻静之处”,指在远离人群之处。或寻求而维持生命,或逼迫而维持生命,或恐吓、逼迫而维持生命,这是连接。“有宫殿的饿鬼”:那些拥有由自己福业所生的天宫者,称为“有宫殿者”。然而,他们由于福业与非福业混合之业而生,所以有些白天享受天乐,夜晚遭受饿鬼之苦;有些夜晚享受天乐,白天遭受饿鬼之苦。依靠他人所施与的福果而活者,为“依他施而活者”。“他人所施与的福果”,指亲属修福后,说“愿此我的福德给予已故的亲属饿鬼”,如此所施与的福果。“包含整个轮围界,为同一地界”:例如,名为三十三天之地,存在于一切轮围界中,一切皆以天界千年为同一寿量分齐,于此轮围界中无需赘言。然而,在地狱、畜生趣、饿鬼界、阿修罗身、人间或地居天中,并没有这样的同一分齐。虽说四恶趣的寿量计算没有定准,但在《梵天相应》中,世尊不是针对拘迦利比丘,分别宣说了十个地狱各自不同的寿量吗?确实有。然而,那十个地狱包含在无间地狱之中,只是它的部分区域。不能因为那些部分区域各自寿量确定,就说整个无间地狱有确定的寿量。而且,那些地狱的寿量分齐也并非依无间地狱的定则而成立,而是依各各不同的业而成立。因此,所言“在那里,大多以业为量”,此说善妙。所以说“在那里,于地狱中”等。“若如此”:意思是若说其他洲的居民也有寿量的增与减。“正行”指十善业道。“不正行”指十不善业道。他们之果报为成就与衰败,这是连接。“他们亦”,指其他洲的居民也如此。如此,则成为同一分齐,而这是不可能的,因为在劫初之时,所有四洲居民都可能有无量寿。问难:若其他洲居民的寿量也有增有减,若如此,则现今他们的寿量应与赡部洲居民的寿量同一趋向。答:仅是果报之量等,此为回避。“无我所”:没有“这是我的,这是我的”这种对个人所有的渴爱。“无执著”,指没有子女、妻子等执著。“上层的四大王天”,指居于空中的四大王天。白天在天界成就的天物。“直至尼弥王之时”,指直至我们的菩萨尼弥王出现之时。谁在先前的中劫出现?尼弥王则在此中劫出现。“人间五十年为四大王天的一昼夜”等,是依《阿毗达摩·法集论·心分别品》中所说的方法而说。于四倍之说。“上层诸天”,指更上层的诸天。其寿量为一千年,这是连接。“二”,指两千年。“八”,指八千年。“下层诸天”,指下层的诸天。“上层诸天”,指上层的诸天。应连接为“在夜摩天,一昼夜……”等。“四百”,指人间四百年。其余诸处亦然。“以显示首尾故”:显示四大王天的人间年数,名为显示其首;现在显示他化自在天的人间年数,名为显示其尾。
144. Bhavantare okkamanti etāyāti okkantīti piyujjati. ‘‘Sotarahito’’ti pasādasotarahito. Evaṃ sesesupi. ‘‘Āsittakādibhāvenā’’ti āsittakapaṇḍakādi bhāvena. ‘‘Dvīhi byañjanehī’’ti dvīhi nimittehi. ‘‘Vibacchavacano’’ti vipannavacano. ‘‘Vatthu vipannassā’’ti ettha ‘‘vatthū’’ti sambhāra cakkhu vuccati. Tassa ādito paṭṭhāya vipannattā tena samannāgato puggalo vatthuvipannoti vuccati. ‘‘Tassa tassā’’ti cakkhuso tādikassa .‘‘Pasūtiyaṃ yevā’’ti vijāyamānakāleyeva. ‘‘Paññāveyyattiyabhāvassā’’ti ettha byattassa bhāvo veyyattiyaṃ. ‘‘Byattassā’’ti pharaṇaññāṇassa puggalassa. Paññā saṅkhātaṃ veyyattiyaṃ assāti viggaho. Dvihetuka tihetukānaṃpi na sakkā niyametunti sambandho. Kathaṃ na sakkāti āha ‘‘mātukucchimhi vipatti nāma natthī’’ti. Katamesaṃ vipattīti. Uppannānampi cakkhu sotānaṃ vipatti. Kenakāraṇena vipattīti. Parūpakkamenavā mātuyā visama payogena vā nānābādhena vā vipattīti yojanā. Dhātupāṭhe yakkha pūjāyaṃti paṭhitattā ‘‘pūjanīyaṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Etena yakkhitabbā pūjitabbā yakkhāti dasseti. Ye pana kicchajīvikapattā vicaranti, te bhūmassitā nāma hontīti yojanā. ‘‘Bhūmissitā’’ti pāṭhe bhūmiyaṃ sitā nissitāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘puññanibbattassā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Virūpā hutvā’’ti te vaṇṇatopi dubbaṇṇā honti. Saṇṭhānatopi dussaṇṭhānā. Jīvikatopi kicchajīvikātiādinā vipannarūpā hutvā. ‘Vivasā hutvā nipatantī’ti vinipātikātipi vadanti. Vivasāti ca attano vasena icchāya vināti attho. ‘‘Vivittaṭṭhānesū’’ti janavivittesu ṭhānesu. Pariyesitvā vā jīvitaṃ kappenti. Pīḷetvā vā jīvitaṃ kappenti. Tāsetvā pīḷetvā vā jīvitaṃ kappentīti yojanā. ‘‘Vemānikapetāpī’’ti attano puññanibbattaṃ dibbavimānaṃ yesaṃ atthi, te vemānikā. Te pana puññāpuññamissaka kammena nibbattattā keci divā dibbasukhaṃ anubhavanti, rattiṃ petadukkhaṃ. Keci rattiṃ dibbasukhaṃ anubhavanti, divā petadukkhanti. Parehi dattaṃ dinnaṃ puññapphalaṃ upanissāya jīvantīti paradattūpajīvino. ‘‘Parehi dinnaṃ puññapphalaṃ’’ti ñātakehi puññaṃ katvā idaṃ me puññaṃ petānaṃ kālaṅkatānaṃ ñātīnaṃ dedhīti evaṃ dinnaṃ puññapphalaṃ. ‘‘Sakalacakkavāḷapariyāpannā ekabhūmakā’’ti yathā tāvatiṃsābhūmi nāma sabba cakkavāḷesupi atthi. Sabbāpi dibbena vassasahassena ekaāyu paricchedo hoti. Imasmiṃ cakkavāḷe vattabbaṃ natthi. Na tathā nirayesu vā tiracchāna yoniyaṃ vā pettivisayevā asurakāyevā manussesuvā bhummadevesu vā ekaparicchedo nāma atthi. Catunnaṃ apāyānaṃ āyuppamāṇa gaṇanāya niyamo natthīti vuttaṃ, na nu brahma saṃyutte kokālikaṃ bhikkhuṃ ārabbha bhagavatā vutto dasannaṃ nirayānaṃ visuṃ visuṃ atthīti. Saccaṃ atthi. Te pana dasanirayā avīciniraye pariyāpannā hutvā tassa padesamattā honti. Na tehi pade samattehi sakalo avīcinirayo niyatāyu parimāṇoti sakkā vattuṃ. Api ca sopi tesaṃ āyuparicchedo avīcibhūmiyā niyāmena siddho na hoti. Tena tena kammaviseseneva siddho. Tasmā yaṃ vuttaṃ ‘‘tattha yebhūyyena kammappamāṇattā’’ti, taṃ su vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘tattha nirayesū’’tiādiṃ. ‘‘Evaṃ sante’’ti na itara dīpavāsīnaṃ āyukappassa ārohaṇañca orohaṇañca atthīti vutte satīti attho. Samācāro nāma dasasucaritāni. Visamācāro nāma dasaduccaritāni. Tesaṃ nissandabhūtā sampattivipattiyoti sambandho. ‘‘Tesaṃ pī’’ti itara dīpavāsīnaṃpi. So evaparicchedoti āpajjati. Na ca sakkā tathā bhavituṃ. Ādikappakāle sabbesampi catudīpa vāsīnaṃ asaṅkhyeyyāyukatā sambhavatoti. Atha itaradīpavāsīnampi āyukappassa ārohaṇaṃ orohaṇañca atthi. Evaṃ sati, etarahipi tesaṃ āyukappo jambudīpavāsīnaṃ āyukappena ekagatiko siyāti codanā. Nissandamattattātiādi parihāro. Natthi idaṃ mama idaṃ mamāti pavattā pāṭipuggalikataṇhā etesanti ‘‘amamā’’. ‘‘Apariggahā’’ti puttadārādipariggaharahitā. ‘‘Uparime cātumahārājike’’ti ākāsaṭṭhakacātumahārājike. Dive devaloke siddhāni dibbāni. ‘‘Yāva nimirājakālā’’ti yāva amhākaṃ bodhisattabhūtassa nimirañño uppannakālā. Kassa pabuddho purime antarakappe uppanno. Nimirājā pana imasmiṃ antara kappe uppanno. ‘‘Manussa lokehi paññāsavassāni cātumahārājike ekodibbarattidivo hotī’’tiādi abhidhamme dhamma hadaya vibhaṅge āgatanayena vutto. Catugguṇavacane. ‘‘Uparimānaṃ’’ti uparimānaṃ devānaṃ. Ekaṃ vassasahassaṃ āyuppamāṇaṃ hotīti sambandho. ‘‘Dve’’ti dve vassasahassāni. ‘‘Aṭṭhā’’ti aṭṭhavassasahassāni. ‘‘Heṭṭhimānaṃ’’ti heṭṭhimānaṃ devānaṃ. ‘‘Uparimānaṃ’’ti uparimānaṃ devānaṃ. Yāme eko rattidivotiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Cattārī’’ti manussaloke cattāri vassasatāni. Evaṃ sesesu. ‘‘Ādianta dassanavasenā’’ti cātumahārājike manussavassagaṇanā dassanaṃ ādidassanaṃ nāma. Idāni vasavattiyaṃ manussavassagaṇanā dassanaṃ anta dassanaṃ nāma.
不是过于羸弱,即不是太羸弱。“那”指那无寻、只有伺的禅那。“于地之差别”指从初禅地之外的另一地,即第二禅地。关于“劫”的用语:劫,就是以年、季、月、半月、夜、日、白昼来限定的时段。或者说,种种法的流转由过去之日所限定,依此而称为劫,即时间。大劫,就是广大的劫。不能用年的百分之一、千分之一、十万分之一来计量,所以叫不可计数。在一个不可计数之间显现的劫,叫中间劫。众生种种寿命的限定,叫寿命劫。然而,那在人类寿命十岁时,是被十年所限定;非想非非想天众则恒常被八万四千劫所限定。所谓中间劫,就是被称为小劫的,这是关联。有人说分为二十种小劫等,如此连接。“那些”指六十四种等分类的中间劫。“如所毁灭”指以毁灭的方式、毁灭的状态。增长的劫是成劫。“如所展开”指以展开的方式、展开的状态。以经过,以超越。以带走,以除去。“于此”指在那劫的用语中,因为在注释书中被说到,这是关联。“以火”即依火。“坏灭”指那时毁灭。“下方”指下界。“于六十四次中”是简别中的处格。
Na atidubbalaṃti nātidubbalaṃ. ‘‘Taṃ’’ti taṃ avitakka avicāramattajhānaṃ. ‘‘Bhūmantare’’ti pathamajjhānabhūmito aññissaṃ dutīyajjhānabhūmiyaṃ. Kappavacane. Kappīyati vassa, utu, māsa, pakkha, ratti, divā, divasena paricchijjīyatīti kappo. Kappīyanti vā nānādhammappavattiyo atītā divasena paricchijjīyanti etenāti kappo. Kālo. Mahanto kappoti mahākappo. Vassānaṃ satabhāgehipi sahassabhāgehipi satasahassabhāgehipi saṅkhātuṃ asakkuṇeyyoti asaṅkhyeyyo. Ekassa asaṅkhyeyyassa antare dissamāno kappo antarakappo. Sattānaṃ nānāāyuparicchedo āyukappo. So pana manussānaṃ dasavassāyukakāle dasavassena paricchinno. Nevasaññā devānaṃ niccakālaṃ caturāsīti kappasahassehi paricchinno. Antarakappo nāma cūḷakappā vuccantīti sambandho. Vīsatippabhedā cūḷakappā vuccantīti keci vadantītiādinā yojanā. ‘‘Ye’’ti ye catusaṭṭhiyādibhedā antarakappā. ‘‘Yathāvinaṭṭhaṃ’’ti vinaṭṭhappakārena vinaṭṭhappakatiyā. Vaḍḍhamāno kappo vivaṭṭo. ‘‘Yathāvivaṭṭaṃ’’ti vivaṭṭappakārena vivaṭṭappakatiyā. Accayena atikkamanena. Haraṇena apanayanena. ‘‘Tatthā’’ti tasmiṃ kappavacane. Aṭṭhakathāyaṃ vuttattāti sambandho. ‘‘Tejenā’’ti agginā. ‘‘Saṃvaṭṭatī’’ti vinassati tadā. ‘‘Heṭṭhā’’ti heṭṭhāloko. ‘‘Catusaṭṭhivāresū’’ti niddhāraṇe bhummavacanaṃ.
在偈颂中,“七七火次”是指七次又七次被火毁灭。或者,这是以处格的意义来用主格。也就是说,世界在七十七次中被火毁灭,这样连接。因此说“第八第八”。“以水”就是用水。世界在每一个第八次时被水毁灭,这样连接。当六十四次圆满时,那时会有一次风灾。其中,“那时”指在那六十四次之时。“正在展开”指正在安立。“展开”就是安立。“正在坏灭”指正在毁灭。“坏灭”就是毁灭。“两个不可计数”是把两个半算作一个不可计数,这是权宜之说,就像说光音天的八劫那样。“以一半”是说:在水灾时,下面诸地正被水毁灭,但第二禅地那时还没有毁灭,即使在坏劫中也会长久存在。就是针对这一点而说的。所有这些都是在可得的情况下说的,是针对不可计数劫而说的。这就是它的量度。
Gāthāsu. ‘‘Sattasattaggināvārā’’ti sattasattavārā agginā vinassanti. Athavā, bhummatthe paccattavacanaṃ. Sattasusattasuvāresu loko agginā vinassatīti yojanā. Tenāha ‘‘aṭṭhame aṭṭhame’’ti. ‘‘Dakā’’ti udakena. Aṭṭhame aṭṭhamevāre loko dakena vinassatīti yojanā. Yadā catusaṭṭhivārā puṇṇā, tadā eko vāyuvāro siyā. Tattha ‘‘tadā’’ti tasmiṃ catusaṭṭhivāre. ‘‘Vivaṭṭamānaṃ’’ti saṇṭhahamānaṃ. ‘‘Vivaṭṭatī’’ti saṇṭhahati. ‘‘Saṃvaṭṭamānaṃ’’ti vinassamānaṃ. ‘‘Saṃvaṭṭatī’’ti vinassati. ‘‘Dve asaṅkhyeyyānī’’ti aḍḍhadvayaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyanti katvā upacārena vuttaṃ. Yathātaṃ-ābhassarānaṃ aṭṭhakappānīti. ‘‘Upaḍḍhenā’’ti udakavāre heṭṭhimabhūmīsu udakena vinassamānāsu dutīyajjhānabhūmi na tāva vinassati. Saṃvaṭṭakappepi cirakālaṃ tiṭṭhateyeva. Idaṃ sandhāya vuttaṃ. Sabbañcetaṃ labbhamānattā vuttaṃ. Asaṅkhyeyyakappaṃ sandhāya vuttanti. Idameva pamāṇanti.
145业四法。“令生起”:让还没生起的生起,让它显现出来。“令支持”:支持已经生起的,使它长久住立。“令逼迫”:逼迫已经生起的,使它衰退。“令破坏”:使它断绝。“已作之色”,是指名为“已作”的业生色。“已至业道者”,在这里应当知道:当结生生起时,一切业都名为已至业道者。已成熟,就是已经成熟。已成熟的果报属于那些的,就是已成熟果报者。正在支持而转起,意思是自身也在获得缘的时候。“未得机会者”,这只是举例。即使已得机会的,也应当承认有支持。其他不善业获得机会,这样连接。所谓“若此”,就是若此。“若命终”,就是若命终。“于此”,就是于此人。“令净信者”,就是已净信。“令染污者”,就是已染污。前面已经说过“在临死时”,所以这里说“在转起时也”。“此”,指对其他业的支持。“于命之资具”,就是维持生命的诸缘。“集起已”,就是集合已。“于此”,就是在支持业之处。与蕴相续的增长,这样连接。“依所说之理”,就是依“除去命的障碍”等所说之理。与蕴相续更久的转起,这样连接。“所说种类”,就是“未得机会成熟的,或已成熟果报的,一切善与不善思”这样所说的种类。“令成较弱而逼迫”,说的是逼迫业的作用。“在令生业弱小的积累时”,就是在集合时。“已破坏能力者”,就是已破坏效力者。“于大威德者”,就是于有大威力者。“支持业也应依相反之理了知”,就是应从逼迫业相反之理了知。意思是:像“能令生于上地者,却令生于下地”等,应当说“能令生于下地者,却令生于上地”等。在阿阇世王的事例中,那位国王杀父的业,虽然能令生于大阿鼻地狱,后来被皈依佛的业所障碍,成为已破坏效力者,令那人生于等活地狱。蕴相续的逼迫,就是令有情生起苦,这样连接。怎么会对牛马等以及子、妻、亲属、朋友造成损害,会成为那有情的逼迫业作用呢?他人是另一个人,牛马等是别的。并不是由他人所造的业,能令其他有情生起苦或乐,这是问难。以“有二种”等来回答。在阿难长者的事例中,那位长者曾是大悭吝者,也阻止他人布施。他从那里死后,生于某村一个妇女的胎中。从他出生时起,由他的恶业,以母亲为首,令全村人生起苦,这在《法句经注》中说过。所以应当知道:由等流果之力,由他人所造的业,确实能令其他有情生起苦或乐。“业生相续之首”,从结生时起,有每一一生起的业生色相续。它后来为令同类的业生色相续相续转起,而作为首,所以称为相续之首。任何一个业生相续之首为一,或二个业生相续之首为二。在《清净道论》文中。“彼即”,就是那破坏业。“于此也”,就是在这《阿毗达摩义摄》中。“此也”,就是这破坏业也。在杜达伽摩尼王的事例和首那长老之父的事例中,他们临死时,先有恶趣相现前。后来国王忆念一件先前所作的善业,长老之父也在那一刹那作一件善业,那些恶趣相就消失,天趣相显现。两人都死后生于天界。令善与不善业灭尽者,就是善与不善业灭尽者。“于寿与业尚存时”,就是那有情的寿限还没到尽头,业力也还没耗尽。这样于寿与业尚存时。“违犯业”,就是对父母或如法沙门、婆罗门,以违犯而作的违犯业。“然彼”,是中部注之说。“似不被认可”,就是似不被接受。“彼”,是中部注之说。“然于彼处”,就是在中部注中。“然此一切”,就是这一切契合经语,依之而说,这样连接。不被认可者,是复注诸师。“应期待果报”,就是应依果报而期待。这里,“果报”指业所生的蕴相续。令它生起的业,名为令生业。支持那同一蕴相续的,就是支持业;逼迫那同一的,就是逼迫业;破坏那同一的,就是破坏业,这是意旨。“于娑鸡帝问”,就是在果报论中出现之娑鸡帝问。在法乐母,即郁伽森王之后的事例中,那位王后过去曾杀一只山羊,由那业堕恶趣已,后来由转起果报之力,在多生中,以山羊身,受如身毛数般的断头苦。“然彼”,就是那一杀生思。大目犍连事,就是五百贼杀长老之事。长老由自己过去所作的破坏业,得遇贼杀而入般涅槃。娑摩婆提后及瓦咖木德河岸住的五百比丘,也由自己过去所作的破坏业,得遇如是迫害而生于天界。名为杜西魔者,在拘留孙佛时,名为魔天子。名为迦蓝浮王者,是忍辱仙人的杀害者。然而他们在那一刹那,由自己所作的破坏业,在那一刹那即死,生于阿鼻地狱。在那里,前面诸事例中,破坏业只作破坏,不给予自己的果报。后面诸事例中,则既作破坏,也给予果报。在《破显论》文中。“以破坏为先”,就是以破坏为先而令生果报,这样连接。意思是:破坏其他业的果报已,才令生自己的果报。在那里,“令生自己的果报”,这里有时令生,有时不令生,因为没有作这样的分别,所以说“那是不好的”。因此说“这里由过去所作”等。“因为只在诸注疏中有”,就是在他们的事例中,说“他们由破坏业而死”,因为这样说了而有。令生果报者,就是果报令生者。它的状态,就是果报令生性。果报令生性的不存在,这样分解。
145. Kammacatukke. ‘‘Janetī’’ti ajanitaṃ janeti. Pātubhāveti. ‘‘Upatthambhatī’’ti janitaṃ upatthambhati. Ciraṭṭhitikaṃ karoti. ‘‘Upapīḷetī’’ti janitaṃ upapīḷeti, parihāpeti. ‘‘Upaghātetī’’ti upacchindati. ‘‘Kaṭattā rūpānaṃ’’ti kaṭattānāmakānaṃ kammajarūpānaṃ. ‘‘Kammapathapattāvā’’ti ettha paṭisandhijanena sati, sabbampi kammaṃ kammapathapattaṃ nāma hotīti daṭṭhabbaṃ. Vipaccitthāti vipakkaṃ. Vipakkaṃ vipākaṃ yesanti vipakka vipākā. Upatthambhamānā pavattati. Sayaṃpi paccayalābhe satīti adhippāyo. ‘‘Aladdhokāsassā’’ti idaṃ nidassana mattaṃ. Laddhokāsassapi upatthambhanaṃ nāma icchitabbameva. Aññaṃ akusalakammaṃ okāsaṃ labhatīti yojanā. ‘‘Cāyaṃ’’ti ce ayaṃ. ‘‘Kālaṅkariyā’’ti kālaṃkareyya. ‘‘Assā’’ti imassa puggalassa. ‘‘Pasāditaṃ’’ti pasannaṃ. ‘‘Padūsitaṃ’’ti paduṭṭhaṃ. Pubbe ‘maraṇāsanna kāle’ti vuttattā idha ‘pavattikālepī’ti vuttaṃ. ‘‘Etaṃ’’ti kammantarassa upatthambhanaṃ. ‘‘Jīvitaparikkhāre’’ti jīvitaparivāre paccaye. ‘‘Samudānetvā’’ti samāha ritvā .‘‘Etthā’’ti upatthambhaka kammaṭṭhāne. Khandhasantānassa upabrūhananti sambandho. ‘‘Vuttanayenā’’ti ‘jīvitantarāye apanetvā’tiādinā vuttanayena. Khandhasantānassa ciratarappavattinti sambandho. ‘‘Vuttappakārā’’ti ‘vipaccituṃ aladdhokāsāvā vipakka vipākā vā sabbāpi kusalā kusala cetanā’ti evaṃ vuttappakārā. ‘‘Dubbalataraṃ katvā vā vibādhamānā’’ti upapīḷaka kammakiccaṃ vuttaṃ. ‘‘Janaka kammassa dubbala āyūhanakāle’’ti samuccayanakāle. ‘‘Vihata sāmatthiyaṃ’’ti vināsitasattikaṃ. ‘‘Mahesakkhesū’’ti mahānubhāvesu. ‘‘Upatthambhakampi tabbipariyāyena veditabbaṃ’’ti upapīḷaka kammato vipariyāyena veditabbaṃ. ‘Uparibhūmi nibbattakampi samānaṃ heṭṭhābhūmiyaṃ nibbattetī’tiādīsu ‘heṭṭhābhūmi nibbattakampi samānaṃ uparibhūmiyaṃ nibbattetī’tiādinā vattabbanti adhippāyo. Ajātasatturājavatthumhi tassa rañño pitughātakammaṃ mahāavīciniraye nibbattanakampi samānaṃ pacchā buddhu paṭṭhāna kammena bādhīyamānaṃ vihatasāmatthiyaṃ hutvā taṃ ussadaniraye nibbatteti. Khandhasantānassa vibādhanaṃ nāma sattassa dukkhuppatti karaṇanti sambandho. Kathaṃ gomahiṃsādīnaṃ puttadārañātimittānañca vipattikaraṇaṃ tassa sattassa upapīḷaka kammakiccaṃ bhaveyya. Aññohi so puggalo, aññe gomahiṃsādayo. Na ca aññena kataṃ kammaṃ aññesaṃ sattānaṃ dukkhuppattiṃ vā sukhuppattiṃ vā kareyyāti codanā. Duvidhantiādinā taṃ vissajjeti. Ānanda seṭṭhivatthumhi. Soseṭṭhi mahāmacchariyo ahosi. Aññepi dānaṃ dente nīvāresi. So tato cavitvā ekasmiṃ gāmake ekissā itthiyākucchimhi jāto. Tassa jātakālato paṭṭhāya tassa pāpakammena mātaraṃ ādiṃ katvā sakalagāmikānaṃ janānaṃ dukkhuppatti hotīti dhammapada aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tasmā nissandaphalavasena aññena kataṃ kammaṃ aññesaṃ sattānaṃ dukkhuppattiṃ vā sukhuppattiṃ vā karoti yevāti daṭṭhabbaṃ. [‘‘Kammajasantati sīsesū’’ti paṭisandhikālato paṭṭhāya uppannā ekekā kammajarūpasantati nāma atthi. Sā pacchā aparāparaṃ tādisāya kammajarūpasantatiyā pavattatthāya sīsabhūtattā santati sīsanti vuccati. Yaṃ kiñci ekaṃ vākammajasantati sīsaṃ. Dve vākammajasantati sīsāni ]. Visuddhimaggapāṭhe. ‘‘Tadevā’’ti taṃ upaghātaka kammameva. ‘‘Idha cā’’ti imasmiṃ abhidhammatthasaṅgahe. ‘‘Imassa pī’’ti imassa upaghātaka kammassapi. Duṭṭhagāmaṇi rañño vatthumhi ca soṇatthera pituno vatthumhi ca tesaṃ maraṇāsannakāle pathamaṃ duggati nimittāni upaṭṭhahanti. Pacchā rañño ekaṃ pubbakataṃ kalyāṇa kammaṃ anussarantassa therapitu ca taṅkhaṇe eva ekaṃ kalyāṇa kammaṃ karontassa tāni duggati nimittāni antaradhāyanti. Sagganimittāni pātubbhavanti. Ubhopi cavitvā sagge nibbattantīti. Kusalā kusala kammānaṃ khayaṃ karotīti kusalā kusala kammakkhayakaro. ‘‘Āyu kammesu vijjamānesū’’ti tassa sattassa āyu paricchedo ca pariyanta gato na hoti, kammānubhāvo ca parikkhīṇo na hoti. Evaṃ āyu kammesu vijjamānesu. ‘‘Aparādha kammassā’’ti mātāpitūsuvā dhammikasamaṇa brāhmaṇesu vā aparajjhanavasena katassa aparādhakammassa. ‘‘So panā’’ti majjhimaṭṭhakathāvādo pana. ‘‘Aruccamāno viyā’’ti anicchiyamānoviya. ‘‘So’’ti majjhimaṭṭhakathā vādo. ‘‘Tattha panā’’ti majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana. ‘‘Sabbañcetaṃ’’ti sabbañca etaṃ suttavacanaṃ, vasena vuttanti sambandho. Anicchantehi ṭīkā cariyehi. ‘‘Vipākaṃ paṭiicchitabbo’’ti vipākaṃ paṭicca icchi tabbo. Ettha ‘‘vipākaṃ’’ti kammanibbattakkhandha santānaṃ vuccati. Tassa janakaṃ kammaṃ janaka kammanti vuccati. Tasseva khandhasantānassa upatthambhakaṃ tasseva upapīḷakaṃ tasseva upaghātakaṃ kammaṃ upaghātaka kammanti vuccatīti adhippāyo. ‘‘Sāketa pañhe’’ti vipākuddhāre āgate sāketa pañhe. Dhammadinnāya nāma uggasena rañño deviyā vatthumhi sādevī pubbe ekaṃ ajaṃ ghātesi, tena kammena apāyesu patitvā pacchā pavatti vipākavasena bahūsu bhavesu ajasarīre lomagaṇanāmattaṃ attano sīsacchedana dukkhaṃ anubhosīti. ‘‘Sā panā’’ti sā ekā pāṇātipāta cetanā pana. Mahāmoggalāna vatthu nāma pañcasata corānaṃ therassa ghāta na vatthu . Therohi attanā pubbakatena upacchedaka kammena coraghātanaṃ labhitvā parinibbuto. Sāmāvatidevī ca vaggumudānaditīravāsino pañcasata bhikkhū ca attano pubbakatehi upacchedaka kammehi tādisaṃ parūpakkamaṃ labhitvā saggesu nibbattā. Dussimāro nāma kakusandha buddhakāle māradeva putto vuccati. Kalāburājānāma khanti vāditā pasassa ghātako vuccati. Te pana taṅkhaṇe attanā katena upacchedaka kammena taṅkhaṇe eva cavitvā avīcimhi nibbattā. Tattha purima vatthūsu upacchedaka kammaṃ upacchindana mattaṃ karoti. Na attano vipākaṃ deti. Pacchimavatthūsu pana upacchindanañca karoti, vipākañca detīti. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Upacchedana pubbakaṃ’’ti upacchedana pubbakaṃ vipākaṃ janetīti yojanā. Kammantarassa vipākaṃ upacchinditvāva attano vipākaṃ janetīti adhippāyo. Tattha ‘‘attano vipākaṃ janetī’’ti idha kadāci janeti, kadāci na janetīti evaṃ vibhāgassa akatattā ‘‘taṃ na sundaraṃ’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘idha pubbakatenā’’tiādiṃ. ‘‘Aṭṭhakathāsuyeva āgatattā’’ti tesu vatthūsu tejanā upacchedaka kammena marantīti evaṃ vatvā āgatattā. Vipākaṃ nibbattetīti vipāka nibbattakaṃ. Tassa bhāvo vipāka nibbattakattaṃ. Vipāka nibbattakattassa abhāvoti viggaho.
136136. “被贪爱之力所阻碍,就不给果报”,意思是:即使已经证得禅那的人,如果在临终时生起了贪爱,那禅那就不给果报。“一者”指某一个人。“他们”指广大业和无间业。在最后速行路中造作的业,因为所依处软弱,本身也软弱,不能产生结生。因此说“在最后速行路之前的临近阶段所造”。这是就业的共通性来说的。但如果业有特殊情况,就不该说“不给”,为了说明这一点,才说了“然而邪见业……”等话。应当理解为:已造之业就叫做近业。就圣典文句来说,应当理解为:有人在临终时,正见已完全受持,或者邪见已完全受持。后面会详细说到。能生喜悦的,是依他人心念的运转而生起;能生热恼的,是依追悔和懊恼的运转而生起。这四种重业,是就下一世就成熟的业来说的,所以说“就是顺生受业”。业,不管是善还是不善,如果反复获得、反复习行,就给果报;如果没有反复习行,就不给。圣典里说:“由于欲界善业的已作、已积集,眼识等果报生起”;又说:“由于不善业的已作、已积集,眼识等果报生起”。这里先说了“已作”,后面又说“已积集”,就是在说明:只有在反复增长、也就是习行的情况下,才给果报。所以,即使说“已作业”或“积集业”,这里要表明的是:此处应当取反复获得的习行,因此义注里说“反复获得之习行”。
136. ‘‘Nikanti balena vā paṭibāhiyamānaṃ vipākaṃ na detī’’ti jhānalābhino hutvāpi maraṇakāle uppajjituṃ nikantiyā sati, taṃ jhānaṃ vipākaṃ na detīti adhippāyo. ‘‘Ekassā’’ti ekassa puggalassa. ‘‘Tesaṃ’’ti mahaggatakamma ānantariya kammānaṃ. Antima javanavīthiyaṃ kataṃ nāma vatthu dubbalattā sayampi dubbalaṃ hoti. Paṭisandhiṃ na janeti. Tenāha ‘‘antima javanavīthito pubbabhāge āsanne kataṃ’’ti. Idañca kammasāmañña vasena vuttaṃ. Kammavisese pana sati, na detīti na vattabbanti dassetuṃ ‘‘micchādiṭṭhikammaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Kataṃ āsanna kammaṃ nāmāti gahetabbanti yojanā. Pāḷipāṭhe. Assapuggalassa maraṇakālevā sammādiṭṭhi samattā samādinnā, micchādiṭṭhi samattā samādinnāti yojanā. Parato paripuṇṇaṃ āgamissati. Somanassa janakaṃ paracetanā pavattivasena. Santāpa janakaṃ kukkuccavippaṭisārappavattivasena. Idaṃ garuka catukkaṃ nāma anantare bhave vipaccanakānaṃ kammānaṃ vasena vuttanti āha ‘‘upapajjavedanīya kammāni evā’’ti. Kammaṃ nāma kusalaṃ vā hotu, akusalaṃ vā. Punappunaṃ laddhā sevane sati, vipākaṃ deti. Asati na deti. Kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ uppannaṃ hoti cakkhu viññāṇanti ca, akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ uppannaṃ hoti cakkhu viññāṇanti ca, pāḷiyaṃ vuttaṃ. Etthahi katattāti vatvā puna upacitattāti vacanaṃ punappunaṃ vaḍḍhanasaṅkhāte āsevane sati eva vipākaṃ detīti ñāpeti. Tasmā katamatta kammattā kaṭattā kammaṃ nāmāti vuttepi anantarabhave vipaccanaka kammasseva idha adhippetattā punappunaṃ laddhā sevanameva idha gahetabbanti dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘punappunaṃ laddhāsevanaṃ’’ti vuttaṃ.
在“如此而作”等句中,“于彼处,该业被称为宿作业”,意思是:在义注的某个段落里,那积集业被称为宿作业。在“为何在此”等句中,“在此”指在这部《阿毗达摩义摄》中。在圣典里,意思是:如果有重业,它就产生果报;如果没有重业,那么哪种业多就由哪种业产生果报;如果没有多业,那么哪种业临近死亡就由哪种业产生果报;如果没有近业,那么积集业就产生果报。这里其余的内容很容易理解。
‘‘Evañca katvā’’tiādīsu. ‘‘Yattha taṃ pubbakataṃ kammanti āgataṃ’’ti yasmiṃ aṭṭhakathā padese taṃ kaṭattā kammaṃ pubbakataṃ kammaṃti āgataṃ. ‘‘Kasmā idhā’’tiādīsu. ‘‘Idhā’’ti imasmiṃ abhidhammattha saṅgahe. Pāḷiyaṃ. Yaṃ garukaṃ, taṃ vipākaṃ deti. Tasmiṃ asati, yaṃ bahulaṃ. Tasmiṃ asati, yaṃ āsannaṃ. Tasmiṃ asati, yaṃ kaṭattā vā pana kammaṃ, taṃ vipākaṃ detīti attho. Sesamettha suviññeyyaṃ.
在经文中,“能产生乐受”就是顺乐受。“完全”是指善加把握。“已采纳”是对这个意思的解释。“圆满”就是完全具备。铜齿者一辈子造了很多恶业。但在命终那天,听了舍利弗长老说法,死后因为近业而投生到天界。瓦塔卡罗那人,一辈子造了很多善业。但在命终那天,对佛陀的教法产生了颠倒想,因为近业而投生到恶趣。
Suttantapāṭhe. Sukhavedanaṃ janetīti sukhavedanīyaṃ. ‘‘Samattā’’ti suṭṭhugahitā. ‘‘Samādinnā’’ti tadatthavivaraṇaṃ. ‘‘Pariyattaṃ’’ti samatthaṃ. Tambadādhikassa yāvajīvaṃ bahūni pāpakammāni āciṇṇāni. Maraṇa divase pana sāriputtattherassa dhammadesanaṃ sutvā cavitvā tena āsanna kammena sagge nibbatti. Vātakālassa yāvajīvaṃ bahūni kalyāṇa kammāni āciṇṇāni. Maraṇa divasepana buddhasāsane viparīta saññaṃ katvā tena āsanna kammena apāye nibbatti.
147147. 关于见法四分。“应见”,就是已见。“法”,是蕴、处等法的集合。已见的法,就是见法,指正在现起的法聚,也就是所谓的“自体”。为了说明“对被执为自体的、由邪见所构想的实质,其存在与生起是有原因的”这个含义,所以说“名为见法”等。通过“感受异熟”这句话,怎样显示业的成就呢?在“感受”这个动词形式中,可以看到“业”这个词,因此应知“异熟”就是应被感受的。因为是应被感受的,所以叫“应被感受”。“近”就是趋近。“生已”,就是趋近而生,也就是达到的意思。在分别注中:“见法之”,就是见法的,这里的第五格表示所有格。圣典中说“于此”等,就是依照前文所说的方式。另一个词“常”,始终是从“无依”的角度来看的。而那个“无依”,就是指紧接在前面所说的词。“见法与来生无间有”,就是从见法以及来生无间有来说的。“流转”,就是连结。或者“次次”,就是一个又一个,一个又一个就是“次次”。在次次中辗转生起,就是“次次性”的意思。“当生有”,就是来生无间有。在业上安立“有”,如“憍陈如已知‘有’”这句话,依循约定俗成的用法,说为“名为有”。而那个约定俗成的词从哪里来的呢?就说“有业”等。这里所说的文句只是简略形式。完整的文句则是:有业、有业异熟,有业、无业异熟,有业、有业异熟,有业、无业异熟,无业、将来有业异熟,无业、将来无业异熟——如此等等,见于《无碍解道》。那个“她”,指第一速行心的思。“异熟较少”,这里的“因为”是表示原因的词,因此由于住留不久,就在见法本身给出果报后便消失,所以因为异熟较少,只给出无因的果报后便消失——这样连接理解。“缘”也是指获得缘之后所说的缘。“那个”,指所说的广大缘。“如乌鸦瓦利耶等人那样”,就像乌鸦瓦利耶等人那样,见法应受的业。“给出更明显的果报”,是指在七日之内,以在长者家中获得利益等方式,给出更明显果报的某种业。业道速行相续中生起的第一速行思,或者其他第一速行思——这样连接理解。“某些”,指某些第一速行思。其余则是见法应受的业。
147. Diṭṭhadhammacatukke. Passitabboti diṭṭho. ‘‘Dhammo’’ti khandhāyatana dhamma samūho. Diṭṭho dhammoti diṭṭha dhammo. Vattamāno dhammasamūho. Yo attabhāvoti vuccati. Attasaṅkhātassa diṭṭhiyā parikappitasārassa bhāvo pavatti kāraṇanti katvāti imamatthaṃ dassento ‘‘diṭṭha dhammo vuccatī’’tiādimāha. ‘‘Vipākaṃ paṭisaṃvedetī’’ti etena kathaṃ kammasādhanaṃ dasseti. Paṭisaṃvedana kriyāpade vipākanti kammapadaṃ disvā vipākaṃ nāma veditabbaṃ vedanīyaṃ. Paṭisaṃveditabbaṃ paṭisaṃvedanīyanti viññātattā. ‘‘Upeccā’’ti upagantvā. ‘‘Upapajjitvā’’ti upecca pajjitvā. Pāpuṇitvāti attho. Vibhāvanipāṭhe. ‘‘Diṭṭha dhammato’’ti diṭṭha dhammassa. Sāmiatthe pañcamī. Pāḷiyaṃ vuttaṃ. ‘‘Etthahī’’tiādi pubbavākye vutta nayameva. Aparasaddo niccaṃ apādānā pekkho. Tañca apādānaṃ nāma anantare vuttapadehi. ‘‘Diṭṭhadhammā nāgatānantara bhavehī’’ti diṭṭhadhammato ca anāgatānantara bhavato cāti attho. ‘‘Parivatto’’ti pabandho. Aparāpariyoti vā, aparo ca aparo ca aparāparo. Aparāpare pavatto aparāpariyoti attho. ‘‘Upapajjabhavaṃ’’ti anāgatānantarabhavaṃ. Ahosi kamme ‘‘ahosī’’ti padaṃ aññāsi koṇḍaññoti padeviya ruḷhīnāmapadanti āha ‘‘ahosi nāmakaṃ’’ti. Taṃ pana ruḷhipadaṃ kutopavattaṃti āha ‘‘ahosi kammaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Evaṃ vutta pāṭhavasenā’’ti ettha idha vutto pāṭho sā vaseso. Paripuṇṇapāṭho pana ahosi kammaṃ ahosi kamma vipāko, ahosi kammaṃ nāhosi kamma vipāko, ahosi kammaṃ atthikamma vipāko, ahosi kammaṃ natthi kammavipāko, ahosikammaṃ bhavissati kamma vipāko, ahosi kammaṃ na bhavissati kamma vipākotiādinā paṭisambhidā magge āgato. ‘‘Sā’’ti pathama javana cetanā. ‘‘Appatara vipākā cātī’’ti ettha ‘‘itī’’ti hetu atthe nipāto, tasmā aciraṭṭhiti kattā diṭṭha dhamme eva phalaṃ datvā vigacchati, tasmā appatara vipākattā ahetukamattaṃ phalaṃ datvā vigacchatīti yojanā. ‘‘Paccayoti cā’’ti paccayaṃ laddhāti vutto paccayoti ca. ‘‘So’’ti mahantaṃ vutto paccayo. ‘‘Kākavaliyādīnaṃ viyā’’ti kākavaliyādīnaṃ puggalānaṃ diṭṭhavedanīya kammaṃ viya. ‘‘Pākaṭatarapphaladānaṃ’’ti sattāhabbhantare eva seṭṭhiṭṭhānappaṭi lābhādivasena pākaṭatarapphaladānakaṃ kammavisesaṃ. Kamma pathajavanasantāne pavattā pathamajavana cetanā vā itarāpi pathama javana cetanā vāti yojanā. ‘‘Kācī’’ti ekaccā pathamajavana cetanā. Sesāni diṭṭhadhamma vedanīya kammāni.
关于投生业。“有利益的”,是指能达成决定意义的利益。这里说的是能达成杀生等行为目的。能很好地决定,就是“能决定”。“其余的也”,是指其余那些投生时受报的业。“此处”,是指这个人世间。“混合业”,是指善与不善混合的业。天宫鬼的故事,见于《天宫事》圣典中。“在善趣中遭受不幸的故事”,这里的“不幸”,是指眼、耳等器官和肢体的残缺,或者是种种苦生起的不幸。“在恶趣中获得福报”,是指有大神力的龙、金翅鸟等获得的福报。“如所说的故事”,是指天宫鬼故事等。在义注文本中:“它们没有转移”,是指那些业在成熟感果时,没有所谓转移。“各自安住在自己的位置上”,是指它们依照世尊所说的现法处等位置,就那样安住。“这样说”,是依照“它们没有转移”等的方式来说的。“或者因为没有道理”,这里是指现法受业没有结生异熟等道理。
Upapajjakamme. ‘‘Attha sādhikā’’ti sanniṭṭhānatthasādhikā. Pāṇaghātādi kiccasādhikāti vuttaṃ hoti. Suṭṭhu niṭṭhāpetīti sanniṭṭhāpikā. ‘‘Sesāni pī’’ti sesāni upapajja vedanīya kammānipi. ‘‘Idhā’’ti imasmiṃ manussa loke. ‘‘Missakakammānī’’ti kusalā kusalamissakāni kammāni. Vemānikapetavatthūni vimānavatthu pāḷiyaṃ āgatāni. ‘‘Sugatiyaṃ vipattiṃ anubhavantāni vatthūnī’’ti ettha ‘‘vipattiṃ’’ti cakkhu sotādīnaṃ aṅga paccaṅgānaṃ vā vipattiṃ. Nānā dukkhuppattibhūtaṃ vā vipattiṃ. ‘‘Duggatiyaṃ sampattiṃ’’ti mahiddhīnaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ sampattiṃ. ‘‘Yathā vutta vatthūhī’’ti vemānika petavatthādīhi. Aṭṭhakathāpāṭhe. ‘‘Tesaṃ saṅkamanaṃ natthī’’ti tesaṃ kammānaṃ vipaccanakāla saṅkanti nāma natthi. ‘‘Yathāṭhāneyeva patiṭṭhantī’’ti tāni diṭṭha dhammaṭṭhānādivasena bhagavatā yathā vuttaṭṭhāne eva tiṭṭhanti. ‘‘Evaṃ vuttaṃ’’ti tesaṃ saṅkamanaṃ natthītiādinayena vuttaṃ. ‘‘Yuttiyā vā abhāvato’’ti ettha diṭṭha dhamma vedanīyassa paṭisandhi vipākādi yuttiyā abhāvato.
148在“明显处所四法”中。“身体等”是指能动摇的身体等。这里说的是身表等。“殴打伤害”是指越过界限,用加行压制后使之倒下。因此说“此处的殴打伤害”等。“未给予”是指物主没有给予的、属于他人的东西。所谓不可行淫的对象,是指为了不越犯而不可接近的、由母亲守护等女性或男性的身体。“她的”是指其他众生的。“由此”是指由于属于他人所持有的状态。“强夺思”是指以把他人的东西变成自己的东西的方式,强力切断他人所有状态的思。这里说的是掠夺思。“以自己的道使他人入道者”是指以自己的道使他人与道结合者。“在此也”是指如同在不与取中说“有他人持有想”是第二支分一样,在这里也是如此。在这里,有人不说“依不可行淫的对象而称为心”,而说“对彼行淫之心”。因此,即使没有说“不可行淫的对象想”,也与说过的相似。并非如此。因为“对彼”这个说法并不表达与想的差别相结合的意义。而且,在这些地方,如果想是重点,那么就像“众生想”“他人持有想”是支分一样,这里也必须说“不可行淫的对象想”是第二支分。为什么?因为是支分决定处。因此说“以此”等。“被说为四支具足者”是指它有四种资具:不可行淫的对象、对彼行淫之心、行淫的加行、以道入道的忍受。“她”是指比丘尼。“包含于被守护者中”是指包含于母亲守护、父亲守护等之中。“然而在复注中”是指在经复注中。“她”是指比丘尼。邪见派是指六十二种邪见等。持那些邪见的人称为邪见者。他们的法称为邪见者法。即使是邪行,对破戒女子的违犯,罪过较轻。比这更重的是对持牛禁戒女子的违犯,罪过很重。比这更重的是对皈依者、持五学处者、沙弥尼、凡夫比丘尼等。在义注文本中。“在此”是指在此不善身业中。“未被采纳”是指未被长老或义注师们采纳。人们以此饮用谷酒和果酒,所以是谷酒果酒饮。其吞咽思是业。“一切轻”是指在所有饮酒业的果报中,哪个果报较轻,即只是转起果报的意思。“能导致疯狂”是指能导致疯狂状态。“连同五者”是指连同饮酒业,共有五者。在根本复注的语句中。“其”是指饮酒业的。在《无碍解道》复注中,对此句的注释中说了,这是关联。在那里,“彼之远离等”是指从饮酒远离等。“迷醉的”是指迷醉的。“非福行道的”是指不善业道的。“彼之厌离也”是指从饮酒厌离也。“由于无迷醉性”是指由于没有迷醉的状态。“它”是指无迷醉性。“福行道的”是指善业道的。“如是”是指因此。“那些”是指饮酒业与彼之厌离业。“非另一个”是指与业道无关的。饮酒单独不给予结生,这是连接。然而,在彼之厌离业中,如果知道这饮酒是恶业、是恶行后,以受持远离和遇缘远离的方式守护那学处,那么,即使此戒与其他福行道无关,也不应说它单独不给予结生。“如此,此也”是指如此,此饮酒业也仅仅是作为已达业道之业的眷属而产生结生,这是连接。“在那里”是指在业道经中。也可以说,没有依自性而说,这是连接。“那”是指那饮酒业。“在那里”是指在那些业道经中。所谓令业生起,是指令恶行业生起。由诸天之主帝释天,说了它的堕恶趣性,这是连接。它的意思是:你们买下这个充满阿修罗女的酒瓮吧。给钱,拿去吧。“其”是指饮酒业的。令堕恶趣,令到达,所以是堕恶趣者。“此即”是指有这如理的解释。在根本复注的语句中。“与业俱生的”是指与不善业俱生的渴爱。“那些的”是指那五种业的。“从部分来说”是指在《法集论》中,依“有触、有受”等所说的法数论母中,有称为禅那等部分。其中,五学处从部分来说,就是业道部分。即包含在业道部分中的意思。“前四种的”是指杀生等前四种业的。“被遮止”是指它的业道性被遮止。“第三”是指第三经。在这些义注中也是如此。
148. Pākaṭṭhānacatukke. ‘‘Kāyādīnaṃ’’ti copanakāyādīnaṃ. Kāya viññattādīnanti vuttaṃ hoti. ‘‘Atipātentī’’ti atikkamma payogena abhibhavitvā pātenti. Tenāha ‘‘atipātanañcetthā’’tiādiṃ. ‘‘Adinnaṃ’’ti sāmikenaadinnaṃ parasantakaṃ. Agamanīyavatthūni nāma avītikkamanatthāya anupagantabbāni māturakkhitādīni itthi purisasarīrāni. ‘‘Tassā’’ti parapāṇassa. ‘‘Tato’’ti parapariggahita bhāvato. ‘‘Acchindaka cetanā’’ti parasantakassa attano santakakaraṇavasena bhusaṃ parasantakā bhāvacchindaka cetanā. Viluppana cetanāti vuttaṃ hoti. ‘‘Maggena maggappaṭipādakassā’’ti attano maggena paramagga sampayojakassa. ‘‘Etthapī’’ti yathā adinnādāne parapariggahita saññinoti dutīyaṃ aṅgapadaṃ vuttaṃ. Evaṃ etthapi. Ettha vadanti agamanīya vatthu vasena cittanti avatvā tasmiṃ sevana cittanti vuttaṃ. Tasmā agamanīya vatthu saññitāti avuttampi vuttasadisaṃ hotīti. Na hoti. Na hi tasminti vacanaṃ saññāvisesa sahitaṃ atthaṃ vadati. Īdisesu ca ṭhānesu sace saññāpadhānaṃ hoti. Pāṇasaññitā, parapariggahita saññitā,ti aṅga padaṃ viya idhapi agamanīya vatthu saññitāti dutīyaṃ aṅgapadaṃ avassaṃ vattabbaṃ hoti. Kasmā, aṅganiyamaṭṭhānattā. Tenāha ‘‘etenā’’tiādiṃ. ‘‘Caturaṅgīkova vutto’’ti tassa cattāro sambhārā. Agamanīya vatthu, tasmiṃ sevana cittaṃ, sevanappayogo, maggena maggappaṭipatti adhivāsananti. ‘‘Sā’’ti bhikkhunī. ‘‘Rakkhitāsu saṅgahitā’’ti māturakkhita pitu rakkhitādīsu saṅgahitā. ‘‘Ṭīkāsu panā’’ti suttantaṭīkāsu pana. ‘‘Sā’’ti bhikkhunī. Pāsaṇḍā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatādīni. Taṃ vādino pāsaṇḍiyā nāma. Tesaṃ dhammo pāsaṇḍiya dhammo nāma. Micchācāropi dussīlāya itthiyā vītikkamo appasāvajjo. Tato gorūpa sīlikāya mahāsāvajjo. Tato saraṇaṅgatāya, pañca sikkhā padikāya, sāmaṇeriyā, puthujjana bhikkhuniyātiādi. Aṭṭhakathā pāṭhe. ‘‘Etthā’’ti imasmiṃ akusalakāyakamme. ‘‘Na gahitaṃ’’ti therena vā aṭṭhakathācariyehi vā na gahitaṃ. Surañca merayañca pivanti etenāti surāmeraya pānaṃ. Tadajjhoharaṇa cetanā kammaṃ. ‘‘Sabba lahuko’’ti sabbesaṃ surāpāna kamma vipākānaṃ majjhe yo vipāko lahukataro, pavattivipākamattoti vuttaṃ hoti. ‘‘Ummattakasaṃvattaniko’’ti ummattabhāva saṃvattaniko. ‘‘Pañcapī’’ti surāpāna kammena saha pañcapi. Mūlaṭīkā vacane. ‘‘Tassā’’ti surāpāna kammassa. Paṭisambhidā maggaṭīkāyaṃ imassa vākyassa saṃvaṇṇanāyaṃ vuttanti sambandho. Tattha ‘‘tabbi ramaṇādayo cā’’ti tato surāpānato viramaṇādayo ca. ‘‘Madassā’’ti majjanassa. ‘‘Apuññapathassā’’ti akusala kamma pathassa. ‘‘Tabbirati pī’’ti tato surāpānato viratipi. ‘‘Nimmadatāyā’’ti majjanarahita bhāvassa. ‘‘Sā’’ti nimmadatā. ‘‘Puññapathassā’’ti kusalakamma pathassa. ‘‘Itī’’ti tasmā. ‘‘Tānī’’ti surāpāna kammatabbirati kammāni. ‘‘Na itaraṃ’’ti kammapathehi asambandhaṃ. Surāpānaṃ visuṃ paṭisandhiṃ na detīti yojanā. Tabbirati kamme pana sace idaṃ surāpānaṃ nāma pāpakammaṃ duccaritanti ñatvā samādāna virati sampattavirati vasena taṃ sikkhāpadaṃ rakkhati. Taṃ sīlaṃ aññehi puññapathehi asambandhampi visuṃ paṭisandhiṃ na detīti na vattabbaṃ. ‘‘Evamidaṃ pī’’ti evaṃ idampi surāpāna kammaṃ kamma pathapattassa kammassa parivārabhūtaṃ eva paṭisandhiṃ janetīti yojanā. ‘‘Tatthā’’ti kammapathasuttesu. Sarūpato na vuttanti ca sakkā vattunti sambandho. ‘‘Yaṃ’’ti yaṃ surāpāna kammaṃ. ‘‘Tatthā’’ti tesu kammapathasuttesu. Kamma jananaṃ nāma duccarita kammānaṃ jananaṃ. Sakkena devāna mindena tassa apāyagāmitā vuttāti sambandho. Tassāsurāya puṇṇaṃ imaṃ surākumbhaṃkiṇātha. Mūlaṃ detha gaṇhāthāti attho. ‘‘Tassā’’ti surāpāna kammassa. Apāyaṃ gameti sampāpetīti apāya gāmī. ‘‘Yadidaṃ’’ti yā ayaṃ yathālābha yojanā atthi. Mūlaṭīkā vacane. ‘‘Kammasahajātā’’ti akusala kammasahajātā taṇhā. ‘‘Tesaṃ’’ti tesaṃ pañcannaṃ kammānaṃ. ‘‘Koṭṭhāsato’’ti dhammasaṅgaṇiyaṃ phasso hoti, vedanā hotītiādinā vutte dhammuddesavāre jhānādikoṭṭhāsā nāma āgatā. Tesu pañca sikkhāpadā koṭṭhāsato kammapatha koṭṭhāsikā eva. Kammapatha koṭṭhāse antogadhāti attho. ‘‘Purimānaṃ catunnaṃ’’ti pāṇāti pātādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ. ‘‘Paṭikkhitto’’ti tassa kammapathabhāvo paṭikkhitto. ‘‘Tatīyaṃ’’ti tatīya suttaṃ. Etāsupi ca aṭṭhakathāsu.
在身业等之中,所谓“有资具的身体”,是指整个色身。所谓“净色身”,就是指身净色本身。而“身表”则称为“动摇之身”。“动摇”就是指移动。“那本身就是”意思就是动摇之身本身。身业也就是“获得”,因此它被称为诸业生起之门——这是句子的连接方式。“为了区分诸业”:就是为了区分、确定“这是身业,这是语业”。“能够”:就是能够区分诸业。因此,意思是“依身门而说”以及“依语门而说”。因为邪行不在语门中生起,所以说“前面两种”。“中间四种”:就是妄语等四种语业。“这六种应当舍弃”:就是“应当舍弃身业”等六种应当舍弃的。怎样通过一个词、依据其多发的特点来舍弃这六种应当舍弃的呢?通过随顺和遮止来舍弃。具体怎样呢?杀生业有时虽然也少量地在语门中生起,但因为它主要是在身门中生起,所以只是身业,不算入语业的数量,也不具有两个名称。然而,因为它在语门中生起极少,所以不称为语业,也不失去身业的名称,不具有两个名称。就是这样,通过“依一门多发而说”的道理,在杀生业中就舍弃了六种应当舍弃的。其余诸业也照此类推。所谓“林住者”,就是林中猎人。他虽然有时也少量地在村中行走,但因为主要是在林中行走,所以只是林住者,得不到“村住者”的名称,也不具有两个名称。战场住者也是这样。所谓“战场住者”,是指在战场上经常出没的大象。在这里,意门因为是一切业共通的,所以不能用来区分诸业,因此这样说。既然如此,那么“贪、嗔、邪见是在意中说的,所以叫意业”这种说法就不应该说了吗?不,并非不应该说。因为从业的完成来看,意门与其他门是不共的。因此说“然而意业”等。“已完成”:就是已生起。“身业门”:在这里,那动摇之身因为身业主要在其中生起,所以叫身业门。动摇的言语因为语业主要在其中生起,所以叫语业门。而善不善的速行心因为意业就在那里完成业的作用,所以叫意业门。这样,应当了知从业和门的确定。“为了破坏那个门的名称”或者“为了给它自己的名称”:就是为了给身业破坏名称,或者给它自己的名称;为了给语业破坏名称,或者给它自己的名称。“就像婆罗门村等之所以叫婆罗门村等”:虽然那里也住着其他家族的人,但因为婆罗门家族占多数,所以名称就是婆罗门村。同样,虽然那片树林里也有其他树,但因为迦陀罗树占多数,所以名称就是迦陀罗林。应当这样说。身业部分完毕。
Kāyakammādīsu. Sasambhārakāyo nāma sakalo rūpakāyo. Pasādakāyo nāma kāyapasādo eva. Kāya viññatti copanakāyo nāma. ‘‘Copana’’nti ca calanaṃ vuccati. ‘‘So yevā’’ti copanakāyoyeva. Kāyakamma nāma lābho ca hoti, tasmā so kammānaṃ pavatti mukhanti vuccatīti yojanā. ‘‘Kammāni visesetuṃ’’ti idaṃ kāyakammaṃ nāma, idaṃ vacīkammaṃ nāmāti visesetuṃ niyametuṃ. ‘‘Sakkontī’’ti kammāni visesetuṃ sakkonti. Tasmā kāyadvāre vuttitoti ca vacīdvāre vuttitoti ca vuttanti adhippāyo. Micchācārassa vacīdvāre appavattito ‘‘purimāni dve’’ti vuttaṃ. ‘‘Majjhimāni cattārī’’ti musāvādādīni cattāri vacīkammāni. ‘‘Chabbidhāni tāni vajjānīti’’ti ‘kāyakammaṃ jaheyyu’ntiādīni chabbidhāni tāni vajjāni. Kathaṃ ekamekena bāhulla saddena chabbidhāni tāni vajjetīti. Anvayato ca byatirekato ca vajjeti. Kathaṃ, pāṇātipāta kammaṃ kadāci appakena vacīdvāre uppannampi kāyadvāre eva pavatti bahulattā kāyakammameva hoti. Vacīkamma saṅkhyaṃ na gacchati. Dve vā assa nāmāni na bhavanti. Vacīdvāre pana appakavuttittā vacīkammaṃ nāma na hoti. Kāyakammanti nāmaṃ na jahati. Dve vā assa nāmāni na bhavantīti evaṃ ekena kāyadvāre bāhulla vuttivacanena pāṇātipāta kamme chabbidhāni vajjāni vajjetīti. Evaṃ sesesu. Vanacarako nāma vanaluddako. So pana kadāci appakena gāme carantopi vane bāhulla cārittā vanacarako eva hoti. Gāmacarakoti nāmaṃ na labhati. Dve vā assa nāmāni na bhavanti. Evaṃ saṅgāmāvacarakāpi. Saṅgāmāvacaro nāma saṅgāme bāhullāvacaro hatthī vuccati. Ettha manodvāraṃ sabba kamma sādhāraṇattā kammāni visesetuṃ na sakkotīti vuttaṃ. Evañcasati, ‘abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi ceti manasmiṃ vuttito manokammaṃ nāmā’ti idaṃ na vattabbanti. No na vattabbaṃ. Kamma siddhiṃ paṭicca aññadvārehi asādhāraṇattā . Tenāha ‘‘manokammāni panā’’tiādiṃ. ‘‘Siddhaṃ’’ti nibbattaṃ. ‘‘Kāyakammadvāraṃ’’ti ettha tattha copanakāyo kāyakammānaṃ pavatti bahulattā kāyakamma dvāraṃ nāma. Copanavācā tattha vacīkammānaṃ pavatti bahulattā vacīkammadvāraṃ nāma. Kusalā kusala javana cittaṃ pana manokammānaṃ tattheva kamma kicca siddhito manokamma dvāraṃ nāmāti evaṃ kammena dvāra vavatthānaṃ veditabbaṃ. ‘‘Tassa dvārassa nāmaṃ bhindituṃ vā’’ti kāyoti nāmaṃ bhindituṃ vā. ‘‘Attano nāmaṃ dātunti vā’’ti vacīti nāmaṃ tassa dātuṃ vā. ‘‘Brāhmaṇa gāmādīnaṃ brāhmaṇa gāmādibhāvo viyā’’ti tasmiṃ aññakulesu vasantesupi brāhmaṇa kulabahulattā brāhmaṇa gāmotveva nāmaṃ hoti. Tasmiṃ vane aññarukkhesu santesupi khadīrarukkha bahulattā khadīravanantveva nāmaṃ hotīti vattabbanti. Kāyakammaṃ niṭṭhitaṃ.
149149. 关于语业。“说妄语”,就是以不真实的方式说。“两舌”,就是通过这种话离间他人。“依语言规则”,这里本来应该说“令可爱成空无”,但省略了字母,这就叫语言规则。“由何人”,就是由哪个人。“杂秽语”,这里的“saṃ”有“止息”的意思,也有“以此息苦”的意思,用在乐和利益上,所以说“乐与利益”。什么样的乐和利益?说“善士所应证得的”。这样就否定了恶人所应得的利益安乐。破坏利益安乐,就是破坏它到来的道路,所以说“破坏利益安乐之道”。“那或”,这里的“那”指利益安乐。“离于义与法”,就是离于义和法。“辩才之心”,就是为了使听闻者心生欢喜、增长心之喜悦而由辩才智慧所庄严的心。“其中”,就是在那种谈话之道中。“义法律句”,就是义句、法句和律句。其中,所谓义,就是健康成就、朋友成就、智慧成就、财富成就、受用成就。在这些当中,能引生善巧的语句,叫义句。这是善行,能导向天界;这是恶行,能导向恶趣——如此于诸法自性引生善巧的语句,叫法句。应当这样调伏心,应当这样调伏诸根,应当这样除去贪,应当这样除去瞋——如此在应调伏之法中引生律之善巧的语句,叫律句。其中若完全没有这样的义句、法句和律句,那么他的语言就只是徒有其表,这就是它的名称。这样连接。“杂秽语”,就是如上所说的无意义之言。“其中”,就是在那些语业中。所谓欺骗,就是令人失望。所谓欺骗者,就是使人失望者。破坏义、毁灭义,就是坏义者。“业道之分”,就是能引生结生的特殊业道。“另一种”,就是不同于坏义者的其他妄语。“只是业”,就是能引生现法果报的语业本身。“尘”,就是灰尘。在那些善趣和恶趣中出生,就是能引生那些出生的。“因为是道路”,因为是出生之道。“以破坏为先”,以破坏朋友为先。破坏朋友,就是离间者。“染污之心”,就是离于义为先、法为先、律为先、教诫为先,纯粹以离间为先的心,叫染污之心。“他人已被离间”,就是他人被他人以朋友破裂的方式已经离间。“无论什么”,就是无论什么骂詈之事。“这也是”,这也是粗恶语。如此,骂詈之业也及于被骂者,即使远住者,即使死者,这样连接。无义、无意义之言,只是使人知道事情,就是无义之告知者。“执为真实”,就是如同他所说的那样,那事情先前已发生,如此执为真实。有些人执为真实后,将某物置于可供供养之处,赞叹、供养、礼拜、奉持。为了来世的利益而皈依它。这一切都成为无意义的。“以那贪爱之力”,就是那王谈等,在其中获得心之欢喜,以贪爱之力而说者,就有业。若是为了显示无常相,或为了显示三宝功德,或为了呵责恶、称扬善而说者,则只是有义利的。这是意趣。因此说“依止义、法、律”等。其余在这里已如身门所述。
149. Vacīkamme. ‘‘Musā vadantī’’ti abhūtato vadanti. Pisati etāyāti pisuṇā. ‘‘Nirutti nayenā’’ti ettha piyasuñña karaṇāti vattabbe akkhara lopakaraṇaṃ nirutti nayo nāma. ‘‘Yenā’’ti yenajanena. ‘‘Samphaṃ’’ti ettha saṃsaddo sammati dukkhaṃ etenāti atthena sukhe hite vattatīti āha ‘‘saṃ sukhaṃ hitañcā’’ti. Kīdisaṃ sukhaṃ hitañcāti āha ‘‘sādhujanehi adhigantabbaṃ’’ti. Etena pāpajanehi adhigantabbaṃ hitasukhaṃ paṭikkhipati. Hitasukhassa vināsanaṃ nāma tassa āgamana maggabhindananti āha ‘‘hitasukha maggaṃ bhindatī’’ti. ‘‘Taṃ vā’’ti ettha ‘‘taṃ’’ti hitasukhaṃ. ‘‘Attha dhammā pagatassā’’ti atthato ca dhammato ca apagatassa. ‘‘Paṭibhāṇa cittassā’’ti suṇantānaṃ cittarati cittahāsavaḍḍhanatthāya paṭibhāṇaññāṇena cittīkatassa. ‘‘Yatthā’’ti yasmiṃ kathā magge. ‘‘Attha dhamma vinayapadaṃ’’ti attha padañca dhammapadañca vinaya padañca. Tattha attho nāma ārogyasampatti, mittasampatti, paññāsampatti, dhana sampatti, bhogasampattiyo. Tāsu kosallajanakaṃ vākyapadaṃ atthapadaṃ nāma. Idaṃ sucaritaṃ nāma saggasaṃvattanikaṃ, idaṃ duccaritaṃ nāma apāya saṃvattanikanti evaṃ sabhāva dhammesu kosalla janakaṃ vākya padaṃ dhamma padaṃ nāma. Evaṃ cittaṃ damitabbaṃ, evaṃ indriyāni damitabbāni, evaṃ rāgo vinetabbo, evaṃ doso vinetabbotiādinā vinetabbesu vinaya kosallajanakaṃ vākyapadaṃ vinaya padaṃ nāma. Yattha evarūpaṃ attha padañca dhamma padañca vinaya padañca kiñci natthi. Tassa vācā vatthumattassa etaṃnāmaṃ hotīti yojanā. ‘‘Samphaṃ’’ti vuttappakāraṃ niratthakavacanaṃ. ‘‘Tatthā’’ti tesu vacīkammesu. Visaṃvādanaṃ nāma virajjhā panaṃ. Visaṃvādako nāma virajjhāpanako. Atthaṃ bhañjati vināsetīti attha bhañjanako. ‘‘Kammapathabhedo’’ti paṭisandhi janako kammapathaviseso. ‘‘Itaro’’ti attha bhañjanakato añño musāvādo. ‘‘Kamma mevā’’ti pavatti vipāka janakaṃ vacīkammameva. ‘‘Rajānaṃ’’ti dhūlīnaṃ. Tāsu sugati duggatīsu uppajjantīti taduppajjanakāni. ‘‘Pathabhūtattā’’ti uppattimaggabhūtattā. ‘‘Bheda purekkhārenā’’ti mittabhedapurekkhārena. Mittaṃ bhindatīti bhedako. ‘‘Saṃkiliṭṭha cetanā’’ti attha purekkhāra dhamma purekkhāra vinaya purekkhāra anusāsani purekkhāra rahitā kevalaṃ bhedapurekkhāra cetanā saṃkiliṭṭha cetanā nāma. ‘‘Pare bhinne yevā’’ti parajane parajanena mithubhedavasena bhinneyeva. ‘‘Yaṃ kiñcī’’ti yaṃ kiñci akkosavatthu. ‘‘Ayaṃ pī’’ti ayaṃ pharusavācāpi. Evaṃ akkosana kammaṃpi akkositabbassa dūre ṭhitassapi matassapi sampajjatīti yojanā. Anatthaṃ niratthakavācā vatthu mattaṃ viññāpetīti anatthaviññāpanako. ‘‘Saccato gaṇhante yevā’’ti yathā so katheti, tathā taṃ vatthu uppanna pubbanti evaṃ saccato gaṇhanteyeva. Keci saccato gaṇhitvā kiñci vatthuṃ pūjanīya ṭhāne ṭhapetvā thomentā pūjentā vandantā pariharanti. Samparāyi katthāya taṃ saraṇaṃ gacchanti. Sabbametaṃ niratthakaṃ hoti. ‘‘Tadassādavasenā’’ti taṃ rājakathādiṃ tattha cittaratiṃ labhitvā assādavasena kathentasseva kammaṃ hoti. Anicca lakkhaṇa vibhāvanatthāya vā ratanattaya guṇavibhāvanatthāya vā pāpa garaha kalyāṇa sambhāvanāya vā kathentassa pana satthakameva hotīti adhippāyo. Tenāha ‘‘attha dhamma vinaya nissitaṃ’’tiādiṃ. Sesamettha kāyadvāre dīpitameva.
150150. 关于意业。“贪求”是指格外地专注、思量或观察,为了说明这个意思,就说了“不满足于味著”等话。“瞋害”是指令其达到毁坏的状态,使其成就。而这种成就不是通过身和语,而是唯以心为之,所以说“思惟”。“从善士的施设而言是颠倒的”,是指与善士的施设相反。“在那里”,是指在那些意业中。“愿此成为我的”,这是连接句:愿这所有物成为我的所有物,啊,那该多好啊!“作为自己的”,是指作为自己的所有物。“得利者们”,在这里,容易得到利养的人称为得利者。“愿我作为自己的”,是指愿我把它变成自己的所有物。以他人财物为所缘的,称为以他人财物为所缘。“所缘”,是指作为所缘的基体。只要还没有把它转变过来,就不构成业道的分别,这是连接句。“这在注释书中已经说过”,是引述。“这个”,是指这个有情。“对它”,是指对那个有情。所谓十事邪见,就是“无布施、无供养、无祭祀”等邪见。在六十二种邪见中,有些邪见具有虚无等自性。但在这里,是依其多分而说为业。如所说的,这是连接句。对于正在行走的人。“心之生起”,是指在道心生起时。“观察者”,是指观察三相的人。已说,这是连接句。“决定”,是指正性决定,即不颠倒的决定之义。又说“决定”,是指邪性决定,即颠倒的决定之义。无法医治的,就是治不好的,意思是绝对堕入恶趣的人。“未见到”,是指未见到邪见的立足处。“仅以邪胜解”,是指仅以对异学处的信仰,这是意趣。“自己的师承”,是指属于自己老师的。已住立的人。在注释书中已说,如于邪性论中说:具有邪自性者为邪性。在给予果报时,由于在蕴坏灭之后立即给予果报,所以是决定的。既是邪性又是决定,所以是邪性决定。具有正自性者为正性。既是正性又是决定,由于是立即给予果报的决定,所以是正性决定。“对它”,是指对邪见。“未动摇”,是指未使它动摇。“以此”,是指以此词。“对这些”,是指对这些意业。“以此”,是指以“唯在心中”这句话。“已成就”,是指已圆满。“以特征显示等方法”,是指以特征显示之理、例证之理、首要之理等方法。“会产生其他意义”,是指怎么会产生。如果没有“唯”字,当说杀生业由于多分在身门生起而称为身业时,这就如同“这位王子得到了所得”一样,仅仅是特征显示之理。由此,也会观察到其余诸门中多分生起,因此会产生其他意义。对于其余诸理也是如此。“再者”,是表示还有某些应说之事。“在这些之中”,是指在杀生等之中。“一个支分”,是指“努力”为第四支。“它与俱生者”,是指思与俱生者。属于思这一方的,称为思方者。意思是,如同思一样,它们也达到身业的地位。“成为无记说者”,是指它们成为不足以称为意业者,这是意思。以自己为首要的,称为以自己为首要者,即贪欲等。它们并非以自己为首要,而是以思为首要。在这里,它们成为以自己为首要,这是意思。“如是如是”,是指以“啊,愿此成为我的”等各种方式。“在那里”,是指在那些意业中。“一切之一切”,这是一个词干词,意思是一切种类。“在此处”,是指在意业之处。“以意业作用的差别”,是指以“啊,愿此成为我的”等作用的差别。意业的阐明已毕。
150. Manokamme . ‘‘Abhijhāyantī’’ti atirekataraṃ jhāyanti, cintenti, olokenti vāti imamatthaṃ dassento ‘‘assādamatte aṭhatvā’’tiādimāha. ‘‘Byāpādentī’’ti vigatabhāvaṃ āpādenti sampāpenti. Tañca āpādanaṃ na kāyavācāhi. Atha kho cittenevāti vuttaṃ ‘‘cintentī’’ti. ‘‘Tabbi parītato’’ti sappurisa paññattito viparītena. ‘‘Tatthā’’ti tesu manokammesu. ‘‘Idaṃ mamassā’’ti idaṃ santakaṃ mamasantakaṃ bhaveyya, aho sādhu vatāti yojanā. ‘‘Attano katvā’’ti attano santakaṃ katvā. ‘‘Lābhāvatime’’ti ettha sulābhaṃ labhantīti lābhā. ‘‘Attano kareyyaṃ’’ti attano santakaṃ kareyyaṃ. Parabhaṇḍaṃ vatthu yassāti parabhaṇḍa vatthuko. ‘‘Vatthū’’ti ārammaṇabhūtaṃ vatthu. Yāva na pariṇāmeti, tāva na kammapathabhedo hotīti yojanā. ‘‘Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāsū’’ti adhikāro. ‘‘Ayaṃ’’ti ayaṃ satto. ‘‘Tassā’’ti tassa sattassa. Dasavatthukāmicchādiṭṭhi nāma ‘natthidinnaṃ, natthiyiṭṭhaṃ, natthihutaṃ’tiādikā micchādiṭṭhi. Dvāsaṭṭhi diṭṭhigatesu kācidiṭṭhiyo natthikādi sabhāvā honti. Idha pana tabbahulanayena kammamevāti vuttaṃ. Yathāvuttoti sambandho. Gacchantassa puggalassa. ‘‘Cittuppādo’’ti maggacittuppāde. ‘‘Passanto’’ti tīṇi lakkhaṇāni passanto. Vuttoti sambandho. ‘‘Niyāmaṃ’’ti sammatta niyāmaṃ. Aviparītaniyāmanti attho. Puna ‘‘niyāmaṃ’’ti micchattaniyāmaṃ. Viparīta niyāmanti attho. Tikicchituṃ asakkuṇeyyoti atekiccho. Ekantena apāyagāmī hotīti attho. ‘‘Apassitvā’’ti diṭṭhiṭṭhānānaṃ apassitvā. ‘‘Micchādhimokkhamattenā’’ti titthā cariyesu saddahana mattenāti adhippāyo. ‘‘Sakaṃ ācariyakaṃ’’ti attano ācariyassa santakabhūtaṃ. Ṭhito puggalo. Aṭṭhakathāyaṃ vutto, yathāha micchattatike micchāsabhāvāti micchattā. Vipākadāne sati, khandhabhedānantarameva vipākadānato niyatā. Micchattā ca te niyatā cāti micchattaniyatā. Sammāsa bhāvāti sammattā. Sammattā ca te niyatā ca anantarameva phaladāna niyamenāti sammattaniyatāti . ‘‘Tassā’’ti micchādiṭṭhiyā. ‘‘Acopetvā’’ti acāletvā. ‘‘Etenā’’ti etenapi saddena. ‘‘Imesaṃ’’ti manokammānaṃ. ‘‘Etenā’’ti manasmiṃ evāti vacanena. ‘‘Upapannaṃ’’ti paripuṇṇaṃ. ‘‘Upalakkhaṇādivasenā’’ti upalakkhaṇanaya nidassananaya padhānanayādivasena. ‘‘Atthantarappasaṅgo hotī’’ti kathaṃ hoti. Evasaddena vinā pāṇātipāta kammaṃ kāyadvāre bāhulla vuttito kāyakammaṃ nāmāti vutte idaṃ laddhātapatto rājakumāroti viya upalakkhaṇanayamattaṃ. Tena sesadvāresupi bāhulla vuttiṃ upasallakkhetīti atthantarappasaṅgo siyāti. Evaṃ sesanayesupīti. ‘‘Apicā’’ti kiñci vattabbaṃ atthīti joteti. ‘‘Tesū’’ti pāṇavadhādīsu. ‘‘Ekaṃ aṅgaṃ’’ti upakkamoti catutthaṃ aṅgaṃ. ‘‘Taṃ sahajātā cā’’ti cetanā sahajātā ca. Cetanā pakkhe bhavāti cetanā pakkhikā. Cetanā viya kāyakammabhāvaṃ gacchantīti vuttaṃ hoti. ‘‘Abbohārikattaṃ gacchantī’’ti manokammanti voharituṃ appahonakattaṃ gacchantīti attho. Attā padhānaṃ yesaṃ te attappadhānā. Abhijjhādayo. Attappadhānā na honti. Cetanā padhānā honti. Idheva te attappadhānā hontīti attho. ‘‘Tathā tathā’’ti ahovata idaṃ mamassātiādinā tena tena pakārena. ‘‘Tatthā’’ti tesu manokammesu. ‘‘Sabbena sabbaṃ’’ti pāṭipadikapadametaṃ. Sabbappakāratoti attho. ‘‘Idhā’’ti manokammaṭṭhāne. ‘‘Manokamma kiccavisesenā’’ti ahovata idaṃ mamassātiādikena kicca visesena. Manokamma dīpanā niṭṭhitā.
151151. 在“此处十种”等句中,“它们也”指的是那些前后思。从最初开始转起的那些,也是这个关联。“然而凡是”等句中:一个人对另一个人说“我杀这个有情,你杀某某有情”。这样说之后,两人都采取行动。但两人的业都不成就。其中,命令者说“你杀那个有情”,这个命令业如果成就,就称为在语门发生的身业。但在这里,因为不成就,在语门中显现的,就称为语业。意思是,仅仅是语恶行。这个道理也适用于其余的情况。
151. ‘‘Ettha ca dasannaṃ pī’’tiādīsu. ‘‘Tāpī’’ti tā pubbāparacetanāyopi. Ādito paṭṭhāya pavattā tāpīti sambandho. ‘‘Yānipanā’’tiādīsu. Eko ekassa vadati ahaṃ imaṃ sattaṃ māremi, tvaṃ asukaṃsattaṃ mārehīti. Evaṃ vatvā ubhopi upakkamaṃ karonti. Kammaṃ pana ubhinnampi na sijjhati. Tattha āṇāpakassa tvaṃ asukaṃ sattaṃ mārehīti āṇāpana kammaṃ sace sijjhati. Vacīdvāre pavattaṃ kāyakammanti vuccati. Idha pana asiddhattā vacīdvāre dissa mānaṃ vacīkammanti vuccati. Vacīduccaritamattanti vuttaṃ hoti. Esanayo sesesupi.
在“以嗔为根”等句中,嗔本身就是根,所以叫嗔根。嗔是它的根,所以叫嗔根。彼相应之心,义有二种。所谓嗔恚就是嗔本身。它怎么能以嗔为根而生起呢?所以说“除了先前的嗔恚”。后面关于贪求的部分,道理也一样。在《分别论》的说明中。所谓王藏安排者,就是安排王藏的人。那里因为说到“应惩治凶暴者”,所以说“为了惩治恶人”。国王们的不与取,是以痴为根而生起的,这是连接句。“以及婆罗门们”是指以自己之想而拿走任何东西的婆罗门,以及诽谤业果的人。“取走”是以不与取的方式取走,也就是偷取。然而,国王们生起的痴,婆罗门们生起的痴,以及诽谤业果者生起的痴,这是连接句。“贪是诸业增长之因”是说:贪是诸业得以增长的因、缘由,这是连接句。已经生起疑的人,就叫已生疑者。在这里遍起,所以叫遍起。疑的遍起,就叫疑遍起。人们有那些业,这是连接句。
‘‘Dosamūlenā’’tiādīsu. Doso eva mūlaṃ dosamūlaṃ. Doso mūlaṃ massāti dosamūlaṃ. Taṃ sampayutta cittanti dvidhā attho. Byāpādo nāma doso eva. So kathaṃ dosena mūlena jāyeyyāti vuttaṃ ‘‘purimo byāpādavajjehī’’ti. Parato abhijjhāyampi esanayo. Vibhāvanipāṭhe. Nidhipāṭhakā nāma rājanidhi vidhāyakā. Tattha caṇḍo niggahetabboti āgatattā duṭṭhaniggahatthanti vuttaṃ. Rājūnaṃ adinnādānaṃ mohamūlena jāyatīti yojanā. ‘‘Brāhmaṇānañcā’’ti sakasaññāya eva yaṃ kiñci harantānaṃ brāhmaṇānañca kammaphalasambandhāpavādīnañca. ‘‘Āharaṇaṃ’’ti adinnādānavasena haraṇaṃ. Avaharaṇanti vuttaṃ hoti. Yo pana moho rājūnaṃ uppanno, yo ca brāhmaṇānaṃ uppanno, yo ca kamma phalasambandhā pavādīnaṃ uppannoti sambandho. ‘‘Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’ti lobho kammānaṃ suṭṭhuvaḍḍhanāya nidānaṃ kāraṇaṃ hotīti yojanā. Sañjātā kaṅkhāyesaṃ te sañjātakaṅkhā. Parito uṭṭhāti etthāti pariyuṭṭhānaṃ. Kaṅkhāya pariyuṭṭhānaṃ kaṅkhāpariyuṭṭhānaṃ. Janānaṃ tānikammānīti sambandho.
157157. 关于善业。不过,这个词出现在这类经文句子中,这是连接关系。“慈身业”就是与慈俱行的身业。语业也是这样。这里,思就是业,这是所指的意思。在意业方面,思也适用,无瞋也适用。智随转,所以叫“智随转”。也有读作“智随转”的,意思一样。“右绕”就是增长。接着用“然而,在……之中”等语句显示另一种说法。恶戒的状态就是恶戒,也就是杀生等行为。“正在发生时”指在身门中正在发生。“然而,凡是善的”指远离杀生等的善。“正在发生”指在心中正在发生。“以作用为首”就是以作用为最主要。意思是以作用为最主要来做。这里其余关于身业的部分很容易理解。
157. Kusalakamme. Ayaṃ pana evamādīsu suttapadesu āgatoti sambandho. ‘‘Mettaṃ kāyakammaṃ’’ti mettāsahagataṃ kāyakammaṃ. Evaṃ vacīkammepi. Cetanā hettha kammanti adhippetā. Manokamme pana cetanāpi yujjati. Abyāpādopi yujjati. Ñāṇaṃ anuparivattīti ñāṇānuparivattaṃ. Ñāṇānuparivattītipi pāṭho, so yevattho. ‘‘Padakkhiṇaṃ’’ti pavaḍḍhitaṃ. Aparaṃ pariyāyaṃ dasseti ‘‘yasmiṃ panā’’tiādinā. Dussīlassa bhāvo dussilyaṃ. Pāṇātipātādikammaṃ. ‘‘Pavattamāne’’ti kāyadvāre pavattamāne. ‘‘Yaṃ pana kusalaṃ’’ti pāṇāti pātādito virati kusalaṃ . ‘‘Pavattamānaṃ’’ti citte pavattamānaṃ. ‘‘Kicca sīsenā’’ti kiccappadhānena. Kiccaṃ padhānaṃ katvāti adhippāyo. Sesamettha kāyakamme suviññeyyaṃ.
“语业也是同样的道理”——这是说,当恶戒在运作时,言语就不清净。接着应当用“语律仪被破坏”等说法来说明。“其余的”是指除了三种身业、四种语业之外剩下的部分。其中,“以三种身业”是指以三种远离身恶行的业。“以四种语业”是指以四种远离语恶行的业。“一切善业”是指一切布施业、一切修习业、恭敬业、服务业、回向功德业、随喜功德业、听法业、说法业,乃至一切见正直业,凡是于三业门中转起的意业,都包括在内,这就是句子的连接方式。在这两种教说中,只有后一种才是主要的。“乃至天人”是一个表示最终界限的虚词。意思是:以它作为最高界限来限定。
‘‘Vacīkammepi esevanayo’’ti yasmiṃ dussilye pavattamāne vācā aparisuddhā hoti. Vacī saṃvaro bhijjatītiādinā vattabbaṃ. ‘‘Avasesaṃ panā’’ti tīhi kāyakammehi catūhi vacīkammehi avasesaṃ. Tattha ‘‘tīhi kāyakammehī’’ti tīhi kāyaduccarita virati kammehi. ‘‘Catūhi vacīkammehī’’ti catūhi vacīduccarita virati kammehi. ‘‘Sabbaṃpi kalyāṇa kammaṃ’’ti sabbampi dānakammaṃ, sabbampi bhāvanā kammaṃ, apacāyana kammaṃ, veyyāvaccakammaṃ, pattidānakammaṃ, pattānumodanākammaṃ, dhammasavana kammaṃ, dhamma desanā kammaṃ, sabbampi diṭṭhijukammaṃ tīsudvāresu pavattampi manokammaṃ nāmāti yojanā. Imesu pana dvīsu pariyāyesu pacchimoyeva padhānanti sambandho. ‘‘Yāva devā’’ti antima pariccheda jotako nipāto. Matthakaparicchedenāti attho.
关于戒条。“持戒”的意思是:正确地受持并牢记,有两层含义。“善安住”就是善加建立。“上善法”指广大和出世间的善法。在七种清净中,指心清净等上位的善法。“增上善法”指更殊胜的菩提分善法。他人所布施的,就是他所获得的功德。而所有那些布施等等,都是善法。善士们净化它们。那些就是功德。每一种都是福行事。“以此缘”指以袈裟等为缘,以饮食等为缘,或以财富谷物等为缘。“所有这一切”指所有这十种功德。“以低劣的意欲”指以贪求名声等低劣的意欲、低劣的心、低劣的精进、低劣的思择。“以中等的”指以贪求福报等中等的意欲。“以殊胜的”指“这是应当做的”,依循圣种增广的殊胜意欲等而运作,这就是殊胜,如此连接。“以贪求名声”指贪求称誉名声,或贪求眷属。“以贪求福报”指贪求生存成就、财富成就。“依止圣性”指这布施名为圣者的传承。我也是圣者。因此我也应当做这件事。如此依止圣性,这就是含义。这里“圣者”既适用于行为圣者,也适用于见道圣者。其中,行为圣者指善士、凡夫善人。见道圣者指胜义圣者。“波罗蜜布施”指在一切布施中最殊胜的、大菩提有情们到彼岸的布施。因为它为了解脱一切有情而运作,所以最为殊胜,是到彼岸。因为没有任何布施比它更超胜。其余福行事中也是如此。“二种三聚”指前面所说的低劣等二种三聚。“以终极事”指以终极事诽谤。“所谓恶戒者”指恶戒比丘。只要他不舍弃比丘的身份认定,就仍然是比丘。不是沙弥,不是在家者。如果有其他比丘以无根的终极事诽谤他,诽谤者就有僧残等罪。轻侮语有波逸提罪。与他同宿一处超过一夜而卧者,也没有罪。因此他仍应被称为恶戒比丘。“不需要再以羯磨语受取”指像舍弃学处的人那样,一切受取都破坏了。如果想再成为比丘,就需要再以羯磨语受取。所以不需要再以羯磨语受取。“然而在其余”指形相灭没后,在其余的惩罚事中。在恒常戒等中。“凡恒常守护即可”指离杀生等戒,恒常守护即可。不恒常则不可。为什么?因为杀生等者,一切时候都会产生恶行。所以说“不恒常是有过失的”,意思是恶行。“凡恒常也可守护”指在家人本性中,离非时食等戒,恒常守护也可以。“不恒常也可守护”指超过受持日而行非时食等,没有违犯过失或恶行过失,这是意旨。所以说“没有过失”,意思是不是恶行。同样,十戒对于在家人本性,名为不恒常戒,如此连接。“只是不恒常戒”指在家人本性中,那十戒即使终生恒常受持守护,因为未出家,所以在出家者中,不是由自性成就的恒常戒。仅仅由终生受持而成为恒常,这是意旨。“与着衣同时成就”这里,怎么与着衣同时成就呢?所谓着衣,指舍弃在家衣服,穿着袈裟衣。袈裟衣名为阿拉汉幢。穿着阿拉汉幢的人,即使没有受持学处,也不可以在非时进食。同样,不可以观看歌舞等,不可以戴花鬘等,不可以住高广大床等,不可以受用金银等。为什么?因为对于他们,各自的戒应当恒常清净守护等理由,前面已经说过了。“唯指未达安止者”意指未达安止的广大修习,因为将在后面另外说明,这是意旨。“即于此”指即于此修习业处。“唯他们想”指唯于三宝等想。已出发者为旅人。行长途路者为远行者。“以清净”指以不贪求利养恭敬等、不自赞毁他等的清净。“以利益遍满心”指“我这样做时,他们将有这样的利益安乐”,如此以利益安乐遍满他们之心。就是说为慈心。“如于己事”以此表示他将他们的一切事视为自己的责任。“共同作”指将自己的功德施与他人。表达“这是我的,请感受,善哉”等话语。因为那所布施的、所随喜的,是现法受的,如此连接。“住于如理作意”这里指舍弃诗颂等分的不如理作意,听闻者闻此法后,“我将成为义味法味的感受者”;说法者说法时,“我将以这说法饶益法和闻者”,如此住于如理作意。关于利养恭敬等分的作意,名为不如理作意。关于出离、解脱分的作意,名为如理作意。所谓无过患业,指农耕、牧牛等业。所谓无过患技艺,指木匠等技艺、医师等技艺。所谓无过患明处,指对他人有益无害的相术、吠陀明、咒术等。“净化作”指殊胜的净化。“彼由自性”指由布施的自性。“由行持戒”指善士们本性的行持戒。又“彼由自性”指由修习的自性。同样,说法者和闻法者,因为随说法之流而带来心修习和智修习,所以说法和闻法是自性。自己正直己见者,就是智修习业。同样,闻他人说法而正直者也是如此。“无法名为”指没有法名为说法。为什么?因为即使说布施、戒者,最终也应当以三相随说真实。以此表示,说法和闻法最终安立于三相随观修习业处,所以它们是自性。“唯是意业”这是摘句。“唯于意中”指唯于意门中。“由事成就”指由安止事成就。“由支分性存在”指在安止事成就中,由支分性存在。“彼亦是修习所成”这是摘句。“依布施等”指依布施、戒。依布施而不运作,这还合理。依戒而不运作,这与圣典不符。因为圣典中,在广大禅那中也有“断为戒、离为戒”等说法,这是责难。为回避此,而说“然而”等。“以异门说”以什么异门说?本性行持名为戒。在已生初禅中,断除盖障,就是本性行持,唯依本性规律而运作。如此,因为是本性行持,所以说为戒。又,断除盖障,以离去义说为离,以遮止义说为防护,以不舍断除作用义说为不违犯。然而,在思戒中,唯指与禅那相应的思。应当知道,它被称为戒,是作为戒的因。这是摘句。“依禅那差别”应当说。因为色界善依禅那差别有五种,而禅那唯依禅支差别有五种。
Sīlapade. ‘‘Sīlayatī’’ti sammā dahati ca upadhāreti cāti dvidhā attho. ‘‘Susamāhitānī’’ti suppatiṭṭhitāni. ‘‘Uparime kusala dhamme’’ti mahaggata lokuttara kusaladhamme. Sattasu visuddhīsu uparime citta visuddhādi kusaladhamme. ‘‘Adhikusala dhamme’’ti adhike bodhipakkhiya kusala dhamme. Parehi dinnaṃ, tadeva pattiṃ. Sabbāni pana tāni dānādīni kusalāni. Sodhenti sappurisājanā. Tāni evapuññāni. Ekamekaṃ puññakriyavatthu. ‘‘Iminā paccayenā’’ti cīvarādi paccayena, annapānādi paccayena, dhana dhanaññādipaccayena vā. ‘‘Sabbaṃpi cetaṃ’’ti sabbampi etaṃ dasavidhaṃ puññaṃ. ‘‘Hīnena chandenā’’ti yasakāmatādivasena hīnena chandena, hīnena cittena, hīnena vīriyena, hīnāya vīmaṃsāya. ‘‘Majjhimenā’’ti puññapphalakāmatādivasena majjhimena. ‘‘Paṇītenā’’ti kattabbamevidanti ariyavaṃsānu brūhanavasena paṇītena chandādinā pavatti taṃ paṇītanti yojanā. ‘‘Yasakāmatāyā’’ti kitti saddakāmatāya vā, parivārakāmatāya vā. ‘‘Puññapphalakāmatāyā’’ti bhavasampatti bhogasampattikāmatāya. ‘‘Ariyabhāvaṃ nissāyā’’ti idaṃ dānaṃ nāma ariyānaṃ vaṃso. Ahampi ariyo. Tasmā mayāpi kattabbamevidanti evaṃ ariyabhāvaṃ nissāyāti attho. Ettha ca ‘‘ariyo’’ti ācāra ariyopi yujjati dassana ariyopi. Tattha ācāra ariyo nāma sappuriso puthujjana kalyāṇako vuccati. Dassana ariyo nāma paramattha ariyo. ‘‘Pāramitā dānaṃ’’ti sabbadānehi aggapattaṃ mahābodhi sattānaṃ pāraṅgatadānaṃ. Tañhi sabba sattavimokkhatthāya pavatti tattā aggapattaṃ hoti, pāraṅgataṃ. Tato uttaritarassa kassacidānassa abhāvato. Sesesupi puñña kriyavatthūsu. ‘‘Tikadvayaṃ’’ti purimādi hīnādi tikadvayaṃ. ‘‘Antima vatthunā’’ti antima vatthu ajjhāpajjanena vā. ‘‘Dussīlo nāmā’’ti dussīla bhikkhu nāma. So hi yāvabhikkhuppaṭīññaṃ na vijahi. Tāva bhikkhu eva. Na sāmaṇero, na gihī. Taṃ ce añño bhikkhu amūlakena antima vatthunā anuddhaṃseti. Anuddhaṃsentassa saṅghādi seso. Omasavāde pācittiyaṃ. Sahaseyyaṭṭhāne tena saha atireka rattiṃ sayantassāpi āpatti natthi. Tasmā so dussīla bhikkhutveva vattabboti. ‘‘Puna kammavācāya samādātabbanti natthī’’ti yathā sikkhaṃ paccakkhantassa sabbaṃ samādānaṃ bhijjati. Puna bhikkhubhāvaṃ icchantena puna kammavācāya samādātabbaṃ hoti. Evaṃ puna kammavācāya samādātabbanti natthi. ‘‘Itaresu panā’’ti liṅganāsanaṅgato aññesu daṇḍakammaṅgesu. Niccasīlādīsu. ‘‘Yaṃ niccameva vaṭṭatī’’ti yaṃ pāṇātipāta virati sīlaṃ niccameva rakkhituṃ vaṭṭati. Aniccaṃ na vaṭṭati. Kasmā, pāṇaghātādiṃ karontassa sabbakālampi duccarita sambhavato. Tenāha ‘‘aniccaṃ sāvajjaṃ hotī’’ti. Duccaritaṃ hotīti attho. ‘‘Yaṃ niccampi vaṭṭatī’’ti pakati gahaṭṭhānaṃ yaṃ vikāla bhojanādi virati sīlaṃ niccampi vaṭṭati. ‘‘Aniccampi vaṭṭatī’’ti samādāna divasaṃ atikkamitvā vikāla bhojanādiṃ karontassa vītikkama dosovā duccarita doso vā natthīti adhippāyo. Tenāha ‘‘sāvajjaṃ na hotī’’ti. Duccaritaṃ na hotīti attho. Tathā dasasīlañca pakati gahaṭṭhānaṃ aniccasīlaṃ nāmāti yojanā. ‘‘Aniccasīlameva hotī’’ti pakati gahaṭṭhānaṃ taṃ dasasīlaṃ yāvajīvaṃ niccaṃ katvā samādiyitvā rakkhantānampi apabbajitattā pabbajitesu jāti sabhāveneva siddhaṃ niccasīlaṃ nāma na hoti. Yāvajīvaṃ katvā samādāna vaseneva niccaṃ hotīti adhippāyo. ‘‘Vesadhāraṇena saha siddhattā’’ti ettha kathaṃ vesadhāraṇena siddhaṃ hotīti. Vesadhāraṇaṃ nāma gihivatthaṃ pahāya kāsāya vattha dhāraṇaṃ. Kāsāyavatthañca nāma arahattadhajo hoti. Na ca arahattadhajaṃ dhārentassa sikkhāpadaṃ asamādiyantassapi vikāle bhuñjituṃ vaṭṭati. Tathā naccādīni passituṃ, mālādīni dhāretuṃ, uccāsayanādīsu vasituṃ, jātarūpādīni sādituṃ. Kasmā iti ce, tesañhi taṃ taṃ yathāsakaṃ sīlaṃ niccaṃ suddhaṃ katvā rakkhitumeva vaṭṭatītiādinā kāraṇaṃ heṭṭhā vuttamevāti. ‘‘Appanaṃ apattāva adhippetā’’ti appanāpattānaṃ mahaggatabhāvanānaṃ visuṃ upari vakkhamānattāti adhippāyo. ‘‘Etthevā’’ti imasmiṃ bhāvanā kamme eva. ‘‘Te saññevā’’ti ratanattayādīnaṃ eva ca. Gantuṃ āraddho gamiko. Addhānaṃ dīghamaggaṃ gacchanto addhiko. ‘‘Parisuddhenā’’ti lābhasakkārādi nirapekkhatāya attukkaṃ sana paravambhanādi rahitatāya ca parisuddhena. ‘‘Hitappharaṇa cittenā’’ti mayi karonte imassa ettakaṃ hitasukhaṃ bhavissatīti evaṃ tesaṃ hitasukhesu pharaṇa cittena. Mettacittenāti vuttaṃ hoti. ‘‘Attano kiccesu viyā’’ti etena tesaṃ sabbaṃ kiccaṃ attanobhāraṃ karotīti dīpeti. ‘‘Sādhāraṇa karaṇaṃ’’ti attano puññaṃ paresaṃ dānaṃ. Atta manatāpavedaniyādhusādhūti vacībhedakaraṇaṃ. Tañhidinnañcānumoditañca diṭṭhadhammavedanīyaṃ jātanti sambandho. ‘‘Yonisomanasikāre ṭhatvāti ettha silokādipakkhikaṃ ayonisomanasikāraṃ jahitvā suṇantassa imaṃ dhammaṃ sutvā attharasadhammarasappaṭisaṃvedī bhavissāmīti, desentassa imaṃ desento dhammassa ca suṇantānañca anuggahaṃ karissāmīti yonisomanasikāre ṭhatvā. Lābha sakkārādi pakkhiko manasikāro ayoni somanasikāro nāma. Niyyānattha nissaraṇattha pakkhiko yonisomanasikāro nāma. Niravajja kammāni nāma kasigorakkhādi kammāni. Niravajjasippāni nāma vaḍḍhakisippādīni vejjasippādīni ca. Niravajja vijjāṭhānāni nāma parūparodhara hitāni aṅgavijjā vedavijjā mantavijjādīni. ‘‘Vodāna karaṇaṃ’’ti visesena visuddhakaraṇaṃ. ‘‘Taṃ sabhāvattā’’ti dānasabhāvattā. ‘‘Cāritta sīlattā’’ti sappurisānaṃ pakati cāritta sīlattā. Puna ‘‘taṃ sabhāvattā’’ti bhāvanā sabhāvattā. Tathāhi desentassa ca suṇantassa ca desanāsotānusārena cittabhāvanā ñāṇabhāvanāvahattā desanāsavanā sabhāvā honti. Attano diṭṭhiṃ sayameva ujuṃ karontassa ca ñāṇabhāvanā kammameva. Tathā parassa dhammadesanaṃ sutvā ujuṃ karontassāpīti. ‘‘Dhammo nāma natthī’’ti desanā dhammo nāma natthi. Kasmā, dānasīlāni desentenapi ante lakkhaṇattayena sahasaccappakāsanassa kattabbattā. Etena desanāsavanā ante lakkhaṇattayānupassanā bhāvanā kammaṭṭhāne patiṭṭhitattā taṃ sabhāvā hontīti dasseti. ‘‘Manokamma mevā’’ti paduddhāro. ‘‘Manasmiṃ evā’’ti manodvāre eva. ‘‘Kiccasiddhito’’ti appanākiccassa sijjhanato. ‘‘Aṅgabhāvā sambhavato’’ti appanā kiccasiddhiyaṃ aṅgabhāvā sambhavato. ‘‘Tañcabhāvanā maya’’nti paduddhāro. ‘‘Dānādivasenā’’ti dānasīlavasena. Dānavasena appavattanatoti idaṃ tāva yujjati. Sīlavasena appavattanatoti idaṃ pana pāḷiyā na sameti. Pāḷiyañhi mahaggatajjhānesupi pahānaṃ sīlaṃ veramaṇi sīlantiādi vuttanti codanā. Taṃ pariharanto ‘‘yaṃ panā’’tiādimāha. ‘‘Pariyāyena vuttaṃ’’ti kenapariyāyena vuttanti. Pakati cārittaṃ sīlanti vuccati. Uppanne ca pathamajjhāne nīvaraṇānaṃ pahānaṃ nāma pakaticārittameva pakati niyāmena pavattameva. Iti pakaticārittattā sīlanti vuttaṃ. Puna nīvaraṇānaṃ pahānameva tehi vigamanaṭṭhena veramaṇīti ca, pidahanaṭṭhena saṃvaroti ca, pahāna kiccaṃ avijahanaṭṭhena avītikkamoti ca, vuttaṃ. Cetanāsīlanti ettha pana jhānasampayutta cetanā eva vuccati. Sā ca sīlajāti kattā sīlanti vuttāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Appanāpatta’’nti paduddhāro. ‘‘Jhānabhedenā’’ti pana vattabbaṃ. Rūpāvacarakusalañhi jhānabhedena pañcavidhaṃ, jhānameva pana jhānaṅgabhedena pañcavidhanti.
153关于“这里”等语。“法集”指《法集论》的巴利文本。“由见”指由入流道智。“那”指掉举思。“由修习”指由上三道所说的修习。关于巴利文本的读法。“心生起”指心和心所。“可能是”是一个表示“某些”意思的不变词。意思是:在这六种心生起中,某些六种心生起应由入流道断除,某些六种心生起应由上面三道断除。其中,第一处说的“某些六种心生起”,是指与业道、表业俱生的六种心生起。第二处说的“某些六种心生起”,是指未达业道、表业,而在如理之处以喜贪、随喜等方式生起的六种心生起。“于此”指在《法集论》中。“其余之义”指在其他应由修习断除的法中。“其”指异刹那业缘。关于巴利文本的读法。“俱生”指与自己缘所生的法同时生起。“异刹那”指与自己缘所生的法不同时生起,而是在过去异刹那中生起的杀生等思。“若如是”就是“如果这样”的意思。应当知道:如果掉举思未被包含在“见”所断的范围内,它就不会牵引结生。“如是时”是读法中的剩余语。“若”即“如果说”。“非”即“不能说”。“其异熟”指那掉举思的异熟。关于巴利文本的读法。“于这些法之智”指以这些法为所缘而生起的智。“于他们之异熟”指与掉举俱生之法的异熟。“智”指以那异熟为所缘而生起的智。“也可以说全都是微弱的”——这是连接关系。“因为极黑之法性”指对佛等伟大之处制造障碍,使信宝不能生起,因此是极黑之法性。也应知道:那疑思的结生牵引也是如此。这是句子的连接。“正因为自性相违”指疑以不决定为自性,胜解以决定为自性,正因为这样自性相违。
153. ‘‘Etthā’’tiādīsu. ‘‘Dhammasaṅgahe’’ti dhammasaṅgaṇi pāḷiyaṃ. ‘‘Dassanenā’’ti sotāpatti maggaññāṇena. ‘‘Taṃ’’ti uddhacca cetanaṃ. ‘‘Bhāvanāyā’’ti uparimaggattayasaṅkhātāya bhāvanāya. Pāḷipāṭhe. ‘‘Cittuppādā’’ti cittacetasikā vuccanti. ‘‘Siyā’’ti ekacceti atthe nipāta padaṃ. Imesu chasu cittuppādesu ekacce cha cittuppādā sotāpatti maggena pahātabbā, ekacce cha cittuppādā tīhi upari maggehi pahātabbāti attho. Tattha pathamapade ‘‘ekacce cha cittuppādā’’ti kammapathapattakammasahajātā cha cittuppādā. Dutīya pade ‘‘ekacce cha cittuppādā’’ti akammapatha pattā dhammikesu ṭhānesu assādanābhi nandādivasena pavattā cha cittuppādā. ‘‘Tatthā’’ti dhammasaṅgahe. ‘‘Itaratthā’’ti itaresu bhāvanāya pahātabbesu. ‘‘Tassā’’ti nānakkhaṇika kammapaccayassa. Pāḷipāṭhe. ‘‘Sahajātā’’ti attano paccayuppannehi sahajātā. ‘‘Nānakkhaṇikā’’ti attano paccayuppannehi asahajātā atītakālabhūte nānakkhaṇe pavattā pāṇātipātādi cetanā. ‘‘Yadi evaṃ’’ti evaṃ yadi siyāti attho. Yadi uddhacca cetanā dassana pade anuddhaṭattā paṭisandhiṃ nākaḍḍhatīti viññāyeyya. Evaṃ satīti pāṭhaseso. ‘‘Ce’’ti ce vadeyya. ‘‘Nā’’ti na sakkā vattuṃ. ‘‘Tassā vipākassā’’ti tassā uddhacca cetanāya vipākassa. Pāḷipāṭhe. ‘‘Imesu dhammesu ñāṇaṃ’’ti ime dhamme ārammaṇaṃ katvā uppannaññāṇaṃ. ‘‘Tesaṃ vipāke’’ti uddhacca sahagatānaṃ vipāke. ‘‘Ñāṇaṃ’’ti taṃ vipākaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaññāṇaṃ. ‘‘Sabba dubbalanti ca sakkā vattuṃ’’ti sambandho. ‘‘Ativiya kāḷakadhammattā’’ti buddhādīsu mahantesu ṭhānesu saddhāratanassa antarāyaṃ katvā pavattanato atiyevakaṇha dhammattā. Tassā vicikicchā cetanāya paṭisandhi ākaḍḍhanampi viññātabbanti yojanā. ‘‘Sabhāva viruddhattā yevā’’ti vicikicchā asanniṭṭhāna sabhāvā. Adhimokkho sanniṭṭhāna sabhāvoti evaṃ sabhāva viruddhattāyeva.
关于“处处”等语。有人说“成熟就是令成熟”,但这样说在词形上对不上,所以为了说明另一种含义,就说了“或者全部”等话。“令广大成就生起”,是指在生起与天界成就相似的天宫等广大成就。这是对“作机会”这个词的修饰。其中,“乐异熟”是就八种无因异熟说的。色界中梵天的色身是由色界业所生,而那也只是欲界法的集合。既然这样,那么色界中五种无因异熟也可能由色界业所生——有人这样质疑。为了回应这个质疑,就说了“因为色界善业”等话。“那些”是指生在恶趣地的八种无因异熟。“一切欲界”是指十一种欲界。“于那些中”是指于那些八种无因异熟中。“于其他所缘”是指遍相所缘等之外的其他所缘。“于相所缘”是指遍相所缘等施设相所缘。“那些五异熟”是指眼识等五种无因异熟,它们只是欲界善业的异熟——这是句法构造。“十六事之道”是指十六事的论道,即论说的相续。这样就是十二业道。“无因八”是指无因异熟八。以正确方式了知,所以是正知,也就是智。以正知所作,这是复合词的分解。不是以正知所作,就是不正知所作。“信受后”以此显示见正直、业智成就。因为不具足那种智的人,不会信受业与业果。或者也可能读作“了知后”。“一一”是指每一个善业。“于善时”是指作善业的时候,或者善生起的时候。凡是这类功德为他所生,他的获得存在、获得财富、获得朋友,一切获得都决定是善得——这是含义。“善得”是指这些功德是善得。在天与人中轮回后——这是省略的经文。“以残余”是指以那业的异熟残余。在注释书的读法中。“于一团食”是指一次施与团食。在《相应部注释》中说过。因此,所谓“一个思只给一个结生”的说法是善说——这是意旨。“以敌对法”是指以敌对的不善法。特别地、极度地愚痴就是迷乱。极度迷乱就是极迷乱。是极迷乱的缘,这是复合词分解。是极劣慧的缘,这是含义。那位长老这样说——这是关联。“如此作后”是指如此作意后。“仅以近存之缘”是指仅以近处存立的缘。这是说“仅以先加行之缘”。因为由强力业而生起,所以异熟更锐利。当由没有加行的缘聚生起时,就叫无行。当由有加行生起时,就叫有行。其中,无行叫锐利,有行叫迟钝。同样,对于由弱业所生的迟钝异熟也应这样配合。这样一来,锐利与迟钝就会变成迟钝与锐利,但不可能这样——这是意旨。这里可能有疑问:如果依先前业,八种大异熟的有行无行差别能够成立,那么八种无因异熟的有行无行差别也应该成立。因为那些当中有些是由无行业所生,有些是由有行业所生——有人这样质疑。为了回应这个质疑,就说了“然而对于无因异熟”等话。“两者业所生”是指因为它们没有有行无行的差别,所以与无行业也不矛盾,与有行业也不矛盾。由无行业也生,由有行业也生。这样,两者业所生是合理的。“如此意旨”是指那位长老的意旨。“不是依业之来”是指不是依名为业的、从久远时而来的缘之力。“来”是指以此而来,所以叫来——这是复合词分解。“于业有”是指于过去造业的存在。“某些”是指有些人。而在《法集论注》中则有说,在《无碍解道》中则说为二因——这是关联。在这个地方,《无碍解道注释》的说法也应该说,这样说了之后,就说了“然而在那里”等话。“于三刹那”是指业刹那、渴爱刹那、结生刹那,在这三刹那。“复注师们”是指《阿毗达摩复注》的作者们。“有余文”是指在圣典中,以三因业得二因结生,以二因业得无因结生,这是剩余。这样,就是带有剩余语句的文。相似就是相似者。与业相似、相同的就是业相似者,即异熟。“由大长老”是指由舍利弗大长老。如此作后等话,以此支持复注师们的说法。
‘‘Sabbatthā’’tiādīsu. ‘‘Vipaccatīti vipācetī’’ti vadanti. Taṃ pana padarūpena na sametīti aññaṃ atthaṃ vadanto ‘‘sabbampi vā’’tiādimāha. ‘‘Mahāsampattiyo samuṭṭhāpetvā’’ti devaloke devasampatti sadisā dibbavimānādikā mahāsampattiyo samuṭṭhāpetvā. Idaṃ ‘‘okāsaṃ katvā’’ti pade visesanaṃ. Tattha ‘‘sukha vipākaṃ’’ti idaṃ aṭṭha ahetuka vipākāni sandhāya vuttaṃ. Rūpaloke brahmānaṃ rūpakāyo rūpāvacara kammena nibbatto. So ca kāmāvacara dhamma samūho eva. Evaṃ sante tasmiṃ loke pañca ahetuka vipākānipi rūpāvacara kammena nibbattāni siyunti codanā. Taṃ pariharanto ‘‘rūpāvacara kusalaṃhī’’tiādimāha. ‘‘Tānī’’ti apāyabhūmiyaṃ uppannāni aṭṭha ahetuka vipākāni. ‘‘Sabbasmiṃ kāmaloke’’ti ekādasavidhe kāmaloke. ‘‘Tesu cā’’ti tesu aṭṭha ahetuka vipākesu ca. ‘‘Ārammaṇantare’’ti kasiṇa nimittādito aññasmiṃ ārammaṇe. ‘‘Nimittā rammaṇe’’ti kasiṇa nimittādike nimitta paññattā rammaṇe. ‘‘Tāni pañcavipākānī’’ti cakkhu viññāṇādīni pañca ahetuka vipākāni kāmāvacara kusala kammasseva vipākāni hontīti yojanā. ‘‘Soḷasaka maggo’’ti soḷasakathā maggo kathāpabandho. Evaṃ dvādasa kamaggo. ‘‘Ahetukaṭṭhaka’’nti ahetuka vipākaṭṭhakaṃ. Sammā pakārena jānātīti sampajānaṃ. Ñāṇaṃ. Sampajānena katanti viggaho. Na sampajānakataṃ asampajānakataṃ. ‘‘Saddahitvā’’ti etena diṭṭhuju kammañāṇa sampattiṃ dīpeti. Na hi tena ñāṇena asampanno kammañca kammaphalañca saddahatīti. Jānitvāti vā pāṭho siyā. ‘‘Ekamekaṃ’’ti ekamekaṃ kusalakammaṃ. ‘‘Kusala samaye’’ti kusala kamma karaṇakāle. Kusaluppattikāle vā. Yassame īdisaṃ puññaṃ pasutaṃ. Tassame bhavalābho bhogalābho mittalābho sabbelābhā ekantena sulābhāti attho. ‘‘Suladdhaṃ’’ti idaṃ puññaṃ suladdhaṃ. Devesu ca manussesu saṃsaritvāti pāṭhaseso. ‘‘Sesenā’’ti tassakammassa vipākāvasesena. Aṭṭhakathā pāṭhe. ‘‘Ekapiṇḍapātasmiṃ’’ti ekavāraṃ piṇḍapātadāne. Saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Tasmā yaṃ vuttaṃ ‘ekā cetanā ekameva paṭisandhiṃ detī’ti, taṃ suvuttanti adhippāyo. ‘‘Paṭipakkhehī’’ti paṭipakkhehi akusalehi. Visesena bhusaṃ muḷho byāmuḷho. Ativiya byāmuḷho atibyāmuḷho. Atibyāmuḷhatthāya paccayabhūtanti viggaho. Atiduppaññāya paccayabhūtanti attho. So hi thero vadatīti sambandho. ‘‘Iti katvā’’ti evaṃ manasikaritvā. ‘‘Sannihitapaccayamattenā’’ti āsanne saṇṭhitapaccaya mattena. ‘‘Pubbapayoga paccayamattenā’’ti vuttaṃ hoti. Balavakammavasena uppannattā tikkhataraṃ vipākaṃ. Yadā payoga rahitena paccayagaṇena uppajjati, tadā asaṅkhārikaṃ nāma. Yadā payogasahitena, tadā sasaṅkhārikaṃ nāma. Tattha asaṅkhārikaṃ tikkhaṃ nāma. Sasaṅkhārikaṃ mandaṃ nāma. Tathā dubbala kammena uppanne mandavipākepi yojetabbaṃ. Evaṃ tikkhamandānaṃ mandatikkhatāpatti nāma siyā. Na ca tathā sakkā bhavitunti adhippāyo. Ettha siyā, yadi pubbakammavasena aṭṭhannaṃ mahāvipākānaṃ saṅkhārabhedo siddho siyā, aṭṭhannaṃ ahetuka vipākānampi sosaṅkhārabhedo siddho bhaveyya. Tānipi hi kānici asaṅkhārikena kammena nibbattāni, kānici sasaṅkhārikenāti codanā. Taṃ pariharanto ‘‘ahetuka vipākānaṃ panā’’tiādimāha. ‘‘Ubhayakamma nibbattanaṃ’’ti tesaṃ saṅkhāra bhedarahitattā asaṅkhārika kammenapi virodho natthi. Sasaṅkhārika kammenapi virodho natthi. Asaṅkhārika kammenapi nibbattanti. Sasaṅkhārika kammenapi nibbattanti. Evaṃ ubhayakamma nibbattanaṃ yuttaṃ. ‘‘Iti adhippāyo’’ti tassa therassa adhippāyo. ‘‘Na kammāgamana vasenā’’ti kammasaṅkhātassa cirakālato āgamana paccayassa vasena. ‘‘Āgamanaṃ’’ti ca āgacchati etenāti āgamananti viggaho. ‘‘Kammabhave’’ti atīte kammakaraṇabhave. ‘‘Kecanā’’ti keci. Aṭṭhasāliniyaṃ pana āgatāti ca. Paṭisambhidā magge pana dvihetukā vuttāti ca sambandho. Imasmiṃ ṭhāne paṭisambhidā maggaṭṭhakathā vacanampi vattabbanti vadanto ‘‘tattha panā’’tiādimāha. ‘‘Tīsukhaṇesū’’ti kammakkhaṇe nikantikkhaṇe paṭisandhikkhaṇeti tīsukhaṇesu. ‘‘Ṭīkākārāpanā’’ti abhidhammaṭīkākārāpana. ‘‘Sāvasesapāṭho’’ti pāḷiyaṃ tihetukena kammena dvihetuka paṭisandhi, dvihetukena kammena ahetuka paṭisandhi avasesā hoti. Evaṃ avasesa vākya sahito pāṭho. Sarikkhameva sarikkhakaṃ. Kammena sarikkhakaṃ sadisaṃ kammasarikkhakaṃ. Vipākaṃ. ‘‘Mahātherenā’’ti sāriputta mahātherena. Evañca katvātiādinā ṭīkākārānaṃ vacanaṃ upatthambheti.
154154. 关于色界业。“因为不熟练”,是指不熟悉、未增长。“以低劣的欲等”,是指对利养、恭敬、名声等有所期待,所以是低劣的欲等。“那些法”,是指欲等法。这里并不是指那些法。为什么呢?因为它们不能成就投生的差别,这是这里的意旨。“这些就是”,是指这些禅那。“在三种中”,是指在同一天界里,依梵众天等而分为三种。“以十八种分别区分后”,是指在低、中、胜三种中,每一种又分为低中之低、低中之中、低中之胜等,这样分别成九种。然后在这九种中,又有三种中等的,即中低、中中、中胜等,这样分别又成九种。如此以十八种分别区分后。“业门”,是指业转起的入口。“由这些所显现”,是指由这些威力、根本因所显现、所转起。“十八刹帝利”,是指依低、中等分别而有十八种刹帝利。同样也有十八种婆罗门等。所谓四十八种族,是指依低、中等分别开来的乔达摩族等四十八种族。他们的行仪和修行方式也成为四十八种。这里可能有疑问:前文说的低等是指梵天界,注释书说的低等是指人界,那么所成立的和能成立的是不同的,这是一个责难。对此用“由此”等话来回避。所谓“令了知”,是指先显示现量可见的一部分,再让人知道不明显的同类情况,这是它的意思。“能者或能性”,是指有能力者或能力的状态。“如此,以此”,是指如此,由这位阿阇梨。这里说的是阿那律陀阿阇梨。在名色分别中说的,这是关联。当获得同类等流习行、有大力量时,广大业就产生果报。如果没有得到这样的因,没有获得,那么神通思心不招感果报,这是连接方式。其中,“同类等流习行”,是指依地的同类性而有的同类等流习行。欲界速行与欲界速行是同类等流习行。色界速行与色界速行。无色界速行与无色界速行,应当这样看。因此说“从同类地者”等。其中,“因无彼故”,是指因为没有那样的强力状态。仅有一次的广大思心。“一切最初的”,是指在等至路心中,紧接种姓心之后的广大速行而说的。出世间道思心任何时候都得不到同类等流习行。即使如此,从自己的无间之后开始,乃至尽形寿、在来生中,也仍然能生起圣果。说的就是“同样如此”。这是转起果,而这里考察的是结生果,所以这是不相似的例证。如果说。回答说:道思心并不是以渴爱为伴的转起业,而是以无渴爱为伴的离转业。因此它不给予结生。如果它是以渴爱为伴的转起业,那么在结生时也能给予果。不相似的等流习行不应成为标准。如此,因为其他原因,它成为不相似的例证。不应认为是因为不相似的等流习行。“已累积”,是指因反复获得习行而增长。“那思心”,是指初行广大思心。“否”,这是责难,意思是不应有。它也不是从同类地法获得等流习行。即使如此,说“已作故、已修习故”。已修习故,是指因反复获得习行而增长,这就是意思。因此可以知道,这里说“已累积”,是因为与不同地的前分行欲界速行辗转反复获得等流习行。因此说“然而在两者中”等。其中,“在两者中”,是指在“已作、已累积”和“已作、已修习”两种文句中。“从最初作意开始”,是指在广大禅那安止路心之前,在遍作修习和近行修习两者中,修习遍作修习的人,从“地、地”等最初作意开始。在出世间道中,则是在十种观智中,修习最初的思惟智的人,从“色无常、受无常”等最初作意开始,这是意思。已累积、已修习,就是已增长,这是意思。“新”,是说新的。“此说”,是阿那律陀阿阇梨之说。如果这样,那么在注释书中“行缘识”一句的解说里,说“神通思心在这里不是后后识的缘,所以不取”。这里应当说其他合理的理由,为了说明它而说了“然而第四禅定”等。“复注者”,是指阿毗达摩复注者。“然而那”等,是显示自己的说法。能成就神通思心。与无想有情之希求俱行的想离染,这是连接。“此处”,是指人界。
154. Rūpāvacarakamme. ‘‘Appaguṇatāyā’’ti aparicitatāya. Avaḍḍhatāya. ‘‘Hīnehi chandādīhī’’ti lābhasakkāra silokādi sāpekkhatāya hīnehi chandādīhi. ‘‘Te dhammā’’ti chandādayo dhammā. Tāni idha nādhippetāni. Kasmā, upapattippabhedassa asādhakattāti adhippāyo. ‘‘Imānevā’’ti imāni eva jhānāni. ‘‘Tividhāsū’’ti ekasmiṃtale brahmapārisajjādi vasena tividhāsu. ‘‘Aṭṭhārasappabhedena vibhajitvā’’ti tīsu hīna majjhimapaṇītesu ekekasmiṃ hīna hīnaṃ hīna majjhimaṃ hīna paṇītantiādinā vibhattena navavidhāni honti. Puna tesu tīṇi majjhimāni. Majjhimahīnaṃ majjhimamajjhimantiādinā vibhattāni navavidhāni honti. Evaṃ aṭṭhārasabhedena vibhajitvā. ‘‘Kammadvārāni nāmā’’ti kammappavatti mukhāni nāma. ‘‘Imehi pabhāvitattā’’ti imehi pabhāvehi mūlakāraṇehi pabhāvitattā pavattāpitattā. ‘‘Aṭṭhārasakhattiyā’’ti hīnamajjhimādibhedena aṭṭhārasa khattiyā. Tathā aṭṭhārasa brāhmaṇādayo. Aṭṭha cattālīsa gottāni nāma hīnamajjhimā divasena vibhattāni gotamagottādīni aṭṭhacattālīsa gottāni. Tesaṃ cāritta paṭipattibhūtāni caraṇānipi aṭṭhacattālīsa hontīti. Ettha siyā. Purima vacane hīnādīni brahmaloke, aṭṭhakathā vacanehīnādīni manussaloketi sādhetabbaṃ aññaṃ, sādhakaṃ aññanti codanā. Taṃ pariharati ‘‘etenahī’’tiādinā. ‘‘Upalakkhetī’’ti paccakkhato pākaṭaṃ ekadesaṃ dassetvā apākaṭe tādisepi jānāpetīti attho. ‘‘Samatthā samatthaṃ vā’’ti samatthā samatthabhāvaṃ vā. ‘‘Tathā hānenā’’ti tathāhi anena ācariyena. Anuruddhā cariyenāti vuttaṃ hoti. Nāma rūpa paricchede vuttanti sambandho. Samānāsevane laddhe sati, mahabbale vijjamāne mahaggatakammaṃ vipākaṃ janeti. Tādisaṃ hetuṃ aladdhā alabhitvā abhiññā cetanā vipākaṃ na paccatīti yojanā. Tattha ‘‘samānā sevane’’ti bhūmisamānatā vasena samānāsevane. Kāmajavanaṃ kāmajavanena samānāsevanaṃ. Rūpajavanaṃ rūpajavanena. Arūpajavanaṃ arūpajavanenāti daṭṭhabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘samānabhūmikato’’tiādi. Tattha ‘‘tadabhāvato’’ti tādisassa balavabhāvassa abhāvato. Ekavāramattabhūtā mahaggata cetanā ca. ‘‘Sabba pathamabhūtā’’ti samāpatti vīthīsu gotrabhussa anantare mahaggata javanaṃ sandhāya vuttaṃ. Lokuttara maggacetanā kadācipi samānā sevanaṃ na labhati. Evaṃ santepi attano anantarato paṭṭhāya yāvajīvampi bhavantarepi ariyaphalaṃ janetiyeva. Evamevāti vuttaṃ hoti. Idaṃ pavattiphalaṃ nāma hoti, idha pana paṭisandhi phalaṃ vicāritaṃ, tasmā asamānaṃ idaṃ nidassananti ce. Vuccate. Maggacetanā nāma taṇhā sahāyakaṃ vaṭṭagāmi kammaṃ na hoti. Ataṇhā sahāyakaṃ vivaṭṭagāmi kammaṃ hoti. Tasmā paṭisandhiṃ na deti. Sace pana taṃ taṇhā sahāyakaṃ vaṭṭagāmikammaṃ bhaveyya. Paṭisandhi kālepi phalaṃ dadeyya. Asamānā sevanatā pamāṇaṃ na bhaveyya. Evaṃ aññakāraṇattā asamānaṃ nidassanaṃ hoti. Na asamānā sevanatāyāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Upacitattā’’ti punappunaṃ āsevana lābhena vaḍḍhitattā. ‘‘Sā cetanā’’tiādikammikamahaggata cetanā ca. ‘‘Nā’’ti codanā , na siyāti attho. Na ca sāpi samānabhūmaka dhammato laddhā sevanā hoti. Evaṃ santepi katattā bhāvitattāti vuttaṃ. Bhāvitattāti ca punappunaṃ āsevana lābhena vaḍḍhitattā iccevattho. Tasmā viññāyati asamānabhūmikehi pubbabhāgappavattehi kāmajavanehi paramparato punappunaṃ laddhā sevanatāya eva idha upacitattāti vuttanti. Tena vuttaṃ ‘‘ubhayattha panā’’tiādi. Tattha ‘‘ubhayatthā’’ti ubhayesu katattā upacitattāti ca katattā bhāvitattāti ca vuttesu pāṭhesu. ‘‘Pathama samannāhārato paṭṭāyā’’ti mahaggatajjhāne appanāvīthito pure dvīsu parikamma bhāvanā upacāra bhāvanāsu parikamma bhāvanaṃ bhāventassa pathavī pathavītiādinā pathama samannāhārato paṭṭhāya. Lokuttara maggepana dasasu vipassanā ñāṇesu sabbapathamaṃ sammasanaññāṇaṃ bhāventassa rūpaṃ aniccaṃ vedanā aniccātiādinā pathama samannāhārato paṭṭhāyāti attho. Upacinitvāti ca bhāvetvāti ca vaḍḍhetvā icceva attho. ‘‘Abbhuṇhā’’ti abhinavāti vuttaṃ hoti. ‘‘Ayaṃ vādo’’ti anuruddhā cariyassa vādo. Yadi evaṃ, aṭṭhakathāsu saṅkhāra paccayā viññāṇa pada niddesesu abhiññā cetanā panettha parato viññāṇassa paccayo na hotīti na gahitāti vuttaṃ. Tattha aññaṃ yuttaṃ kāraṇaṃ vattabbanti, taṃ vadanto ‘‘catutthajjhāna samādhissa panā’’tiādimāha. ‘‘Ṭīkākārā’’ti abhidhammaṭīkākārā. ‘‘Tassā panā’’tiādi attanovāda dassanaṃ. Sādhentiyā abhiññā cetanāya. Acittakabhava patthanāsahitaṃ saññā virāganti sambandho. ‘‘Idhā’’ti manussa loke.
关于“不来者等”这类句子中,“以此”就是指用这句话所表达的含义。“信增上者”是指信根特别强的人,精进增上等也是这样理解。“自己所得的诸等至”是指同一个人自己获得的许多种等至。在这些人当中,包括凡夫、入流者、一来者。“凡夫”是指证得禅那的凡夫。“有欲贪存在时”是指在有对欲界生命的欲贪存在时。“但其余的人”是指入流者和一来者。他们只是依靠退失的禅那投生到那里,而不是靠欲贪的力量,这是要表达的意思。在《分别论》的文本中,“他们也”是指证得禅那的入流者和一来者也一样,这是注释师想要说明的。同样,当欲贪存在时,凡夫等人也依靠欲界业的力量投生到欲界,这样连接理解。“心的誓愿得以实现”,为什么?因为清净的缘故。意思是说因为戒清净的缘故。“他们”是指证得禅那的入流者和一来者。在《增支部》的文本中,“与见同时生起”是指入流道智被称为“见”,与见生起的那一刹那同时;也有“他没有那个结缚”这样的读法。“此世间”是指这个欲界。“观的欲贪渴爱”是指以那法贪、以那法喜,如此所说的对观之乐的欲贪渴爱。有因缘条件时就会动摇坏灭,所以叫“可动摇的”。“可动摇之法”是指他们所具有的广大法。“法”是指广大法。这两种人——入流者和一来者——被称为在戒方面圆满的人,因为他们完全断除了与戒对立的烦恼。因此他们被称为在戒方面“不动摇之法”的人。但在定方面,他们仍然是会退失的。 “不投生到大梵天中”是指他们得不到大梵天的果位。“因为意乐低劣”在这里是说:女人本性上就是意乐低劣的,志向低下、心念低下、精进微弱、智慧薄弱。为什么?因为根性低劣。她们为什么根性低劣?因为是由微弱的业所生的。所谓“微弱的业”是相对于能生为男人的业而言的。也应该知道这里包含了梵辅天。为什么?因为注释书中“梵众天”的说法是就多数情况而言的。所以说“不是大梵天”。否则就应该说“既不是梵辅天也不是大梵天”,但不能那样说,因为那与“梵性就是大梵之性”这句话相矛盾。这个含义不仅仅靠多数法则成立,也靠文句本身的力量成立——为了说明这一点,所以说了“由他们”等话。其中“他们”是指梵辅天。在《相应部》的文本中,“愿你显现”这里的“它”是指“你的”。意思是:愿如法的论述向你显现、生起。也就是说“请你讲说”。“婆罗门”是在称呼名叫阿毗布的那位比丘。“为梵天”是指为了大梵天的利益。其余两处也是这样。“他们的”是指梵辅天的。在《分别论》的文本中,“应当这样理解其含义”——因为“唯在梵众天中”是阳性词,所以是以人为重点,不是以地为重点。因此这个含义应该按照理趣来理解。关于“三有顶”:在色界中,广果天叫“凡夫有顶”,因为再往上就没有凡夫居住的地方了。色究竟天叫“圣者有顶”,因为住在那里 的圣者就在那里达到究竟。非想非非想处天叫“世间有顶”,因为再往上就没有世间了。
‘‘Anāgāmino panā’’tiādīsu. ‘‘Etenā’’ti etena attha vacanena. ‘‘Saddhādhiko’’ti sandhindriyādhiko. Evaṃ vīriyādhikādīsupi. ‘‘Attanā laddha samāpattīnaṃ’’ti ekassapi puggalassa bahūnaṃ attanā laddha samāpattīnaṃ. Tesu puthujjana sotāpanna sakadāgāmīsu. ‘‘Puthujjano’’ti jhānalābhi puthujjano. ‘‘Nikantiyāsatī’’ti kāmabhavanikantiyā sati. ‘‘Itare panā’’ti sotāpanna sakadāgāmino pana. Parihīnajjhānā eva tattha nibbattanti. Na nikanti balenāti adhippāyo. Vibhāvanipāṭhe ‘‘tesaṃ pī’’ti jhānalābhi sotāpanna sakadāgāmīnampi. Icchantena ṭīkācariyena. Tathā nikantiyā sati puthujjanādayo kāmāvacara kamma balena kāmabhavepi nibbattantīti yojanā. Cetopaṇidhi ijjhati. Kasmā, visuddhattā. Sīlavisuddhattāti adhippāyo. ‘‘Te’’ti jhānalābhi sotāpanna sakadāgāmino. Aṅguttara pāṭhe. ‘‘Sahadassanuppādā’’ti sotāpatti maggaññāṇaṃ dassananti vuccati. Dassanassa uppādakkhaṇena saddhiṃ. Natthi tassa taṃ saṃyojanantipi pāṭho. ‘‘Imaṃ lokaṃ’’ti imaṃ kāmalokaṃ. ‘‘Vipassanā nikanti taṇhā’’ti teneva dhammarāgena tāya dhamma nandiyāti evaṃ vuttā vipassanā sukhe nikanti taṇhā. Paccaye sati kuppanti nassantīti kuppā. Kuppā dhammā yesaṃ te kuppa dhammā. ‘‘Dhammā’’ti mahaggata dhammā. Ime dve sotāpanna sakadāgāmino sīlesu paripūrakārino nāma. Sīlappaṭi pakkhānaṃ kilesānaṃ sabbaso pahīnattā. Tasmā te sīlesu akuppa dhammāti vuccanti. Samādhismiṃ pana kuppa dhammā eva. ‘‘Mahābrahmesu na nibbattantī’’ti mahābrahmattaṃ na labhantīti adhippāyo. ‘‘Hīnajjhāsayattā’’ti ettha itthiyo nāma pakatiyāva hīnajjhāsayā honti nīca chandā nīca cittā mandavīriyā mandapaññā. Kasmā, hīnaliṅgattā. Kasmā ca tā hīnaliṅgā honti. Dubbala kammanibbattattā. Dubbala kammanti ca purisatta janakaṃ kammaṃ upādāya vuccati. Brahmapurohitānampi saṅgahaṇaṃ veditabbaṃ. Kasmā, brahmapārisajjānanti aṭṭhakathā vacanassa yebhūyyavacanattā. Tenāha ‘‘na mahābrahmānaṃ’’ti. Itarathā na brahmapurohitānaṃ na ca mahābrahmānanti vuttaṃ siyā. Na ca tathā sakkā vattuṃ ‘brahmattanti mahābrahmatta’nti iminā vacanena virujjhanato. Ayañca attho na kevalaṃ yebhūyyanayamattena siddho. Atha kho byañjana sāmatthiyenāpi siddhoti dassetuṃ ‘‘tehī’’tiādimāha. Tattha ‘‘te’’ti brahmapurohitā. Saṃyuttapāṭhe. ‘‘Paṭibhātutaṃ’’ti ettha ‘‘taṃ’’ti tuyhaṃ. Dhammīkathā tuyhaṃ paṭibhātu, pātubbhavatu. Kathetu icceva vuttaṃ hoti . ‘‘Brāhmaṇā’’ti abhibhuṃ bhikkhuṃ ālapati. ‘‘Brahmuno’’ti mahābrahmuno atthāya. Evaṃ sesesu dvīsu. ‘‘Tesaṃ’’ti brahmapurohitānaṃ. Vibhāvanipāṭhe ‘‘iti attho daṭṭhabbo’’ti ‘‘brahmapārisajjesu yevā’’ti pulliṅga vacanattā puggalappadhānaṃ hoti. Nabhūmippadhānaṃ. Tasmā ayamattho yuttivasena daṭṭhabboti. ‘‘Tīsubhavaggesū’’ti vehapphalabhūmi puthujjanabhavaggo nāma hoti rūpaloke. Tato upari puthujjanabhūmiyā abhāvato. Akaniṭṭhabhūmi ariyabhavaggo nāma. Tattha ṭhitānaṃ ariyānaṃ tattheva niṭṭhānato. Nevasaññābhūmi lokabhavaggo nāma. Tato upari lokasseva abhāvatoti.
155155. 关于死亡的发生。“寿量”指寿劫。“两者”指寿劫和业。“以毁坏业”指以强有力的杀生业。“像杜西魔、迦蓝浮王等人那样”指像他们那样的死亡。被阻断的蕴的相续,这是词义分解。“被阻断”指靠近之后被令灭尽。业确实会耗尽。如果这样,那么一切死亡都由一种业尽而成立。因此,这里要说的就是:应当只说一种业尽死。“其余也被说了”是责难:其余三种死亡也被说了。现在给出答复。“唯依自性”指唯依自身的法性。令种种寿劫生起、造作,所以是种种寿劫的造作者。“在众生群体中”指在众生的群体中。令恒常安住,所以是安住者。有时令增长,有时令减损,所以是增长者和减损者。“依它们之力”指依那些时节和食物之力。“这三者”指这些安住者等。业在成熟时给予之后便耗尽,这是关联。以此表明,在这类情形中业不是主要的。“即随顺于彼”指即随顺于那十年之时。“以及受用”指财富谷物等受用。那些时节和食物是它们的去向,所以是随彼趣者。这是说,它们随顺那些时节和食物的去向。因此说“随彼转者”。除了了知诸行之人,这是关联。意思是,除了了知诸行的人。以神通所成,所以是神通所成。“以神通”指以天神通或以修习所成神通。以明所成,所以是明所成。“以明”指以犍陀罗明。骨、筋、肉、血等味界,以这些而增长,所以是延年药。以这些而造作,所以是延年药方。这是理趣的教导。以这些造作令命久住,所以是命造作。在神通所成、明所成的命造作,以及称为延年药方的命造作中,(为)智者,这是复合词。“在两种等起的色法中”指在时节等起的色法和食物等起的色法中。“变异时”指在变坏时。因此说“在衰坏时”等。“无论多么广大”指像一切知佛的业那样,以达究竟而极其广大。“其”指业的。“也应摄入断绝死”指当强有力的断绝业到来时,无论多么广大的令生业,也会因自身异熟住处的缺失而耗尽。它的耗尽不是由自性而来,而是由断绝业之力而来,所以这里将断绝死单独列出,因此也应摄入断绝死。“非时死”指寿尽死等三种死名为时死,即在死亡应时之死。除此之外的任何死亡,称为非时死。因此说“它即于持续时”等。“由根本差别”指由根本原因的差别。然而,如《弥兰陀问经》中所说,这是关联。聚集,所以是集。由集所生,所以是集起,依此义而说“聚集者”。或者,聚集就是集,即两种或三种过患的混合状态。由集所生,所以是集起,这也合理。“不审虑而行者”指不观察、不考虑而行之习性者。所起的疾病,是失衡的所行境,这是连接。“由自己所作的加行”指以执刀、服毒、投水等方式所作的。“令灭”指降下刀雨、沙雨等,或掀起海浪等,造作如此巨大的怖畏灾难而令灭。“在人途”指在人类居处。“他们”指暴恶夜叉。“令至命尽”指为了饮人、牛、水牛等的脂肪与血,在他们中生起种种不同疾病,令至命尽,这是意思。“实在无需多说”指若说令整个王国、国土或洲岛毁灭,那么令整个地方、城市、镇、村或各别人毁灭,就无需另外再说了,这是意旨。“刀兵、饥馑、疾疫中间劫”指刀兵中间劫、饥馑中间劫、疾疫中间劫,这三种中间劫也应在这里述说,这是意思。其中,疾疫中间劫,夜叉放出凶暴非人,因此众多人死亡,以这一部分已经说了。“以逼迫与杀害业的异熟力”指在这里,由那些业获得机会,在众生相续中逼恼乐的相续,或令至死,或生起仅死之苦,逼迫与杀害,在这里称为异熟,应如此见。然而,生起异熟或不生起,在这里不作定量。这里或有疑问。在八种原因中,在加行致死处说:“忿怒的诸天令整个王国等无余毁灭。”其中,被毁灭的人,究竟是由各自业异熟所生的疾病或刑罚而毁灭,还是由别的加行疾病或刑罚而毁灭?又,这里所说:“如此,非时死或以断绝业,或由其他数千种原因而发生。”其中,若有人并无所谓断绝业,他是否可由其他原因而有非时死?对此,应回答:他不由其他原因而有非时死。一切众生是业的所有者、业的继承者、业为起源、业为亲属、业为皈依处,如是所说。为破他们之说,而说“凡于世间所现见者”等。又为坚固其义,而说“如所说”等。其中,业果有两种:异熟果和等流果。其中,异熟果指异熟诸蕴、眼耳等以及业生色。这是先前造业者所共有的,只在他的相续中生起。等流果指由那业之力,为令其得乐或受苦,于外所起的可爱所缘或不可爱所缘。这则是他人也共有的。依此而说:“实由自业所起……乃他人所共。”世间的八种世间法,不能说一切皆由业异熟所生。又,这些众生流转轮回,沉浮于八种世间法中,所以即使没有逼迫业,也会由其他原因而触种种苦。同样,即使没有断绝业,也会得至死苦。因此说:“无业而从任何处所起”等。
155. Maraṇuppattiyaṃ. ‘‘Āyuparimāṇassā’’ti āyukappassa. ‘‘Tadubhayassā’’ti āyukappassa ca kammassa ca. ‘‘Upaghātaka kammenā’’ti balavantena pāṇātipātakammena. ‘‘Dussimāra kalāburājādīnaṃ viyā’’ti tesaṃ maraṇaṃ viya. Uparodhitaṃ khandha santāna massāti viggaho. ‘‘Uparodhitaṃ’’ti upagantvā nirodhāpitaṃ. Kammaṃ khiyyatiyeva. Evaṃ sati, sabbaṃpi maraṇaṃ ekena kammakkhayena siddhaṃ. Tasmā ekaṃ kammakkhaya maraṇameva vattabbanti vuttaṃ hoti. ‘‘Itarepi vuttā’’ti itarānipi tīṇi maraṇāni vuttānīti codanā. Vuccate parihāro. ‘‘Sarasavasenevā’’ti attano dhammatāvaseneva. Nānā āyu kappaṃ vidahanti saṅkharontīti nānāāyukappa vidhāyakā. ‘‘Sattanikāye’’ti sattasamūhe. Niccakālaṃ ṭhitiṃ karontīti ṭhitikarā. Kadāci vuddhiṃ karonti, kadāci hāniṃ karontīti vuddhikarā hānikarā ca. ‘‘Tesaṃ vasenā’’ti tesaṃ utu āhārānaṃ vasena. ‘‘Tayopi cete’’ti etetayopi ṭhitikarādayo. Kammaṃ vipaccamānaṃ datvā khiyyatīti sambandho. Etena evarūpeṭhāne kammaṃ appadhānanti dīpeti. ‘‘Tadanurūpaṃ evā’’ti taṃ dasavassakālānu rūpaṃ eva. ‘‘Bho gañcā’’ti dhanadhaññādiparibhogañca. Tesaṃ utuāhārānaṃ gati etesanti taggatikā. Tesaṃ utuāhārānaṃ gatiṃ anuvattantīti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘tadanuvattikā’’ti. Saṅkhāravidūhi aññatrāti sambandho. Saṅkhāraviduno ṭhapetvāti attho. Iddhiyā pakatāti iddhimayā. ‘‘Iddhiyā’’ti deviddhiyāvā bhāvanāmayiddhiyāvā. Vijjāya pakatāti vijjāmayā. ‘‘Vijjāyā’’ti gandhārivijjāya. Aṭṭhi nhāru maṃsa lohitādikā rasadhātuyo ayanti vaḍḍhanti etehīti rasāyanāni. Tāni vidahanti etehīti rasāyana vidhayo. Nayūpadesā. Ciraṭṭhiti katthāya jīvitaṃ saṅkharonti etehīti jīvita saṅkhārā. Iddhimaya vijjāmaya jīvita saṅkhāresu ca rasāyana vidhisaṅkhātesu jīvita saṅkhāresu ca vidunoti samāso. ‘‘Dvi samuṭṭhānika rūpadhammesū’’ti utusamuṭṭhānika rūpadhammesu ca āhāra samuṭṭhānika rūpadhammesu ca. ‘‘Pariṇamantesū’’ti vipariṇamantesu. Tenāha ‘‘jiyyamānesū’’tiādiṃ. ‘‘Yāvamahantaṃ pīti’’ sabbaññubuddhānaṃ kammaṃ viya koṭipattavasena atimahantampi. ‘‘Assā’’ti kammassa. ‘‘Upacchedaka maraṇepi netabbo’’ti balavante upacchedaka kamme āgate yāvamahantampi janaka kammaṃ attano vipākādhiṭṭhāna vipattiyā khiyyatiyeva. So cassakhayo na sarasena hoti, atha kho upacchedaka kamma balena hotīti idha upacchedaka maraṇaṃ visuṃ gahitanti evaṃ upacchedaka maraṇepi netabbo. ‘‘Akāla maraṇaṃ’’ti āyukkhayamaraṇādīni tīṇi maraṇāni kālamaraṇāni nāma, maraṇā rahakāle maraṇānīti vuttaṃ hoti. Tato aññaṃ yaṃ kiñci maraṇaṃ akāla maraṇanti vuccati. Tenāha ‘‘tañhi pavattamānaṃ’’tiādiṃ. ‘‘Mūlabhedato’’ti mūlakāraṇappabhedato. Yasmā pana milinda pañhe vuttanti sambandho. Sannipatantīti sannipātā. Sannipātehi uppannā sannipātikāti atthaṃ sandhāya ‘‘sannipatitānaṃ’’ti vuttaṃ. Athavā. Sannipatanaṃ sannipāto. Dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā dosānaṃ missakabhāvo. Sannipātena uppannā sannipātikātipi yujjati. ‘‘Anisammakārīnaṃ’’ti anisāmetvā anupadhāretvā karaṇa sīlānaṃ. Pavattā ābādhā visamaparihārajānāmāti yojanā. ‘‘Attanā vākatānaṃ payogānaṃ’’ti satthaharaṇa, visakhādana, udakapātanādivasena katānaṃ. ‘‘Vināsentī’’ti satthavassa vālukavassādīni vassāpetvāvā samudda vīciyo uṭṭhāpetvāvā evarūpe mahante bhayupaddave katvā vināsenti. ‘‘Manussa pathe’’ti manussa padese. ‘‘Te’’ti caṇḍā yakkhā. ‘‘Jīvitakkhayaṃ pāpentī’’ti manussānaṃ vā gomahiṃsānaṃ vā medalohitāni pātabyatthāya tesu nānārogantara kappāni uppādetvā jīvitakkhayaṃ pāpentīti attho. ‘‘Vattabbameva natthī’’ti sakalaṃ rajjaṃ vā raṭṭhaṃ vā dīpakaṃ vā vināsentīti vutte sakalaṃ janapadaṃ vā nagaraṃ vā nigamaṃ vā gāmaṃ vā taṃ taṃ puggalaṃ vā vināsentīti visuṃ vattabbaṃ natthīti adhippāyo. ‘‘Satthadubbhikkharogantara kappāpī’’ti satthantara kappo dubbhikkhantara kappo rogantara kappoti ime tayo antara kappāpi idha vattabbāti attho. Tesu pana rogantara kappo yakkhā vāḷe amanusse ossajjanti, tena bahū manussā kālaṅkarontīti iminā ekadesena vuttoyeva. ‘‘Upapīḷako paghātakānaṃ kammānaṃ vipaccanavasenā’’ti ettha tesaṃ kammānaṃ okāsappaṭilābhena sattasantāne sukhasantānaṃ vibādhetvā maraṇaṃ vā pāpetvā maraṇa mattaṃ vā dukkhaṃ janetvā pīḷanañca ghātanañca idha vipaccana nāmena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vipākaṃ pana janentuvā, māvā, idha appamāṇanti. Ettha siyā. Aṭṭhasu kāraṇesu opakkamikaṭṭhāne ‘kuppitāhi devatā sakalaṃ rajjādikaṃ asesaṃ katvā vināsentī’ti vuttaṃ. Tattha vināsitā janā kiṃ nu kho attano attano kamma vipākajehi ābādhana daṇḍehi vā vinassanti, udāhu visuṃ opakkamikehi ābādhana daṇḍehi vā vinassanti. Yañcettha vuttaṃ ‘evaṃ akāla maraṇaṃ upacchedaka kammunā vā aññehi vā aneka sahassehi kāraṇehi hotī’ti. Tattha yassa upacchedaka kammaṃ nāma natthi. Kiṃ tassa aññena kāraṇena akāla maraṇaṃ nāma bhaveyyāti. Ettha vadeyyuṃ, tassa aññena kāraṇena akāla maraṇaṃ nāma na bhaveyya. Sabbe sattā kammassakā, kammadāyādā, kammayonī, kamma bandhū, kammappaṭissaraṇātihi vuttaṃti . Tesaṃ taṃ vādaṃ bhindanto ‘‘yehikeci loke dissantī’’tiādimāha. Puna tadatthaṃ daḷhaṃ karonto ‘‘yathāhā’’tiādiṃ vadati. Tattha duvidhaṃ kammaphalaṃ, vipāka phalañca nissanda phalañca. Tattha vipāka phalaṃ nāma vipākakkhandhā ca cakkhu sotādīni kaṭattā rūpāni ca. Taṃ yena pubbe kammaṃ kataṃ, tasseva sādhāraṇaṃ hoti. Tassa santāne eva pavattati. Nissanda phalaṃ nāma tassa sukhuppattiyā vā dukkhuppattiyā vā attano kammānubhāvena bahiddhā samuṭṭhitāni iṭṭhārammaṇāni vā aniṭṭhā rammaṇāni vā. Taṃ pana aññesampi sādhāraṇaṃ hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sakakammasamuṭṭhitā eva. La. Paresaṃ sādhāraṇā evā’’ti. Loke aṭṭhaloka dhammā nāma sabbe kamma vipākajā evāti na vattabbā. Ime ca sattā saṃsāre saṃsarantā aṭṭhasuloka dhammesu nimmujjantā saṃsaranti, tasmā te vināpi upapīḷaka kammena aññehi kāraṇehi nānādukkhaṃ phusantiyeva. Tathā vināpi upacchedaka kammena maraṇa dukkhaṃ pāpuṇantiyeva. Tena vuttaṃ ‘‘kammena vinā yatokutoci samuṭṭhitā’’tiādi.
那些疾病等生起,就是那些种种疾病等生起。不善于方法,是说他们不善于把自己从那些疾病中解脱出来的方法。不善于对治,是说他们不善于为了去除、平息已经生起的疾病等怖畏而做对治之事、应做之事。也不善于回避,意思是他们不善于为了从那些疾病中解脱而回避、前往别的地方。这里剩下的部分很容易理解。疾病等就这样消磨着他而持续存在——它们怎样消磨那宿业呢?它们通过毁坏作为其异熟果的生命相续来消磨。当生命相续被毁坏时,能产生那一存在的宿业也就被消磨掉了。因此说正如等等。业也是如此,宿业也同样如此,就像草尖上的露珠一样,其极其脆弱的性质就成立了。因为当生命耗尽时,能产生那一存在的宿业也就耗尽了。而这段与业相关的说法,在这里应当按我们所说的方式来接受。所谓一切由宿业因之见,是指这样一种见解:一切乐或苦、善行或恶行,都仅仅是由过去世中自己所作的宿业之因而生起的。凡此之人,是指凡此之人。大菩萨们的决意而终,是指这样想:我在这里长久安住以圆满波罗蜜已经没有必要了,现在就从这里死去,投生到人间吧,让我的这个生命终止吧——如此决意并坚定作意之后而终。自己取刀,意思是自己用刀割断自己的脖子。就在此处,是指在非时死这一点上。
‘‘Te uppajjantī’’ti te nānārogādayo uppajjanti. ‘‘Na upāya kusalā vā’’ti tato attānaṃ mocetuṃ kāraṇa kusalā vā na honti. ‘‘Na ca paṭikāra kusalā vā’’ti uppannaṃ rogādibhayaṃ apanetuṃ vūpasametuṃ paṭikāra kammeti kicchakamme kusalā vā na honti. ‘‘Nāpi parihāra kusalā vā’’ti tato mocanatthaṃ pariharituṃ desantaraṃ gantuṃ kusalā vā na hontīti attho. Sesamettha suviññeyyaṃ. ‘‘Rogādayo eva taṃ khepentā pavattantī’’ti kathaṃ te pubbakammaṃ khepentīti. Tassa vipākabhūtaṃ jīvita santānaṃ vināsentā khepenti. Vinaṭṭhehi jīvita santāne taṃ bhavaṃ janentaṃ khiyyati yevāti. Tenāha ‘‘yathāhī’’tiādiṃ. ‘‘Kammassapi tathevā’’ti tatheva pubbakammassapi tiṇagge ussāva bindusseva paridubbalatā siddhā hoti. Jīvite parikkhīṇe taṃ bhavaṃ janentassa pubbakammassapi parikkhīṇattā. ‘‘Evañcetaṃ’’ti etaṃ kammappaṭi saṃyutta vacanaṃ idha amhehi vuttanayena sampaṭicchitabbaṃ. Sabbaṃ pubbekatahetudiṭṭhi nāma sabbaṃ sukhaṃ vā dukkhaṃ vā sucaritaṃ vā duccaritaṃ vā pubbabhave attanā katena pubbakammahetunā eva uppajjatīti evaṃ pavattā diṭṭhi. ‘‘Yaṃ kiñcāyaṃ’’ti yaṃ kiñci ayaṃ. Mahābodhisattānaṃ adhimuttikālaṅkariyā nāma idha me cirakālaṃ ṭhitassa pāramipūraṇa kiccaṃ natthi, idāneva ito cavitvā manussaloke uppajjissāmi, uparujjhatu me idaṃ jīvitanti adhimuñcitvā daḷhaṃ manasikaritvā kālaṅkariyā. ‘‘Sayameva satthaṃ āharitvā’’ti sayameva attano gīvaṃ satthena hanitvāti attho. ‘‘Etthevā’’ti akālamaraṇe eva.
在“同样地”等句里。“得定者”是区分范围的依格。“寿等首者”指:证得阿拉汉道之后,以道省察路作为临死路而入般涅槃,所以他们的“首”是等同的,因此叫等首者。“等同的首”指生命相续的终点等同于轮回苦相续的终点。“一切”指一切漏尽者。“此经句”指《大般涅槃经》里所说的经句。“他们”指那些论者。“以此”即以此论说。所说的唯作意界,就是五门转向心;唯作无因意识界,就是令生笑的心。“对于他”指对于般涅槃的佛陀。“并不相符”是说:以无余依涅槃寂静为所缘——在这里即使说以般涅槃速行心为所缘,也还是不相符。因此说“正如……”等。“落入有分而般涅槃”——这里把般涅槃死心就说成有分。而所谓死心,通常是对前往他有的有情说的,但此处应看作只是假名。在《分别论》的读法中:以死为终的临死心。然而,正如诸佛世尊尽寿所生起的大有分心确实以业、业相等为所缘,同样地,般涅槃死心也是如此,因此说“并非……”等。问:难道临死时执取业、业相等,不是为了前往他有吗?可是诸佛并不前往他有。所以“并非不执取”这个说法不合理。答:并非不合理。为前往他有而执取,这应就速行心的执取来说。而这里显示的是以死心执取,所以说“并非死心所执取的”等。“以业成就”即为业得成就。“这里”等句中。“他的”指首那长老的父亲。“以业力”等句中。“也以其他原因之力”指以习惯性行为等原因为力。而趣相则确实只是以业力为缘,这应该是合理的。“如此呈现”指从临终路之前许多路中就已呈现的方式。“恶的一类”指恶趣相。“善的一类”指天界相。据说在某个锡兰文典籍中提到,法阿育王临死时有恶的一类呈现。
‘‘Tathā cā’’tiādīsu. ‘‘Samāpatti lābhīnaṃ’’ti niddhāraṇebhumma vacanaṃ. ‘‘Jīvita samasīsīnaṃ’’ti arahatta maggaṃ labhitvā maggapaccavekkhanavīthi eva maraṇāsannavīthiṃ katvā parinibbānattā samaṃ sīsaṃ etesanti samasīsino. ‘‘Samaṃ sīsaṃ’’ti jīvita santāna pariyantena samaṃ vaṭṭadukkha santāna pariyantaṃ vuccati. ‘‘Sabbesaṃ pī’’ti sabbesampi khīṇāsavānaṃ. ‘‘Imaṃ suttapadaṃ’’ti mahāparinibbānasutte āgataṃ suttapadaṃ. ‘‘Te’’ti te vādino. ‘‘Tenā’’ti tena vādavacanena. Kriyamanodhātu nāma pañcadvārāvajjanaṃ. Kriyāhetukamano viññāṇadhātu nāma hasituppādacittaṃ. ‘‘Assā’’ti parinibbāyantassa buddhassa. ‘‘Na sameti yevā’’ti santiṃ anupādisesaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvāti ettha parinibbāna javanehi ārammaṇaṃ katvāti vuttepi na sametiyeva. Tenāha ‘‘tathāhī’’tiādiṃ. ‘‘Bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyatī’’ti ettha parinibbāna cuticittameva bhavaṅganti vuttaṃ. Cuticittanti ca bhavantaraṃ gacchantasseva vuccati. Idha pana vohāra mattanti daṭṭhabbaṃ. Vibhāvanipāṭhe. Cutipariyosānānaṃ maraṇāsanna cittānaṃ. Yathā pana buddhānaṃ bhagavantānaṃ yāvajīvaṃ uppannaṃ mahābhavaṅgacittaṃ kammakammanimittādayo ārammaṇaṃ karotiyeva. Tathā parinibbāna cuticittaṃ pīti āha ‘‘na hī’’tiādiṃ. Nanu maraṇakāle kammakammanimittādīnaṃ gahaṇaṃ nāma bhavantara gamanatthāya hoti, buddhā ca bhavantaraṃ na gacchanti. Tasmā ‘‘na hi. La. Na karotī’’ti idaṃ na yuttanti. No na yuttaṃ. Bhavantara gamanatthāyāti idaṃ javanehi gahaṇe daṭṭhabbaṃ. Idha pana cuticittena gahaṇeti dassento ‘‘nacacutiyāgahitānī’’tiādimāha. ‘‘Kammasiddhiyā’’ti kammasijjhanatthāya .‘‘Ettha cā’’tiādīsu. ‘‘Tassā’’ti soṇatthera pituno. ‘‘Kammabalenā’’tiādīsu. ‘‘Aññenapi kāraṇa balenā’’ti āciṇṇabhāvādikena kāraṇabalena. Gatinimittaṃ pana kammabalenevāti yuttaṃ siyā. ‘‘Tathopaṭṭhitaṃ’’ti antimavīthito pubbe bahūsuvīthīsu upaṭṭhitappakārantiattho. Pāpapakkhiyesu duggatinimittesu. Kalyāṇapakkhiyāni sagganimittāni. Dhammāsokarañño maraṇakāle pāpapakkhiyānaṃ upaṭṭhānaṃ katthaci sīhaḷaganthe vuttaṃ.
吃掉了整个大地,
布施了价值十亿的财物;
在半个椰子之前,只受用半个椰子的分量。
无忧者已登自在之位;又说:
无忧者陷入了忧愁;如此(引语结束)。
Sakalaṃ pathaviṃ bhutvā, Datvā koṭisataṃ dhanaṃ; Ante aḍḍhāmalakamattassa; Asoko issaraṃ gato; Ti ca; Asoko soka māgato; Ti ca;
“那个”指正在成熟的业。在“成为决定者、协助者、缘”这一句中,就像船上的舵手把船转向、引导到想要去的方向,同样,这个渴爱成为对存在的渴爱后,把心相续转向、引导到将要投生的存在方向。应当看到,它以对业极度依赖的同伴身份,成为协助缘。“或善、不善的业相”指其他的善业相或不善业相。“支持它的”指支持那个业的。“贪著于相的可意”指在面容相等方面感到可意、贪求。“住立者住立”指成为住立者而住立,意思是说不放开而住立。随好指可爱悦意的形态、言谈举止等特殊行为。“对此人”指对临近死亡的人。在义注的文句中,“被烦恼力所弯曲”指被无明、渴爱等烦恼的力量所弯曲。构词解析为:覆盖者等是它的。 “那个”指心相续。“在那个上”指在业等所缘上。这与义注不一致。在“在那个所缘上”等处,那里说的是“在所缘上”,而不是说“在那个存在上”。“在那里所说的”指在复注中“大多在另一生中为六门所取”这一处所说的。与它相似的速行生起,指与造业时生起的速行相似的、现在速行的生起。被存在覆盖的业和不明显的业不会那样呈现,它只是以自我重新造作的方式成为门之所缘而呈现,这是其意旨。“陷入昏迷”指因失去知觉而变得异常、陷入沉没。“与此相反,多行恶业者也应说”指应说诸如“在临终之际,手持武器行杀生者,高喊‘抓住!绑住!’,心怀嗔怒”等。在义注的文句中:剑已举起者,即举剑者。用以刺、戳的工具,即刺棒,也就是驱牛棒。其顶端所装的针,称为刺棒针。“刺棒之苦”指被刺戳之苦。然而,以举剑者等状态呈现,如何称为业现前?它又如何成为结生的所缘?为此说“而他……”等。“对于正在结生的有情”。“然而对于其他”指在色界、无色界中结生者。“令圆满后”指以彼所缘为终点的,或纯粹的速行路,如此令圆满后。然而,这种“在有分终了时死心生起”的说法,在义注中并不存在。而各处所说的“有分沉入后般涅槃”等,在复注中也将“有分”解释为死心本身。因此,提出“唯在有分灭尽时”如何合理的问题,而说“在此……”等。随顺而眠,即随眠。成为随结而眠,即随眠。屡屡随逐而眠,即随眠。在此,随眠并非与速行俱生。而这里是以随眠的名称来说的。与不同速行俱生的无明与爱,确实是结生的殊胜缘。它们如何在此被取用呢?为此说“在此……”等。如此成立时,在“被无明所包围、以爱为根本”等说法中,就非常合理,因为与随眠一起,也获得了与速行俱生者。因此,这里使用“随眠”一词是不合理的——这是质难。为了显示它其实是合理的,而说“再者……”等。“圆满”指完成。“那个也”指触等法聚。“正是那样的色法”指未被最高道所断的色法,即仍是随眠状态的意思。“那个”指心相续。“在那里”指在那两者之中。如何将那个投入那里呢?为此说“在那个上”等。“在识界中”指在识界中。并没有所谓的转移。它们在哪里生起,就在那里坏灭,这是其意旨。在死亡时,哪里有所谓的转移存在呢?——这是其连缀。如此成立时,这句话似乎与《无始相应经》相违。其实并不相违。为了显示这是阿毗达摩的说法,是主要说法,而《无始相应经》是经藏的说法,是间接说法,而说“而……”等。在说了“以间接方式说”之后,为了显示那种间接方式,而说“对于那些……”等。“他”指那个人。“他们的”指无明、爱、行,以及名为结生的色法。“以因果关联而说他流转、轮回于另一生”指:在过去造业时,那些无明、爱、行就被称为“那个有情”;后来,在作为其果的结生显现时,那个结生也被称为“那个有情”;在中间,法相续也被称为“那个有情”。如此,将因法与果法视为同一个有情的人,便有了因果关联。如此,以因果关联,便说“正是他造业,以该业,正是他流转、轮回于另一生”。在此,由于在“诸比丘,此无始轮回……为无明所覆、为爱结所系的有情……”中,是以有情的世俗言说来说的,因此这是共法说示,是间接说示。因为是间接说示,所以“流转、轮回”的间接说法也能成立。然而,在那种说法中,若依“说法”一词的字面意思,只说法,不说有情,不说人,这种说法才称为主要说法。在那里,所说的法,即使在通常时,也没有转移到其他处、其他时、其他刹那。它们在哪里生起,就在那里坏灭,归于灭尽。因此说:“因为已生起的诸法,绝无所谓的转移。”回声、灯火、印章。以“等”字,包含了义注中引用的譬喻:影像与阴影、种子潜能、保证人,以及适用于幼童身体的明咒、技艺、医药等。这些称为“譬喻”,即比喻。其中,“回声”:有人站在深邃洞穴的门口发声,洞内便生起回声。在那里,门口生起的原声并未进入洞内,就在生起处灭尽;回声也不是从那里来的,但若没有原声为缘,它也不会从别处生起,它只是以原声为缘而在那里生起。其中,原声如同过去的业,回声如同紧随的结生。此理也适用于灯火、印章、影像与阴影。其中,“灯火”:先点燃一盏灯,再用它点燃百盏、千盏其他的灯。“印章”:指印痕。以一个印模,可以作出百个、千个印痕。“影像与阴影”:在清净的镜面或水面上显现的身体影像。这些譬喻说明:果并非从因那里过来,但离开因也不能成就,仅此而已。“种子潜能”:为了在以后生起的花果中显现所期望的色泽、香气、味道,在种植时,对芒果种子等进行的、令所期望的色泽、香气、味道等要素得以培育的准备工作。在那里,以彼为缘,以后在花果生起时,那些色泽、香气、味道便会显现。“保证人”:为了达成某事,向他人借贷者所作的承诺:“我将在一年后连本带利归还您的钱财,若我不还,我名为某某的田地或宅基就归您所有。”在那里,以彼为缘,他获得钱财,办成那件事,并在到期时连本带利清偿债务。“明咒、技艺、医药”:世人为使子女终生受益,在幼年时教他们某种明咒或技艺;为使终生不生重病,在幼年时让他们服用某种有营养的药物。在那里,以彼为缘,子女们终生获得利益,或那些疾病确实不生起。这些譬喻说明:如同在以后的时间里,保证人等虽已不存在,但以前阶段所作的因缘,能在以后成就利益等事;同样,造作善、不善业之后,在以后的时间里,那些业虽已不存在,但由于先前已造作,以后结生等果便会显现。因此说:“在此,回声、灯火、印章等是譬喻。”“由于业力羸弱”指因为那时命根羸弱,业也变得羸弱,故如此说。虽然这在义注中已通过举例说明,但仍有此可能——这是其连缀。其中,“那个也”指趣相也。“对于那样死去者”指以天车等为趣相而死去者。“以正在燃烧的身体”是表示状态的具格。在偈颂中:应连缀为“在五门中,若无结生业,则可能以二种所缘为所缘”。其中,“二种所缘”指业相与趣相这两种所缘。其中,“五门中的结生”指在五门临终速行路心之末转起者的结生。若说它也可能以趣相为所缘,则也成立:五门路心能以五所缘中的趣相为所缘。若如此,则可以这样说:在那些路心之末,未死而转起的、紧随其后的意门路心,有时某些人也能转起。然而,在那些随转的路心中,通过“过去所取”和“总聚所取”而转起者,也能获得过去的趣相;通过“事所取”和“名所取”而转起者,
‘‘Taṃ’’ti vipaccamānakaṃ kammaṃ. ‘‘Niyāmaka sahakāri paccayabhūtā’’ti ettha yathā nāvāyaṃ niyāmako nāma nāvaṃ icchitadisābhimukhaṃ niyāmeti, niyojeti. Tathā ayaṃ taṇhāpi bhavanikanti hutvā cittasantānaṃ gantabbabhavābhimukhaṃ niyāmeti, niyojeti. Kammassa ca accāyatta sahāyabhāvena sahakārī paccayo hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kusalākusala kammanimittāni vā’’ti aññāni kusalā kusalakammanimittāni vā. ‘‘Tadupatthambhikā’’ti tassa kammassa upatthambhikā. ‘‘Nimittassādagadhitaṃ’’ti mukhanimittādīsu assādentaṃ gijjhantaṃ. ‘‘Tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhatī’’ti tiṭṭhamānaṃ hutvā tiṭṭhati. Amuñcitvā tiṭṭhatīti vuttaṃ hoti. Anubyañjanaṃ nāma piyasātarūpo kathitalapitādi kriyāviseso. ‘‘Assa puggalassā’’ti āsanna maraṇassa puggalassa. Aṭṭhakathā pāṭhe. ‘‘Kilesa balavināmitaṃ’’ti avijjā taṇhādīnaṃ kilesānaṃ balena vināmitaṃ. Paṭicchādikā ādīna vā yassāti viggaho. ‘‘Taṃ’’ti cittasantānaṃ. ‘‘Tasmiṃ’’ti kammādivisaye. Aṭṭhakathāya na sameti. Tasmiṃ visayetihi tattha vuttaṃ. Na vuttaṃ tasmiṃ bhaveti. ‘‘Tasmiṃ vuttā naṃ’’ti tasmiṃ ‘yebhūyyena bhavantare cha dvāraggahitaṃ’ti ṭhāne ṭīkāsu vuttānaṃ. Taṃ sadisa javanuppatti nāma kammakaraṇakāle pavatta javanehi sadisānaṃ idāni javanānaṃ uppatti. Bhavappaṭicchannañca kammaṃ apākaṭañca kammaṃ na tathā upaṭṭhāti. Kevalaṃ attānaṃ abhinavakaraṇa vasena dvārapattaṃ hutvā upaṭṭhātīti adhippāyo. ‘‘Visīda pattā’’ti visaññībhāvena virūpaṃ hutvā sīdanapattā. ‘‘Tabbiparītena pāpakamma bahulāpi vattabbā’’ti tepivisīdantare āvudha hatthā pāṇaghātaṃ karontā gaṇhathabandhathāti ugghosantā duṭṭhacittā hontītiādinā vattabbā. Aṭṭhakathā pāṭhesu. Ukkhitto asi yassāti ukkhittā siko. Patudanti vijjhanti etenāti patodanaṃ. Pājanadaṇḍo. Tassa agge katā sūci patodana sūci. ‘‘Patodana dukkhaṃ’’ti vijjhana dukkhaṃ. Kathaṃ pana ukkhittāsikādibhāvena upaṭṭhānaṃ kammupaṭṭhānaṃ nāma hoti. Kathañca taṃ paṭisandhiyā ārammaṇabhāvaṃ upetīti āha ‘‘so cā’’tiādiṃ. Uppajjamānānaṃ sattānaṃ. ‘‘Itaresaṃ panā’’ti rūpārūpa bhavesu uppajjamānānaṃ pana. ‘‘Paripuṇṇaṃ katvā’’ti tadārammaṇa pariyosānāyavā suddhāya vā javanavīthiyāti evaṃ paripuṇṇaṃ katvā. Ayaṃ pana bhavaṅgāvasāne cuticittuppatti nāma aṭṭhakathāsu natthi. Yañca bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyatītiādi tattha tattha vuttaṃ. Tatthapi ‘‘bhavaṅgaṃ’’ti cuticittameva ṭīkāsu vaṇṇenti. Tasmā ‘‘bhavaṅgakkhayevā’’ti idaṃ kathaṃ yujjeyyāti āha ‘‘ettha cā’’tiādiṃ. Anurūpaṃ setīti anusayo. Anubandho hutvā setīti anusayo. Anu anu vā setīti anusayo. Ettha ca anusayo nāma javanasahajāto na hoti. Idha ca anusaya nāmena vuttaṃ. Nānājavana sahajātā ca avijjā taṇhā paṭisandhiyā visesa paccayā honteva. Kathaṃ tā idha gahitā siyunti āha ‘‘ettha cā’’tiādiṃ. Evaṃ sante avijjā parikkhittena taṇhāmūlakenāti vuttesu suṭṭhu yujjati. Anusayehi saha javanasahajātānampi laddhattā. Tasmā idha anusaya vacanaṃ na yuttanti codanā. Yuttamevāti dassento ‘‘api cā’’tiādimāha. ‘‘Pariyattā’’ti samattā. ‘‘So pī’’ti phassādi dhamma samūhopi .‘‘Tathā rūpā yevā’’ti aggamaggena appahīna rūpāyeva, anusayabhūtāyevāti vuttaṃ hoti. ‘‘Taṃ’’ti citta santānaṃ. ‘‘Tatthā’’ti tadubhayasmiṃ. Kathaṃ taṃ tattha khipantīti āha ‘‘tasmiṃ’’tiādiṃ. ‘‘Vijānanadhātuyā’’ti viññāṇa dhātuyā. Saṅkantā nāma natthi. Yattha yattha uppajjanti. Tattha tattheva bhijjantīti adhippāyo. Kuto maraṇakāle saṅkantā nāma atthi vijjantīti yojanā. Evaṃ sante idaṃ vacanaṃ anamataggiya suttena viruddhaṃ siyāti. Na viruddhaṃ. Idañhi abhidhamma vacanaṃ, mukhyavacanaṃ, anamataggiya suttaṃ pana suttanta vacanaṃ pariyāya vacananti dassento ‘‘yañcā’’tiādimāha. Pariyāyena vuttanti vatvā taṃ pariyāyaṃ dasseti ‘‘yesañhī’’tiādinā. ‘‘So’’ti so puggalo. ‘‘Tesaṃ’’ti avijjā taṇhā saṅkhārānañca paṭisandhi nāma rūpa dhammānañca. ‘‘Hetupphalasambandhena bhavantaraṃ sandhāvati saṃsaratīti vuccatī’’ti pubbe kammakaraṇakālepi te avijjā taṇhā saṅkhārā eva so sattoti vuccanti. Pacchā tesaṃ phalabhūtāyaṃ paṭisandhiyā pātubhavanakālepi sāpaṭisandhi eva so sattoti vuccati. Majjhe dhammappabandhopi so sattoti vuccati. Evaṃ hetudhammehi saddhiṃ phaladhamme ekaṃ sattaṃ karontassa hetupphala sambandho hoti. Evaṃ hetupphala sambandhena so eva kammaṃ karoti. Tena kammena so eva bhavantaraṃ sandhāvati saṃsaratīti vuccati. Ettha ca anamataggo yaṃ bhikkhave. La. Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃti evaṃ sattavohārena vuttattā sādhammadesanā pariyāyadesanā hoti. Pariyāyadesanattā ca sandhāvataṃ saṃsaratanti pariyāyopi sijjhati. Yassaṃ pana dhamma desanāyaṃ dhammadesanāti vacanānu rūpaṃ dhammameva deseti, na sattaṃ, na puggalaṃ. Ayaṃ dhammadesanā eva mukhyadesanā nāma hoti. Tattha desita dhammā pana pakatikālepi desantaraṃ kālantaraṃ khaṇantaraṃ saṅkantā nāma natthi. Yattha yattha uppannā, tattha tattheva bhijjanti. Khayavayaṃ gacchanti. Tena vuttaṃ ‘na hi uppannuppannā dhammā. La. Saṅkantā nāma atthī’ti. Paṭighoso ca, padīpo ca, muddā ca. Ādisaddena paṭibimbacchāyā ca, bījasaṅkhāro ca, pāṭibhogo ca, bālakumāra sarīresu upayuttā vijjāsipposadhā cāti evaṃ aṭṭhakathā yaṃ āgatāni nidassanāni saṅgayhanti. ‘‘Nidassanā’’nīti ca upamāyo vuccanti. Tattha ‘‘paṭighoso’’ti gambhīraleṇa dvāre ṭhatvā saddaṃ karontassa antoleṇe paṭighoso pavattati. Tattha dvāre uppanno mūlasaddo antoleṇaṃ na gacchati, uppannaṭṭhāne eva nirujjhati. Paṭighoso ca tato āgato na hoti. Na ca vinā mūlasadda + paccayena aññato pavattati. Mūlasaddapaccayā eva tattha pavattatīti. Tattha mūlasaddo viya atīta kammaṃ. Paṭighoso viya anantare paṭisandhi. Esanayo padīpa muddā paṭibimbacchāyāsu. Tattha ‘‘padīpo’’ti pathamaṃ ekaṃ padīpaṃ jāletvā tena aññaṃ padīpasatampi padīpa sahassampi jāleti. ‘‘Muddā’’ti lañchanalekhā. Tattha ekena lañchanakkhandhena, tena lañchanalekhāsatampi lañchanalekhā sahassampi karoti. ‘‘Paṭibimbacchāyā’’ti pasannesu ādāsapaṭṭesuvā udakesuvā uppannā sarīracchāyā. Etehi nidassanehi phalaṃ nāma hetuto āgataṃ na hoti. Hetunā ca vinā na sijjhatīti ettakamatthaṃ dīpeti. ‘‘Bījasaṅkhāro’’ti kālantare uppannesu pupphaphalesu icchitavaṇṇa gandharasapātubhāvatthāya ropanakāle ambabījādīsu icchitavaṇṇa gandharasadhātūnaṃ paribhāvanā. Tattha tappaccayā kālantare pupphaphalesu uppannesu tevaṇṇagandharasā pātubbhavanti. ‘‘Pāṭibhogo’’ti kiñci atthaṃ sādhetuṃ parassa santike iṇaṃ gaṇhantassa tavadhanaṃ saṃvaccharena vuḍḍhiyā saha dassāmi, sace nadadeyyaṃ. Asukaṃ nāma mamakhettaṃ vā vatthuvā tuyhaṃ hotūti paṭiññāṭhapanaṃ. Tattha tappaccayā dhanaṃ labhitvā taṃ atthañca sādheti. Kāle sampatte vuḍḍhiyā saha iṇañca sodheti. ‘‘Vijjāsipposadhā’’ti loke puttake yāvajīvaṃ hitatthāya daharakāle kiñci vijjaṃvā sippaṃvā sikkhāpenti. Yāvajīvaṃ khararogānaṃ anuppādatthāya daharakāle ojavantaṃ kiñci osadhaṃ vā ajjhohārenti. Tattha tappaccayā puttānaṃ yāvajīvaṃ hitappaṭilābho vā tādisānaṃ rogānaṃ anuppādo vā hotiyeva. Etehi yathā kālantare asantesuyeva pāṭibhogādīsu mūlakammesu pubbabhāge katapaccayā eva pacchā attha sādhanādīni sijjhanti. Tathā kusalā kusala kammāni katvā kālantare tesu asantesupi pubbe katattā eva pacchā paṭisandhādīni phalāni pātubbhavantīti dīpeti. Tenavuttaṃ ‘‘paṭighosa padīpamuddādīni cettha nidassanānī’’ti. ‘‘Kammadubbalabhāvenā’’ti tadā jīvitindriyassa dubbalattā kammampi dubbalameva hotīti katvā vuttaṃ. Kāmañcettha aṭṭhakathāyaṃ vatvā dassitaṃ, tathāpi sambhavatīti sambandho. Tattha ‘‘taṃ pī’’ti gatinimittampi. ‘‘Tathā cavantānaṃ’’ti dibbarathādīni gatinimittaṃ katvā cavantānaṃ. ‘‘Dayhamānakāyenā’’ti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Gāthāyaṃ. Pañcadvāre paṭisandhikammaṃ vinā dvigocare siyāti yojanā. Tattha ‘‘dvigocare’’ti kammanimitta gatinimittabhūte dvigocare. Tattha pañcadvāre paṭisandhi nāma pañcadvārika maraṇāsanna vīthicittānaṃ ante ca vantānaṃ paṭisandhi. Sāpi gatinimittabhūte gocare siyāti vutte pañcadvārika vīthicittāni pañcārammaṇabhūtāni gatinimittāni ārammaṇaṃ karontītipi siddhaṃ hoti. Evañca sati. Tesaṃ vīthicittānaṃ ante acavitvā tadanubandhaka manodvārikavīthicittehipi kadāci kesañci ca vanaṃ nanasambhavatīti sakkā vattuṃ. Tesu pana anubandhaka vīthīsu atītaggahaṇa samudāyaggahaṇehi ca vantānaṃ atītānipi gatinimittāni labbhanti. Vatthuggahaṇanāmaggahaṇehi ca vantānaṃ dhammā rammaṇaṃpi labbhatiyeva. Tasmā yaṃ vuttaṃ ācariyena kāmāvacara paṭisandhiyā cha dvāraggahitaṃ kammanimittaṃ gatinimittañca paccuppannamatītā rammaṇaṃ upalabbhatīti. Taṃ suvuttamevāti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ pana ‘tameva tathopaṭṭhitaṃ ārammaṇaṃ ārabbha cittasantānaṃ abhiṇhaṃ pavattatī’ti evaṃ antimavīthito pubbabhāge bahūnaṃ vīthivārānaṃ pavattanaṃ ācariyena vuttaṃ. Taṃ tathopaṭṭhitaṃ gatinimittaṃ ārabbhātipi laddhuṃ vaṭṭatiyeva. Evañcasati, gatinimittaṃpi atītaṃ labbhatīti dassetuṃ ‘‘yadāpanā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Santati vasenā’’ti santati paccuppanna vasena. ‘‘Tassā’’ti gatinimittassa. Yebhūyyena vutto, na sabbasaṅgāhikena vuttoti adhippāyo. ‘‘Manodvārika maraṇāsanna javanānaṃpi icchitabbattā’’ti purejātapaccaya bhāvena icchitabbattāti adhippāyo. ‘‘Tadanubandhāyā’’ti tāni manodvāri kamaraṇāsanna javanāni anugatāya. ‘‘Paṭisandhiyāpi sambhavato’’ti tassa purejāta paccayassa paṭisandhiyāpi purejāta paccayatā sambhavato. Nanu therena bhinditvā avuttepi bhinditabbe sati, bhindanameva yuttanti ce. Na yuttaṃ. Kasmā, kammanimittena samānagatikattā. Tenāha ‘‘nacataṃ’’tiādiṃ. Vibhāvaniyaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbaṃti vatvā aparepana avisesatova vaṇṇentīti aparevādopi vutto. Tattha ‘‘avisesato vaṇṇentī’’ti abhinditvāva vaṇṇentīti vuttaṃ hoti. Puna taṃ aparevādaṃ asampaṭicchanto ‘‘aṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādimāha. Idha pana taṃ aparevādaṃ paggaṇhanto puna ‘‘yañca tatthā’’tiādimāha. Tattha ‘‘tadārammaṇāyā’’ti taṃ gatinimittā rammaṇāya. ‘‘Tesaṃ vacanaṃ’’ti aparesaṃ vacanaṃ. ‘‘Aññatra avicāraṇāyā’’ti kasmā vuttaṃ. Nanu aṭṭhakathāyaṃ panātiādi sabbaṃ vicāraṇā vacanameva hotīti. Saccaṃ yathā diṭṭhapāṭhavasena, sāvasesa pāṭhabhāvaṃ pana na vicāretiyeva. Tasmā ‘‘aññatra avicāraṇāyā’’ti vuttaṃ. Ettha siyā. Aṭṭhakathāpāṭho sāvaseso hotu, mūlaṭīkāpāṭho pana manodvāre yevāti niyametvā vuttattā kathaṃ sāvaseso siyāti. Niyametvā vuttopi idha adhippetatthe aparipuṇṇe sāvaseso eva hotīti. Tena vuttaṃ ‘‘aññaṃ kāraṇaṃ natthi aññatra avicāraṇāyā’’ti. ‘‘Paccuppannamatītaṃ’’tiādīsu. Tadārammaṇāvasānāya pañcadvārika javanavīthiyā ca vanaṃ hotīti yojanā. Evaṃ aparatthapi. Balavantepi sati. Tadārammaṇāvasānāya eva vīthiyā. ‘‘Vuttattā panā’’ti aṭṭhakathāyaṃ eva vuttattā pana. ‘‘Purimabhāge evā’’ti pañcadvārika antima vīthito pubbabhāge eva. ‘‘Tāhī’’ti deyyadhammavatthūhi. ‘‘Yathātaṃ’’ti taṃ atthajātaṃ katamaṃ viyāti attho. ‘‘Ito’’ti manussa bhavato. Nimitta sadisaṃ saddaṃ vaṇṇanti sambandho. ‘‘Naṭṭhacakāraṃ’’ti patitacakāraṃ. Aṭṭhakathāpāṭhe ñātakā mātādayo pañcadvāre upasaṃharantīti sambandho. ‘‘Tavatthāyā’’ti tavaatthāya. ‘‘Cīnapaṭasomārapaṭādivasenā’’ti cīnaraṭṭhe pavatto paṭo cīnapaṭo. Tathā somārapaṭepi. ‘‘Tānī’’ti rasaphoṭṭhabbāni. Phoṭṭhabbaṃ pana aññaṃpi yujjateva. Atthidānīti manasikatattā paccuppannabhūtānīti vuttaṃ. ‘‘Arūpīnaṃ’’ti arūpabrahmānaṃ. ‘‘Te’’ti arūpino. ‘‘Tānī’’ti heṭṭhimajjhānāni. Vissaṭṭhaṃ laddhajhānaṃ yesaṃ te vissaṭṭhajjhānā. ‘‘Tatoyeva cā’’ti vissaṭṭhajjhānattāyeva ca. Ākaḍḍhitaṃ mānasaṃ cittaṃ etesanti viggaho. Idañca hetuvisesana padaṃ. Ākaḍḍhitamānasattā kāmabhave uppajjamānānanti dīpeti. Tesaṃ arūpīnaṃ. ‘‘Aññaṃ dubbala kammaṃ’’ti upacārajjhānakammato aññaṃ tihetukomakaṃ kammaṃ. ‘‘Tesaṃ’’ti rūpalokato ca vantānaṃ. ‘‘Sato’’ti santassa samānassa. ‘‘Upatthambhane kāraṇaṃ natthī’’ti idaṃ upacārajjhāna kammassa garuka kammagatikattā vuttaṃ. Ekanta garukakammabhūtaṃpi pana mahaggatajjhāna kammaṃ nāma nānānikanti balena paṭibāhīyamānaṃ paṭisandhiṃ na detiyeva. Upacārajjhāna kamme vattabbaṃ natthīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tādisānī’’ti tathā rūpāni dvihetukomaka kammāni tesaṃ okāsaṃ na labhanti. Nīvaraṇānaṃ suṭṭhuvikkhambhitattāyeva. ‘‘Yenā’’ti yena chandādīnaṃ pavatti kāraṇena. ‘‘Nānākammāni pī’’ti upacārajjhāna kammato aññāni paccuppanna kammānipi atītabhavesu katāni aparapariyāya kammānipi. ‘‘Yena cā’’ti yena nānākammānampi okāsa lābhakāraṇena ca. ‘‘Te’’ti rūpī brahmāno. ‘‘Vuttanayene vā’’ti suṭṭhuvikkhambhitanīvaraṇānaṃ tesaṃ appanā pattajjhānavisesena [ yasmā panātiādinā ca ] paribhāvita cittasantānattā’ti ca vuttanayeneva. ‘‘Taṃ kāraṇaṃ’’ti ahetuka paṭisandhiyā abhāva kāraṇaṃ. Parampara bhavesuca vīthimuttacittānaṃ pavattākāraṃ dassetunti sambandho. ‘‘Yathā tāniyeva osadhānī’’ti loke ekaṃ osadhaṃ labhitvātaṃ devasikaṃ bhuñjati. Ekopathamadivase bhuñjantaṃ disvā katamaṃ nāma tvaṃ osadhaṃ bhuñjasīti pucchi. Idaṃ nāma osadhaṃ bhuñjāmīti vadati. Punadivasesupi osadhaṃ bhuñjantaṃ disvā tatheva pucchi. Tameva osadhaṃ bhuñjāmīti vadati. Tattha ‘‘tameva osadhaṃ’’ti yaṃ pathamadivase osadhaṃ tayāca pucchitaṃ. Mayā ca kathitaṃ. Tameva ajja bhuñjāmīti attho. Tattha pana pathamadivase bhuttaṃ osadhaṃ aññaṃ. Ajja bhuttaṃ aññaṃ. Taṃsadisaṃ pana aññaṃpi tamevāti loke voharanti tāniyeva osadhāni bhuñjāmīti. Evaṃ idhapi tassadise tabbohāro daṭṭhabbo. ‘‘Tasmiṃ’’ti bhavaṅgacitte. Avattamāne upapattibhavo occhijjati. Vattamāne na occhijjati. Tasmā tassa upapatti bhavassa anoccheda aṅgatthāya kāraṇattā bhavaṅganti vuccatīti adhippāyo. ‘‘Upapatti bhavo’’ti ca kammajakkhandhasantānaṃ vuccati. ‘‘Parasamaye’’ti uccheda diṭṭhīnaṃ vāde. ‘‘Vaṭṭamūlānī’’ti avijjātaṇhā vuccanti. Vaṭṭamūlāni suṭṭhuucchijjanti etthāti viggaho. ‘‘Yassa atthāyā’’ti saupādisesādikassa nibbānassa paṭilābhatthāya. ‘‘Paṭṭhapīyantī’’ti pavattāpīyanti. Pajjanti pāpuṇanti ariyā janā etthāti padaṃ. Parato samantipade anupādisesassa gayhamānattā idha saupādisesanti vuttaṃ. Bujjhantīti budhā. Suṭṭhu saddhiṃ ucchinnaṃ sinehabandhanaṃ yehi te susamucchinnasinehabandhanā. Kathañca suṭṭhuucchinnaṃ, kehi ca saddhiṃ ucchinnantiāha ‘‘anusayamattaṃ pī’’tiādiṃ. ‘‘Sesakilesehī’’ti taṇhāsineha bandhanato avasesa kilesehi. ‘‘Adhisayitaṃ’’ti vikkhambhituṃpi asakkuṇeyyaṃ hutvā atirekataraṃ sayitaṃ. ‘‘Adhigamāvahaṃ’’ti adhigamo vuccati navavidho lokuttara dhammo. Taṃ āvahatīti adhigamāvahaṃ. ‘‘Sīlaṃ’’ti catupārisuddhisīlaṃ. ‘‘Dhutaṅgaṃ’’ti terasadhutaṅgaṃ. Sesamettha suviññeyyaṃ.