施设略说分的注释
1. Paṇṇattiuddesavāravaṇṇanā
1-9现在,对在根本双论中已经讲过的善等诸法,也按处的方式归纳之后,接着要注释在蕴双论之后所说的处双论。其中,文句的确定应依照蕴双论中所说的方法来理解。正如在那里有施设分、转起分、遍知分这三大分,这里也同样有。它们的词义也应依照那里所说的方法来理解。这里施设分同样按略说和广说两种方式来确定,其余各分则只按广说方式。从“有十二处”这句开始,一直到“非处非非处”,应知这是施设分的略说部分。其中,“有十二处”是对那些要以双论方式提问的处的略说。“眼处……乃至……法处”是对这些处按类别确定名称。在这里,为了便于以双论方式提问,先依次列出内色处,然后列出外色处,最后列出意处和法处。
1-9. Idāni mūlayamake desiteyeva kusalādidhamme āyatanavasenāpi saṅgaṇhitvā khandhayamakānantaraṃ desitassa āyatanayamakassa vaṇṇanā hoti. Tattha khandhayamake vuttanayeneva pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ. Yatheva hi tattha paṇṇattivāro, pavattivāro, pariññāvāroti tayo mahāvārā honti, tathā idhāpi. Vacanatthopi nesaṃ tattha vuttanayeneva veditabbo. Idhāpi ca paṇṇattivāro uddesaniddesavasena dvidhā vavatthito. Itare niddesavaseneva. ‘Tattha dvādasāyatanānī’ti padaṃ ādiṃ katvā yāva nāyatanā na manoti, tāva paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo. Tattha dvādasāyatanānīti ayaṃ yamakavasena pucchitabbānaṃ āyatanānaṃ uddeso. Cakkhāyatanaṃ…pe… dhammāyatananti tesaññeva pabhedato nāmavavatthānaṃ. Yamakavasena pucchāsukhatthañcettha paṭhamaṃ paṭipāṭiyā ajjhattarūpāyatanāni vuttāni. Pacchā bāhirarūpāyatanāni. Pariyosāne manāyatanadhammāyatanāni.
如前按蕴来分类一样,这里按这些处来分类,也有四种理趣分:语句清净分、语句清净根本轮转分、纯处分、纯处根本轮转分。这里每一种又都分顺向和逆向两种。它们的含义应该按照那里已经说过的方式来理解。就像在蕴双论中,语句清净分的顺向部分里有“色是色蕴,色蕴是色”等五对双论,这里也有“眼是眼处,眼处是眼”等十二对。在逆向部分里也有“非眼是非眼处,非眼处是非眼”等十二对。而在语句清净根本轮转分的顺向部分里,以每一个处为根本,各有十一对,一共有一百三十二对双论。逆向部分里也有一百三十二对。纯处分的顺向部分有十二对,逆向部分有十二对;纯处根本轮转分的顺向部分也是以每一个处为根本,各有十一对,一共有一百三十二对双论。逆向部分里也有一百三十二对。这样一来就应当知道,施设分的略说部分由五百七十六对双论、一千一百五十二个问题、二千三百零四个义理庄严而成。
Yathā pana heṭṭhā khandhavasena, evamidha imesaṃ āyatanānaṃ vasena padasodhanavāro, padasodhanamūlacakkavāro, suddhāyatanavāro, suddhāyatanamūlacakkavāroti, cattārova nayavārā honti. Ekeko cettha anulomapaṭilomavasena duvidhoyeva. Tesamattho tattha vuttanayeneva veditabbo. Yathā pana khandhayamake padasodhanavārassa anulomavāre ‘rūpaṃ rūpakkhandho, rūpakkhandho rūpa’ntiādīni pañca yamakāni, tathā idha ‘cakkhu, cakkhāyatanaṃ; cakkhāyatanaṃ; cakkhū’tiādīni dvādasa. Paṭilomavārepi ‘na cakkhu, na cakkhāyatanaṃ; na cakkhāyatanaṃ, na cakkhū’tiādīni dvādasa , padasodhanamūlacakkavārassa panettha anulomavāre ekekāyatanamūlakāni ekādasa ekādasa katvā dvattiṃsasataṃ yamakāni. Paṭilomavārepi dvattiṃsasatameva. Suddhāyatanavārassāpi anulomavāre dvādasa, paṭilomavāre dvādasa, suddhāyatanamūlacakkavārassāpi anulomavāre ekekāyatanamūlakāni ekādasa ekādasa katvā dvattiṃsasataṃ yamakāni. Paṭilomavārepi dvattiṃsasatamevāti evamidha chasattatādhikehi pañcahi yamakasatehi, dvipaññāsādhikehi ekādasahi pucchāsatehi, caturādhikehi tevīsāya atthasatehi ca paṭimaṇḍito paṇṇattivārassa uddesavāro veditabbo.
第1分·施设分别分释
1. Paṇṇattiniddesavāravaṇṇanā
10-17在广说分里,除了差别之处,应当依照前面蕴双论的施设分广说中所讲的方式来理解其含义。这里的差别是:天眼指第二种明(智),慧眼指第三种明(智),天耳指第二种神通智,渴爱之流就是渴爱本身,其余的身指名身、色身、象身、马身等,其余的色指色处以外所造色以及可爱色、可喜色,戒香等是以嗅闻之义作为戒等的名称,义味等是以善妙甜美之义作为义等的名称,其余的法指教法等多种类别。这就是这里的差别。
10-17. Niddesavāre pana heṭṭhā khandhayamakassa paṇṇattivāraniddese vuttanayeneva attho veditabbo. Aññatra visesā. Tatrāyaṃ viseso – dibbacakkhūti dutiyavijjāñāṇaṃ. Paññācakkhūti tatiyavijjāñāṇaṃ. Dibbasotanti dutiyaabhiññāñāṇaṃ. Taṇhāsotanti taṇhāva. Avaseso kāyoti nāmakāyo, rūpakāyo, hatthikāyo, assakāyoti evamādi. Avasesaṃ rūpanti rūpāyatanato sesaṃ bhūtupādāyarūpañceva piyarūpasātarūpañca. Sīlagandhotiādīni vāyanaṭṭhena sīlādīnaṃyeva nāmāni. Attharasotiādīnipi sādhumadhuraṭṭhena atthādīnaññeva nāmāni. Avaseso dhammoti pariyattidhammādianekappabhedoti ayamettha viseso.
转起分的注释
2. Pavattivāravaṇṇanā
18-2118-21. 在这里也一样,在转起分的生起分等三个中间分中,每一分都各有六种时间差别。在每一种时间中,又有补特伽罗分等三分。这些全都按顺、逆两种理趣而分为两类。其中,在现在时的补特伽罗分顺理趣中,就像蕴双论那样:以色蕴为根本的有四对,以受蕴为根本的有三对,以想蕴为根本的有两对,以行蕴为根本的有一对,按不重复计算的方式,共有十对双论。同样地,这里也以眼处为根本,即:若眼处生起,彼耳处生起耶?若耳处生起,彼眼处生起耶?若眼处生起,彼鼻处、舌处、身处、色处、声处、香处、味处、触处、意处、法处生起耶?若法处生起,彼眼处生起耶?如此,以眼处为根本的有十一对。以耳处为根本的,按‘若耳处生起,彼鼻处生起耶?’等方法而有十对;以鼻处为根本的有九对;以舌处为根本的有八对;以身处为根本的有七对;以色处为根本的有六对;以声处为根本的有五对;以香处为根本的有四对;以味处为根本的有三对;以触处为根本的有两对;以意处为根本的有一对。按不重复计算的方式,共有六十六对双论。
18-21. Idhāpi ca pavattivārassa uppādavārādīsu tīsu antaravāresu ekekasmiṃ chaḷeva kālabhedā. Tesaṃ ekekasmiṃ kāle puggalavārādayo tayo vārā. Te sabbepi anulomapaṭilomanayavasena duvidhāva honti. Tattha paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye yathā khandhayamake rūpakkhandhamūlakāni cattāri, vedanākkhandhamūlakāni tīṇi, saññākkhandhamūlakāni dve, saṅkhārakkhandhamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena dasa yamakāni honti. Evaṃ ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa sotāyatanaṃ uppajjati; yassa vā pana sotāyatanaṃ uppajjati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjati; yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa ghāṇāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ, uppajjati; yassa vā pana dhammāyatanaṃ uppajjati, tassa cakkhāyatanaṃ uppajjatī’’ti evaṃ cakkhāyatanamūlakāni ekādasa. ‘‘Yassa sotāyatanaṃ uppajjati, tassa ghānāyatanaṃ uppajjatī’’tiādinā nayena sotāyatanamūlakāni dasa; ghānāyatanamūlakāni nava, jivhāyatanamūlakāni aṭṭha; kāyāyatanamūlakāni satta; rūpāyatanamūlakāni cha; saddāyatanamūlakāni pañca; gandhāyatanamūlakāni cattāri; rasāyatanamūlakāni tīṇi; phoṭṭhabbāyatanamūlakāni dve; manāyatanamūlakaṃ ekanti aggahitaggahaṇena chasaṭṭhi yamakāni honti.
在这其中,以眼处为根本的十一对里,只解答了这五对:“如果眼处生起,那么耳处、鼻处、色处、意处、法处也生起。”其中,第一对应解答的已经解答了。第二对虽然和第一对的解答方式相同,但因为在眼处和耳处生起的地方,鼻处并不一定生起,为了消除“这到底该怎么解答”的疑惑,所以也作了解答。和色处、意处、法处一起的三对,因为解答方式不同,所以也作了解答。在剩下的那些对里,和舌处、身处一起的两对,因为和前两对的解答方式相同;而声处在结生那一刻并不生起,所以和它相关的对答根本没有;和香处、味处、触处一起的三对,也同样和前两对的解答方式相同——为了让论典简洁,这些都省略了。在以耳处为根本的诸对中,凡是能得到的解答都和前文相同,所以原文里一对也没收录。在以鼻处为根本的诸对中,和色处一起的一对,以及和意处、法处一起的两对,这三对收录在原文里;其余的因为和鼻处那一对的解答方式相同,所以没有收录。以舌处和身处为根本的也是这样。在以色处为根本的诸对中,只解答了和意处、法处一起的两对;而和香处、味处、触处一起的三对,其解答和色处、意处一起的诸对相同。正如这里说的“有色、无心”等等,在这里也应该理解为“有色、无香,无味、无触”。这里说的香等,指的是作为处的香等本身。因此,“有色、有香处”等,应当从处的角度来理解其含义。
Tattha cakkhāyatanamūlakesu ekādasasu ‘‘yassa cakkhāyatanaṃ uppajjati, tassa sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ uppajjatī’’ti imāni pañceva vissajjitāni. Tesu paṭhamaṃ vissajjetabbaṃ tāva vissajjitaṃ. Dutiyaṃ kiñcāpi paṭhamena sadisavissajjanaṃ, cakkhusotāyatanānaṃ pavattiṭṭhāne pana ghānāyatanassa na ekantena pavattito ‘‘kathaṃ nu kho etaṃ vissajjetabba’’nti vimatinivāraṇatthaṃ vissajjitaṃ. Rūpāyatanamanāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ tīṇi yamakāni asadisavissajjanattā vissajjitāni. Sesesu jivhāyatanakāyāyatanehi tāva saddhiṃ dve yamakāni purimehi dvīhi saddhiṃ sadisavissajjanāni. Saddāyatanassa paṭisandhikkhaṇe anuppattito tena saddhiṃ yamakassa vissajjanameva natthi. Gandharasaphoṭṭhabbāyatanehipi saddhiṃ tīṇi yamakāni purimehi dvīhi sadisavissajjanāneva hontīti tantiyā lahubhāvatthaṃ saṅkhittāni. Sotāyatanamūlakesu yaṃ labbhati , taṃ purimehi sadisavissajjanamevāti ekampi pāḷiṃ nāruḷhaṃ. Ghānāyatanamūlakesu rūpāyatanena saddhiṃ ekaṃ, manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ dveti tīṇi yamakāni pāḷiṃ āruḷhāni. Sesāni ghānāyatanayamakena sadisavissajjanattā nāruḷhāni. Tathā jivhāyatanakāyāyatanamūlakāni. Rūpāyatanamūlakesu manāyatanadhammāyatanehi saddhiṃ dveyeva vissajjitāni. Gandharasaphoṭṭhabbehi pana saddhiṃ tīṇi rūpāyatanamanāyatanehi saddhiṃ sadisavissajjanāni. Yatheva hettha ‘‘sarūpakānaṃ acittakāna’’ntiādi vuttaṃ, tathā idhāpi ‘‘sarūpakānaṃ agandhakānaṃ, arasakānaṃ aphoṭṭhabbakāna’’nti yojanā veditabbā. Gandhādīni cettha āyatanabhūtāneva adhippetāni. Tasmā ‘‘sarūpakānaṃ sagandhāyatanāna’’nti āyatanavasenettha attho daṭṭhabbo.
以声处为根本的诸对,因为其义理不存在,所以根本没有收入巴利原文。以香处、味处、触处为根本的四对、三对、二对,因为解答方式与前面那些对相似,所以也没有收入巴利原文。以意处为根本的那一对,则已经作了解答。应当知道,在现在时的补特伽罗分顺理趣中,仅仅通过若干对双论的解答,就已经算是解答了六十六对。就像在补特伽罗分中一样,在处分和人处分中也是六十六对,如此在现在时的三分顺理趣中,共有一百九十八对。就像顺理趣一样,逆理趣也是如此,所以现在时中总共有三百九十六对。其中应当知道,有七百九十二个问,一千五百八十四个义。其余五种时间差别中也是如此,总共就有二千三百七十六对。问数是它的两倍,义数又是问数的两倍。这就是生分中巴利原文的确定方式。灭分和生灭分也是同样的道理。在整个转起分中,共有七千一百二十八对。应当知道,问数是它的两倍,义数又是问数的两倍。不过巴利原文中,意处和法处被视为同一类,没有差别。后面说了“有分概要”等等之后,在各处就作了省略。所以,凡是在各处被省略的内容,不迷惑的人都应当善加留意。
Saddāyatanamūlakāni atthābhāvato pāḷiṃ nāruḷhāneva. Gandharasaphoṭṭhabbamūlakāni cattāri tīṇi dve ca heṭṭhimehi sadisavissajjanattā pāḷiṃ nāruḷhāni. Manāyatanamūlakaṃ vissajjitamevāti evametāni paccuppannakāle puggalavārassa anulomanaye katipayayamakavissajjaneneva chasaṭṭhiyamakāni vissajjitāni nāma hontīti veditabbāni. Yathā ca puggalavāre, evaṃ okāsavārepi puggalokāsavārepi chasaṭṭhīti paccuppannakāle tīsu vāresu anulomanaye aṭṭhanavutisataṃ yamakāni honti. Yathā ca anulomanaye, evaṃ paṭilomanayepīti sabbānipi paccuppannakāle channavutādhikāni tīṇi yamakasatāni honti. Tesu dvānavutādhikāni satta pucchāsatāni, caturāsītādhikāni ca pannarasa atthasatāni hontīti veditabbāni. Evaṃ sesesupi pañcasu kālabhedesūti sabbānipi chasattatādhikāni tevīsati yamakasatāni. Tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthāti idamettha uppādavāre pāḷivavatthānaṃ. Nirodhavārauppādanirodhavāresupi eseva nayoti. Sabbasmimpi pavattivāre aṭṭhavīsāni ekasattati yamakasatāni. Tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā veditabbā. Pāḷi pana manāyatanaṃ dhammāyatanañca ekasadisaṃ, nānaṃ natthi. Upari pana ‘‘vārasaṅkhepo hotī’’tiādīni vatvā tattha tattha saṅkhittā. Tasmā yaṃ tattha tattha saṅkhittaṃ, taṃ sabbaṃ asammuyhantehi sallakkhetabbaṃ.
在义理判别中,这里是入门的纲要。所谓“有眼而无耳者”,是针对恶趣中生来即聋的化生者说的。因为那种众生化生时是有眼而无耳的。正如经中所说:“在欲界结生的刹那,有些众生现起其余十处——化生的饿鬼、化生的阿修罗、化生的畜生、化生的地狱众生;生来即聋者在结生刹那现起十处:眼处、色处、鼻处、香处、舌处、味处、身处、触处、意处、法处。”所谓“有眼而有耳者”,是针对善趣、恶趣中诸根具足的化生者以及有色梵天说的。因为他们化生时是有眼而有耳的。正如经中所说:“在欲界结生的刹那,有些众生现起十一处:欲界诸天、初劫之人、化生的饿鬼、化生的阿修罗、化生的畜生、化生的地狱众生、诸根具足者。在色界结生的刹那,现起五处:眼处、色处、耳处、意处、法处。”
Atthavinicchaye panettha idaṃ nayamukhaṃ. Sacakkhukānaṃ asotakānanti apāye jātibadhiraopapātikaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi sacakkhuko asotako hutvā upapajjati. Yathāha – ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci aparāni dasāyatanāni pātubhavanti. Opapātikānaṃ petānaṃ , opapātikānaṃ asurānaṃ, opapātikānaṃ tiracchānagatānaṃ, opapātikānaṃ nerayikānaṃ; jaccabadhirānaṃ upapattikkhaṇe dasāyatanāni pātubhavanti, cakkhāyatanaṃ rūpaghānagandhajivhārasakāyaphoṭṭhabbāyatanaṃ manāyatanaṃ dhammāyatana’’nti. Sacakkhukānaṃ sasotakānanti sugatiduggatīsu paripuṇṇāyatane ca opapātike rūpībrahmāno ca sandhāya vuttaṃ. Te hi sacakkhukā sasotakā hutvā upapajjanti. Yathāha – ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti; kāmāvacarānaṃ devānaṃ, paṭhamakappikānaṃ manussānaṃ, opapātikānaṃ petānaṃ, opapātikānaṃ asurānaṃ, opapātikānaṃ tiracchānagatānaṃ, opapātikānaṃ nerayikānaṃ, paripuṇṇāyatanānaṃ. Rūpadhātuyā upapattikkhaṇe pañcāyatanāni pātubhavanti, cakkhāyatanaṃ rūpasotamanāyatanaṃ dhammāyatana’’nti.
“无鼻者”是就梵辅天等众生说的。因为他们生来有眼而无鼻,是化生的。但在欲界里,并没有无鼻的化生者。如果有的话,就该说“有些有情现起八处”了。至于胎生者若是无鼻,由于这里说的是“有眼者”,所以不包括在内。“有眼者、有鼻者”是就天生耳聋者和诸根具足的化生者说的。“有鼻者、无眼者”是就天生眼盲者和天生耳聋的化生者说的。“有鼻者、有眼者”是就诸根具足的化生者说的。
Aghānakānanti brahmapārisajjādayo sandhāya vuttaṃ. Te hi sacakkhukā aghānakā hutvā upapajjanti. Kāmadhātuyaṃ pana aghānako opapātiko natthi. Yadi bhaveyya ‘‘kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī’’ti vedayya. Yo gabbhaseyyako pana aghānako siyā, so ‘‘sacakkhukāna’’nti vacanato idha anadhippeto. Sacakkhukānaṃ saghānakānanti jaccabadhirampi paripuṇṇāyatanampi opapātikaṃ sandhāya vuttaṃ. Saghānakānaṃ acakkhukānanti jaccandhampi jaccabadhirampi opapātikaṃ sandhāya vuttameva. Saghānakānaṃ sacakkhukānanti paripuṇṇāyatanameva opapātikaṃ sandhāya vuttaṃ.
有色而无眼者:这里可以包括先天盲、先天聋、化生者中的任何一种,也包括胎生者。有心而无眼者:这里除了上面说的先天盲等三种之外,还包括无色界众生。无眼者:这里除了前面说的四种之外,还包括无想有情。有色而无鼻者:这里包括胎生者、无想有情,以及其余有色梵天。有心而无鼻者:这里包括胎生者,以及色界和无色界梵天。至于无心而无色者等说法,则只有一蕴有和四蕴有的众生可以包括在内。应当按这个方法,了知一切人我分中的人我分别。
Sarūpakānaṃ acakkhukānanti ettha jaccandhajaccabadhiraopapātikesu aññataropi gabbhaseyyakopi labbhatiyeva. Sacittakānaṃ acakkhukānanti ettha heṭṭhā vuttehi jaccandhādīhi tīhi saddhiṃ arūpinopi labbhanti. Acakkhukānanti ettha purimapade vuttehi catūhi saddhiṃ asaññasattāpi labbhanti. Sarūpakānaṃ aghānakānanti ettha gabbhaseyyakā ca asaññasattā ca sesarūpībrahmāno ca labbhanti. Sacittakānaṃ aghānakānanti ettha gabbhaseyyakā ca rūpārūpabrahmāno ca labbhanti. Acittakānaṃ arūpakānantipadesu pana ekavokāracatuvokārasattāva labbhantīti iminā nayena sabbesu puggalavāresu puggalavibhāgo veditabbo.
22-254在处所问答部分中,问“哪里有眼处”时,问的是有色梵天界。因此就说“有”。因为在那个地方,那些处在结生时是必定生起的。这是这里的入门方法。应当用这个入门方法,理解整个转起分中的含义。遍知分则和《蕴双论》中所说的方法一样。
22-254. Okāsavāre yattha cakkhāyatananti rūpībrahmalokaṃ pucchati. Teneva āmantāti vuttaṃ . Tasmiñhi tale niyamato tāni āyatanāni paṭisandhiyaṃ uppajjanti. Idamettha nayamukhaṃ. Iminā nayamukhena sakalepi pavattivāre attho veditabbo. Pariññāvāro khandhayamake vuttanayoyevāti.