8. 正勤分别
8. Sammappadhānavibhaṅgo
《经分别》的注释
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
390现在,紧接着的正勤分别中,“四种”是数量的界定。由此说明正勤的类别:既不比那少,也不比那多。“正勤”是指作为因的正勤、作为方法的正勤、如理的正勤。这里“比丘”是指在这样的教法中修行的人。“未生”是指还没有生起的。“恶”是指低劣的。“不善法”是指从不善巧产生的法。“为了令不生起”是指为了让它们不生起。“生起欲”是指生起、产生被称为“想要去做”的善欲。“精进”是指付出努力、奋力。“发勤”是指发动身体和心的精进。“策励心”是指以俱生的精进将心提起,“勤奋”是指勤勇精进。然而,这四个词应当依次与亲近、修习、多作、持续作相结合。
390. Idāni tadanantare sammappadhānavibhaṅge cattāroti gaṇanaparicchedo. Tena na tato heṭṭhā na uddhanti sammappadhānaparicchedaṃ dīpeti. Sammappadhānāti kāraṇappadhānā upāyappadhānā yonisopadhānā. Idha bhikkhūti imasmiṃ sāsane paṭipannako bhikkhu. Anuppannānanti anibbattānaṃ. Pāpakānanti lāmakānaṃ. Akusalānaṃ dhammānanti akosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Anuppādāyāti na uppādanatthāya. Chandaṃ janetīti kattukamyatāsaṅkhātaṃ kusalacchandaṃ janeti uppādeti. Vāyamatīti payogaṃ parakkamaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti kāyikacetasikaṃ vīriyaṃ karoti. Cittaṃ paggaṇhātīti teneva sahajātavīriyena cittaṃ ukkhipati. Padahatīti padhānavīriyaṃ karoti. Paṭipāṭiyā panetāni cattāripi padāni āsevanābhāvanābahulīkammasātaccakiriyāhi yojetabbāni.
“已生诸恶”是指已经生起、不能说成未生的恶法。“为了断除”是为了舍弃它们。“未生诸善法”是指尚未生起、由善巧所生的法。“为了令生起”是为了使它们生起。“已生”是指已经生起的。“为了令住立”是为了安住。“为了令不忘失”是为了不丢失。“为了令增长”是为了再三地生起。“为了令广大”是为了变得宽广。“为了修习”是为了增长。“为了圆满”是为了完全充满。以上是就四种正勤的略说方式,逐句提取其义。
Uppannānaṃ pāpakānanti anuppannanti avattabbataṃ āpannānaṃ pāpadhammānaṃ. Pahānāyāti pajahanatthāya. Anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānanti anibbattānaṃ kosallasambhūtānaṃ dhammānaṃ. Uppādāyāti uppādanatthāya. Uppannānanti nibbattānaṃ. Ṭhitiyāti ṭhitatthāya. Asammosāyāti anassanatthaṃ. Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāyāti vaḍḍhiyā. Pāripūriyāti paripūraṇatthāya. Ayaṃ tāva catunnaṃ sammappadhānānaṃ uddesavāravasena ekapadiko atthuddhāro.
391391. 现在,为了依次把这些词分别解释清楚,就以“比丘如何对未生……”这样的方式开始了详细解说。其中,凡是前面《法集》里已经出现过的内容,就按照那部注释里说过的方式来理解。至于那里没有出现的内容,在解释“欲”时,先说“欲”就是指以欲的方式生起的欲。“有欲性”就是有欲的状态,或者说是欲的运作方式。“想要去做”就是想要行动的意愿。“善”就是善巧。“法欲”就是对法本身的欲求。这个“欲”其实有很多种,比如渴爱之欲、见解之欲、精进之欲、法欲等等,有多种多样。在这些当中,这里所说的“法欲”,指的是想要去做的善法之欲。
391. Idāni paṭipāṭiyā tāni padāni bhājetvā dassetuṃ kathañca bhikkhu anuppannānantiādinā nayena niddesavāro āraddho. Tattha yaṃ heṭṭhā dhammasaṅgahe āgatasadisaṃ, taṃ tassa vaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Yaṃ pana tasmiṃ anāgataṃ, tattha chandaniddese tāva yo chandoti yo chandaniyavasena chando. Chandikatāti chandikabhāvo, chandakaraṇākāro vā. Kattukamyatāti kattukāmatā. Kusaloti cheko. Dhammacchandoti sabhāvacchando. Ayañhi chando nāma taṇhāchando, diṭṭhichando, vīriyachando, dhammacchandoti bahuvidho nānappakārako. Tesu dhammacchandoti imasmiṃ ṭhāne kattukamyatākusaladhammacchando adhippeto.
正在生起这个欲,就是在作欲,这才叫生起欲。“令生起”是加上前缀后词形加强了。“发起”:正在作欲,这才叫发起它。“令发起”是加上前缀后词形加强了。“产生”:正在作欲,这才叫产生它。“令产生”是加上前缀后词形加强了。再者,正在作欲,就叫生起欲;持续不断地这样做,就叫令生起;因为某种障碍而退失后又重新提起,就叫发起;让它达到持续安住,就叫令发起;让它变得明显,就叫产生;以不退缩、不懈怠、不萎靡、面向前方的状态来产生,就叫令产生。
Imaṃ chandaṃ janetīti chandaṃ kurumānova chandaṃ janeti nāma. Sañjanetīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Uṭṭhapetīti chandaṃ kurumānova taṃ uṭṭhapeti nāma. Samuṭṭhapetīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Nibbattetīti chandaṃ kurumānova taṃ nibbatteti nāma. Abhinibbattetīti upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Apica chandaṃ karontova chandaṃ janeti nāma. Tameva satataṃ karonto sañjaneti nāma. Kenacideva antarāyena patitaṃ puna ukkhipanto uṭṭhapeti nāma. Pabandhaṭṭhitiṃ pāpento samuṭṭhapeti nāma. Taṃ pākaṭaṃ karonto nibbatteti nāma. Anosakkanatāya alīnavuttitāya anolīnavuttitāya abhimukhabhāvena nibbattento abhinibbatteti nāma.
394在精进的解说中,正在付出精进,这才叫作发起精进。第二个词因为加上前缀而意义增强。正在付出精进,这才叫作惯行和修习。一再地做,就是多作。刚开始做,就是发起。一再地做,就是正发起。以修习的方式不断亲近,就是惯行。使它增长,就是修习。在一切事务中都多做这个,就应当理解为多作。
394. Vīriyaniddese vīriyaṃ karontova vīriyaṃ ārabhati nāma. Dutiyapadaṃ upasaggena vaḍḍhitaṃ. Vīriyaṃ karontoyeva ca āsevati bhāveti nāma. Punappunaṃ karonto vahulīkaroti. Āditova karonto ārabhati. Punappunaṃ karonto samārabhati. Bhāvanāvasena bhajanto āsevati. Vaḍḍhento bhāveti. Sabbakiccesu tadeva bahulīkaronto bahulīkarotīti veditabbo.
395在“策励心”的解说中,用精进来策励,就是策励心,意思是把它提起来。一次又一次地策励,就是好好策励。这样好好策励之后,为了让心不掉下去,用精进的支撑来支撑它,就是支撑。即使已经支撑了,为了让它变得坚固,还是一次又一次地支撑,这就叫作再再支撑。
395. Cittapaggahaniddese vīriyapaggahena yojento cittaṃ paggaṇhāti, ukkhipatīti attho. Punappunaṃ paggaṇhanto sampaggaṇhāti. Evaṃ sampaggahitaṃ yathā na patati tathā naṃ vīriyupatthambhena upatthambhento upatthambheti. Upatthambhitampi thirabhāvatthāya punappunaṃ upatthambhento paccupatthambheti nāma.
406在解释“住”这个词时,为了说明“不忘失”等一切说法都是“住”的同义词,所以说了“那住就是那不忘失”等等。在这里,下面的词是上面那个词的意思,上面那个词也是下面那个词的意思,这样说来也是可以的。其余各处,意思都很清楚。以上就是对圣典的注释。
406.Ṭhitiyātipadassa niddese sabbesampi asammosādīnaṃ ṭhitivevacanabhāvaṃ dassetuṃ yā ṭhiti so asammosotiādi vuttaṃ. Ettha hi heṭṭhimaṃ heṭṭhimaṃ padaṃ uparimassa uparimassa padassa attho, uparimaṃ uparimaṃ padaṃ heṭṭhimassa heṭṭhimassa atthotipi vattuṃ vaṭṭati. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti. Ayaṃ tāva pāḷivaṇṇanā.
这里则是判定之论。这被称为正勤的论说,共有两种:世间的和出世间的。其中,世间的正勤存在于一切前分阶段。依《迦叶相应》的教说方式,彼应于世间道的刹那来了知。因为在那里已经说过——
Ayaṃ panettha vinicchayakathā. Ayañhi sammappadhānakathā nāma duvidhā – lokiyā lokuttarā ca. Tattha lokiyā sabbapubbabhāge hoti. Sā kassapasaṃyuttapariyāyena lokiyamaggakkhaṇe veditabbā. Vuttañhi tattha –
贤友,我有四种正勤。是哪四种呢?
‘‘Cattāro me, āvuso, sammappadhānā. Katame cattāro?
贤友,在这里,一位比丘为了“我那些尚未生起的恶不善法如果生起,就会导致无益”而精勤努力;为了“我那些已经生起的恶不善法如果不被断除,就会导致无益”而精勤努力;为了“我那些尚未生起的善法如果不生起,就会导致无益”而精勤努力;为了“我那些已经生起的善法如果灭去,就会导致无益”而精勤努力。
Idhāvuso, bhikkhu ‘anuppannā me pāpakā akusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karoti; ‘uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karoti; ‘anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karoti. ‘Uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyu’nti ātappaṃ karotī’’ti (saṃ. ni. 2.145).
在这里,“我未生起的善法”指的是止观以及道。所谓已生起的善法,指的只是止观。但道一旦生起之后,在灭去时并不会导致无益。因为道是在给予果的缘之后才灭去的。如果说在前一种情况下应当取止观,那是不合理的。
Ettha ca ‘anuppannā me kusalā dhammā’ti samathavipassanā ceva maggo ca. Uppannākusalā nāma samathavipassanāva. Maggo pana sakiṃ uppajjitvā nirujjhamāno anatthāya saṃvattanako nāma natthi. So hi phalassa paccayaṃ datvāva nirujjhati. Purimasmiṃ vā samathavipassanāva gahetabbāti vuttaṃ, taṃ pana na yuttaṃ.
在这里,为了说明“已经生起的止观在灭去时会带来无益”这个道理,有这样一个事例:据说有一位漏尽长老心想“我要去礼拜大塔和大菩提树”,就和一位证得禅定、负责拿衣钵的沙弥一起,从乡下到了大寺,走进寺院的范围。傍晚时分,大比丘僧团去礼拜塔时,他没有出去礼拜。为什么?因为漏尽者对三宝有极大的恭敬。所以等比丘僧团礼拜完回去、人们正在吃晚饭的时候,他没有告诉沙弥,心想“我要去礼拜塔”,就一个人出去了。沙弥想:“长老为什么在这个时候一个人出去?我要弄清楚。”就紧跟着戒师的脚步出去了。长老因为没有作意,不知道他跟着来,从南门登上了大塔的平台。沙弥也紧跟着登了上去。
Tattha ‘‘uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantī’’ti atthassa āvibhāvatthaṃ idaṃ vatthu – eko kira khīṇāsavatthero ‘mahācetiyañca mahābodhiñca vandissāmī’ti samāpattilābhinā bhaṇḍagāhakasāmaṇerena saddhiṃ janapadato mahāvihāraṃ āgantvā vihārapariveṇaṃ pāvisi; sāyanhasamaye mahābhikkhusaṅghe cetiyaṃ vandamāne cetiyaṃ vandanatthāya na nikkhami. Kasmā? Khīṇāsavānañhi tīsu ratanesu mahantaṃ gāravaṃ hoti. Tasmā bhikkhusaṅghe vanditvā paṭikkante manussānaṃ sāyamāsabhuttavelāya sāmaṇerampi ajānāpetvā ‘cetiyaṃ vandissāmī’ti ekakova nikkhami. Sāmaṇero ‘kiṃ nu kho thero avelāya ekakova gacchati, jānissāmī’ti upajjhāyassa padānupadikova nikkhami. Thero anāvajjanena tassa āgamanaṃ ajānanto dakkhiṇadvārena mahācetiyaṅgaṇaṃ āruḷho. Sāmaṇeropi anupadaṃyeva āruḷho.
大长老抬头仰望大塔,以佛为所缘而生起喜悦,把整个心都收摄专注,欢欣鼓舞地礼拜大塔。沙弥看见长老礼拜的样子,心想:“我的戒师以极其清净的信心在礼拜;他要是得到花,说不定会拿来供养吧?”长老礼拜完毕起身,把合掌举到头顶,抬头仰望大塔站着。这时沙弥咳了一声,让长老知道他已经来了。长老转过身来看他,问道:“你什么时候来的?”沙弥说:“尊者,就在您礼拜塔的时候。您以极其清净的信心礼拜了大塔;要是您得到花,会不会拿来供养呢?”长老说:“是的,沙弥,像这座塔一样,别处再也没有这样珍藏这么多舍利的地方了。得到花之后,谁会不供养这样无与伦比的大塔呢?”沙弥说:“那么,尊者,请稍等,我去取来。”他当下就入定,以神通前往雪山,采来色泽和香气都具足的花,装满了滤水囊,在大长老从朝南转向朝西之前就回来了。他把装满花的滤水囊放在长老手中,说:“尊者,请供养吧。”长老说:“沙弥,我们的花太少了。”沙弥说:“尊者,请去吧,请您忆念世尊的功德来作供养。”
Mahāthero mahācetiyaṃ ulloketvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā sabbaṃ cetaso samannāharitvā haṭṭhapahaṭṭho mahācetiyaṃ vandati. Sāmaṇero therassa vandanākāraṃ disvā ‘upajjhāyo me ativiya pasannacitto vandati; kiṃ nu kho pupphāni labhitvā pūjaṃ kareyyā’ti cintesi. There vanditvā uṭṭhāya sirasi añjaliṃ ṭhapetvā mahācetiyaṃ ulloketvā ṭhite sāmaṇero ukkāsitvā attano āgatabhāvaṃ jānāpesi. Thero parivattetvā olokento ‘‘kadā āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Tumhākaṃ cetiyaṃ vandanakāle, bhante; ativiya pasannā cetiyaṃ vandittha; kinnu kho pupphāni labhitvā pūjeyyāthā’’ti? ‘‘Āma, sāmaṇera, imasmiṃ cetiye viya aññatra ettakaṃ dhātunidhānaṃ nāma natthi. Evarūpaṃ asadisaṃ mahāthūpaṃ pupphāni labhitvā ko na pūjeyyā’’ti? ‘‘Tena hi, bhante, adhivāsetha, āharissāmī’’ti tāvadeva jhānaṃ samāpajjitvā iddhiyā himavantaṃ gantvā vaṇṇagandhasampannāni pupphāni gahetvā parissāvanaṃ pūretvā mahāthere dakkhiṇamukhato pacchimamukhe asampatteyeva āgantvā pupphaparissāvanaṃ hatthe ṭhapetvā ‘‘pūjetha bhante’’ti āha. Thero ‘‘atimandāni no, sāmaṇera, pupphānī’’ti āha. ‘‘Gacchatha, bhante, bhagavato guṇe āvajjetvā pūjethā’’ti.
长老从西面那侧的阶梯登上去,在栏楯围起的那层地面上开始献花供养。栏楯围的那层地面铺满了;花落下来,在第二层地面上堆到了膝盖那么高。然后他下来,供养了踏脚板那一排台阶;那里也铺满了。知道已经铺满后,他一边撒花一边走到下层地面;整个塔院都铺满了。铺满之后,他说:“沙弥,花还没用完。”“尊者,请把滤水囊口朝下。”他把滤水囊口朝下抖了抖,这时花才用完。长老把滤水囊交给沙弥,连同象墙一起绕塔右绕三圈,在四个地方礼拜后,回住处时心想:“这沙弥的神通力真大啊!他能保住这神通威力吗?”接着,他观察到“他保不住”,便对沙弥说:“沙弥,你现在的神通力很强;但若毁坏了这样的神通,将来你会喝到独眼织工女用手揉搓过的米粥。”这正是年幼无知的过失:他听了戒师的话虽心生悚惧,却没有请求“尊者,请教我业处”;就像没听见一样走开了,心里想:“我们戒师在说什么呢?”
Thero pacchimamukhanissitena sopānena āruyha kucchivedikābhūmiyaṃ pupphapūjaṃ kātuṃ āraddho. Vedikābhūmi paripuṇṇā; pupphāni patitvā dutiyabhūmiyaṃ jaṇṇuppamāṇena odhinā pūrayiṃsu. Tato otaritvā pādapiṭṭhikapantiṃ pūjesi; sāpi paripūri; paripuṇṇabhāvaṃ ñatvā heṭṭhimatale vikiranto agamāsi; sabbaṃ cetiyaṅgaṇaṃ paripūri; tasmiṃ paripuṇṇe ‘‘sāmaṇera, pupphāni na khīyantī’’ti āha. ‘‘Parissāvanaṃ, bhante, adhomukhaṃ karothā’’ti. Adhomukhaṃ katvā cālesi. Tadā pupphāni khīṇāni. Thero parissāvanaṃ sāmaṇerassa datvā saddhiṃ hatthipākārena cetiyaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā pariveṇaṃ gacchanto cintesi – ‘yāva mahiddhiko vatāyaṃ sāmaṇero; sakkhissati nu kho imaṃ iddhānubhāvaṃ rakkhitunti? Tato ‘na sakkhissatī’ti disvā sāmaṇeraṃ āha – ‘‘sāmaṇera, tvaṃ idāni mahiddhiko; evarūpaṃ pana iddhiṃ nāsetvā pacchimakāle kāṇapesakāriyā hatthena madditaṃkañjiyaṃ pivissasī’’ti. Daharakabhāvassa nāmesa doso yaṃ so upajjhāyassa kathāya saṃvejetvā ‘kammaṭṭhānaṃ me, bhante, ācikkhathā’ti na yāci; ‘amhākaṃ upajjhāyo kiṃ vadatī’ti taṃ pana asuṇanto viya agamāsi.
长老礼敬了大塔和大菩提树之后,让沙弥拿着衣钵,一路渐次走到了拘咤厘帝须大寺。沙弥紧跟在戒师身后,却不自己去乞食。他会先问:“尊者,您要进哪个村子?”然后心里盘算:“现在戒师应该快到村口了。”于是带着自己和戒师的衣钵,从空中飞来,把衣钵交给长老,再进村乞食。长老时时教导他:“沙弥,别这样做。凡夫的神通是动摇的、不稳固的;一旦遇到不合适的色等所缘,稍微一点触动就会失去。退失了寂静的等至之后,在梵行生活中就站不住脚了。”沙弥不想听,心想:“我的戒师在说什么呢?”照样我行我素。长老渐次礼拜塔庙,来到一座叫羯摩优边陀的寺院。长老住在这里时,沙弥还是那样做。
Thero mahācetiyañca mahābodhiñca vanditvā sāmaṇeraṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā anupubbena kuṭeḷitissamahāvihāraṃ agamāsi. Sāmaṇero upajjhāyassa padānupadiko hutvā bhikkhācāraṃ na gacchati. ‘‘Kataraṃ gāmaṃ pavisatha, bhante’’ti pucchitvā pana ‘idāni me upajjhāyo gāmadvāraṃ sampatto bhavissatī’ti ñatvā attano ca upajjhāyassa ca pattacīvaraṃ gahetvā ākāsenāgantvā therassa pattacīvaraṃ datvā piṇḍāya pavisati. Thero sabbakālaṃ ovadati – ‘‘sāmaṇera, mā evamakāsi; puthujjaniddhi nāma calā anibaddhā; asappāyaṃ rūpādiārammaṇaṃ labhitvā appamattakeneva bhijjati; santāya samāpattiyā parihīnā brahmacariyavāse santhambhituṃ na sakkontī’’ti. Sāmaṇero ‘kiṃ katheti mayhaṃ upajjhāyo’ti sotuṃ na icchati, tatheva karoti. Thero anupubbena cetiyavandanaṃ karonto kammupendavihāraṃ nāma gato. Tattha vasantepi there sāmaṇero tatheva karoti.
有一天,一位容貌端正、正值青春年纪的织工女从羯摩优边陀村出来,下到莲花池边,一边唱歌一边摘花。就在那时,那位沙弥正从莲花池上空经过。他飞过的时候,就像被糖浆粘住的盲蝇一样,被她的歌声缠住了;神通当下就消失了,他变得像一只断了翅膀的乌鸦。不过,靠着寂静等至的力量,他没有直接掉进水里,而是像木棉花絮一样飘落,慢慢落到了莲花池岸边。他赶紧跑回去,把衣钵交给戒师,然后又折返回来。大长老心想:“这事我早就看出来了,就算劝他,他也不会回头。”于是什么也没说,就进村乞食去了。
Athekadivasaṃ ekā pesakāradhītā abhirūpā paṭhamavaye ṭhitā kammupendagāmato nikkhamitvā padumassaraṃ oruyha gāyamānā pupphāni bhañjati. Tasmiṃ samaye sāmaṇero padumassaramatthakena gacchati gacchanto pana, sakkaralasikāya kāṇamakkhikā viya, tassā gītasadde bajjhi; tāvadeva iddhi antarahitā, chinnapakkho kāko viya ahosi. Santasamāpattibalena pana tattheva udakapiṭṭhe apatitvā simbalitūlaṃ viya patamānaṃ anupubbena padumassaratīre aṭṭhāsi. So vegena gantvā upajjhāyassa pattacīvaraṃ datvā nivatti. Mahāthero ‘pagevetaṃ mayā diṭṭhaṃ, nivāriyamānopi na nivattissatī’ti kiñci avatvā piṇḍāya pāvisi.
沙弥走到莲花池边,站在那里等她上岸。她看见沙弥先是腾空而去,后来又回来站着,就知道“他一定是因为我才心生厌离”,于是说:“回去吧,沙弥。”沙弥便转身回去了。那女子上岸后,穿好衣服,走到他跟前问:“尊者,怎么了?”沙弥就把事情告诉了她。她用种种道理向他说明在家生活的过患和梵行生活的功德,这样劝诫他,却仍然无法消除他的厌离。她心想:“他因为我而失去了这样的神通,现在不该抛弃他。”就说:“你就在这里等着。”然后回家把这件事告诉了父母。父母也赶来,用种种方式劝他,见他不肯接受,就说:“你别以为我们是什么高门大户,我们是织工。你能做织工的活吗?”沙弥说:“居士,在家人做织工的活也好,做竹工的活也好,有什么用呢?别为了一块布起贪心。”那织工把系在腰间的布解下来给了他,带他回家,把女儿嫁给了他。
Sāmaṇero gantvā padumassaratīre aṭṭhāsi tassā paccuttaraṇaṃ āgamayamāno. Sāpi sāmaṇeraṃ ākāsena gacchantañca punāgantvā ṭhitañca disvā ‘addhā esa maṃ nissāya ukkaṇṭhito’ti ñatvā ‘paṭikkama sāmaṇerā’ti āha. Sopi paṭipakkami. Itarā paccuttaritvā sāṭakaṃ nivāsetvā taṃ upasaṅkamitvā ‘kiṃ, bhante’ti pucchi. So tamatthaṃ ārocesi. Sā bahūhi kāraṇehi gharāvāse ādīnavaṃ brahmacariyavāse ānisaṃsañca dassetvā ovadamānāpi tassa ukkaṇṭhaṃ vinodetuṃ asakkontī ‘ayaṃ mama kāraṇā evarūpāya iddhiyā parihīno; na dāni yuttaṃ pariccajitu’nti. ‘Idheva tiṭṭhā’ti vatvā gharaṃ gantvā mātāpitūnaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Tepi āgantvā nānappakāraṃ ovadamānā vacanaṃ aggaṇhantaṃ āhaṃsu – ‘‘tvaṃ amhe uccākulāti mā sallakkhesi. Mayaṃ pesakārā. Sakkhissasi pesakārakammaṃ kātu’’nti? Sāmaṇero āha – ‘‘upāsaka, gihībhūto nāma pesakārakammaṃ vā kareyya naḷakārakammaṃ vā, kiṃ iminā, mā sāṭakamatte lobhaṃ karothā’’ti . Pesakārako udare baddhasāṭakaṃ datvā gharaṃ netvā dhītaraṃ adāsi.
他学会了织布的手艺,就跟其他织工一起在作坊里干活。别人的妻子一大早就把饭做好送来了,他的妻子却迟迟不来。等到别人放下手里的活开始吃饭,他还坐在那里绕纺锤。妻子后来才到,他就骂她:“你怎么来得这么晚!”女人就是这样,只要知道对方心里装着自己,哪怕对方是转轮王,她也会把他当奴仆一样看待。所以她回嘴说:“别人家里,木柴、菜叶、盐这些东西都备好了,外面也有人送织布的材料来。可我只有一个人,你也不知道我家里有什么、没什么。你想吃就吃,不想吃就别吃。”他听了很生气:“你不光送饭送得晚,还用话顶撞我!”他找不到别的东西打她,就从纺车上把纺锤棒扯下来扔了过去。她看见棒子飞过来,稍微侧身一躲。纺锤棒的尖头很锋利,在她转身的时候扎进了眼角,插在那里。她赶紧用两只手捂住眼睛,血从伤口流了出来。
So pesakārakammaṃ uggaṇhitvā pesakārehi saddhiṃ sālāya kammaṃ karoti. Aññesaṃ itthiyo pātova bhattaṃ sampādetvā āhariṃsu. Tassa bhariyā na tāva āgacchati. So itaresu kammaṃ vissajjetvā bhuñjamānesu tasaraṃ vaṭṭento nisīdi. Sā pacchā āgamāsi. Atha naṃ so ‘aticirena āgatāsī’ti tajjesi. Mātugāmo ca nāma api cakkavattirājānaṃ attani paṭibaddhacittaṃ ñatvā dāsaṃ viya sallakkheti. Tasmā sā evamāha – ‘‘aññesaṃ ghare dārupaṇṇaloṇādīni sannihitāni; bāhirato āharitvā dāyakā pesakārakāpi atthi. Ahaṃ pana ekikā; tvampi ‘mayhaṃ ghare idaṃ atthi, idaṃ natthī’ti na jānāsi. Sace icchasi bhuñja, no ce icchasi mā bhuñjā’’ti. So ‘na kevalaṃ ussūre bhattaṃ āharasi, vācāyapi maṃ ghaṭṭesī’ti kujjhitvā aññaṃ paharaṇaṃ apassanto tameva tasaradaṇḍakaṃ tasarato luñcitvā khipi. Sā taṃ āgacchantaṃ disvā īsakaṃ parivatti. Tasaradaṇḍakassa ca koṭi nāma tikhiṇā hoti. Sā tassā parivattamānāya akkhikoṭiyaṃ pavisitvā aṭṭhāsi. Sā ubhohi hatthehi vegena akkhiṃ aggahesi. Bhinnaṭṭhānato lohitaṃ paggharati.
那时他想起戒师说过的话:“戒师是针对这件事对我说的:‘将来你会喝用独眼织工的手挤出来的酸粥。’”他想:“这件事一定是长老亲眼见到的。啊,尊者真是有远见!”于是他放声大哭起来。其他人对他说:“够了,贤友,别哭了。眼睛破了,靠哭是没办法恢复的。”他说:“我不是为这件事哭,我是因为这件事才哭的。”于是把整件事按顺序讲了出来。如此,已经生起的止观在退失时,就会带来不利的后果。
So tasmiṃ kāle upajjhāyassa vacanaṃ anussari ‘idaṃ sandhāya maṃ upajjhāyo ‘‘anāgate kāle kāṇapesakāriyā hatthena madditaṃ kañjiyaṃ pivissasī’’ti āha. Idaṃ therena diṭṭhaṃ bhavissati. Aho dīghadassī ayyo’ti mahāsaddena rodituṃ ārabhi. Tamenaṃ aññe ‘‘alaṃ, āvuso, mā rodi; akkhi nāma bhinnaṃ na sakkā rodanena paṭipākatikaṃ kātu’’nti āhaṃsu. So ‘‘nāhaṃ etamatthaṃ rodāmi; apica kho idaṃ sandhāya rodāmī’’ti sabbaṃ pavattiṃ paṭipāṭiyā kathesi. Evaṃ uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattanti.
还有一件事:大约三十位比丘礼拜了吉祥大塔之后,沿着林间小路往下走,准备转上大路。半路上,他们看见一个人干完活正走回来。那人身上涂满了灰泥,只裹着一件同样沾满灰泥的袈裟,把衣角掖紧。远远看去,就像一截烧焦的树桩。他白天干完活,背起一捆烧了一半的柴,头发蓬乱,从岔路上走过来,站在比丘们面前。沙弥们看见了,互相使眼色,笑着说:“贤友,这是你父亲,这是你祖父,这是你舅舅。”然后走过去问:“近事男,你叫什么名字?”那人被问到名字,心里懊悔起来,扔下柴捆,整理好衣服穿上,顶礼大长老们,说:“尊者,请稍等一下。”大长老们就停了下来。
Aparampi vatthu – tiṃsamattā bhikkhū kalyāṇiyaṃ mahācetiyaṃ vanditvā aṭavimaggena mahāmaggaṃ otaramānā antarāmagge jhāmakkhette kammaṃ katvā āgacchantaṃ ekaṃ manussaṃ addasaṃsu. Tassa sarīraṃ masimakkhitaṃ hoti, masimakkhitameva ca ekaṃ kāsāvaṃ kacchaṃ pīḷetvā nivatthaṃ. Olokiyamāno jhāmakhāṇuko viya khāyati. So divasabhāge kammaṃ katvā upaḍḍhajhāyamānānaṃ dārūnaṃ kalāpaṃ ukkhipitvā piṭṭhiyaṃ vippakiṇṇehi kesehi kummaggena āgantvā bhikkhūnaṃ sammukhe aṭṭhāsi. Sāmaṇerā disvā aññamaññaṃ olokayamānā ‘‘āvuso, tuyhaṃ pitā, tuyhaṃ mahāpitā, tuyhaṃ mātulo’’ti hasamānā gantvā ‘‘ko nāmosi tvaṃ, upāsakā’’ti nāmaṃ pucchiṃsu. So nāmaṃ pucchito vippaṭisārī hutvā dārukalāpaṃ chaḍḍetvā vatthaṃ saṃvidhāya nivāsetvā mahāthere vanditvā ‘‘tiṭṭhatha tāva, bhante’’ti āha. Mahātherā aṭṭhaṃsu.
年轻沙弥们回来后,在大长老们面前也照样当面戏弄他们。那位居士说:“尊者,你们看见我就取笑,你们要明白,你们以为仅仅凭这样我们就已经到达究竟顶点了。我以前也跟你们一样是个沙门,可你们连一点点心一境性都没有。我曾在这教法中有大神变、大威德:能把虚空变成大地,把大地变成虚空;能把远处拉近,把近处推远;能在一刹那间穿透一千个轮围世界。看看我的手,现在却像猴爪一样。我就是用这双手,坐在这里就摸到了日月;就是用这双脚,把日月当脚凳坐着。我这样的神通,因为放逸而消失了。你们不要放逸!因为放逸就会招来这样的灾祸。安住于不放逸的人,能终结生老死。所以,尊者,你们要以我为所缘,保持不放逸。”他这样呵责之后,给了他们教诫。那些人在他讲说时当下生起悚惧,修观,三十人就在那里证得了阿罗汉果。由此也应知道:已生起的止与观若退失,就会导致无益。以上是有关世间正精进的决择。
Daharasāmaṇerā āgantvā mahātherānaṃ sammukhāpi parihāsaṃ karonti. Upāsako āha – ‘‘bhante, tumhe maṃ passitvā parihasatha; ettakeneva matthakaṃ pattamhāti sallakkhetha. Ahampi pubbe tumhādisova samaṇo ahosiṃ. Tumhākaṃ pana cittekaggatāmattampi natthi. Ahaṃ imasmiṃ sāsane mahiddhiko mahānubhāvo ahosiṃ; ākāsaṃ gahetvā pathaviṃ karomi, pathaviṃ ākāsaṃ; dūraṃ gaṇhitvā santikaṃ karomi, santikaṃ dūraṃ; cakkavāḷasahassaṃ khaṇena vinivijjhāmi. Hatthe me passatha; idāni pana makkaṭahatthasadisā. Ahaṃ imeheva hatthehi idha nisinnova candimasūriye parāmasiṃ. Imesaṃyeva pādānaṃ candimasūriye pādakathalikaṃ katvā nisīdiṃ. Evarūpā me iddhi pamādena antarahitā. Tumhe mā pamajjittha. Pamādena hi evarūpaṃ byasanaṃ pāpuṇanti. Appamattā viharantā jātijarāmaraṇassa antaṃ karonti. Tasmā tumhe maññeva ārammaṇaṃ karitvā appamattā hotha, bhante’’ti tajjetvā ovādamadāsi. Te tassa kathentasseva saṃvegaṃ āpajjitvā vipassamānā tiṃsa janā tattheva arahattaṃ pāpuṇiṃsūti. Evampi uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantīti veditabbā. Ayaṃ tāva lokiyasammappadhānakathāya vinicchayo.
在出世间道的那一刹那,这同一个精进因为能完成四种作用,而得到四个名称。其中,“未生起”是指:因为还没有现行,或者因为还没有体验过那个所缘,所以说是未生起的;否则,在无始的轮回中,根本不存在什么未生起的恶不善法。然而,那些所谓的未生起之法,当它们生起时,生起的就是这些法;当它们被断除时,被断除的也正是这些法。
Lokuttaramaggakkhaṇe panetaṃ ekameva vīriyaṃ catukiccasādhanavasena cattāri nāmāni labhati. Tattha anuppannānanti asamudācāravasena vā ananubhūtārammaṇavasena vā anuppannānaṃ; aññathā hi anamatagge saṃsāre anuppannā pāpakā akusalā dhammā nāma natthi. Anuppannā pana uppajjamānāpi eteyeva uppajjanti , pahīyamānāpi eteyeva pahīyanti.
在这里,有些人因为履行义务,烦恼不会现行。有些人则因为从事经典研习、头陀支、禅定、内观或寺院营造等其中一种,烦恼不会现行。这是怎么说的呢?有些人具足义务,当他正在履行八十二种小义务(《小品》243等)、十四种大义务(《小品》356等),以及塔院、菩提树院、饮水处、布萨堂、客僧和行脚僧的各项义务时,烦恼找不到可乘之机;但后来,他舍弃了义务,违犯义务而四处游走,由于不如理作意和失念,烦恼便生起了。像这样,从“不现行”的角度来说,就叫做“未生起的烦恼生起”。
Tattha ekaccassa vattavasena kilesā na samudācaranti. Ekaccassa ganthadhutaṅgasamādhivipassanā navakammikānaṃ aññataravasena. Kathaṃ? Ekacco hi vattasampanno hoti. Tassa dvāsītikhuddakavattāni (cūḷava. 243 ādayo), cuddasa mahāvattāni (cūḷava. 356 ādayo), cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇapānīyamāḷauposathāgāraāgantukagamikavattāni ca karontasseva kilesā okāsaṃ na labhanti; aparabhāge panassa vattaṃ vissajjetvā bhinnavattassa vicarato ayonisomanasikārañceva sativossaggañca āgamma uppajjanti. Evaṃ asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma.
有些人则致力于经教研习:他掌握一部尼柯耶,或者两部、三部、四部、五部。当他按照义理、按照巴利文、按照脉络、按照前后次第来掌握、读诵、思惟、教授、解说这三藏佛语时,烦恼找不到可乘之机;可是后来,他放下研习经典的工作,变得懈怠,四处游荡,因为不如理作意和失念,烦恼就生起来了。这样,从“没有现行”的角度来说,就叫作未生起的烦恼生起。
Ekacco ganthayutto hoti; ekampi nikāyaṃ gaṇhāti, dvepi, tayopi, cattāropi, pañcapi. Tasseva tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ atthavasena pāḷivasena anusandhivasena pubbāparavasena gaṇhantassa sajjhāyantassa cintentassa vācentassa desentassa pakāsentassa kilesā okāsaṃ na labhanti; aparabhāge panassa ganthakammaṃ pahāya kusītassa vicarato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma.
有些人则持守头陀支,受持十三种头陀功德并依之而行。当他守护这些头陀功德时,烦恼找不到可乘之机;但后来,他舍弃了头陀支,转而沉溺于事务繁杂的生活、四处游走,因为不如理作意和失去正念,烦恼便生起了。像这样,由于没有现起的缘故,就说是“未生起的烦恼生起”。
Ekacco pana dhutaṅgadharo hoti, terasa dhutaṅgaguṇe samādāya vattati. Tassa dhutaṅgaguṇe pariharantassa kilesā okāsaṃ na labhanti; aparabhāge panassa dhutaṅgāni vissajjetvā bāhullāya āvaṭṭassa vicarato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā uppajjanti nāma.
有些人则对八种等至(八定)修出了自在驾驭的能力。当他以转向自在等自在力安住在初禅等定境中时,烦恼找不到可乘之机;但后来,如果他禅那退失或舍弃了禅那,沉溺于闲聊等事而住,就会因为不如理作意和失念,使烦恼生起。像这样,由于烦恼没有实际现行,就说未生的烦恼生起了。
Ekacco pana aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasī hoti. Tassa paṭhamajjhānādīsu āvajjanavasīādīnaṃ vasena viharantassa kilesā okāsaṃ na labhanti; aparabhāge panassa parihīnajjhānassa vā vissaṭṭhajjhānassa vā bhassādīsu anuyuttassa viharato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma.
有些人则是修内观的。他持续在做七种内观或十八种大内观的业处。当他这样安住时,烦恼找不到可乘之机。但后来,他放下了内观业处,转而以强化身体为主而安住,因为不如理作意和失念,烦恼就生起了。像这样,由于没有现行,就说未生的烦恼生起了。
Ekacco pana vipassako hoti; sattasu vā vipassanāsu aṭṭhārasasu vā mahāvipassanāsu kammaṃ karonto viharati. Tassevaṃ viharato kilesā okāsaṃ na labhanti; aparabhāge panassa vipassanākammaṃ pahāya kāyadaḷhībahulassa viharato ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma.
另外,有些人负责修建工作,建造布萨堂、斋堂等。当他心里盘算这些所需物资时,烦恼找不到可乘之机;但后来,当修建工作完成或放下之后,由于不如理作意和失去正念,烦恼就生起了。像这样,由于没有现行,就说未生的烦恼生起了。
Ekacco pana navakammiko hoti, uposathāgārabhojanasālādīni karoti. Tassa tesaṃ upakaraṇāni cintentassa kilesā okāsaṃ na labhanti; aparabhāge panassa navakamme niṭṭhite vā vissaṭṭhe vā ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma.
还有一类人,是从梵天界投生而来的清净众生。因为还没有反复熏习,烦恼找不到可乘之机;但后来一旦有了熏习,碰到不如理作意、失念和放逸,烦恼就会生起。像这样,从“尚未现行”的角度来说,就叫作未生的烦恼生起。应当知道,这就是依“尚未现行”而了知“未生”的意思。
Ekacco pana brahmalokā āgato suddhasatto hoti. Tassa anāsevanāya kilesā okāsaṃ na labhanti; aparabhāge panassa laddhāsevanassa ayonisomanasikārasativossagge āgamma uppajjanti. Evampi asamudācāravasena anuppannā kilesā uppajjanti nāma. Evaṃ tāva asamucāravasena anuppannatā veditabbā.
如何由未曾体验过的所缘来说呢?这里,有人得到了过去从未体验过的、属于可意等种类的所缘。对他而言,由于不如理作意和失念,贪等烦恼就生起了。像这样,以未曾体验过的所缘为条件,未生起的烦恼生起,这就叫作“未生而起”。然而在出世间道的刹那,只有一种精进。
Kathaṃ ananubhūtārammaṇavasena? Idhekacco ananubhūtapubbaṃ manāpiyādibhedaṃ ārammaṇaṃ labhati. Tassa tattha ayonisomanasikārasativossagge āgamma rāgādayo kilesā uppajjanti. Evaṃ ananubhūtārammaṇavasena anuppannā uppajjanti nāma. Lokuttaramaggakkhaṇe pana ekameva vīriyaṃ.
那些如此未生起的烦恼不再生起,他这样成就了令它们不生起的作用,也成就了断除已生烦恼的作用。因此,在“已生恶法”这句话里,“已生”有四种:现在已生、已受用而灭去、得机会已生、得地已生。其中,那些现存且具足生起等相的烦恼,叫做“现在已生”。业在速行时领受所缘的滋味后,果报已灭去,叫做“已受用而灭去”;业生起之后灭去,也叫“已受用而灭去”。这两种都称为“已受用而灭去”。善业或不善业排开其他业的果报,为自己的果报腾出机会。这样腾出机会后,果报生起时,从腾出机会的那一刻起就称为“已生”,这叫做“得机会已生”。
Ye ca evaṃ anuppannā uppajjeyyuṃ, te yathā neva uppajjanti, evaṃ nesaṃ anuppādakiccaṃ uppannānañca pahānakiccaṃ sādheti. Tasmā uppannānaṃ pāpakānanti ettha pana catubbidhaṃ uppannaṃ – vattamānuppannaṃ, bhutvā vigatuppannaṃ, okāsakatuppannaṃ, bhūmiladdhuppannanti. Tattha ye kilesā vijjamānā uppādādisamaṅgino – idaṃ vattamānuppannaṃ nāma. Kamme pana javite ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhavipāko bhutvā vigataṃ nāma. Kammaṃ uppajjitvā niruddhaṃ bhutvā vigataṃ nāma. Tadubhayampi bhutvā vigatuppannanti saṅkhaṃ gacchati. Kusalākusalakammaṃ aññassa kammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti. Evaṃ kate okāse vipāko uppajjamāno okāsakaraṇato paṭṭhāya uppannoti vuccati. Idaṃ okāsakatuppannaṃ nāma.
五蕴则是内观的所依地。它们有过去、未来、现在等分类。不过,随眠于这些蕴中的烦恼,不能说它们是过去、未来或现在。因为随眠在过去蕴中的烦恼,仍然未被断除;随眠在未来蕴中、现在蕴中的烦恼,也仍然未被断除。这就叫作得地已生。因此古德说:在各种地中未被根除的烦恼,就称为得地已生。
Pañcakkhandhā pana vipassanāya bhūmi nāma. Te atītādibhedā honti. Tesu anusayitakilesā pana atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Atītakkhandhesu anusayitāpi hi appahīnāva honti. Anāgatakkhandhesu, paccuppannakkhandhesu anusayitāpi appahīnāva honti. Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma. Tenāhu porāṇā – ‘‘tāsu tāsu bhūmīsu asamugghātitā kilesā bhūmiladdhuppannāti saṅkhaṃ gacchantī’’ti.
另外还有四种已生:现行已生、已取所缘已生、未被镇伏已生、未被根除已生。其中,当下正在现起的,就叫作“现行已生”。一旦睁开双眼,执取了所缘的相之后,不能说在忆念或未忆念的那一刹那烦恼就不会生起。为什么?因为所缘已经被执取。好比什么呢?好比被斧头砍过的乳树,不能说砍过的地方就不会再流出乳汁,就是这样。这叫作“已取所缘已生”。对于还没有被等至镇伏的烦恼,不能说它们在这里就不会生起。为什么?因为还没有被镇伏。好比什么呢?好比如果用斧头去砍乳树,不能说“砍在这个地方,乳汁就不会流出来”,就是这样。这叫作“未被镇伏已生”。对于还没有被圣道根除的烦恼,即使投生到有顶天,也不能说它们就不会生起,应当按前面同样的方式详细说明。这叫作“未被根除已生”。
Aparampi catubbidhaṃ uppannaṃ – samudācāruppannaṃ, ārammaṇādhigahituppannaṃ, avikkhambhituppannaṃ, asamugdhātituppannanti. Tattha sampati vattamānaṃyeva ‘samudācāruppannaṃ’ nāma. Sakiṃ cakkhūni ummīletvā ārammaṇe nimitte gahite anussaritānussaritakkhaṇe kilesā nuppajjissantīti na vattabbā. Kasmā? Ārammaṇassa adhigahitattā. Yathā kiṃ? Yathā khīrarukkhassa kuṭhāriyā āhatāhataṭṭhāne khīraṃ na nikkhamissatīti na vattabbaṃ, evaṃ. Idaṃ ‘ārammaṇādhigahituppannaṃ’ nāma. Samāpattiyā avikkhambhitakilesā pana imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā. Kasmā? Avikkhambhitattā. Yathā kiṃ? Yathā sace khīrarukkhaṃ kuṭhāriyā āhaneyyuṃ, ‘imasmiṃ nāma ṭhāne khīraṃ na nikkhameyyā’ti na vattabbaṃ, evaṃ. Idaṃ ‘avikkhambhituppannaṃ’ nāma. Maggena asamugghātitakilesā pana bhavagge nibbattassāpi nuppajjissantīti purimanayeneva vitthāretabbaṃ. Idaṃ ‘asamugghātituppannaṃ’ nāma.
在这些已生起的当中,转起已生、已生而离去已生、得处所已生、现行已生这四种已生,不是道所断的;得地已生、已取所缘已生、未被镇伏已生、未被根除已生这四种,则是道所断的。因为圣道生起时,确实舍断这些烦恼。而圣道所舍断的那些烦恼,不能说它们是过去、未来或现在。这一点也确实这样说过——
Imesu uppannesu vattamānuppannaṃ, bhutvāvigatuppannaṃ, okāsakatuppannaṃ, samudācāruppannanti catubbidhaṃ uppannaṃ na maggavajjhaṃ; bhūmiladdhuppannaṃ, ārammaṇādhiggahituppannaṃ, avikkhambhituppannaṃ, asamugghātituppannanti catubbidhaṃ maggavajjhaṃ. Maggo hi uppajjamāno ete kilese pajahati. So ye kilese pajahati, te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Vuttampi cetaṃ –
如果他是要断除过去的烦恼,那就等于在灭尽已经灭尽的东西,在止息已经止息的东西,在使已经离去的东西离去,在使已经消逝的东西消逝——他断除的是那个已经不存在的过去。如果他是要断除未来的烦恼,那就等于在断除未生的、未产生的、未生起的、未显现的东西——他断除的是那个尚未存在的未来。如果他是要断除现在的烦恼,那就等于:贪染的人断除贪,嗔怒的人断除嗔,愚痴的人断除痴,被结缚的人断除慢,执取的人断除邪见,散乱的人断除掉举,未得决定的人断除疑,烦恼积习深重的人断除随眠;这样一来,黑白诸法就成双成对地一起运作,成了有杂染的道之修习……如此一来,就没有道之修习,没有果之证得,没有烦恼的断除,没有法的现观。而实际上,是有道之修习……是有法的现观的。这到底是怎么一回事呢?就像一棵幼树……未显现的就不会显现。
‘‘Hañci atīte kilese pajahati, tena hi khīṇaṃ khepeti, niruddhaṃ nirodheti, vigataṃ vigameti, atthaṅgataṃ atthaṃ gameti, atītaṃ yaṃ natthi taṃ pajahati. Hañci anāgate kilese pajahati, tena hi ajātaṃ pajahati, anibbattaṃ anuppannaṃ apātubhūtaṃ pajahati, anāgataṃ yaṃ natthi taṃ pajahati. Hañci paccuppanne kilese pajahati, tena hi ratto rāgaṃ pajahati, duṭṭho dosaṃ, mūḷho mohaṃ, vinibaddho mānaṃ, parāmaṭṭho diṭṭhiṃ, vikkhepagato uddhaccaṃ, aniṭṭhaṅgato vicikicchaṃ, thāmagato anusayaṃ pajahati; kaṇhasukkadhammā yuganaddhā samameva vattanti; saṃkilesikā maggabhāvanā hoti…pe… tena hi natthi maggabhāvanā, natthi phalasacchikiriyā, natthi kilesappahānaṃ, natthi dhammābhisamayo’ti. ‘Atthi maggabhāvanā…pe… atthi dhammābhisamayo’ti. Yathā kathaṃ viya? Seyyathāpi taruṇo rukkho…pe… apātubhūtāneva na pātubhavanti’’ti (paṭi. ma. 3.21).
圣典里提到的是还没结果的树,但要通过已经结果的树来说明。就像一棵结了果的小芒果树,人们吃了它的果子,又把剩下的打下来装满篮子。后来另一个人用斧头把树砍了。对这棵树来说,过去的果子并没有被毁掉,未来的和现在的果子也没有被毁掉。因为过去的果子已经被人吃了,未来的果子还没产生,没法毁掉;而在被砍的那一刻,树上根本没有果子,所以现在的果子也没被毁掉。但如果这棵树没被砍,那些依靠地味和水味本来会结出来的果子,就算是被毁掉了——因为它们还没生就不会生,还没产生就不会产生,还没出现就不会出现。同样,道既不是断除过去、未来、现在这些不同形态的烦恼,也不是不断除。那些烦恼,如果在道还没有遍知诸蕴时本来会生起,但因为道生起后遍知了诸蕴,这些烦恼就未生而不生、未产生而不产生、未显现而不显现。这个道理也可以用年轻女子为了不再生育而吃药、病人为了平息疾病而吃药来类比说明。因此,道所断除的烦恼,不能说它们是过去、未来或现在的。但道也不是不断烦恼。正是针对道所断除的那些烦恼,才说“已生之恶”等话。
Iti pāḷiyaṃ ajātaphalarukkho āgato; jātaphalarukkhena pana dīpetabbaṃ. Yathā hi saphalo taruṇaambarukkho. Tassa phalāni manussā paribhuñjeyyuṃ, sesāni pātetvā pacchiyo pūreyyuṃ. Athañño puriso taṃ pharasunā chindeyya. Tenassa neva atītāni phalāni nāsitāni honti, na anāgatapaccuppannāni ca nāsitāni; atītāni hi manussehi paribhuttāni, anāgatāni anibbattāni na sakkā nāsetuṃ . Yasmiṃ pana samaye so chinno tadā phalāniyeva natthīti paccuppannānipi anāsitāni. Sace pana rukkho acchinno assa, athassa pathavīrasañca āporasañca āgamma yāni phalāni nibbatteyyuṃ, tāni nāsitāni honti. Tāni hi ajātāneva na jāyanti, anibbattāneva na nibbattanti, apātubhūtāneva na pātubhavanti. Evameva maggo nāpi atītādibhede kilese pajahati, nāpi na pajahati. Yesañhi kilesānaṃ maggena khandhesu apariññātesu uppatti siyā, maggena uppajjitvā khandhānaṃ pariññātattā te kilesā ajātāva na jāyanti, anibbattāva na nibbattanti, apātubhūtāva na pātubhavanti. Taruṇaputtāya itthiyā puna avijāyanatthaṃ byādhitānaṃ rogavūpasamatthaṃ pītabhesajjehi cāpi ayamattho vibhāvetabbo. Evaṃ maggo ye kilese pajahati, te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Na ca maggo kilese na pajahati. Ye pana maggo kilese pajahati, te sandhāya ‘uppannānaṃ pāpakāna’ntiādi vuttaṃ.
道并不只是断除烦恼而已。那些因为烦恼还没被断除而本来会生起的已执取诸蕴,道也一样把它们断除了。这一点经里也说过:“以入流道智,由于行识的灭尽,除了七有之外,在无始轮回中本来会生起的名色,就在这里灭尽。”(《小义释·阿耆达摩纳婆问义释》6)这是详细解释。这样,道从已执取和未执取两方面都出离。若按“有”来分:入流道从恶趣有出离;斯陀含道从善趣有的一部分出离;阿那含道从欲有出离;阿拉汉道从色有和无色有出离——也有人说,阿拉汉道从一切有出离。
Na kevalañca maggo kileseyeva pajahati, kilesānaṃ pana appahīnattā ye uppajjeyyuṃ upādinnakkhandhā, tepi pajahatiyeva. Vuttampi cetaṃ ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca etthete nirujjhantī’’ti (cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 6) vitthāro. Iti maggo upādinnato anupādinnato ca vuṭṭhāti. Bhavavasena pana sotāpattimaggo apāyabhavato vuṭṭhāti . Sakadāgāmimaggo sugatibhavekadesato; anāgāmimaggo sugatikāmabhavato; vuṭṭhāti arahattamaggo rūpārūpabhavato vuṭṭhāti, sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadanti.
那么,在道的刹那,怎样算是“为了使未生起的(善法)生起”而修习呢?又怎样算是“为了使已生起的(善法)保持住”而修习呢?就是依靠道的运转本身。因为正在运转的道,由于以前从未生起过,所以被称为“未生起”。因为人们到达了以前从未到过的地方,或者体验了以前从未体验过的所缘,才会说:“我们到达了以前没到过的地方,我们正在体验以前没体验过的所缘。”而这道本身的运转,就是所谓的“保持住”,所以说“为了使它保持住而修习”。这样一来,这位比丘在出世间道的刹那,他的精进就获得了“为了使未生起的恶不善法不生起”等四种名称。这就是出世间道刹那的正勤论说。如此,这里已经说明了世间与出世间混合的正勤。
Atha maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ uppādāya bhāvanā hoti? Kathaṃ vā uppannānaṃ ṭhitiyāti? Maggappavattiyā eva. Maggo hi pavattamāno pubbe anuppannapubbattā anuppanno nāma vuccati. Anāgatapubbañhi ṭhānaṃ gantvā ananubhūtapubbaṃ vā ārammaṇaṃ anubhavitvā vattāro bhavanti – ‘anāgataṭṭhānaṃ āgatamha, ananubhūtaṃ ārammaṇaṃ anubhavāmā’ti. Yā cassa pavatti, ayameva ṭhiti nāmāti ṭhitiyā bhāvetīti vattuṃ vaṭṭati. Evametassa bhikkhuno idaṃ lokuttaramaggakkhaṇe vīriyaṃ ‘‘anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāyā’’tiādīni cattāri nāmāni labhati. Ayaṃ lokuttaramaggakkhaṇe sammappadhānakathā. Evamettha lokiyalokuttaramissakā sammappadhānā niddiṭṭhāti.
2. 阿毗达摩分别注释
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
408在《阿毗达摩分别》里,一切正精进都只是通过显示《法集论》中所分别的教法方式的纲要而被指出。在那里,应当了知方法的分类。怎样呢?先说第一正精进:在入流道中,依禅那的专注,有清净行道、清净空、空行道、清净无愿、无愿行道这五种情形;按每一种各有四法和五法的方式,就有十种方法。其余的正精进也是如此,在二十种专注中,共有两百种方法。这两百种方法再由四种增上乘以四,成为八百种。这样,清净的有两百种,有增上的有八百种,合计就是一千种方法。同样,在第二正精进等中,以及在清净正精进中,于入流道有五千种方法。正如在入流道中一样,其余诸道中也是如此,单就善法而言,就有两万种方法。但在果中,正精进没有应作之事,所以没有取果的部分。不过应当知道,这里所说的正精进,只是已生起的出世间正精进。
408. Abhidhammabhājanīye sabbānipi sammappadhānāni dhammasaṅgaṇiyaṃ vibhattassa desanānayassa mukhamattameva dassentena niddiṭṭhāni. Tattha nayabhedo veditabbo. Kathaṃ? Paṭhamasammappadhāne tāva sotāpattimagge jhānābhinivese suddhikapaṭipadā, suddhikasuññatā, suññatapaṭipadā, suddhikaappaṇihitā, appaṇihitapaṭipadāti imesu pañcasu ṭhānesu dvinnaṃ dvinnaṃ catukkapañcakanayānaṃ vasena dasa nayā honti. Evaṃ sesesupīti vīsatiyā abhinivesesu dve nayasatāni. Tāni catūhi adhipatīhi catugguṇitāni aṭṭha. Iti suddhikāni dve sādhipatīni aṭṭhāti sabbampi nayasahassaṃ hoti. Tathādutiyasammappadhānādīsu suddhikasammappadhāne cāti sotāpattimagge pañcanayasahassāni. Yathā ca sotāpattimagge, evaṃ sesamaggesupīti kusalavaseneva vīsati nayasahassāni. Vipāke pana sammappadhānehi kattabbakiccaṃ natthīti vipākavāro na gahitoti. Sammappadhānāni panettha nibbattitalokuttarāneva kathitānīti veditabbāni.
3. 问答品注释
3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
427在问分里,正勤的善性等,应当完全依照巴利原文来了知。不过,在所缘三法摄中,这些正勤全都是以无量涅槃为所缘而生起的,所以就是无量所缘,而不是道所缘;但从俱生因的角度来说,它们是道因;以慧为上首而修习道的时候,它们是道增上;以欲、心为上首而修习道的时候,不能说它们是道增上;以精进为上首的时候,因为没有别的精进,所以不能说它们是道增上,也不能说它们不是道增上;在过去等三时中,由于是单一所缘,同样不能说;然而,因为涅槃是外法,所以它们被称为外所缘。这样,在这个问分中,所说的正勤就只是出世间正勤。因为正自觉者只在经分别中,讲述了世间与出世间混杂的正勤;而在阿毗达摩分别和问分中,则只是出世间正勤。如此,这个正勤分别也是以三转的方式加以分别开示的。
427. Pañhāpucchake pāḷianusāreneva sammappadhānānaṃ kusalādibhāvo veditabbo. Ārammaṇattikesu pana sabbānipi etāni appamāṇaṃ nibbānaṃ ārabbha pavattito appamāṇārammaṇāneva, na maggārammaṇāni; sahajātahetuvasena pana maggahetukāni; vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ katvā maggabhāvanākāle maggādhipatīni; chandacittajeṭṭhikāya maggabhāvanāya na vattabbāni maggādhipatīnīti; vīriyajeṭṭhikāya pana aññassa vīriyassa abhāvā na vattabbāni maggādhipatīnīti vā na maggādhipatīnīti vā; atītādīsu ekārammaṇabhāvenapi na vattabbāni; nibbānassa pana bahiddhādhammattā bahiddhārammaṇāni nāma hontīti. Evametasmiṃ pañhāpucchake nibbattitalokuttarāneva sammappadhānāni kathitāni. Sammāsambuddhena hi suttantabhājanīyasmiṃyeva lokiyalokuttaramissakā sammappadhānā kathitā; abhidhammabhājanīyapañhāpucchakesu pana lokuttarāyevāti. Evamayaṃ sammappadhānavibhaṅgopi teparivaṭṭaṃ nīharitvāva bhājetvā dassitoti.