5. 根分别
5. Indriyavibhaṅgo
2. 阿毗达摩分别注释
1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
219219. 现在,紧接着的《根分别》里说的“二十二”,是数量上的限定。“诸根”则是指出所要限定的法。接下来,为了显示这些根各自的体相,就说了“眼根”等。其中,在眼门执行主宰作用,所以是眼根。在耳、鼻、舌、身门执行主宰作用,所以是身根。在了知的特相中执行主宰作用,所以是意根。在女性状态中执行主宰作用,所以是女根。在男性状态中执行主宰作用,所以是男根。在维持生命的特相中执行主宰作用,所以是命根。在乐的特相中执行主宰作用,所以是乐根。在苦、喜、忧、舍的特相中执行主宰作用,所以是舍根。在胜解的特相中执行主宰作用,所以是信根。在策励的特相中执行主宰作用,所以是精进根。在现起的特相中执行主宰作用,所以是念根。在不散乱的特相中执行主宰作用,所以是定根。在观见的特相中执行主宰作用,所以是慧根。在“我将了知未知”这一转起中,在了知的特相里执行主宰作用,所以是未知当知根。对已经了知的诸法再次了知时执行主宰作用,所以是已知根。在已具足了知者的状态中执行主宰作用,所以是具已知根。
219. Idāni tadanantare indriyavibhaṅge bāvīsatīti gaṇanaparicchedo. Indriyānīti paricchinnadhammanidassanaṃ. Idāni tāni sarūpato dassento cakkhundriyantiādimāha. Tattha cakkhudvāre indaṭṭhaṃ kāretīti cakkhundriyaṃ. Sotaghānajivhākāyadvāre indaṭṭhaṃ kāretīti kāyindriyaṃ. Vijānanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti manindriyaṃ. Itthibhāve indaṭṭhaṃ kāretīti itthindriyaṃ. Purisabhāve indaṭṭhaṃ kāretīti purisindriyaṃ. Anupālanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti jīvitindriyaṃ. Sukhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti sukhindriyaṃ. Dukkhasomanassa domanassa upekkhālakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti upekkhindriyaṃ. Adhimokkhalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti saddhindriyaṃ. Paggahalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti vīriyindriyaṃ. Upaṭṭhānalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti satindriyaṃ. Avikkhepalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti samādhindriyaṃ. Dassanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti paññindriyaṃ. Anaññātaññassāmīti pavatte jānanalakkhaṇe indaṭṭhaṃ kāretīti anaññātaññassāmītindriyaṃ. Ñātānaṃyeva dhammānaṃ puna ājānane indaṭṭhaṃ kāretīti aññindriyaṃ. Aññātāvībhāve indaṭṭhaṃ kāretīti aññātāvindriyaṃ.
在这里,并没有采用“经分别”的方式。为什么呢?因为在经中,二十二根并没有按照这个顺序出现。在经里,有时说二根,有时说三根,有时说五根。但像这样不间断地列出二十二根的情况,在经中是没有的。到目前为止,这是注释的方法。然而,还有另一种方法——在这些当中,
Idha suttantabhājanīyaṃ nāma na gahitaṃ. Kasmā? Suttante imāya paṭipāṭiyā bāvīsatiyā indriyānaṃ anāgatattā. Suttantasmiñhi katthaci dve indriyāni kathitāni, katthaci tīṇi, katthaci pañca. Evaṃ pana nirantaraṃ dvāvīsati āgatāni nāma natthi. Ayaṃ tāvettha aṭṭhakathānayo. Ayaṃ pana aparo nayo – etesu hi
应当从含义和特征等方面,以及从顺序来了知;
从有差别与无差别,从作用,以及从地,来抉择判定。
Atthato lakkhaṇādīhi, kamato ca vijāniyā; Bhedābhedā tathā kiccā, bhūmito ca vinicchayaṃ.
在这里,先按“能看所以叫眼”这类方式,说明了眼等的含义。至于后面三根中的第一根,因为它在这样修行的人心中生起——“我要在前分位了知未曾了知的不死之境或四谛法”——又因为具备根的意义,所以称为未知当知根。第二根,因为已经了知,又因为具备根的意义,所以称为已知根。第三根,因为只有已断尽烦恼、在四谛中已完成智的作用的人才能生起,又因为具备根的意义,所以称为具知根。
Tattha cakkhādīnaṃ tāva ‘‘cakkhatīti cakkhū’’tiādinā nayena attho pakāsito. Pacchimesu pana tīsu paṭhamaṃ ‘pubbabhāge anaññātaṃ amataṃ padaṃ catusaccadhammaṃ vā jānissāmī’ti evaṃ paṭipannassa uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca anaññātaññassāmītindriyanti vuttaṃ. Dutiyaṃ ājānanato ca indriyaṭṭhasambhavato ca aññindriyaṃ. Tatiyaṃ aññātāvino catūsu saccesu niṭṭhitañāṇakiccassa khīṇāsavasseva uppajjanato indriyaṭṭhasambhavato ca aññātāvindriyaṃ.
那么,这个“根”的含义到底是什么呢?它叫“根”,是因为有支配作用的特征,是因为由支配者所教导,是因为由支配者所见,是因为由支配者所指示,是因为由支配者所修习。这些含义在这里都按各自合适的方式适用。因为世尊正自觉者由于具有最殊胜的自在,所以是支配者。而善业和不善业也是支配者,因为在诸业当中,对任何事物都没有自在的力量。正因如此,这里由业所生的诸根,能标示善业和不善业。又因为它们是由业所指示的,所以从“根的支配特征”和“根的被指示特征”来说,它们就是根。然而,这一切根都是世尊如实开示、现证觉悟的,所以从“根由支配者教导”和“根由支配者所见”来说,它们就是根。同样,世尊、牟尼、支配者,有些根是以行境修习的方式被修习,有些是以禅修修习的方式被修习,所以从“根由支配者所修习”来说,它们也是根。再者,这些根也从被称为增上的自在含义来说,就是根。因为在眼识等的生起中,眼等确实具有增上的作用;它们敏锐时,识就敏锐;它们迟钝时,识就迟钝。以上就是这里从含义上的判定。
Ko panesa indriyaṭṭho nāmāti? Indaliṅgaṭṭho indriyaṭṭho, indadesitaṭṭho indriyaṭṭho, indadiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho, indasiṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho, indajuṭṭhaṭṭho indriyaṭṭho. So sabbopi idha yathāyogaṃ yujjati. Bhagavā hi sammāsambuddho paramissariyabhāvato indo. Kusalākusalañca kammaṃ kammesu kassaci issariyābhāvato. Tenevettha kammasañjanitāni indriyāni kusalākusalakammaṃ ulliṅgenti. Tena ca siṭṭhānīti indaliṅgaṭṭhena indasiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Sabbāneva panetāni bhagavatā yathābhūtato pakāsitāni ca abhisambuddhāni cāti indadesitaṭṭhena indadiṭṭhaṭṭhena ca indriyāni. Teneva bhagavatā munindena kānici gocarāsevanāya, kānici bhāvanāsevanāya sevitānīti indajuṭṭhaṭṭhenapi indriyāni. Apica ādhipaccasaṅkhātena issariyaṭṭhenāpi etāni indriyāni. Cakkhuviññāṇādippavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipaccaṃ; tasmiṃ tikkhe tikkhattā mande ca mandattāti. Ayaṃ tāvettha ‘atthato’ vinicchayo.
“以相等等”的意思是:也要通过相、味、现起、足处来了知对眼等的抉择。它们的相、味等,和前面所说的方式一样。因为慧根等四根,从含义上说就是无痴;其余的根,则在那里以各自的自相出现。
‘Lakkhaṇādīhī’ti lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānehipi cakkhādīnaṃ vinicchayaṃ vijāniyāti attho. Tāni nesaṃ lakkhaṇādīni heṭṭhā vuttanayāneva. Paññindriyādīni hi cattāri atthato amohoyeva. Sesāni tattha sarūpenevāgatāni.
“从次第”来说,这也是说法本身的次第。在这里,先讲属于自身的眼根等,是因为遍知内在的法之后,就能获得圣者的境地。而这个自体,是依靠执取某种法,才被称为女人或男人;为了说明“这就是他”,接下来讲女根和男根。这两种根都依附命根而运作,为了让人知道这一点,接下来讲命根。只要命根还在运作,这些感受就不会停止。为了让人知道“无论什么感受,全都是苦或乐”,接下来讲乐根等。然而,为了灭除它们,这些法应当被修习;为了显示修行的方法,接下来讲信等根。依靠这种修行,这个法会首先在自己身上显现;为了显示修行不会白费,接下来讲未知当知根。因为它是那个的果,而且应当紧接着修习,所以接下来讲已知根。从此以后,通过修习就能证得它;证得之后,再也没有什么更需要做的了。为了说明这一点,最后讲作为最高安稳的具知根。这就是这里的次第。
‘Kamato’ti ayampi desanākkamova. Tattha ajjhattadhammaṃ pariññāya ariyabhūmipaṭilābho hotīti attabhāvapariyāpannāni cakkhundriyādīni paṭhamaṃ desitāni. So panattabhāvo yaṃ dhammaṃ upādāya itthīti vā purisoti vā saṅkhaṃ gacchati, ayaṃ soti nidassanatthaṃ tato itthindriyaṃ purisindriyañca . So duvidhopi jīvitindriyapaṭibaddhavuttīti ñāpanatthaṃ tato jīvitindriyaṃ. Yāva tassa pavatti tāva etesaṃ vedayitānaṃ anivatti. Yaṃ kiñci vedayitaṃ sabbaṃ taṃ sukhadukkhanti ñāpanatthaṃ tato sukhindriyādīni. Taṃnirodhatthaṃ pana ete dhammā bhāvetabbāti paṭipattidassanatthaṃ tato saddhādīni. Imāya paṭipattiyā esa dhammo paṭhamaṃ attani pātubhavatīti paṭipattiyā amoghabhāvadassanatthaṃ tato anaññātaññassāmītindriyaṃ. Tasseva phalattā tato anantaraṃ bhāvetabbattā ca tato aññindriyaṃ. Ito paraṃ bhāvanāya imassa adhigamo, adhigate ca panimasmiṃ natthi kiñci uttari karaṇīyanti ñāpanatthaṃ ante paramassāsabhūtaṃ aññātāvindriyaṃ desitanti ayamettha kamo.
这里说的“有差别和无差别”,指的是命根才有差别。因为命根分为两种:色命根和非色命根。其余诸根则没有差别。应当这样从有差别和无差别来理解这里的判定。
‘Bhedābhedā’ti jīvitindriyasseva cettha bhedo. Tañhi rūpajīvitindriyaṃ arūpajīvitindriyanti duvidhaṃ hoti. Sesānaṃ abhedoti evamettha bhedābhedato vinicchayaṃ vijāniyā.
“作用”是指什么?是问诸根的作用吗?先说眼根:根据“眼处对眼识界以及与之相应的诸法,以根缘为缘”这一说法,那通过根缘的方式所成就的、以自身锐利或迟钝等状态使眼识等法随顺自身特性的转起,这就是它的“作用”。耳根、鼻根、舌根、身根也是这样。而意根的作用,是让俱生的诸法随顺自己的掌控;命根的作用,是维持俱生的诸法;女根和男根的作用,是使自身随顺女相或男相、行为、姿态、形态;乐根、苦根、喜根、忧根的作用,是压伏俱生的诸法,然后使它们各自呈现粗显的状态;舍根的作用,是使它们呈现寂静、微细、中舍的状态;信等根的作用,是战胜对立面,并使相应法达到清净等状态;未知当知根的作用,是断除三种结缚,并使相应法朝向断除它们;已知根的作用,是逐渐削弱并断除欲贪、嗔恚等,并使俱生法随顺自己的掌控;具知根的作用,是在一切作用上舍弃造作努力,并成为使相应法朝向不死之境的缘。应当这样从作用方面了知这里的判定。
‘Kiccā’ti kiṃ indriyānaṃ kiccanti ce? Cakkhundriyassa tāva ‘‘cakkhāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ indriyapaccayena paccayo’’ti vacanato yaṃ taṃ indriyapaccayabhāvena sādhetabbaṃ attano tikkhamandādibhāvena cakkhuviññāṇādidhammānaṃ tikkhamandādisaṅkhātaṃ attākārānuvattāpanaṃ idaṃ ‘kiccaṃ’. Evaṃ sotaghānajivhākāyānaṃ. Manindriyassa pana sahajātadhammānaṃ attano vasavattāpanaṃ, jīvitindriyassa sahajātadhammānupālanaṃ, itthindriyapurisindriyānaṃ itthipurisanimittakuttākappākārānuvidhānaṃ, sukhadukkhasomanassadomanassindriyānaṃ sahajātadhamme abhibhavitvā yathāsakaṃ oḷārikākārānupāpanaṃ, upekkhindriyassa santapaṇītamajjhattākārānupāpanaṃ, saddhādīnaṃ paṭipakkhābhibhavanaṃ sampayuttadhammānañca pasannākārādibhāvasampāpanaṃ, anaññātaññassāmītindriyassa saṃyojanattayappahānañceva sampayuttakānañca tappahānābhimukhabhāvakaraṇaṃ, aññindriyassa kāmarāgabyāpādāditanukaraṇapahānañceva sahajātānañca attano vasānuvattāpanaṃ, aññātāvindriyassa sabbakiccesu ussukkappahānañceva amatābhimukhabhāvapaccayatā ca sampayuttānanti evamettha kiccato vinicchayaṃ vijāniyā.
“按地”来说:这里,眼、耳、鼻、舌、身、女、男、乐、苦、忧这些根只属于欲界。意根、命根、舍根,以及信、精进、念、定、慧根,则通于四地。喜根按欲界、色界、出世间来分,属于三地。最后三根只属于出世间。应当这样了知按地所作的判定。这样了知的人——
‘Bhūmito’ti cakkhusotaghānajivhākāyaitthipurisasukhadukkhadomanassindriyāni cettha kāmāvacarāneva . Manindriyajīvitindriyaupekkhindriyāni, saddhāvīriyasatisamādhipaññindriyāni ca catubhūmipariyāpannāni. Somanassindriyaṃ kāmāvacara-rūpāvacara-lokuttaravasena bhūmittayapariyāpannaṃ. Avasāne tīṇi lokuttarānevāti evaṃ bhūmito vinicchayaṃ vijāniyā. Evañhi vijānanto –
这位比丘充满紧迫感,安住在守护感官之中;
彻底了知诸根之后,就能到达苦的尽头。
Saṃvegabahulo bhikkhu, ṭhito indriyasaṃvare; Indriyāni pariññāya, dukkhassantaṃ nigacchatīti.
220在释义部分中,“眼由四大种所成”等一切内容,应当完全按照《法集论》的词语分别中所说的方式来理解。而在精进根、定根的释义等处,并没有提到正精进、邪精进、正定、邪定等。为什么?因为这里所说的是总摄一切的诸根。尽管如此,在这里,十根是世间的、只属于欲界的,三根是出世间的,九根则兼通世间与出世间。
220. Niddesavāre ‘‘yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtāna’’ntiādi sabbaṃ dhammasaṅgaṇiyaṃ padabhājane (dha. sa. aṭṭha. 595 ādayo) vuttanayeneva veditabbaṃ. Vīriyindriyasamādhindriyaniddesādīsu ca sammāvāyāmo micchāvāyāmo sammāsamādhi micchāsamādhītiādīni na vuttāni. Kasmā? Sabbasaṅgāhakattā. Sabbasaṅgāhakāni hi idha indriyāni kathitāni. Evaṃ santepettha dasa indriyāni lokiyāni kāmāvacarāneva, tīṇi lokuttarāni, nava lokiyalokuttaramissakānīti.
2. 问分注释
2. Pañhāpucchakavaṇṇanā
221在问分中,一切根的善等分类,应当完全按照圣典的理路来了知。
221. Pañhāpucchake sabbesampi indriyānaṃ kusalādivibhāgo pāḷinayānusāreneva veditabbo.
223223. 不过,在所缘三法中,“七根无所缘”这句话是针对眼根、耳根、鼻根、舌根、身根、女根、男根说的。命根因为与无色法混杂在一起,所以在这里没有被纳入。“二根”就是两种根,这是针对乐根和苦根说的。因为这两者完全只以狭小者为所缘。忧根有时以狭小者为所缘,有时以广大者为所缘:当它缘取欲界诸法而生起时,是以狭小者为所缘;当它缘取色界、无色界诸法而生起时,是以广大者为所缘;当它缘取概念施设而生起时,则是以不可说者为所缘。“九根有时以狭小者为所缘”,这是针对意根、命根、喜根、舍根以及信等五根说的。因为命根虽然由于与色法混杂而被归入无所缘的色法之中,但若按它非色的那一部分来说,也可以被纳入“有时”这一类。
223. Ārammaṇattikesu pana sattindriyā anārammaṇāti cakkhusotaghānajivhākāyaitthipurisindriyāni sandhāya vuttaṃ. Jīvitindriyaṃ pana arūpamissakattā idha anābhaṭṭhaṃ. Dvindriyāti dve indriyā; sukhadukkhadvayaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tañhi ekantaparittārammaṇaṃ. Domanassindriyaṃ siyā parittārammaṇaṃ, siyā mahaggatārammaṇanti kāmāvacaradhamme ārabbha pavattikāle parittārammaṇaṃ hoti , rūpāvacarārūpāvacare pana ārabbha pavattikāle mahaggatārammaṇaṃ, paṇṇattiṃ ārabbha pavattikāle navattabbārammaṇaṃ. Navindriyā siyā parittārammaṇāti manindriyajīvitindriyasomanassindriyaupekkhindriyāni ceva saddhādipañcakañca sandhāya idaṃ vuttaṃ. Jīvitindriyañhi rūpamissakattā anārammaṇesu rūpadhammesu saṅgahitampi arūpakoṭṭhāsena siyāpakkhe saṅgahitaṃ.
“四根”,说的是乐根、苦根、忧根、具知根。因为这四根不属于“道所缘三法”那一类。“以道为因”,是就俱生因来说的。当精进和审察占主导时,可能是以道为增上;当欲和心占主导时,就不能这样说。
Cattāri indriyānīti sukhadukkhadomanassaaññātāvindriyāni. Tāni hi maggārammaṇattike na bhajanti. Maggahetukanti sahajātahetuṃ sandhāya vuttaṃ. Vīriyavīmaṃsājeṭṭhakakāle siyā maggādhipati, chandacittajeṭṭhakakāle siyā navattabbā.
“十根有时已生起,有时正在生起”这句话,是针对七种色根和三种异熟根说的。十根与忧根一起,就像前面已经说过的那样。其中,忧根在缘取概念施设而生起的时候,所缘是不可说的;其余诸根在观察涅槃的时候,所缘也是不可说的。“三根以外法为所缘”,指的是三种出世间根。“四根”指的是乐根、苦根、喜根、忧根。因为这四根既能缘内法生起,也能缘外法生起。“八根”指的是意根、命根、舍根,以及信等五根。其中,在无所有处的时候,应当知道所缘是不可说的。
Dasindriyāsiyā uppannā, siyā uppādinoti satta rūpindriyāni tīṇi ca vipākindriyāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dasindriyāni domanassena saddhiṃ heṭṭhā vuttāneva. Tattha domanassindriyaṃ paṇṇattiṃ ārabbha pavattikāle navattabbārammaṇaṃ, sesāni nibbānapaccavekkhaṇakālepi. Tīṇindriyāni bahiddhārammaṇānīti tīṇi lokuttarindriyāni. Cattārīti sukhadukkhasomanassadomanassāni. Tāni hi ajjhattadhammepi bahiddhādhammepi ārabbha pavattanti. Aṭṭhindriyāti manindriyajīvitindriyaupekkhindriyāni ceva saddhādipañcakañca. Tattha ākiñcaññāyatanakāle navattabbārammaṇatā veditabbā.
就这样,在这个问分里也说了:十根属于欲界,三根属于出世间,九根是世间和出世间混合的。这一部分与《阿毗达摩分别》一起,属于同一章节。而这个根分别,则是用两种方式提取出来之后分别展示的。
Iti imasmimpi pañhāpucchake dasindriyāni kāmāvacarāni, tīṇi lokuttarāni, nava lokiyalokuttaramissakāneva kathitānīti. Ayampi abhidhammabhājanīyena saddhiṃ ekaparicchedova hoti. Ayaṃ pana indriyavibhaṅgo dveparivaṭṭaṃ nīharitvā bhājetvā dassitoti.