经分别的注释
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
172172. 现在,在紧接着的界分别里,把一切界按每组六界归纳,用三个六法组来显示经分别,所以说了“六界”等话。其中,“六”是数量的限定。“界”是指出被限定的法。在“地界”等当中,所谓“界”的意思就是自性的意思,自性的意思就是空的意思,空的意思就是无有情的意思。这样,以自性、空、无有情的意思,地本身就是界,所以是地界。水界等也是这样。在这里,了解了词的组合方式之后,应该这样理解其含义:地界就是安立界,水界就是黏结界,火界就是成熟界,风界就是支撑界,空界就是无触界,识界就是了知界。
172. Idāni tadanantare dhātuvibhaṅge sabbā dhātuyo chahi chahi dhātūhi saṅkhipitvā tīhi chakkehi suttantabhājanīyaṃ dassento cha dhātuyotiādimāha. Tattha chāti gaṇanaparicchedo. Dhātuyoti paricchinnadhammanidassanaṃ. Pathavīdhātūtiādīsu dhātvaṭṭho nāma sabhāvaṭṭho, sabhāvaṭṭho nāma suññataṭṭho, suññataṭṭho nāma nissattaṭṭhoti evaṃ sabhāvasuññatanissattaṭṭhena pathavīyeva dhātu pathavīdhātu. Āpodhātuādīsupi eseva nayo. Evamettha padasamāsaṃ viditvā evamattho veditabbo – pathavīdhātūti patiṭṭhānadhātu. Āpodhātūti ābandhanadhātu. Tejodhātūti paripācanadhātu. Vāyodhātūti vitthambhanadhātu. Ākāsadhātūti asamphuṭṭhadhātu. Viññāṇadhātūti vijānanadhātu.
173地界有二,是说地界有两种。这里说的地界,并不是只有一个,而是按内在和外在的区分,分成两种界,这就是它的意思。所以经文说:“有内在的,有外在的。”其中,内在的,是指属于有情相续、自身之内的。外在的,是指属于诸行相续、不与根相连的。内在的、自身的,这两个词都只是自身之内的同义说法。现在,为了从自性相的角度说明它,所以说了“坚硬”等话。其中,坚硬就是僵硬。粗涩就是粗糙。坚硬性就是坚硬的状态。坚硬状态就是坚硬的自性。内在的、执受的,是指被称为自身之内、被执受的。所谓执受的,就是指身体里的部分。因为就身体而言,无论是不是业所生起,都有执受的和非执受的;但按被取、被执、被把握的意义来说,这一切都只是执受的。为了说明这一点,所以说了“内在的、执受的”。
173.Pathavīdhātudvayanti pathavīdhātu dve ayaṃ. Ayaṃ pathavīdhātu nāma na ekā eva ajjhattikabāhirabhedena pana dve dhātuyo evāti attho. Tenevāha – ‘‘atthi ajjhattikā atthi bāhirā’’ti. Tattha ajjhattikāti sattasantānapariyāpannā niyakajjhattā. Bāhirāti saṅkhārasantānapariyāpannā anindriyabaddhā. Ajjhattaṃ paccattanti ubhayampetaṃ niyakajjhattādhivacanameva. Idāni taṃ sabhāvākārato dassetuṃ kakkhaḷantiādi vuttaṃ. Tattha kakkhaḷanti thaddhaṃ. Kharigatanti pharusaṃ. Kakkhaḷattanti kakkhaḷabhāvo. Kakkhaḷabhāvoti kakkhaḷasabhāvo. Ajjhattaṃ upādinnanti niyakajjhattasaṅkhātaṃ upādinnaṃ. Upādinnaṃ nāma sarīraṭṭhakaṃ. Sarīraṭṭhakañhi kammasamuṭṭhānaṃ vā hotu mā vā, taṃ sandhāya upādinnampi atthi anupādinnampi; ādinnaggahitaparāmaṭṭhavasena pana sabbampetaṃ upādinnamevāti dassetuṃ ‘‘ajjhattaṃ upādinna’’nti āha.
现在,为了通过具体事物来显示这同一个地界,经中说了“即如头发、体毛”等等。其中,“即如”是一个不变词。它的意思是:那内在的地界是什么?或者说,内在的、自身的、坚硬的东西是什么?头发、体毛等,就是按照具体事物来展示那内在的地界的分类。这里说的是:所谓头发,是内在的、已执取的、存在于身体中的、以坚硬为特征的,在这个身体里是一个单独的部分。所谓体毛……乃至所谓粪。在这里,虽然经文没有提到,但依据《无碍解道》中收入圣典的“脑”,把脑取来(说明):所谓脑,是内在的、已执取的、存在于身体中的、以坚硬为特征的,在这个身体里是一个单独的部分。接下来解说水界等时,对胆汁等也应采用同样的方式。
Idāni tameva pathavīdhātuṃ vatthuvasena dassetuṃ seyyathidaṃ kesā lomātiādi vuttaṃ. Tattha seyyathidanti nipāto. Tassattho – yā sā ajjhattikā pathavīdhātu sā katamā? Yaṃ vā ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ nāma taṃ katamanti? Kesā lomātiādi tassā ajjhattikāya pathavīdhātuyā vatthuvasena pabhedadassanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – kesā nāma ajjhattā upādinnā sarīraṭṭhakā kakkhaḷattalakkhaṇā imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso. Lomā nāma…pe… karīsaṃ nāma. Idha pana avuttampi paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.4) pāḷiāruḷhaṃ matthaluṅgaṃ āharitvā matthaluṅgaṃ nāma ajjhattaṃ upādinnaṃ sarīraṭṭhakaṃ kakkhaḷattalakkhaṇaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso. Parato āpodhātuādīnaṃ niddese pittādīsupi eseva nayo.
这段说明了什么?是界作意。那么,在修这个界作意业处、建立观之后,想要证得最上义——阿罗汉果的人,应该做什么?应该清净四遍净戒。因为持戒的人,修习业处才能成功。清净戒的方法,应该按照《清净道论》里所说的那样去了解。以清净的戒安立在戒上之后,应该断除十种前行障碍。断除这些障碍的方法,也应该按照《清净道论》里所说的那样去了解。断除了障碍之后,应该学习界作意业处。导师在教导界作意业处时,应该讲说七种学习善巧和十种作意善巧。弟子也应该在导师面前反复诵习,把业处弄得没有症结、纯熟。注释书里确实这样说:“初学比丘想要解脱老死,应该以七种方式具足学习善巧,应该以十种方式具足作意善巧。”
Iminā kiṃ dassitaṃ hoti? Dhātumanasikāro. Imasmiṃ pana dhātumanasikāre kammaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā uttamatthaṃ arahattaṃ pāpuṇitukāmena kiṃ kattabbaṃ? Catupārisuddhisīlaṃ sodhetabbaṃ. Sīlavato hi kammaṭṭhānabhāvanā ijjhati. Tassa sodhanavidhānaṃ visuddhimagge vuttanayeneva veditabbaṃ. Visuddhasīlena pana sīle patiṭṭhāya dasa pubbapalibodhā chinditabbā. Tesampi chindanavidhānaṃ visuddhimagge vuttanayeneva veditabbaṃ. Chinnapalibodhena dhātumanasikārakammaṭṭhānaṃ uggaṇhitabbaṃ. Ācariyenāpi dhātumanasikārakammaṭṭhānaṃ uggaṇhāpentena sattavidhaṃ uggahakosallaṃ dasavidhañca manasikārakosallaṃ ācikkhitabbaṃ. Antevāsikenāpi ācariyassa santike bahuvāre sajjhāyaṃ katvā nijjaṭaṃ paguṇaṃ kammaṭṭhānaṃ kātabbaṃ. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ – ‘‘ādikammikena bhikkhunā jarāmaraṇā muccitukāmena sattahākārehi uggahakosallaṃ icchitabbaṃ, dasahākārehi manasikārakosallaṃ icchitabba’’nti.
在这里,对于这个界作意业处,应当具备以七种方式说的“学习善巧”:以言语、以心意、以颜色、以形状、以方向、以处所、以界限。应当具备以十种方式说的“作意善巧”:按次第、不太快、不太慢、排除散乱、超越假名、依次舍离、依特相,以及三部经。这两种善巧,后面在讲念处分别时会说明。
Tattha vacasā, manasā, vaṇṇato, saṇṭhānato, disato, okāsato, paricchedatoti imehi sattahākārehi imasmiṃ dhātumanasikārakammaṭṭhāne ‘uggahakosallaṃ’ icchitabbaṃ. Anupubbato, nātisīghato, nātisaṇikato, vikkhepapaṭibāhanato , paṇṇattisamatikkamato, anupubbamuñcanato, lakkhaṇato, tayo ca suttantāti imehi dasahākārehi ‘manasikārakosallaṃ’ icchitabbaṃ. Tadubhayampi parato satipaṭṭhānavibhaṅge āvi bhavissati.
已经这样学好了业处的人,应当依照《清净道论》所说的那样,避开十八种住处的过失,住在具备五种条件的住处,自己也要具备五种勤修的条件,吃完饭后从托钵乞食回来,去到僻静的地方,然后开始作意业处。作意的时候,应当按颜色、形状、方位、处所、界限,对头发等每一个部分逐一作意,到最后要这样作意:所谓头发,是长在头盖骨外面的皮肤上的。就像蚁丘顶上长出的吉祥草,蚁丘顶不知道“我身上长了吉祥草”,吉祥草也不知道“我长在蚁丘顶上”;同样,头盖骨外面的皮肤不知道“我上面长了头发”,头发也不知道“我长在头盖骨外面的皮肤上”。这些法彼此之间没有注意,也没有观察。这样,所谓头发,就是这身体当中一个单独的部分,没有心识,不属于善也不属于恶,是空的,没有众生,是坚硬的,属于地界。
Evaṃ uggahitakammaṭṭhānena pana visuddhimagge vutte aṭṭhārasa senāsanadose vajjetvā pañcaṅgasamannāgate senāsane vasantena attanāpi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgatena pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena vivittokāsagatena kammaṭṭhānaṃ manasikātabbaṃ. Manasikarontena ca vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena kesādīsu ekekakoṭṭhāsaṃ manasikaritvā avasāne evaṃ manasikāro pavattetabbo – ime kesā nāma sīsakaṭāhapaliveṭhanacamme jātā. Tattha yathā vammikamatthake jātesu kuṇṭhatiṇesu na vammikamatthako jānāti ‘mayi kuṇṭhatiṇāni jātānī’ti, nāpi kuṇṭhatiṇāni jānanti ‘mayaṃ vammikamatthake jātānī’ti, evameva na sīsakaṭāhapaliveṭhanacammaṃ jānāti ‘mayi kesā jātā’ti, nāpi kesā jānanti ‘mayaṃ sīsakaṭāhapaliveṭhanacamme jātā’ti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti kesā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
体毛生在覆盖身体的皮肤上。在那里,就像空旷村落的地方长出的达婆草,空旷村落的地方不知道“我身上长出了达婆草”,达婆草也不知道“我长在空旷村落的地方”;同样,覆盖身体的皮肤不知道“我身上长出了体毛”,体毛也不知道“我长在覆盖身体的皮肤上”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。因此,所谓体毛,就是这身体中一个单独的部分,没有心识,是无记的,是空的,没有有情,是坚硬的,属于地界。
Lomā sarīraveṭhanacamme jātā. Tattha yathā suññagāmaṭṭhāne jātesu dabbatiṇesu na suññagāmaṭṭhānaṃ jānāti ‘mayi dabbatiṇāni jātānī’ti, nāpi dabbatiṇāni jānanti ‘mayaṃ suññagāmaṭṭhāne jātānī’ti, evameva na sarīraveṭhanacammaṃ jānāti ‘mayi lomā jātā’ti, nāpi lomā jānanti ‘mayaṃ sarīraveṭhanacamme jātā’ti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti lomā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
指甲生在手指尖上。就像小孩用木棍串起蜜果核玩耍时,木棍不知道“蜜果核放在我上面”,蜜果核也不知道“我被放在木棍上”;同样,手指不知道“指甲生在我顶端”,指甲也不知道“我生在手指顶端”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。所以,所谓指甲,就是这身体里一个单独的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有有情,是坚硬的,属于地界。
Nakhā aṅgulīnaṃ aggesu jātā. Tattha yathā kumārakesu daṇḍakehi madhukaṭṭhike vijjhitvā kīḷantesu na daṇḍakā jānanti ‘amhesu madhukaṭṭhikā ṭhapitā’ti, nāpi madhukaṭṭhikā jānanti ‘mayaṃ daṇḍakesu ṭhapitā’ti, evameva na aṅguliyo jānanti ‘amhākaṃ aggesu nakhā jātā’ti, nāpi nakhā jānanti ‘mayaṃ aṅgulīnaṃ aggesu jātā’ti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti nakhā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
牙齿生在颌骨里。就像工匠用某种胶粘剂把柱子固定在石臼里,石臼不知道“柱子立在我里面”,柱子也不知道“我立在石臼里”;同样,颌骨不知道“牙齿生在我里面”,牙齿也不知道“我生在颌骨里”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。所以,所谓牙齿,就是这身体里一个单独的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有有情,是坚硬的,属于地界。
Dantā hanukaṭṭhikesu jātā. Tattha yathā vaḍḍhakīhi pāsāṇaudukkhalesu kenacideva silesajātena bandhitvā ṭhapitathambhesu na udukkhalāni jānanti ‘amhesu thambhā ṭhitā’ti, nāpi thambhā jānanti ‘mayaṃ udukkhalesu ṭhitā’ti, evameva na hanukaṭṭhikā jānanti ‘amhesu dantā jātā’ti , nāpi dantā jānanti ‘mayaṃ hanukaṭṭhikesu jātā’ti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti dantā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
皮肤覆盖住整个身体而存在。就像一张蒙着湿牛皮的大琵琶,大琵琶不知道“我被湿牛皮蒙住了”,湿牛皮也不知道“我蒙住了大琵琶”;同样,身体不知道“我被皮肤覆盖了”,皮肤也不知道“我覆盖了身体”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。所以,所谓皮肤,就是这身体当中一个独立的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有有情,是坚硬的,属于地界。
Taco sakalasarīraṃ pariyonandhitvā ṭhito. Tattha yathā allagocammapariyonaddhāya mahāvīṇāya na mahāvīṇā jānāti ‘ahaṃ allagocammena pariyonaddhā’ti, nāpi allagocammaṃ jānāti ‘mayā mahāvīṇā pariyoddhā’ti, evameva na sarīraṃ jānāti ‘ahaṃ tacena pariyonaddha’nti, nāpi taco jānāti ‘mayā sarīraṃ pariyonaddhanti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti taco nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
肉涂在骨骼聚合体上而住立。就像一堵用厚泥涂抹的墙,墙不知道“我被厚泥涂抹了”,厚泥也不知道“我涂抹了墙”;同样地,骨骼聚合体不知道“我被分成九百块肉片的各种肉涂覆了”,肉也不知道“我涂覆了骨骼聚合体”。这些法彼此之间没有觉知和观察。因此,所谓肉,是这身体中一个独立的部分,没有意识,属于无记,是空,没有有情,是坚硬的,属于地界。
Maṃsaṃ aṭṭhisaṅghāṭaṃ anulimpitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā mahāmattikāya littāya bhittiyā na bhitti jānāti ‘ahaṃ mahāmattikāya littā’ti, nāpi mahāmattikā jānāti ‘mayā mahābhitti littā’ti, evameva na aṭṭhisaṅghāṭo jānāti ‘ahaṃ navamaṃsapesisatappabhedena maṃsena litto’ti, nāpi maṃsaṃ jānāti ‘mayā aṭṭhisaṅghāṭo litto’ti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti maṃsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
筋在身体内部连结着诸骨而住立。就像被藤蔓捆扎起来的屋木,屋木不知道“我们被藤蔓捆扎着”,藤蔓也不知道“我们用自己捆扎了屋木”;同样地,诸骨不知道“我们被筋连结着”,筋也不知道“我们用自己连结了诸骨”。这些法彼此之间没有觉知与观察。因此,所谓筋,是这身体中一个独立的部分,无意识、无记、空、无有情、坚硬,属地界。
Nhāru sarīrabbhantare aṭṭhīni ābandhamānā ṭhitā. Tattha yathā vallīhi vinaddhesu kuṭṭadārūsu na kuṭṭadārūni jānanti ‘mayaṃ vallīhi vinaddhānī’ti, nāpi valliyo jānanti ‘amhehi kuṭṭadārūni vinaddhānī’ti, evameva na aṭṭhīni jānanti ‘mayaṃ nhārūhi ābaddhānī’ti, nāpi nhārū jānanti ‘amhehi aṭṭhīni ābaddhānī’ti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti nhāru nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
在诸骨当中,踵骨托起踝骨而站立;踝骨托起胫骨而站立;胫骨托起大腿骨而站立;大腿骨托起髋骨而站立;髋骨托起脊柱而站立;脊柱托起颈骨而站立;颈骨托起头骨而站立。头骨安立在颈骨上;颈骨安立在脊柱上;脊柱安立在髋骨上;髋骨安立在大腿骨上;大腿骨安立在胫骨上;胫骨安立在踝骨上;踝骨安立在踵骨上。
Aṭṭhīsu paṇhikaṭṭhi gopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Gopphakaṭṭhi jaṅghaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Jaṅghaṭṭhi ūruṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Ūruṭṭhi kaṭiṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ . Kaṭiṭṭhi piṭṭhikaṇṭakaṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Piṭṭhikaṇṭako gīvaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhito. Gīvaṭṭhi sīsaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhitaṃ. Sīsaṭṭhi gīvaṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Gīvaṭṭhi piṭṭhikaṇṭake patiṭṭhitaṃ. Piṭṭhikaṇṭako kaṭiṭṭhimhi patiṭṭhito. Kaṭiṭṭhi ūruṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Ūruṭṭhi jaṅghaṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Jaṅghaṭṭhi gopphakaṭṭhike patiṭṭhitaṃ. Gopphakaṭṭhi paṇhikaṭṭhike patiṭṭhitaṃ.
在这里,就像在砖堆、木堆、牛粪堆等堆积物中,下面那些不会知道“我们是托着上面那些才站住的”,上面那些也不会知道“我们是站在下面那些上面的”;同样地,踵骨不知道“我是托着踝骨才站住的”,踝骨不知道“我是托着胫骨才站住的”,胫骨不知道“我是托着大腿骨才站住的”,大腿骨不知道“我是托着髋骨才站住的”,髋骨不知道“我是托着脊柱才站住的”,脊柱不知道“我是托着颈骨才站住的”,颈骨不知道“我是托着头骨才站住的”,头骨不知道“我是站在颈骨上的”,颈骨不知道“我是站在脊柱上的”,脊柱不知道“我是站在髋骨上的”,髋骨不知道“我是站在大腿骨上的”,大腿骨不知道“我是站在胫骨上的”,胫骨不知道“我是站在踝骨上的”,踝骨不知道“我是站在踵骨上的”。这些法彼此之间没有作意与观察。这样,所谓骨,就是这身体当中一个单独的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有众生,坚硬,属于地界。
Tattha yathā iṭṭhakadārugomayādisañcayesu na heṭṭhimā heṭṭhimā jānanti ‘mayaṃ uparime uparime ukkhipitvā ṭhitā’ti, nāpi uparimā uparimā jānanti ‘mayaṃ heṭṭhimesu heṭṭhimesu patiṭṭhitā’ti, evameva na paṇhikaṭṭhi jānāti ‘ahaṃ gopphakaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhita’nti, na gopphakaṭṭhi jānāti ‘ahaṃ jaṅghaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhita’nti, na jaṅghaṭṭhi jānāti ‘ahaṃ ūruṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhita’nti, na ūruṭṭhi jānāti ‘ahaṃ kaṭiṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhita’nti, na kaṭiṭṭhi jānāti ‘ahaṃ piṭṭhikaṇṭakaṃ ukkhipitvā ṭhita’nti, na piṭṭhikaṇṭako jānāti ‘ahaṃ gīvaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhito’ti, na gīvaṭṭhi jānāti ‘ahaṃ sīsaṭṭhiṃ ukkhipitvā ṭhita’nti, na sīsaṭṭhi jānāti ‘ahaṃ gīvaṭṭhimhi patiṭṭhita’nti, na gīvaṭṭhi jānāti ‘ahaṃ piṭṭhikaṇṭake patiṭṭhita’nti, na piṭṭhikaṇṭako jānāti ‘ahaṃ kaṭiṭṭhimhi patiṭṭhito’ti, na kaṭiṭṭhi jānāti ‘ahaṃ ūruṭṭhimhi patiṭṭhita’nti, na ūruṭṭhi jānāti ‘ahaṃ jaṅghaṭṭhimhi patiṭṭhita’nti, na jaṅghaṭṭhi jānāti ‘ahaṃ gopphakaṭṭhimhi patiṭṭhita’nti, na gopphakaṭṭhi jānāti ‘ahaṃ paṇhikaṭṭhimhi patiṭṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti aṭṭhi nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
骨髓位于各骨的内部。在这里,就像把湿藤条尖等塞进竹节等里面时,竹节等并不知道“藤条尖等被塞进了我们里面”,藤条尖等也不知道“我们待在竹节等里面”;同样地,骨并不知道“骨髓在我里面”,骨髓也不知道“我在骨里面”。这些法彼此之间没有作意和观察。这样,此身中名为骨髓的部分,是一个独立的部分,没有意识,属于无记,是空,没有众生,坚硬,属于地界。
Aṭṭhimiñjaṃ tesaṃ tesaṃ aṭṭhīnaṃ abbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā veḷupabbādīnaṃ anto pakkhittesu sinnavettaggādīsu na veḷupabbādīni jānanti ‘amhesu vettaggādīni pakkhittānī’ti, nāpi vettaggādīni jānanti ‘mayaṃ veḷupabbādīsu ṭhitānīti, evameva na aṭṭhīni jānanti ‘amhākaṃ anto aṭṭhimiñjaṃ ṭhita’nti, nāpi aṭṭhimiñjaṃ jānāti ‘ahaṃ aṭṭhīnaṃ anto ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti aṭṭhimiñjaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
肾脏被从喉窝伸出的一根粗筋,走一小段后分成两股,系连着,环绕心脏肉而住。在这里,就像两个芒果被果蒂系在一起时,果蒂不知道“我系着两个芒果”,两个芒果也不知道“我被果蒂系着”;同样地,粗筋不知道“我系着肾脏”,肾脏也不知道“我被粗筋系着”。这些法彼此之间没有作意和观察。这样,此身中名为肾脏的部分,是一个独立的部分,没有意识,属于无记,是空,没有众生,是坚硬的,属于地界。
Vakkaṃ galavāṭakato nikkhantena ekamūlena thokaṃ gantvā dvidhā bhinnena thūlanhārunā vinibaddhaṃ hutvā hadayamaṃsaṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā vaṇṭupanibaddhe ambaphaladvaye na vaṇṭaṃ jānāti ‘mayā ambaphaladvayaṃ upanibaddha’nti, nāpi ambaphaladvayaṃ jānāti ‘ahaṃ vaṇṭena upanibaddha’nti, evameva na thūlanhāru jānāti ‘mayā vakkaṃ upanibaddha’nti, nāpi vakkaṃ jānāti ‘ahaṃ thūlanhārunā upanibaddha’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti vakkaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
心脏住在身体内部,依靠胸骨笼的中央而安住。就像一块肉放在破旧车笼里面,破旧车笼的内部不知道“肉块依靠我而放着”,肉块也不知道“我依靠破旧车笼的内部而待着”;同样地,胸骨笼的内部不知道“心脏依靠我而安住”,心脏也不知道“我依靠胸骨笼的内部而安住”。这些法彼此之间没有作意观察。这样,在这个身体里,所谓心脏,是一个独立的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有众生,是坚硬的,属于地界。
Hadayaṃ sarīrabbhantare uraṭṭhipañjaramajjhaṃ nissāya ṭhitaṃ. Tattha yathā jiṇṇasandamānikapañjarabbhantaraṃ nissāya ṭhapitāya maṃsapesiyā na jiṇṇasandamānikapañjarabbhantaraṃ jānāti ‘maṃ nissāya maṃsapesi ṭhapitā’ti, nāpi maṃsapesi jānāti ‘ahaṃ jiṇṇasandamānikapañjarabbhantaraṃ nissāya ṭhitā’ti, evameva na uraṭṭhipañjarabbhantaraṃ jānāti ‘maṃ nissāya hadayaṃ ṭhita’nti, nāpi hadayaṃ jānāti ‘ahaṃ uraṭṭhipañjarabbhantaraṃ nissāya ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti hadayaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
肝脏住在身体内部、两个乳房之间的右侧,依靠那里而安住。就像挂在锅壁侧面的双肉团,锅壁侧面不知道“双肉团挂在我上面”,双肉团也不知道“我挂在锅壁侧面上”;同样地,两个乳房之间的右侧不知道“肝脏依靠我而住”,肝脏也不知道“我依靠两个乳房之间的右侧而住”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。这样,这个身体里叫做肝脏的部分,是一个独立的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有众生,是坚硬的,属于地界。
Yakanaṃ antosarīre dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhitaṃ. Tattha yathā ukkhalikapālapassamhi lagge yamakamaṃsapiṇḍe na ukkhalikapālapassaṃ jānāti ‘mayi yamakamaṃsapiṇḍo laggo’ti, nāpi yamakamaṃsapiṇḍo jānāti ‘ahaṃ ukkhalikapālapasse laggo’ti, evameva na thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ jānāti ‘maṃ nissāya yakanaṃ ṭhita’nti, nāpi yakanaṃ jānāti ‘ahaṃ thanānaṃ abbhantare dakkhiṇapassaṃ nissāya ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti yakanaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
在肾脏中,覆盖的肾脏围绕心脏和肾脏而住;非覆盖的肾脏则在全身皮下覆盖着肉而住。在此,譬如被布包裹的肉,肉不知道“我被布包裹”,布也不知道“我包裹着肉”;同样地,肾脏、心脏以及全身的肉不知道“我被肾脏覆盖”,肾脏也不知道“我覆盖着肾脏、心脏以及全身的肉”。这些法彼此之间没有作意与观察。如此,此身中名为肾脏的部分,是单独的一部分,无意识、无记、空、无众生、坚硬,属地界。
Kilomakesu paṭicchannakilomakaṃ hadayañca vakkañca parivāretvā ṭhitaṃ, apaṭicchannakilomakaṃ sakalasarīre cammassa heṭṭhato maṃsaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā pilotikapaliveṭhite maṃse na maṃsaṃ jānāti ‘ahaṃ pilotikāya paliveṭhita’nti, nāpi pilotikā jānāti ‘mayā maṃsaṃ paliveṭhita’nti, evameva na vakkahadayāni sakalasarīre maṃsañca jānāti ‘ahaṃ kilomakena paṭicchanna’nti, nāpi kilomakaṃ jānāti ‘mayā vakkahadayāni sakalasarīre maṃsañca paṭicchanna’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti kilomakaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
脾脏位于心脏左侧,依靠腹膜的上方而安住。就像牛粪团依靠谷仓顶部而住,谷仓顶部不知道“牛粪团依靠我而住”,牛粪团也不知道“我依靠谷仓顶部而住”;同样,腹膜的上方不知道“脾脏依靠我而住”,脾脏也不知道“我依靠腹膜的上方而住”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。这样,此身中名为脾脏的部分,是一个独立的部分,无意识、无记、空、无众生、坚硬,属于地界。
Pihakaṃ hadayassa vāmapasse udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhitaṃ. Tattha yathā koṭṭhakamatthakapassaṃ nissāya ṭhitāya gomayapiṇḍiyā na koṭṭhakamatthakapassaṃ jānāti ‘gomayapiṇḍi maṃ nissāya ṭhitā’ti, nāpi gomayapiṇḍi jānāti ‘ahaṃ koṭṭhakamatthakapassaṃ nissāya ṭhitā’ti, evameva na udarapaṭalassa matthakapassaṃ jānāti ‘pihakaṃ maṃ nissāya ṭhita’nti, nāpi pihakaṃ jānāti ‘ahaṃ udarapaṭalassa matthakapassaṃ nissāya ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti pihakaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
肺位于身体内部,在两乳之间,覆盖着心脏和肝脏,向下悬垂着。就像在一个破旧的仓库里,有个鸟巢悬垂着,仓库内部不知道“有个鸟巢悬垂在我里面”,鸟巢也不知道“我悬垂在仓库内部”;同样,身体内部不知道“肺悬垂在我里面”,肺也不知道“我悬垂在这样的身体内部”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。如此,这个身体里叫做肺的部分,是一个独立的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有众生,是坚硬的,属于地界。
Papphāsaṃ sarīrabbhantare dvinnaṃ thanānaṃ abbhantare hadayañca yakanañca uparichādetvā olambantaṃ ṭhitaṃ. Tattha yathā jiṇṇakoṭṭhabbhantare olambamāne sakuṇakulāvake na jiṇṇakoṭṭhabbhantaraṃ jānāti ‘mayi sakuṇakulāvako olambamāno ṭhito’ti, nāpi sakuṇakulāvako jānāti ‘ahaṃ jiṇṇakoṭṭhabbhantare olambamāno ṭhito’ti , evameva na sarīrabbhantaraṃ jānāti ‘mayi papphāsaṃ olambamānaṃ ṭhita’nti, nāpi papphāsaṃ jānāti ‘ahaṃ evarūpe sarīrabbhantare olambamānaṃ ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti papphāsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
肠从喉窝一直延伸到粪便道末端,位于身体内部。比如把断了头的蔓草尸体弯曲着放进血槽里,血槽不知道“蔓草尸体在我里面”,蔓草尸体也不知道“我在血槽里”;同样,身体内部不知道“肠在我里面”,肠也不知道“我在身体内部”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。这样,在这个身体里,名为肠的部分,是一个独立的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有众生,是坚硬的,属于地界。
Antaṃ galavāṭakato karīsamaggapariyante sarīrabbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā lohitadoṇikāya obhujitvā ṭhapite chinnasīsadhamanikaḷevare na lohitadoṇi jānāti ‘mayi dhamanikaḷevaraṃ ṭhita’nti, nāpi dhamanikaḷevaraṃ jānāti ‘ahaṃ lohitadoṇikāyaṃ ṭhita’nti, evameva na sarīrabbhantaraṃ jānāti ‘mayi antaṃ ṭhita’nti, nāpi antaṃ jānāti ‘ahaṃ sarīrabbhantare ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti antaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
肠间膜位于肠与肠之间,把二十一个肠曲绑住而停留。在这里,就像缝制擦脚垫的绳圈时,在已缝好而停留的绳子上,绳圈不知道“绳子把我缝好而停留”,绳子也不知道“我们把绳圈缝好而停留”;同样,肠不知道“肠间膜把我缠住而停留”,肠间膜也不知道“我把肠缠住而停留”。这些法彼此没有作意和观察。这样,所谓肠间膜,就是这身体当中一个独立的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有众生,是坚硬的,属于地界。
Antaguṇaṃ antantare ekavīsati antabhoge bandhitvā ṭhitaṃ. Tattha yathā pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbetvā ṭhitesu rajjukesu na pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ jānāti ‘rajjukā maṃ sibbetvā ṭhitā’ti, nāpi rajjukā jānanti ‘mayaṃ pādapuñchanarajjumaṇḍalakaṃ sibbetvā ṭhitā’ti, evameva na antaṃ jānāti ‘antaguṇaṃ maṃ ābandhitvā ṭhita’nti, nāpi antaguṇaṃ jānāti ‘ahaṃ antaṃ bandhitvā ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti antaguṇaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
胃中物停留在胃里,是已吃、已喝、已嚼、已尝的东西。在这里,就像狗呕吐物放在狗食槽里时,狗食槽不知道“狗呕吐物在我里面”,狗呕吐物也不知道“我在狗食槽里”;同样地,胃不知道“胃中物在我里面”,胃中物也不知道“我在胃里”。这些法彼此之间没有作意和观察。这样,所谓胃中物,就是这身体里一个单独的部分,没有意识,属于无记,是空的,无我,是坚硬的,属于地界。
Udariyaṃ udare ṭhitaṃ asitapītakhāyitasāyitaṃ. Tattha yathā suvānadoṇiyaṃ ṭhite suvānavamathumhi na suvānadoṇi jānāti ‘mayi suvānavamathu ṭhito’ti, nāpi suvānavamathu jānāti ‘ahaṃ suvānadoṇiyaṃ ṭhito’ti, evameva na udaraṃ jānāti ‘mayi udariyaṃ ṭhita’nti, nāpi udariyaṃ jānāti ‘ahaṃ udare ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti udariyaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
粪住在被称为熟脏的、大约八指长、像竹节一样的肠子末端。就像把细软的黄黏土压进竹节里,竹节不知道“黄黏土在我里面”,黄黏土也不知道“我在竹节里面”;同样地,熟脏不知道“粪在我里面”,粪也不知道“我在熟脏里面”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。这样,所谓粪,就是这身体当中一个单独的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有众生,是坚硬的,属于地界。
Karīsaṃ pakkāsayasaṅkhāte aṭṭhaṅgulaveḷupabbasadise antapariyosāne ṭhitaṃ. Tattha yathā veḷupabbe omadditvā pakkhittāya saṇhapaṇḍumattikāya na veḷupabbaṃ jānāti ‘mayi paṇḍumattikā ṭhitā’ti, nāpi paṇḍumattikā jānāti ‘ahaṃ veḷupabbe ṭhitā’ti, evameva na pakkāsayo jānāti ‘mayi karīsaṃ ṭhita’nti, nāpi karīsaṃ jānāti ‘ahaṃ pakkāsaye ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti karīsaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
脑位于头盖骨内部。就像把面团放进旧葫芦瓢里,葫芦瓢不知道“面团在我里面”,面团也不知道“我在葫芦瓢里”;同样地,头盖骨内部不知道“脑在我里面”,脑也不知道“我在头盖骨内部”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。因此,所谓脑,就是这身体当中一个独立的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有众生,是坚硬的,属于地界。
Matthaluṅgaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā purāṇalābukaṭāhe pakkhittāya piṭṭhapiṇḍiyā na lābukaṭāhaṃ jānāti ‘mayi piṭṭhapiṇḍi ṭhitā’ti, nāpi piṭṭhapiṇḍi jānāti ‘ahaṃ lābukaṭāhe ṭhitā’ti, evameva na sīsakaṭāhabbhantaraṃ jānāti ‘mayi matthaluṅgaṃ ṭhita’nti, nāpi matthaluṅgaṃ jānāti ‘ahaṃ sīsakaṭāhabbhantare ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti matthaluṅgaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto thaddho pathavīdhātūti.
或者还有其他种类,以此说明:在水界等三界中随之存在的地界,按照它的特相,也算作一种地。
Yaṃvā panaññampīti iminā āpokoṭṭhāsādīsu tīsu anugataṃ pathavīdhātuṃ lakkhaṇavasena yevāpanakaṃ pathaviṃ katvā dasseti.
在外地界的解说中,“铁”就是黑铁。“金属”有四种:生金属、异种金属、人造金属、鬼金属。其中,铁、银、金、锡、铅、赤铜、金刚石,这七种叫生金属。象鼻铜叫异种金属。青铜、圆铜、黄铜,这三种叫人造金属。孔雀石铜、普通铜、污铜、动铜、石铜、钩铜、吉祥铜、劣铜,这八种叫鬼金属。其中,五种生金属在圣典里已经分别说过。而赤铜和金刚石这两种生金属,连同其余的一切,在这里都应理解为“金属”。
Bāhirapathavīdhātuniddese ayoti kāḷalohaṃ. Lohanti jātilohaṃ, vijātilohaṃ, kittimalohaṃ, pisācalohanti catubbidhaṃ. Tattha ayo, sajjhu, suvaṇṇaṃ, tipu, sīsaṃ, tambalohaṃ, vekantakanti imāni satta jātilohāni nāma. Nāganāsikalohaṃ vijātilohaṃ nāma. Kaṃsalohaṃ, vaṭṭalohaṃ, ārakūṭanti tīṇi kittimalohāni nāma. Morakkhakaṃ, puthukaṃ, malinakaṃ, capalakaṃ, selakaṃ, āṭakaṃ, bhallakaṃ, dūsilohanti aṭṭha pisācalohāni nāma. Tesu pañca jātilohāni pāḷiyaṃ visuṃ vuttāneva. Tambalohaṃ, vekantakalohanti imehi pana dvīhi jātilohehi saddhiṃ sesaṃ sabbampi idha lohanti veditabbaṃ.
锡就是白锡。铅就是黑锡。银就是白银。珍珠就是海珍珠。宝是指除了圣典里提到的琉璃等之外,其余所有像光明宝之类的各种宝石。琉璃就是竹色宝石。螺贝就是海螺。石就是黑石、黄石、白石等所有各种石头。珊瑚就是珊瑚本身。银币就是迦诃波那钱币。金就是黄金。赤珠就是红宝石。猫眼石就是杂色宝石。在草等物里,凡是外皮部分,哪怕只是椰子壳之类,都叫草;凡是内芯部分,哪怕只是木块,都叫木。砂砾是指从绿豆大小到拳头大小的粗砂,叫砂砾;比绿豆小的,就叫沙。瓦片就是任何陶片。地就是大地。石是指从握不满一拳开始,到还没达到大象那么大的,叫石;从大象那么大往上,就叫山。或复有其他这一句,是用来说明棕榈核、椰子果等其余的地类。无论内地界还是外地界这一句,是在说明这两种地界,从坚硬这个特相来看,其实就是同一种地界。
Tipūti setatipu. Sīsanti kāḷatipu. Sajjhūti rajataṃ. Muttāti sāmuddikamuttā. Maṇīti ṭhapetvā pāḷiāgate veḷuriyādayo seso jotirasādibhedo sabbopi maṇi. Veḷuriyoti vaṃsavaṇṇamaṇi. Saṅkhoti sāmuddikasaṅkho. Silāti kāḷasilā, paṇḍusilā, setasilātiādibhedā sabbāpi silā. Pavāḷanti pavāḷameva. Rajatanti kahāpaṇo. Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Lohitaṅkoti rattamaṇi. Masāragallanti kabaramaṇi. Tiṇādīsu bahisārā antamaso nāḷikerādayopi tiṇaṃ nāma. Antosāraṃ antamaso dārukhaṇḍampi kaṭṭhaṃ nāma. Sakkharāti muggamattato yāva muṭṭhippamāṇā marumbā sakkharā nāma. Muggamattato pana heṭṭhā vālikāti vuccati. Kaṭhalanti yaṃ kiñci kapālaṃ. Bhūmīti pathavī. Pāsāṇoti antomuṭṭhiyaṃ asaṇṭhahanato paṭṭhāya hatthippamāṇaṃ asampatto pāsāṇo nāma. Hatthippamāṇato paṭṭhāya pana upari pabbato nāma. Yaṃ vā panāti iminā tālaṭṭhi-nāḷikera-phalādibhedaṃ sesapathaviṃ gaṇhāti. Yā ca ajjhattikā pathavīdhātu yā ca bāhirāti iminā dvepi pathavīdhātuyo kakkhaḷaṭṭhena lakkhaṇato ekā pathavīdhātu evāti dasseti.
174174. 在水界的解说等处,应当依照前面所说的方式来了知。在“水、水所成”等说法中,以粘结的作用称为“水”;因为它已经达到水的自性,所以称为“水所成”。以润泽的作用称为“润泽”;因为它已经达到润泽的自性,所以称为“润泽所成”。“色的结缚性”,是指不可分离色的结缚状态。胆汁、痰等也应当依照颜色、形状、方位和界限来把握,只作为界来作意。
174.Āpodhātuniddesādīsu heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Āpo āpogatantiādīsu ābandhanavasena āpo. Tadeva āposabhāvaṃ gatattā āpogataṃ nāma. Snehavasena sneho. Soyeva snehasabhāvaṃ gatattā snehagataṃ nāma. Bandhanattaṃ rūpassāti avinibbhogarūpassa bandhanabhāvo. Pittaṃ semhantiādīnipi vaṇṇasaṇṭhānadisokāsaparicchedavasena pariggahetvā dhātuvaseneva manasikātabbāni.
这里的方法是:在胆汁当中,未结合的胆汁与命根相连,遍布整个身体而安住;已结合的胆汁则安住在胆囊里。其中,就像油遍布并安住在糕饼里时,糕饼不知道“油遍布我而安住”,油也不知道“我遍布糕饼而安住”;同样,身体不知道“未结合的胆汁遍布我而安住”,未结合的胆汁也不知道“我遍布身体而安住”。又像雨水充满苦瓜囊时,苦瓜囊不知道“雨水住在我里面”,雨水也不知道“我住在苦瓜囊里”;同样,胆囊不知道“已结合的胆汁住在我里面”,已结合的胆汁也不知道“我住在胆囊里”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。这样,所谓胆汁,就是这身体当中一个独立的部分,没有心识,属于无记,是空的,没有有情,像汤汁一样,以粘结为行相,属于水界。
Tatrāyaṃ nayo – pittesu hi abaddhapittaṃ jīvitindriyapaṭibaddhaṃ sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ, baddhapittaṃ pittakosake ṭhitaṃ. Tattha yathā pūvaṃ byāpetvā ṭhite tele na pūvaṃ jānāti ‘telaṃ maṃ byāpetvā ṭhita’nti, nāpi telaṃ jānāti ‘ahaṃ pūvaṃ byāpetvā ṭhita’nti, evameva na sarīraṃ jānāti ‘abaddhapittaṃ maṃ byāpetvā ṭhita’nti, nāpi abaddhapittaṃ jānāti ‘ahaṃ sarīraṃ byāpetvā ṭhita’nti. Yathā ca vassodakena puṇṇe kosātakīkosake na kosātakīkosako jānāti ‘mayi vassodakaṃ ṭhita’nti, nāpi vassodakaṃ jānāti ‘ahaṃ kosātakīkosake ṭhita’nti, evameva na pittakosako jānāti mayi baddhapittaṃ ṭhitanti, nāpi baddhapittaṃ jānāti ‘ahaṃ pittakosake ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti pittaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
痰大约有一捧之量,停在胃膜上。就像污水池上浮现泡沫层,污水池不知道“泡沫层停在我上面”,泡沫层也不知道“我停在污水池上”;同样,胃膜不知道“痰停在我上面”,痰也不知道“我停在胃膜上”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。这样,所谓痰,就是这身体当中一个独立的部分,无情,属于无记,是空的,无主,像汤汁一样,以黏结为表现,属于水界。
Semhaṃ ekapatthapūrappamāṇaṃ udarapaṭale ṭhitaṃ. Tattha yathā upari sañjātapheṇapaṭalāya candanikāya na candanikā jānāti ‘mayi pheṇapaṭalaṃ ṭhita’nti, nāpi pheṇapaṭalaṃ jānāti ‘ahaṃ candanikāya ṭhita’nti, evameva na udarapaṭalaṃ jānāti ‘mayi semhaṃ ṭhita’nti, nāpi semhaṃ jānāti ‘ahaṃ udarapaṭale ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti semhaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
脓没有固定的停留位置。身体上无论哪里被木桩、荆棘、打击、火焰等伤到,血液在那里积聚、化脓,或者长出疮疖之类,脓就停在那个地方。就像一棵树被斧头砍伤等处流出树脂,树被砍伤的地方不知道“树脂停在我这里”,树脂也不知道“我停在树被砍伤的地方”;同样,身体被木桩、荆棘等伤到的地方不知道“脓停在我这里”,脓也不知道“我停在这些地方”。这些法彼此之间没有作意观察。这样,所谓脓,就是这身体当中一个独立的部分,没有心识,属于无记,是空的,不是有情,像汤汁一样,是结缚的状态,属于水界。
Pubbo anibaddhokāso, yattha yattheva khāṇukaṇṭakappaharaṇaaggijālādīhi abhihaṭe sarīrappadese lohitaṃ saṇṭhahitvā paccati, gaṇḍapīḷakādayo vā uppajjanti, tattha tattheva tiṭṭhati. Tattha yathā pharasuppahārādivasena paggharitaniyāse rukkhe na rukkhassa pharasuppahārādippadesā jānanti ‘amhesu niyyāso ṭhito’ti, nāpi niyyāso jānāti ‘ahaṃ rukkhassa pharasuppahārādippadesesu ṭhito’ti, evameva na sarīrassa khāṇukaṇṭakādīhi abhihaṭappadesā jānanti ‘amhesu pubbo ṭhito’ti, nāpi pubbo jānāti ‘ahaṃ tesu padesesu ṭhito’ti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti pubbo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
流动的血,就像未凝结的胆汁一样,遍布全身而住。积聚的血则充满肝脏下方,大约有一钵的量,浸润肾、心、肝、肺而住。其中,流动的血的判断方式和未凝结的胆汁相似。至于积聚的血,就好比破罐里的水浸润下面的土块时,土块并不知道“我们正被水浸润着”,水也不知道“我正在浸润土块”;同样,肝脏下方的部位或肾等并不知道“血住在我里面”,或者“血正在浸润我们”,血也不知道“我充满了肝脏下方,正在浸润肾等”。这些法彼此之间没有作意和观察。如此,所谓血,是此身中一个独立的部分,没有心识,属于无记,是空的,没有有情,像汤汁一样,是结缚的状态,属于水界。
Lohitesu saṃsaraṇalohitaṃ abaddhapittaṃ viya sakalasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ. Sannicitalohitaṃ yakanaṭṭhānassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā ekapattapūraṇappamāṇaṃ vakkahadayayakanapapphāsāni tementaṃ ṭhitaṃ. Tattha saṃsaraṇalohite abaddhapittasadisova vinicchayo. Itaraṃ pana yathā jajjarakapālaṭṭhe udake heṭṭhā leḍḍukhaṇḍāni temayamāne na leḍḍukhaṇḍāni jānanti ‘mayaṃ udakena temiyamānā ṭhitā’ti, nāpi udakaṃ jānāti ‘ahaṃ leḍḍukhaṇḍāni tememī’ti, evameva na yakanassa heṭṭhābhāgaṭṭhānaṃ vakkādīni vā jānanti ‘mayi lohitaṃ ṭhitaṃ, amhe vā temayamānaṃ ṭhita’nti, nāpi lohitaṃ jānāti ‘ahaṃ yakanassa heṭṭhābhāgaṃ pūretvā vakkādīni temayamānaṃ ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti lohitaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
汗在受热等时候,充满毛发和毛孔的缝隙,停在那里,也不断流出来。就像刚从水里拔出来的莲藕、莲根、莲茎束,水从它们中间流出来时,莲藕等束的缝隙并不知道“水从我这里流出来”,流出来的水也不知道“我是从莲藕等束的缝隙流出来的”。同样,毛发和毛孔的缝隙不知道“汗从我这里流出来”,汗也不知道“我是从毛发和毛孔的缝隙流出来的”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。这样,所谓汗,就是这身体当中一个单独的部分,没有心识,属于无记,是空的,不是有情,像汤汁一样,是结缚的状态,属于水界。
Sedo aggisantāpādikālesu kesalomakūpavivarāni pūretvā tiṭṭhati ceva paggharati ca. Tattha yathā udakā abbūḷhamattesu bhisamuḷālakumudanāḷakalāpesu na bhisādikalāpavivarāni jānanti ‘amhehi udakaṃ paggharatī’ti, nāpi bhisādikalāpavivarehi paggharantaṃ udakaṃ jānāti ‘ahaṃ bhisādikalāpavivarehi paggharāmī’ti, evameva na kesalomakūpavivarāni jānanti ‘amhehi sedo paggharatī’ti, nāpi sedo jānāti ‘ahaṃ kesalomakūpavivarehi paggharāmī’ti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti sedo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
脂肪在胖人身上遍满全身,在瘦人身上则依附在小腿肉等部位而存在,是凝固的油脂。在这里,就像一块覆着姜黄布的肉堆,肉堆不知道“姜黄布依附我而住”,姜黄布也不知道“我依附肉堆而住”。同样,全身或小腿等处的肉不知道“脂肪依附我而住”,脂肪也不知道“我依附全身或小腿等处的肉而住”。这些法彼此之间没有作意与省察。这样,所谓脂肪,就是这身体中一个独立的部分,没有心识、属于无记、空、没有有情,是凝固的油脂、凝固的汤状物、具有结缚的形态、属于水界。
Medo thūlassa sakalasarīraṃ pharitvā kisassa jaṅghamaṃsādīni nissāya ṭhito patthinnasneho. Tattha yathā haliddipilotikapaṭicchanne maṃsapuñje na maṃsapuñjo jānāti ‘maṃ nissāya haliddipilotikā ṭhitā’ti, nāpi haliddipilotikā jānāti ‘ahaṃ maṃsapuñjaṃ nissāya ṭhitā’ti, evameva na sakalasarīre jaṅghādīsu vā maṃsaṃ jānāti ‘maṃ nissāya medo ṭhito’ti, nāpi medo jānāti ‘ahaṃ sakalasarīre jaṅghādīsu vā maṃsaṃ nissāya ṭhito’ti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti medo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto patthinnasneho patthinnayūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
眼泪生起的时候,会充满眼窝停在那里,或者流出来。就像刚长出来的棕榈嫩果壳里装满了水,棕榈嫩果壳不知道“水在我里面”,水也不知道“我在棕榈嫩果壳里面”;同样,眼窝不知道“眼泪在我里面”,眼泪也不知道“我在眼窝里面”。这些法互相之间没有作意,也没有观察。所以,眼泪就是这身体里一个单独的部分,没有心识,属于无记,是空的,没有有情,像汤汁一样,是黏结的状态,属于水界。
Assu yadā sañjāyati tadā akkhikūpake pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā. Tattha yathā udakapuṇṇesu taruṇatālaṭṭhikūpakesu na taruṇatālaṭṭhikūpakā jānanti ‘amhesu udakaṃ ṭhita’nti, nāpi udakaṃ jānāti ‘ahaṃ taruṇatālaṭṭhikūpakesu ṭhita’nti, evameva na akkhikūpakā jānanti ‘amhesu assu ṭhita’nti, nāpi assu jānāti ‘ahaṃ akkhikūpakesu ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti assu nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
在火热炙烤等情况下,存在于手掌、手背、脚掌、脚背、鼻孔、额头、肩峰等处的已经融化的油脂。其中,就像把油倒进粥里,粥不知道“油覆盖在我上面而住”,油也不知道“我覆盖在粥上面而住”;同样地,手掌等处不知道“油脂覆盖在我上面而住”,油脂也不知道“我覆盖在手掌等处上面而住”。这些法彼此之间没有作意与观察。如此,所谓油脂,是这身体中一个单独的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有有情,像汤一样,呈系缚的状态,属于水界。
Vasā aggisantāpādikāle hatthatalahatthapiṭṭhipādatalapādapiṭṭhināsapuṭanalāṭaaṃsakūṭesu ṭhitavilīnasneho. Tattha yathā pakkhittatele ācāme na ācāmo jānāti ‘maṃ telaṃ ajjhottharitvā ṭhita’nti, nāpi telaṃ jānāti ‘ahaṃ ācāmaṃ ajjhottharitvā ṭhita’nti, evameva na hatthatalādippadeso jānāti ‘maṃ vasā ajjhottharitvā ṭhitā’ti, nāpi vasā jānāti ‘ahaṃ hatthatalādippadese ajjhottharitvā ṭhitā’ti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti vasā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
唾液:当有能产生唾液的那种条件时,唾液就从两颊流下来,停在舌头上。这里就像一条常年流水不断的河岸边的洞穴,洞底不知道“水停在我这里”,水也不知道“我停在洞底”;同样,舌面不知道“唾液从两颊流下来,停在我这里”,唾液也不知道“我从两颊流下来,停在舌面上”。这些法彼此之间没有作意和观察。这样,所谓唾液,就是这身体当中一个单独的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有有情,像汤汁一样,是结缚的状态,属于水界。
Kheḷo tathārūpe kheḷuppattipaccaye sati ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhāya tiṭṭhati. Tattha yathā abbocchinnaudakanissande nadītīrakūpake na kūpatalaṃ jānāti ‘mayi udakaṃ santiṭṭhatī’ti, nāpi udakaṃ jānāti ‘ahaṃ kūpatale santiṭṭhāmī’ti , evameva na jivhātalaṃ jānāti ‘mayi ubhohi kapolapassehi orohitvā kheḷo ṭhito’ti, nāpi kheḷo jānāti ‘ahaṃ ubhohi kapolapassehi orohitvā jivhātale ṭhito’ti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti kheḷo nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
鼻涕在生成时,会充满鼻孔停在那里,或者流出来。就像装满腐坏酸奶的贝壳,贝壳不知道“腐坏酸奶在我里面”,腐坏酸奶也不知道“我在贝壳里面”;同样,鼻孔不知道“鼻涕在我们里面”,鼻涕也不知道“我在鼻孔里面”。这些法彼此之间没有作意和观察。这样,所谓鼻涕,就是这身体里一个单独的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有众生,像汤一样,呈现为结缚的形态,属于水界。
Siṅghāṇikā yadā sañjāyati tadā nāsāpuṭe pūretvā tiṭṭhati vā paggharati vā. Tattha yathā pūtidadhibharitāya sippikāya na sippikā jānāti ‘mayi pūtidadhi ṭhita’nti, nāpi pūtidadhi jānāti ‘ahaṃ sippikāya ṭhita’nti, evameva na nāsāpuṭā jānanti ‘amhesu siṅghāṇikā ṭhitā’ti, nāpi siṅghāṇikā jānāti ‘ahaṃ nāsāpuṭesu ṭhitā’ti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti siṅghāṇikā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
关节滑液负责润滑关节,存在于一百八十个关节中。就像在涂了油的车轴上,车轴不知道“油涂了我而住立”,油也不知道“我涂了车轴而住立”;同样,那一百八十个关节不知道“关节滑液涂了我们而住立”,关节滑液也不知道“我涂了一百八十个关节而住立”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。这样,所谓的关节滑液,就是这身体当中一个单独的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有众生,像汤汁一样,呈现为连结的状态,属于水界。
Lasikā aṭṭhikasandhīnaṃ abbhañjanakiccaṃ sādhayamānā asītisatasandhīsu ṭhitā. Tattha yathā telabbhañjite akkhe na akkho jānāti ‘maṃ telaṃ abbhañjitvā ṭhita’nti, nāpi telaṃ jānāti ‘ahaṃ akkhaṃ abbhañjitvā ṭhita’nti, evameva na asītisatasandhayo jānanti ‘lasikā amhe abbhañjitvā ṭhitā’ti, nāpi lasikā jānāti ‘ahaṃ asītisatasandhayo abbhañjitvā ṭhitā’ti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti lasikā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti.
尿存在于膀胱里面。就像把一个口朝下的罗婆那壶放进粪池里,那个罗婆那壶不知道“粪池的汁液在我里面”,粪池的汁液也不知道“我在罗婆那壶里面”;同样地,膀胱不知道“尿在我里面”,尿也不知道“我在膀胱里面”。这些法彼此之间没有作意,也没有观察。这样,所谓的尿,就是这身体当中一个独立的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有有情,像汤一样,呈现为结缚的状态,属于水界。而“或凡”等语,是就其余三个部分当中的水界而说的。
Muttaṃ vatthissa abbhantare ṭhitaṃ. Tattha yathā candanikāya pakkhitte adhomukhe ravaṇaghaṭe na ravaṇaghaṭo jānāti ‘mayi candanikāraso ṭhito’ti, nāpi candanikāraso jānāti ‘ahaṃ ravaṇaghaṭe ṭhito’ti, evameva na vatthi jānāti ‘mayi muttaṃ ṭhita’nti, nāpi muttaṃ jānāti ‘ahaṃ vatthimhi ṭhita’nti. Aññamaññaṃ ābhogapaccavekkhaṇarahitā ete dhammā. Iti muttaṃ nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto yūsabhūto ābandhanākāro āpodhātūti. Yaṃ vā panāti avasesesu tīsu koṭṭhāsesu āpodhātuṃ sandhāya vuttaṃ.
在外水界的解说中,依于根而生起的味,叫作根味。茎味等也是这样。乳等则是显而易见的。不过,并不像药戒那样在这里有固定的规则。任何乳都就是乳。其余各项也是如此。地水,是指存在于坑洼等处的水。空水,是指还没有落到地面的雨水。而“或凡”等,则包括冰水、坏劫之水、持地水等,这些在这里都归入“或凡”的范围。
Bāhiraāpodhātuniddese mūlaṃ paṭicca nibbatto raso mūlaraso nāma. Khandharasādīsupi eseva nayo. Khīrādīni pākaṭāneva. Yathā pana bhesajjasikkhāpade evamidha niyamo natthi. Yaṃ kiñci khīraṃ khīrameva. Sesesupi eseva nayo. Bhummānīti āvāṭādīsu ṭhitaudakāni. Antalikkhānīti pathaviṃ appattāni vassodakāni. Yaṃ vā panāti himodakakappavināsakaudakapathavīsandhārakaudakādīni idha yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhāni.
175在火界的解释中,依燃烧的作用称为火。因为具有火的状态,所以叫火类。暖,是热的状态;因为具有暖的状态,所以叫暖类。热,是强烈的热;因为具有热的状态,所以叫热类。由这被扰乱的火类,此身变热——此身生起热,出现一日疟等状态。由这火类,此身衰老——此身衰老,诸根残缺,体力耗尽,出现皱纹、白发等。由这被扰乱的火类,此身被烧——此身被烧时,那人哭着“我被烧了,我被烧了”,盼望用百次洗炼的酥油、牛头栴檀、凉檀香等涂抹,也盼望扇风。由这火类,所吃、所喝、所嚼、所尝的食物得以正确消化——也就是所吃的饭等、所喝的饮品等、所嚼的面点等、所尝的熟芒果、蜂蜜、糖浆等,得以正确成熟,也就是分离出味等。在这里,前三种火界由四种原因生起,最后一种只由业生起。以上是对这里词句的解释。
175.Tejodhātuniddese tejanavasena tejo. Tejova tejobhāvaṃ gatattā tejogataṃ. Usmāti uṇhākāro. Usmāva usmābhāvaṃ gatattā usmāgataṃ. Usumanti caṇḍausumaṃ. Tadeva usumabhāvaṃ gatattā usumagataṃ. Yena cāti yena tejogatena kuppitena. Santappatīti ayaṃ kāyo santappati, ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti. Yena ca jīrīyatīti yena ayaṃ kāyo jīrīyati, indriyavekallataṃ balaparikkhayaṃ valipalitādibhāvañca pāpuṇāti. Yena ca pariḍayhatīti yena kuppitena ayaṃ kāyo ḍayhati, so ca puggalo ‘ḍayhāmi ḍayhāmī’ti kandanto satadhotasappigosītacandanādilepanañceva tālavaṇṭavātañca paccāsīsati. Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatīti yenetaṃ asitaṃ vā odanādi, pītaṃ vā pānakādi, khāyitaṃ vā piṭṭhakhajjakādi, sāyitaṃ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammā paripākaṃ gacchati, rasādibhāvena vivekaṃ gacchatīti attho. Ettha ca purimā tayo tejodhātū catusamuṭṭhānā, pacchimo kammasamuṭṭhānova. Ayaṃ tāvettha padasaṃvaṇṇanā.
这个作意的方法是这样的:在这里,比丘这样作意:“让身体变热的,是存在于这个身体里的一个单独部分,它没有意识、属于无记、是空的、没有众生,它的作用是消化成熟,这就是火界。”他又这样作意:“让身体衰老的,让身体被烧的,让所吃、所喝、所嚼、所尝的东西得到正确消化的,是存在于这个身体里的一个单独部分,它没有意识、属于无记、是空的、没有众生,它的作用是消化成熟,这就是火界。”至于“或复有其他”这句话,是指这个身体里本来存在的自然之火,它归入“或复有其他”这一类。
Idaṃ pana manasikāravidhānaṃ – idha bhikkhu ‘yena santappati, ayaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto paripācanākāro tejodhātū’ti manasi karoti; ‘yena jīrīyati, yena pariḍayhati, yena asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati, ayaṃ imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto paripācanākāro tejodhātū’ti manasi karoti. Yaṃ vā panāti imasmiṃ sarīre pākatiko eko utu atthi, so yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭho.
在解说外火界时,依靠木柴而燃烧、以木柴为燃料的火,就叫木火。木屑火等等也是同样的道理。垃圾火,是指把垃圾堆起来后点燃的火。雷火,就是闪电之火。火之热,是指火焰或者没有火焰的炭火的热。太阳之热,是指阳光的热。木堆之热,是指木柴堆积处的热。其余的也照这样类推。至于“或复有其他”,是指饿鬼之火、劫末之火、地狱之火等,这些在这里都归入“或复有其他”的范围。
Bāhiratejodhātuniddese kaṭṭhaṃ paṭicca pajjalito kaṭṭhupādāno aggi kaṭṭhaggi nāma. Sakalikaggiādīsupi eseva nayo. Saṅkāraggīti kacavaraṃ saṃkaḍḍhitvā jālāpito kacavaraggi. Indaggīti asaniaggi. Aggisantāpoti jālāya vā vītaccikaṅgārānaṃ vā santāpo. Sūriyasantāpoti ātapo. Kaṭṭhasannicayasantāpoti kaṭṭharāsiṭṭhāne santāpo. Sesesupi eseva nayo. Yaṃ vā panāti petaggi kappavināsaggi nirayaggiādayo idha yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhā.
176在解释风界时,以“吹动”的作用来说,就是风。又因为风本身就达到了风的状态,所以叫风界。色的坚硬状态,就是不可分离色的坚硬性。上行风,是指引起打嗝、呕吐等、向上运行的风。下行风,是指排出大便、小便等、向下运行的风。腹内风,是指肠外的风。肠内风,是指肠内的风。随行于肢节的风,是指沿着血管网络遍布全身各肢节、引起屈伸等动作的风。刀风,是指像用剪刀剪断关节韧带那样运行的风。剃刀风,是指像用剃刀劈开心脏那样的风。莲花风,是指把心脏肌肉拔出来的风。入息,是指从鼻子进入体内的风。出息,是指从鼻子出去的风。在这里,前面所说的所有风都由四种原因产生,只有入息和出息是由心产生的。这是这里的词义解释。
176.Vāyodhātuniddese vāyanavasena vāyo. Vāyova vāyobhāvaṃ gatattā vāyogataṃ. Thambhitattaṃ rūpassāti avinibbhogarūpassa thambhitabhāvo. Uddhaṅgamā vātāti uggārahikkādi pavattakā uddhaṃ ārohanavātā . Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇakā adho orohanavātā. Kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā. Koṭṭhāsayā vātāti antānaṃ antovātā. Aṅgamaṅgānusārino vātāti dhamanijālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakā vātā. Satthakavātāti sandhibandhanāni kattariyā chindantā viya pavattavātā. Khurakavātāti khurena viya hadayaṃ phālanavātā. Uppalakavātāti hadayamaṃsameva uppāṭanakavātā. Assāsoti antopavisananāsikāvato. Passāsoti bahinikkhamananāsikāvato. Ettha ca purimā sabbe catusamuṭṭhānā, assāsapassāsā cittasamuṭṭhānāva. Ayamettha padavaṇṇanā.
这是作意的方法:在这里,比丘把上行风等各类风,按上行风等类别来把握,然后这样作意:“所谓上行风,就是在这身体里一个单独的部分,没有意识,属于无记,是空的,没有有情,是以支撑为表现方式的风界。”对其余的风也是这样。所谓“或复有其他”,是指其余风界类别中所含的风,在这里都归入“或复有其他”这一项。
Idaṃ pana manasikāravidhānaṃ – idha bhikkhu uddhaṅgamādibhede vāte uddhaṅgamādivasena pariggahetvā ‘uddhaṅgamā vātā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño nissatto vitthambhanākāro vāyodhātū’ti manasi karoti. Sesesupi eseva nayo. Yaṃ vā panāti sese vāyokoṭṭhāse anugatā vātā idha yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhā.
在解释外风界时,“东风”是指从东方吹来的风。西风、北风、南风也是同样的说法。“有尘风”是指带着尘土的风。“无尘风”是指没有尘土、清净的风,叫做无尘风。“冷风”是指由冷季产生、在冷云之间生起的风。“热风”是指由热季产生、在热云之间生起的风。“微风”是指微弱、细小的风。“强风”是指猛烈的风。“黑风”是指在黑云之间生起的风,被这种风吹到,肤色就会变黑,也有人认为这是对那类风的称呼。“韦蓝婆风”是指在一由旬以上的高空吹动的风。“翼风”是指连苍蝇扇动翅膀那样所产生的风也算在内。“金翅鸟风”是指金翅鸟的风。虽然这些也属于翼风,但因为它们特别显著,所以单独列出。“扇风”是指用棕榈叶或其他某种圆形的东西扇出来的风。“拂风”是指用扇子扇出来的风。这些扇子和拂子,能产生还没生起的风,也能改变已经生起的风。“或复有其他”在这里是指除了巴利圣典中已经提到的风之外,其余的风都归入“或复有其他”这一类。
Bāhiravāyodhātuniddese puratthimā vātāti puratthimadisato āgatā vātā. Pacchimuttaradakkhiṇesupi eseva nayo. Sarajā vātāti saha rajena sarajā. Arajā vātāti rajavirahitā suddhā arajā nāma. Sītāti sītautusamuṭṭhānā sītavalāhakantare samuṭṭhitā. Uṇhāti uṇhautusamuṭṭhānā uṇhavalāhakantare samuṭṭhitā. Parittāti mandā tanukavātā. Adhimattāti balavavātā. Kāḷāti kāḷavalāhakantare samuṭṭhitā, yehi abbhāhato chavivaṇṇo kāḷako hoti. Tesaṃ etaṃ adhivacanantipi eke. Verambhavātāti yojanato upari vāyanavātā. Pakkhavātāti antamaso makkhikāyapi pakkhāyūhanasamuṭṭhitā vātā. Supaṇṇavātāti garuḷavātā. Kāmañca imepi pakkhavātāva ussadavasena pana visuṃ gahitā. Tālavaṇṭavātāti tālapaṇṇehi vā aññena vā kenaci maṇḍalasaṇṭhānena samuṭṭhāpitā vātā. Vidhūpanavātāti bījanapattakena samuṭṭhāpitā vātā. Imāni ca tālavaṇṭavidhūpanāni anuppannampi vātaṃ uppādenti, uppannampi parivattenti. Yaṃ vā panāti idha pāḷiāgate ṭhapetvā sesavātā yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhā.
177在解释空界时,以“不撞击、不阻碍任何东西”为含义,所以叫空。空本身就是空的状态,所以叫空所摄。因为不可撞击,所以叫无碍。无碍本身就是无碍的状态,所以叫无碍所摄。它打开间隙,所以叫孔隙。孔隙本身就是孔隙的状态,所以叫孔隙所摄。不被血肉碰到,就是从血肉中脱离出来的。耳孔等说法,则是为了显示它的不同种类。其中,耳孔就是耳朵里的孔洞、缝隙,是不被血肉碰到的空间。其余各项也是同样的道理。通过哪个孔呢?通过这个孔,把所吃的等四种食物吞进去,送进体内。在哪里呢?在被称为腹腔内胃膜的那个空间里,这四种食物就停在那里。通过哪个孔呢?通过这个孔,这一切已经消化、变成渣滓的东西排出去;应当知道,从胃膜一直到粪道,大约一拃四指长的孔,不被血肉碰到,从血肉中脱离出来,这就是空界。所谓“或者还有其他”,这里是指皮与皮之间、肉与肉之间、筋与筋之间、骨与骨之间、毛与毛之间,这一切都归入“或者还有其他”这一项。
177.Ākāsadhātuniddese appaṭighaṭṭanaṭṭhena na kassatīti ākāso. Ākāsova ākāsabhāvaṃ gatattā ākāsagataṃ. Aghaṭṭanīyatāya aghaṃ. Aghameva aghabhāvaṃ gatattā aghagataṃ. Vivaroti antaraṃ. Tadeva vivarabhāvaṃ gatattā vivaragataṃ. Asamphuṭṭhaṃ maṃsalohitehīti maṃsalohitehi nissaṭaṃ. Kaṇṇacchiddantiādi pana tasseva pabhedadassanaṃ. Tattha kaṇṇacchiddanti kaṇṇasmiṃ chiddaṃ vivaraṃ maṃsalohitehi asamphuṭṭhokāso. Sesesupi eseva nayo. Yenāti yena vivarena etaṃ asitādibhedaṃ ajjhoharaṇīyaṃ ajjhoharati, anto paveseti. Yatthāti yasmiṃ antoudarapaṭalasaṅkhāte okāse etadeva catubbidhaṃ ajjhoharaṇīyaṃ tiṭṭhati. Yenāti yena vivarena sabbampetaṃ vipakkaṃ kasaṭabhāvaṃ āpannaṃ nikkhamati, taṃ udarapaṭalato yāva karīsamaggā vidatthicaturaṅgulamattaṃ chiddaṃ maṃsalohitehi asamphuṭṭhaṃ nissaṭaṃ ākāsadhātūti veditabbaṃ. Yaṃ vā panāti ettha cammantaraṃ maṃsantaraṃ nhāruntaraṃ aṭṭhintaraṃ lomantaranti idaṃ sabbaṃ yevāpanakaṭṭhānaṃ paviṭṭhaṃ.
在解释外在的空界时,“不被四大种所触”是指脱离四大种,应当理解为墙上的孔洞、门上的孔洞等。通过这句话,说明了在那样的虚空中修习遍禅的人,能够生起四种禅那和五种禅那。
Bāhirakaākāsadhātuniddese asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehīti catūhi mahābhūtehi nissaṭaṃ bhittichiddakavāṭachiddādikaṃ veditabbaṃ. Iminā yasmiṃ ākāse parikammaṃ karontassa catukkapañcakajjhānāni uppajjanti taṃ kathitaṃ.
178在解释识界时,被称为眼识的界就是眼识界。其余诸界也同理。这样,当这六界被包含时,十八界也就被包含了。怎么包含的呢?首先,通过包含地界、火界、风界,触界就已经被包含了;通过包含水界、空界,法界就被包含了;通过包含识界,由于它是识界的前行和随后部分,意界也就被包含了。眼识界等已经在经文中出现了。其余九界应当举出来说明。因为通过包含眼识界,作为它所依的眼界和作为它所缘的色界就已经被包含了。同样,通过包含耳识界等,耳界等也就被包含了,这样十八界全部都被包含了。其中,用十界说明了色的包含,用七界说明了非色的包含。法界则有时包含色,有时包含非色。因此,用十一界半说明了色的包含,用八界半说明了非色的包含,这样就说明了色与非色的包含。色与非色就是五蕴。那就是苦谛。使它们生起的过去的渴爱是集谛。二者不再生起是灭谛。了知此者的道是道谛。应当知道,这就是为致力于十八界的比丘,将四谛业处引导到阿罗汉果的顶点并作出结论的说明。
178.Viññāṇadhātuniddese cakkhuviññāṇasaṅkhātā dhātu cakkhuviññāṇadhātu. Sesāsupi eseva nayo. Iti imāsu chasu dhātūsu pariggahitāsu aṭṭhārasa dhātuyo pariggahitāva honti. Kathaṃ? Pathavītejovāyodhātuggahaṇena tāva phoṭṭhabbadhātu gahitāva hoti, āpodhātuākāsadhātuggahaṇena dhammadhātu, viññāṇadhātuggahaṇena tassā purecārikapacchācārikattā manodhātu gahitāva hoti. Cakkhuviññāṇadhātuādayo sutte āgatā eva. Sesā nava āharitvā dassetabbā . Cakkhuviññāṇadhātuggahaṇena hi tassā nissayabhūtā cakkhudhātu, ārammaṇabhūtā rūpadhātu ca gahitāva honti. Evaṃ sotaviññāṇadhātuādiggahaṇena sotadhātuādayoti aṭṭhārasāpi gahitāva honti. Tāsu dasahi dhātūhi rūpapariggaho kathito hoti. Sattahi arūpapariggaho. Dhammadhātuyā siyā rūpapariggaho, siyā arūpapariggaho. Iti aḍḍhekādasahi dhātūhi rūpapariggaho, aḍḍhaṭṭhadhātūhi arūpapariggahoti rūpārūpapariggaho kathito hoti. Rūpārūpaṃ pañcakkhandhā. Taṃ hoti dukkhasaccaṃ. Taṃsamuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ . Ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ. Taṃpajānano maggo maggasaccanti idaṃ catusaccakammaṭṭhānaṃ aṭṭhārasadhātuvasena abhiniviṭṭhassa bhikkhuno yāva arahattā matthakaṃ pāpetvā nigamanaṃ kathitanti veditabbaṃ.
179179. 现在要说明第二个六法,所以说了“还有另外六界”等话。其中,乐界和苦界,是指以身体净色为依托处的乐与苦,按照彼此对立的方式,成对地显示出来。因为乐是苦的对立面,苦是乐的对立面。乐所遍满的范围有多大,苦就遍满多大;苦所遍满的范围有多大,乐就遍满多大。喜界和忧界也同样成对建立。因为喜是忧的对立面,忧是喜的对立面。喜所遍满的范围有多大,忧就遍满多大;忧所遍满的范围有多大,喜就遍满多大。
179. Idāni dutiyachakkaṃ dassento aparāpi cha dhātuyotiādimāha. Tattha sukhadhātu dukkhadhātūti kāyappasādavatthukāni sukhadukkhāni sappaṭipakkhavasena yugaḷakato dassitāni. Sukhañhi dukkhassa paṭipakkho, dukkhaṃ sukhassa. Yattakaṃ sukhena pharitaṭṭhānaṃ tattakaṃ dukkhaṃ pharati. Yattakaṃ dukkhena pharitaṭṭhānaṃ tattakaṃ sukhaṃ pharati. Somanassadhātu domanassadhātūti idampi tatheva yugaḷakaṃ kataṃ. Somanassañhi domanassassa paṭipakkho, domanassaṃ somanassassa. Yattakaṃ somanassena pharitaṭṭhānaṃ tattakaṃ domanassaṃ pharati. Yattakaṃ domanassena pharitaṭṭhānaṃ tattakaṃ somanassaṃ pharati.
舍界和无明界,这两者是以相似的方式组成一对的。因为这两者都因为不显著而彼此相似。其中,通过取乐界和苦界,与它们相应的身识界、作为依处的身界,以及作为所缘的触界,就已经被取到了。通过取喜界和忧界,与它们相应的意识界就被取到了。通过取无明界,法界就被取到了。通过取舍界,眼识界、耳识界、鼻识界、舌识界和意界,以及作为这些界的依处和所缘的眼界、色界等,就都被取到了。这样一来,十八界就全都被取到了。接下来,“以十界来摄色”等全部内容,都应按照前面所说的方式来了知。应当知道,这也是为一位比丘,一直说到阿拉汉果的顶点,然后作出的总结。其中,“什么是乐界?就是身体的乐受”等,都跟前面所说的一样。
Upekkhādhātu avijjādhātūti idaṃ pana dvayaṃ sarikkhakavasena yugaḷakaṃ kataṃ. Ubhayampi hetaṃ avibhūtattā sarikkhakaṃ hoti. Tattha sukhadukkhadhātuggahaṇena taṃ sampayuttā kāyaviññāṇadhātu, vatthubhūtā kāyadhātu, ārammaṇabhūtā phoṭṭhabbadhātu ca gahitāva honti. Somanassadomanassadhātuggahaṇena taṃ sampayuttā manoviññāṇadhātu gahitā hoti. Avijjādhātuggahaṇena dhammadhātu gahitā. Upekkhādhātuggahaṇena cakkhusotaghānajivhāviññāṇadhātumanodhātuyo , tāsaṃyeva vatthārammaṇabhūtā cakkhudhāturūpadhātuādayo ca gahitāti evaṃ aṭṭhārasapi dhātuyo gahitāva honti. Idāni tāsu dasahi dhātūhi rūpapariggahotiādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Evampi ekassa bhikkhuno yāva arahattā matthakaṃ pāpetvā nigamanaṃ kathitaṃ hotīti veditabbaṃ. Tattha katamā sukhadhātu yaṃ kāyikaṃ sātanti ādīni heṭṭhā vuttanayāneva.
181181. 在第三个六法组中,“欲”有两种:事欲和烦恼欲。其中,针对烦恼欲来说,与欲相应的界就是欲界,这是欲寻的名称。针对事欲来说,欲本身就是界,即欲界,这是欲界诸法的名称。与嗔恚相应的界是嗔恚界,这是嗔恚寻的名称。嗔恚本身就是界,即嗔恚界,这是以十种嗔恨事为所缘的嗔的名称。与害相应的界是害界,这是害寻的名称。害本身就是界,即害界,这是恼害其他有情的名称。不过,由于前面还没有讲到,应该从含义等方面这样来理解:以此恼害有情,或者这是对有情的恼害,所以叫“害”。应当知道:它以折磨为特相,或者以与悲悯对立为特相;以令其他心相续生起惊怖为作用,或者以破坏自己心相续中的悲悯为作用;以苦处为现起;以嗔为近因。“出离”是指:因为从贪欲出离,所以是无贪;因为从诸盖出离,所以是初禅;因为从一切不善法出离,所以是一切善。与出离相应的界是出离界,这是出离寻的名称。出离本身就是界,即出离界,这是一切善的名称。与无嗔相应的界是无嗔界,这是无嗔寻的名称。无嗔本身就是界,即无嗔界,这是慈的名称。与无害相应的界是无害界,这是无害寻的名称。无害本身就是界,即无害界,这是悲的名称。
181. Tatiyachakke kāmoti dve kāmā – vatthukāmo ca kilesakāmo ca. Tattha kilesakāmaṃ sandhāya kāmapaṭisaṃyuttā dhātu kāmadhātu, kāmavitakkassetaṃ nāmaṃ. Vatthukāmaṃ sandhāya kāmoyeva dhātu kāmadhātu, kāmāvacaradhammānametaṃ nāmaṃ. Byāpādapaṭisaṃyuttā dhātu byāpādadhātu, byāpādavitakkassetaṃ nāmaṃ. Byāpādova dhātu byāpādadhātu, dasaāghātavatthukassa paṭighassetaṃ nāmaṃ. Vihiṃsā paṭisaṃyuttā dhātu vihiṃsādhātu, vihiṃsāvitakkassetaṃ nāmaṃ. Vihiṃsāyeva dhātu vihiṃsādhātu, parasattavihesanassetaṃ nāmaṃ. Ayaṃ pana heṭṭhā anāgatattā evaṃ atthādivibhāgato veditabbā – vihiṃsanti etāya satte, vihiṃsanaṃ vā etaṃ sattānanti vihiṃsā. Sā viheṭhanalakkhaṇā, karuṇāpaṭipakkhalakkhaṇā vā; parasantāne ubbegajananarasā, sakasantāne karuṇāviddhaṃsanarasā vā; dukkhāyatanapaccupaṭṭhānā; paṭighapadaṭṭhānāti veditabbā. Nekkhammaṃ vuccati lobhā nikkhantattā alobho, nīvaraṇehi nikkhantattā paṭhamajjhānaṃ, sabbākusalehi nikkhantattā sabbakusalaṃ. Nekkhammapaṭisaṃyuttā dhātu nekkhammadhātu, nekkhammavitakkassetaṃ nāmaṃ. Nekkhammameva dhātu nekkhammadhātu, sabbassāpi kusalassetaṃ nāmaṃ. Abyāpādapaṭisaṃyuttā dhātu abyāpādadhātu, abyāpādavitakkassetaṃ nāmaṃ. Abyāpādova dhātu abyāpādadhātu, mettāyetaṃ nāmaṃ. Avihiṃsāpaṭisaṃyuttā dhātu avihiṃsādhātu, avihiṃsā vitakkassetaṃ nāmaṃ. Avihiṃsāva dhātu avihiṃsādhātu, karuṇāyetaṃ nāmaṃ.
182182. 现在,为了说明这个含义,开始对“其中,什么是欲界?”进行逐词分别解说。其中,“相应的”是指通过结合而相关联。“寻、思惟”等在之前已经解释过的地方,含义相同。“恼害”是指压迫、使人痛苦。“害”是指用拳打等方式进行压迫、产生痛苦。强烈的害是“恼害”。用这种方式去伤害,所以叫“伤害”。强烈的伤害叫“暴害”。“激怒”是指打击。“强烈激怒”是指强力打击。或者在所有这些地方,词头“vi”是用来加强词义的。用这种方式去伤害,所以叫“伤害”;对他人的伤害叫“他害”。
182. Idāni tamevatthaṃ dassetuṃ tattha katamā kāmadhātūti padabhājanaṃ āraddhaṃ. Tattha paṭisaṃyuttoti saṃpayogavasena paṭisaṃyutto. Takko vitakkotiādīni vuttatthāneva. Viheṭhetīti bādheti, dukkhāpeti. Heṭhanāti pāṇippahārādīhi bādhanā, dukkhuppādanā. Balavaheṭhanā viheṭhanā. Hiṃsanti etāyāti hiṃsanā. Balavahiṃsanā vihiṃsanā. Rosanāti ghaṭṭanā. Virosanāti balavaghaṭṭanā. Sabbattha vā ‘vi’ upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ. Upahananti etenāti upaghāto, paresaṃ upaghāto parūpaghāto.
以慈而慈爱,这叫慈。慈爱的表现方式,就是慈爱。已修习慈、具足慈者的状态,就是慈性。从嗔恚中解脱的心解脱,就是心解脱。在这里,前面三个词既说明了达到近行定程度的慈,也说明了达到安止定程度的慈;最后一个词只说明达到安止定程度的慈。
Mettāyanti etāyāti metti. Mettāyanākāro mettāyanā. Mettāya ayitassa mettāsamaṅgino bhāvo mettāyitattaṃ. Byāpādena vimuttassa cetaso vimutti cetovimutti. Ettha ca purimehi tīhi upacārappattāpi appanāpatāpi mettā kathitā, pacchimena appanāpattāva.
“悲”就是通过这个来悲悯。悲悯的行相叫悲悯。已经修习悲悯、具足悲悯者的状态,叫悲悯性。心从害意中解脱出来,这种心的解脱叫心解脱。这里也应该按照前面同样的方式,了解近行定和安止定的区别。在两处的结语中说到“慈”和“悲”,是为了标明心解脱的区别。
Karuṇāyanti etāyāti karuṇā. Karuṇāyanākāro karuṇāyanā. Karuṇāya ayitassa karuṇāsamaṅgino bhāvo karuṇāyitattaṃ. Vihiṃsāya vimuttassa cetaso vimutti cetovimutti. Idhāpi purimanayeneva upacārappanābhedo veditabbo. Ubhayatthāpi ca pariyosānapade mettākaruṇāti cetovimuttivisesanatthaṃ vuttaṃ.
在这里,欲寻既会在众生身上生起,也会在诸行上生起。虽然在这两处都能生起,但只有在构成业道这一点上才有区别。而嗔恚只有在众生身上生起时才会构成业道,在诸行上生起则不构成。害意也是同样的道理。这里有两种说法:总摄说和不杂说。因为用“欲界”来统摄,嗔恚界和害意界也已经被包含在内了。不过,把嗔恚界和害意界从欲界中一一单独提出来显示,这就是总摄说。除了嗔恚界和害意界之外,其余一切都属于欲界,这就是不杂说。用“出离界”来统摄,无嗔界和无害界也已经被包含在内了。把无嗔界和无害界从出离界中一一单独提出来显示,这也是总摄说。除了无嗔界和无害界之外,其余都属于出离界,这就是不杂说。
Ettha ca kāmavitakko sattesupi uppajjati saṅkhāresupi. Ubhayattha uppannopi kammapathabhedova. Byāpādo pana sattesu uppannoyeva kammapathaṃ bhindati, na itaro. Vihiṃsāyapi eseva nayo. Ettha ca duvidhā kathā – sabbasaṅgāhikā ceva asambhinnā ca. Kāmadhātuggahaṇena hi byāpādavihiṃsādhātuyopi gahitā. Kāmadhātuyāyeva pana nīharitvā nīharitvā dvepi etā dassitāti. Ayaṃ tāvettha sabbasaṅgāhikakathā . Ṭhapetvā pana byāpādavihiṃsādhātuyo sesā sabbāpi kāmadhātu evāti. Ayaṃ asambhinnakathā nāma. Nekkhammadhātuggahaṇenāpi abyāpādaavihiṃsādhātuyo gahitāyeva. Nekkhammadhātuto pana nīharitvā nīharitvā tadubhayampi dassitanti ayametthāpi sabbasaṅgāhikakathā. Ṭhapetvā abyāpādaavihiṃsādhātuyo avasesā nekkhammadhātūti ayaṃ asambhinnakathā nāma.
用这六界来统摄,十八界就已经被完全含摄了。因为所有这些界都可以从欲界中一一区分出来而得以成立,所以就是十八界,也就是依三组六法而成为十八。不过,如果不这样统摄,而是按每一组六法中所说的方式,各各构成十八,再把所有这些十八组合在一起,仍然只是十八,应当这样理解。如此,在这部经的分别中,十六界属于欲界,二界通于三地,应当知道这里说的正是思惟的行境。
Imāhi ca chahi dhātūhi pariggahitā hi aṭṭhārasa dhātuyo pariggahitāva honti. Sabbāpi hi tā kāmadhātutova nīharitvā nīharitvā labhāpetabbā aṭṭhārasa dhātuyova hontīti tiṇṇaṃ chakkānaṃ vasena aṭṭhārasa honti. Evaṃ pana aggahetvā ekekasmiṃ chakke vuttanayena aṭṭhārasa aṭṭhārasa katvā sabbānipi tāni aṭṭhārasakāni ekajjhaṃ abhisaṅkhipitvā aṭṭhāraseva hontīti veditabbā. Iti imasmiṃ suttantabhājanīye soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve tebhūmikāti evamettha sammasanacārova kathitoti veditabbo.
2. 阿毗达摩分别注释
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
183183. 在《阿毗达摩分别》中,以自相本身展示一切界时,就说到了十八界——眼界、色界等等。其中,在总说分中,先:
183. Abhidhammabhājanīye sarūpeneva sabbāpi dhātuyo dassento aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu rūpadhātūtiādimāha. Tattha uddesavāre tāva –
从含义、从特征,从数量、从所摄、从所列。
缘应当被观察,抉择也应当被了知。
Atthato lakkhaṇādito, kamatāvatvasaṅkhato; Paccayā atha daṭṭhabbā, veditabbo vinicchayo.
在这里,先要按“从含义上”这种方式来理解眼等各法的差别之义:能看的是眼,能显色的是色,眼的识就是眼识。若从共同的含义来说,能安立、被安立、安立的作用、靠它而安立、或在其中被安立,所以叫界。世间的界,比如金界、银界等,作为因确立之后,能造成金、银等种种轮回之苦;又像挑担的人承担重担一样,被众生所承担、所负荷,这就是它的含义。这些只是苦的安立,因为不能自主。以这些为因,轮回之苦被众生所随顺安立;这样安立之后,它就在这些界中被安立、被放置,这就是含义。如此,眼等每一法,各随其可能,具有安立、被安立等含义,所以称为界。
Tattha ‘atthato’ti cakkhatīti cakkhu. Rūpayatīti rūpaṃ. Cakkhussa viññāṇaṃ cakkhuviññāṇanti evamādinā tāva nayena cakkhādīnaṃ visesatthato veditabbo vinicchayo. Avisesena pana vidahati, dhīyate, vidhānaṃ, vidhīyate etāya, ettha vā dhīyatīti dhātu. Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti ; bhārahārehi ca bhāro viya sattehi dhīyante dhārīyanteti attho. Dukkhavidhānamattameva cetā avasavattanato. Etāhi ca karaṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati; tathāvihitañcetaṃ etāsveva dhīyati ṭhapīyatīti attho. Iti cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati dhīyatetiādiatthavasena dhātūti vuccati.
不过,外道所说的“我”从自性上根本不存在,这些界却不是这样。这些界保持自己的自性,所以叫界。就像世间把带有各种颜色的雌黄、雄黄等矿物的组成部分叫做界一样,这些界也像界一样被称为界,因为它们是种种的、可为智所了知的组成部分。又比如,在被称为身体的这个聚合体中,对于味道、血液等相互不同、各自以不同特相来区分的组成部分,有“界”这个名称;同样地,在被称为五蕴的自体的组成部分中,也应当知道有“界”这个名称。因为眼等这些组成部分相互不同,各自以不同的特相来区分。再者,“界”是无生命者的同义词。正如世尊在“比丘,此人是六界”等处,为了消除对“命”的执想而宣说了界的教法。因此,按照上面所说的含义,眼即是界,所以是眼界……乃至……意识即是界,所以是意识界。在这里,首先应当从义理上这样了知抉择。
Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi, na evametā. Etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Yathā ca loke vicittā haritālamanosilādayo silāvayavā dhātuyoti vuccanti, evametāpi dhātuyo viya dhātuyo. Vicittā hetā ñāṇañeyyāvayavāti. Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññaṃ visabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā, evametesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā. Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti. Apica dhātūti nijjīvamattassetaṃ adhivacanaṃ. Tathā hi bhagavā – ‘‘cha dhāturo ayaṃ, bhikkhu, puriso’’tiādīsu (ma. ni. 3.343-344) jīvasaññāsamūhanatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti. Tasmā yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ dhātu cāti cakkhudhātu …pe… manoviññāṇañca taṃ dhātu cāti manoviññāṇadhātūti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo.
关于“从相状等”这句话:在这里,应当对于眼等,从相状等方面来了知这个抉择。而那些眼等的相状等,应当依照前面所说的方式来了知。
‘Lakkhaṇādito’ti cakkhādīnaṃ lakkhaṇādito pettha veditabbo vinicchayo. Tāni ca pana tesaṃ lakkhaṇādīni heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni.
“从次第来说”:在这里也一样,在前面讲过的生起次第等当中,只有说法的次第才适用。而这个说法的次第,是依因果先后的安立来讲的。眼界和色界,这两者是因;眼识界是果。如此,在一切处都应当按次第来了知这一抉择。
‘Kamato’ti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati. So ca panāyaṃ hetuphalānupubbavavatthānavasena vutto. Cakkhudhātu rūpadhātūti idañhi dvayaṃ hetu. Cakkhuviññāṇadhātūti phalaṃ. Evaṃ sabbattha kamato veditabbo vinicchayo.
“Tāvatvato”的意思是“就那种状态而言”。这里说的是:在那些经和论的各种段落里,可以看到光明界、清净界、空无边处界、识无边处界、无所有处界、非想非非想处界、想受灭界、欲界、嗔界、害界、出离界、无嗔界、无害界、乐界、苦界、喜界、忧界、舍界、无明界、发勤界、精勤界、勇勤界、劣界、中界、胜界、地界、水界、火界、风界、空界、识界、有为界、无为界、多界与种种界的世间等等,还有其他许多界。
‘Tāvatvato’ti tāvabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – tesu tesu hi suttābhidhammapadesesu ābhādhātu, subhadhātu, ākāsānañcāyatanadhātu, viññāṇañcāyatanadhātu, ākiñcaññāyatanadhātu , nevasaññānāsaññāyatanadhātu, saññāvedayitanirodhadhātu, kāmadhātu, byāpādadhātu, vihiṃsādhātu, nekkhammadhātu, abyāpādadhātu, avihiṃsādhātu, sukhadhātu, dukkhadhātu, somanassadhātu, domanassadhātu, upekkhādhātu , avijjādhātu, ārambhadhātu, nikkamadhātu, parakkamadhātu, hīnadhātu, majjhimadhātu, paṇītadhātu, pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu, ākāsadhātu, viññāṇadhātu, saṅkhatadhātu, asaṅkhatadhātu, anekadhātunānādhātulokoti evamādayo aññāpi dhātuyo dissanti.
既然这样,为什么不按所有界来划分,而只按十八界来划分呢?因为一切真实存在的界都包含在这十八界里面。光界其实就是色界。而净界则是依附于色等法的。为什么呢?因为它是净相。净相就是净界。而这个净相离不开色等法;或者说,作为善异熟所缘的色等法本身就是净界,所以它只是色等法而已。在空无边处界等当中,心是意识界,其余的法是法界。想受灭界则没有真实的自性,它只是两种界的灭尽而已。欲界可以只是法界,就像经中所说:“那里什么是欲界?与欲相应的思惟……乃至……邪思惟。”也可以是十八界,就像经中所说:“从下面的无间地狱为边界,到上面的他化自在天为边界,在这中间范围内的、属于此处的、摄于此处的蕴、界、处——色、受、想、行、识,这叫做欲界。”出离界就是法界;或者依据“一切善法都是出离界”的说法,它也可以是意识界。嗔界、害界、无嗔界、无害界、乐界、苦界、喜界、忧界、舍界、无明界、发勤界、出离界、精勤界,这些都属于法界。
Evaṃ sati sabbāsaṃ vasena paricchedaṃ akatvā kasmā aṭṭhārasāti ayameva paricchedo katoti ce? Sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā. Rūpadhātuyeva hi ābhādhātu. Subhadhātu pana rūpādippaṭibaddhā. Kasmā? Subhanimittattā. Subhanimittañhi subhadhātu. Tañca rūpādivinimuttaṃ na vijjati, kusalavipākārammaṇā vā rūpādayo eva subhadhātūti rūpādimattamevesā. Ākāsānañcāyatanadhātuādīsu cittaṃ manoviññāṇadhātu. Sesā dhammā dhammadhātu. Saññāvedayitanirodhadhātu pana sabhāvato natthi; dhātudvayanirodhamattameva hi sā. Kāmadhātu dhammadhātumattaṃ vā hoti, yathāha ‘‘tattha katamā kāmadhātu? Kāmapaṭisaṃyutto takko …pe… micchāsaṅkappo’’ti; aṭṭhārasapi dhātuyo vā, yathāha ‘‘heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ katvā uparito paranimmitavasavattideve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā, rūpā, vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ – ayaṃ vuccati kāmadhātū’’ti. Nekkhammadhātu dhammadhātu eva; ‘‘sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū’’ti vā vacanato manoviññāṇadhātupi hotiyeva. Byāpādavihiṃsāabyāpādaavihiṃsāsukhadukkhasomanassadomanassupekkhāavijjāārambhanikkamaparakkamadhātuyo dhammadhātuyeva.
卑下界、中间界、殊胜界,其实就只是这十八界而已。因为眼等这些低劣的界,就是卑下界;眼等这些中等的和殊胜的界,就是中间界和殊胜界。从确定的层面来说,不善的法界和意识界是卑下界;世间的善和无记这两类,以及眼界等,是中间界;而出世间的法界和意识界,是殊胜界。地界、火界、风界就是触界。水界和空界就是法界。识界只是眼识等七种识界的总称。十七界以及法界的一部分,是有为界;无为界则只是法界的一部分。所谓种种界、种种界的世间,不过是十八界的分类而已。因此,由于一切真实存在的界都包含在这十八界之中,所以只说十八界。
Hīnamajjhimapaṇītadhātuyo aṭṭhārasadhātumattameva. Hīnā hi cakkhādayo hīnadhātu. Majjhimapaṇītā cakkhādayo majjhimā ceva paṇītā ca dhātū. Nippariyāyena pana akusalā dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo hīnadhātu. Lokiyā kusalābyākatā ubhopi cakkhudhātuādayo ca majjhimadhātu. Lokuttarā pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo paṇītadhātu. Pathavītejovāyodhātuyo phoṭṭhabbadhātuyeva. Āpodhātu ākāsadhātu ca dhammadhātuyeva. Viññāṇadhātu cakkhuviññāṇādisattaviññāṇadhātusaṅkhepoyeva. Sattarasa dhātuyo dhammadhātuekadeso ca saṅkhatadhātu. Asaṅkhatadhātu pana dhammadhātuekadesova. Anekadhātunānādhātuloko pana aṭṭhārasadhātuppabhedamattamevāti. Iti sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā aṭṭhāraseva vuttāti.
另外,为了在具有了知性质的识上,消除那些把识执为“命”的众生的“命想”,也还是只说了十八界。确实有一些众生,在具有了知性质的识上执著“命”想。为了向他们说明:这个识按眼识界、耳识界、鼻识界、舌识界、身识界、意识界而分成多种,并且因为它的生起依赖于眼、色等条件,所以是无常的;世尊想要断除他们长久以来随眠的“命想”,因此开示了十八界。还有什么别的理由呢?同样是随顺所化众生的意乐;对于那些适合通过这种不太简略也不太详细的教说来调伏的众生,也随顺他们的意乐,只开示了十八界。
Apica vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññīnaṃ jīvasaññāsamūhanatthampi aṭṭhāraseva vuttā . Santi hi sattā vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññino. Tesaṃ cakkhusotaghānajivhākāyaviññāṇamanoviññāṇadhātubhedena tassā anekattaṃ, cakkhurūpādipaccayāyattavuttitāya aniccatañca pakāsetvā dīgharattānusayitaṃ jīvasaññaṃ samūhanitukāmena bhagavatā aṭṭhārasa dhātuyo pakāsitā. Kiñca bhiyyo? Tathā veneyyajjhāsayavasena; ye ca imāya nātisaṅkhepavitthārāya desanāya veneyyā sattā, tadajjhāsayavasena ca aṭṭhāraseva pakāsitā.
确实,因为以简略说和详细说的方式,如此这般地,
他有多大能力就讲多大法。
被正法威光所摧毁的消散,一刹那间。
在应当调伏的众生的心中,黑暗离去。
Saṅkhepavitthāranayena tathā tathā hi, Dhammaṃ pakāsayati esa yathā yathāssa; Saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena, Veneyyasattahadayesu tamo payātīti.
在这里,应当这样了知“至此为止”的抉择。
Evamettha ‘tāvatvato’ veditabbo vinicchayo.
“算作有为的”在这里应当这样理解:眼界从种类来看,只算作一法,也就是眼净色。同样,耳界、鼻界、舌界、身界、色界、声界、香界、味界,分别按耳净色等各自只算作一法。但触界按地、火、风来算,就是三法。眼识界按善异熟和不善异熟来算,就是二法;耳识界、鼻识界、舌识界、身识界也一样。意界按五门转向、善与不善异熟领受来算,就是三法。法界按三种无色蕴、十六种微细色以及无为界来算,就是二十法。意识界按其余的善、不善、无记识来算,就是七十六法。应当这样了知这里“算作有为的”的判定。
‘Saṅkhato’ti cakkhudhātu tāva jātito eko dhammotveva saṅkhaṃ gacchati cakkhupasādavasena. Tathā sotaghānajivhākāyarūpasaddagandharasadhātuyo sotapasādādivasena. Phoṭṭhabbadhātu pana pathavītejovāyovasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Cakkhuviññāṇadhātu kusalākusalavipākavasena dve dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇadhātuyo. Manodhātu pana pañcadvārāvajjanakusalākusalavipākasampaṭicchanavasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati. Dhammadhātu tiṇṇaṃ arūpakkhandhānaṃ, soḷasannaṃ sukhumarūpānaṃ, asaṅkhatāya ca dhātuyā vasena vīsatidhammāti saṅkhaṃ gacchati. Manoviññāṇadhātu sesakusalākusalābyākataviññāṇavasena chasattatidhammāti saṅkhaṃ gacchatīti evamettha ‘saṅkhato’ veditabbo vinicchayo.
关于“缘”:应当从缘的角度来理解眼界等作为眼识界等的缘的判定。而这些法作为缘的性质,将在解说部分中清楚显现。
‘Paccayā’ti cakkhudhātuādīnaṃ cakkhuviññāṇadhātuādīsu paccayato veditabbo vinicchayo. So panetesaṃ paccayabhāvo niddesavāre āvi bhavissati.
“应当见”这句话的意思是:在这里,也应该从“应当见”的角度来理解审察。因为一切有为界都应当被看作:远离过去与未来,空无恒常、清净、快乐、自我的性质,并且是依靠条件才生起的。特别是在这里,眼界应当像鼓面一样来看,色界应当像鼓槌一样来看,眼识界应当像鼓声一样来看。同样,眼界应当像镜面一样来看,色界应当像脸一样来看,眼识界应当像脸上的影像一样来看。或者,眼界应当像甘蔗的纤维一样来看,色界应当像榨蔗机的轮轴一样来看,眼识界应当像甘蔗汁或油一样来看。同样,眼界应当像下钻木一样来看,色界应当像上钻木一样来看,眼识界应当像火一样来看。这个道理也适用于耳界等等。
‘Daṭṭhabbā’ti daṭṭhabbatopettha vinicchayo veditabboti attho. Sabbā eva hi saṅkhatā dhātuyo pubbantāparantavivittato, dhuvasubhasukhattabhāvasuññato, paccayāyattavuttito ca daṭṭhabbā. Visesato panettha bheritalaṃ viya cakkhudhātu daṭṭhabbā, daṇḍo viya rūpadhātu, saddo viya cakkhuviññāṇadhātu . Tathā ādāsatalaṃ viya cakkhudhātu, mukhaṃ viya rūpadhātu, mukhanimittaṃ viya cakkhuviññāṇadhātu. Atha vā ucchutilāni viya cakkhudhātu, yantacakkayaṭṭhi viya rūpadhātu, ucchurasatelāni viya cakkhuviññāṇadhātu. Tathā adharāraṇī viya cakkhudhātu, uttarāraṇī viya rūpadhātu, aggi viya cakkhuviññāṇadhātu. Esa nayo sotadhātuādīsupi.
意界则应当根据它实际生起的情况,看作像眼识界等的前行与随行一样。在法界当中,受蕴应当看作箭、看作刺;想蕴和行蕴因为与受箭、受刺相连,应当看作患病的人;或者,凡夫的想因为会引生贪求与苦,应当看作空拳,因为执取不实的相,应当看作林中的鹿;行因为将(有情)投入结生,应当看作把人扔进火坑的人,因为被生苦所紧随,应当看作被王使追捕的盗贼,因为是一切不利的蕴相续的因,应当看作毒树的种子;色因为种种灾祸的相,应当看作刀轮。
Manodhātu pana yathāsambhavato cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ purecarānucarā viya daṭṭhabbā. Dhammadhātuyā vedanākkhandho sallamiva sūlamiva ca daṭṭhabbo ; saññāsaṅkhārakkhandhā vedanāsallasūlayogā āturā viya; puthujjanānaṃ vā saññā āsādukkhajananato rittamuṭṭhi viya, ayathābhuccanimittaggāhakato vanamigo viya; saṅkhārā paṭisandhiyaṃ pakkhipanato aṅgārakāsuyaṃ khipanakapuriso viya, jātidukkhānubandhanato rājapurisānubandhacorā viya, sabbānatthāvahassa khandhasantānassa hetuto visarukkhabījāni viya; rūpaṃ nānāvidhūpaddavanimittato khuracakkaṃ viya daṭṭhabbaṃ.
无为界应当从不死、寂静、安稳的角度来看待。为什么呢?因为它与一切过患完全对立。意识界应当像林中的猴子一样来看待,因为它舍弃了已经抓取的目标之后,又会去抓别的目标而继续运转;应当像未驯服的马一样来看待,因为它难以调伏;应当像抛向空中的木棍一样来看待,因为它随处随意地落下;应当像舞台上的演员一样来看待,因为它与贪、嗔等种种烦恼相结合。
Asaṅkhatā pana dhātu amatato santato khemato ca daṭṭhabbā. Kasmā? Sabbānatthapaṭipakkhabhūtattā. Manoviññāṇadhātu gahitārammaṇaṃ muñcitvāpi aññaṃ gahetvāva pavatanato vanamakkaṭo viya, duddamanato assakhaḷuṅko viya, yatthakāmanipātito vehāsaṃ khittadaṇḍo viya, lobhadosādinānappakārakilesayogato raṅganaṭo viya daṭṭhabboti.
184184. 在释义部分,“缘眼与诸色”这句话的意思是:缘于这两者,再加上另一个唯作意界和相应的三蕴。因为对眼识界来说,眼是依止缘,诸色是所缘缘,唯作意界是离去缘,三种无色蕴是俱生缘。因此,这个眼识界就是缘于这四种缘而生的。“缘耳……”等处,道理也一样。
184. Niddesavāre cakkhuñca paṭicca rūpe cāti idañca dvayaṃ paṭicca aññañca kiriyāmanodhātuñceva sampayuttakhandhattayañcāti attho. Cakkhuviññāṇadhātuyā hi cakkhu nissayapaccayo hoti, rūpaṃ ārammaṇapaccayo, kiriyamanodhātu vigatapaccayo, tayo arūpakkhandhā sahajātapaccayo. Tasmā esā cakkhuviññāṇadhātu ime cattāro paṭicca uppajjati nāma. Sotañca paṭiccātiādīsupi eseva nayo.
“灭尽之后无间”是指灭尽之后紧接着。“与彼相应之意界”是指在那个所缘上生起的意界,从善异熟和不善异熟来说有两种,执行领纳的作用。或者,“在一切法中,最初的转向”:当眼识等这一切法生起时,它是最初的转向;或者,在被算作眼识界等之所缘的这一切法中,它是最初的转向——这里的含义应当这样理解。由此应当知道,执行五门转向作用的唯作意界也被包含在内了。
Niruddhasamanantarāti niruddhāya samanantarā. Tajjā manodhātūti tasmiṃ ārammaṇe jātā kusalākusalavipākato duvidhā manodhātu sampaṭicchanakiccā. Sabbadhammesu vā pana paṭhamasamannāhāroti etesu cakkhuviññāṇādīsu sabbadhammesu uppajjamānesu paṭhamasamannāhāro; cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ vā ārammaṇasaṅkhātesu sabbadhammesu paṭhamasamannāhāroti ayamettha attho veditabbo. Etena pañcadvārāvajjanakiccā kiriyamanodhātu gahitāti veditabbā.
“于意界生起后灭尽无间”这句话里,“pi”这个词是集合的意思。所以这里应当理解为“于意界以及意识界”。由此应当知道:凡是在异熟意界生起、灭尽之后无间生起的、执行推度作用的异熟意识界;凡是在那灭尽之后无间生起的、执行确定作用的唯作意识界;凡是在那灭尽之后无间生起的、执行速行作用的意识界——这一切都已经说到了。“缘意与法”:意,指有分意;法,指四地法的所缘。“意识生起”:指连同转向一起的速行心生起。
Manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarāti ettha pi-kāro sampiṇḍanattho. Tasmā manodhātuyāpi manoviññāṇadhātuyāpīti ayamettha attho veditabbo. Tena yā ca vipākamanodhātuyā uppajjitvā niruddhāya samanantarā uppajjati santīraṇakiccā vipākamanoviññāṇadhātu, yā ca tassā uppajjitvā niruddhāya samanantarā uppajjati voṭṭhabbanakiccā kiriyamanoviññāṇadhātu, yā ca tassā uppajjitvā niruddhāya samanantarā uppajjati javanakiccā manoviññāṇadhātu – tā sabbāpi kathitā hotīti veditabbā. Manañca paṭiccāti bhavaṅgamanaṃ. Dhamme cāti catubhūmikadhammārammaṇaṃ. Uppajjati manoviññāṇanti sahāvajjanakaṃ javanaṃ nibbattati.
不过在这里,他们采用的是“手中之问”的做法。据说大法护长老曾拉着长部诵者无畏长老的手说:“在出现‘缘’字的地方,不应单独作转向,只应依止有分而作。”所以这里的“意”是指与转向俱的有分,“意识”是指速行的意识。而在这部阿毗达摩分别里,十六界属于欲界,另外二界则说是四地的、世间与出世间混合的。
Imasmiṃ pana ṭhāne hatthe gahitapañhaṃ nāma gaṇhiṃsu. Mahādhammarakkhitatthero kira nāma dīghabhāṇakābhayattheraṃ hatthe gahetvā āha – ‘paṭiccāti nāma āgataṭṭhāne āvajjanaṃ visuṃ na kātabbaṃ, bhavaṅganissitakameva kātabba’nti. Tasmā idha manoti sahāvajjanakaṃ bhavaṅgaṃ. Manoviññāṇanti javanamanoviññāṇaṃ. Imasmiṃ pana abhidhammabhājanīye soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve catubhūmikā lokiyalokuttaramissakā kathitāti.
3. 问答分注释
3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
185在问分里,十八界的善、不善、无记等性质,应当完全按照前面所说的方式来了知。但在所缘三法中,说“六界是小所缘”,这是就五种识界(眼识界等)和意界必定只在五种色所缘等当中生起而言的。至于所说的“二界”,也就是法界和意识界,它们是小所缘等性质,应当依照在意处和法处中所说的方式来了知。这样一来,在这个问分里,十六界是欲界的,二界则是通于四地、混杂着世间与出世间的。这个界分别也是以三转的方式分别开示出来的。
185. Pañhāpucchake aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ heṭṭhā vuttanayānusāreneva kusalādibhāvo veditabbo. Ārammaṇattikesu pana cha dhātuyo parittārammaṇāti idaṃ pana pañcannaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ manodhātuyā ca ekantena pañcasu rūpārammaṇādīsu pavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Dve dhātuyoti vuttānaṃ pana dhammadhātumanoviññāṇadhātūnaṃ manāyatanadhammāyatanesu vuttanayeneva parittārammaṇāditā veditabbā. Iti imasmimpi pañhāpucchake soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve catubhūmikā lokiyalokuttaramissakā kathitā. Evamayaṃ dhātuvibhaṅgopi teparivaṭṭaṃ nīharitvāva bhājetvā desitoti.