2. 处分别
2. Āyatanavibhaṅgo
《经分别》的注释
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
154154. 现在,接着在《处分别》的解说中,先说明经分别的部分,于是说“十二处:眼处、色处”等等。其中,首先按照不依赖巴利原文的方式——
154. Idāni tadanantare āyatanavibhaṅganiddese suttantabhājanīyaṃ tāva dassento dvādasāyatanāni cakkhāyatanaṃ rūpāyatanantiādimāha. Tattha pāḷimuttakena tāva nayena –
从义、相、数量、次第、略说和广说这些角度来说,
同样,应当从观察的方式去了知这个抉择。
Atthalakkhaṇatāvatva, kamasaṅkhepavitthārā; Tathā daṭṭhabbato ceva, viññātabbo vinicchayo.
在这里,先特别说明:能看的,就是眼;它的意思是,它享受色、让色显现。能显现色的,就是色;它的意思是,当颜色发生变化时,它显示出进入心中的状态。能听的,就是耳。能被发出的,就是声;它的意思是被说出来。能嗅的,就是鼻。能散发气味的,就是香;它的意思是指示自己的所在之处。能唤命的,就是舌。众生品尝它的,就是味;它的意思是享受。可厌的有漏法生起的地方,就是身;“处”就是生起之地。能被触的,就是触。能意会的,就是意。保持自己特相的,就是法。
Tattha visesato tāva cakkhatīti cakkhu; rūpaṃ assādeti, vibhāveti cāti attho. Rūpayatīti rūpaṃ; vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho. Suṇātīti sotaṃ. Sappatīti saddo; udāhariyatīti attho. Ghāyatīti ghānaṃ. Gandhayatīti gandho; attano vatthuṃ sūcayatīti attho. Jīvitaṃ avhāyatīti jivhā. Rasanti taṃ sattāti raso; assādentīti attho. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo. Āyoti uppattideso. Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ. Manatīti mano. Attano lakkhaṇaṃ dhārayantīti dhammā.
不从差别相,而从“处”的共通含义来看,应当知道“处”有三层意思:是诸法生起之处,能让生起的法增长,还能引导那广大的轮回。因为在眼、色等当中,各种心与心所法通过各自的门和所缘,以领受等作用而生起、现起、努力、精勤,所以说“生起”。而这些法又让那些已生起的法增长、扩展,所以说“令增长”。并且,这无始以来流转的、极其广大的轮回之苦,只要还没有止息,它们就一直引导着、让轮回持续运转,所以说“引导”。因此,所有这些法,从“生起之处”“令生起的法增长”“引导广大轮回”这三个角度,被称为“处”。
Avisesato pana āyatanato, āyānaṃ tananato, āyatassa ca nayanato āyatananti veditabbaṃ. Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭṭenti vāyamantīti vuttaṃ hoti. Te ca pana āyabhūte dhamme etāni tanonti vitthārentīti vuttaṃ hoti. Idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati tāva nayanteva, pavattayantīti vuttaṃ hoti. Iti sabbepi me dhammā āyatanato āyānaṃ tananato āyatassa ca nayanato ‘āyatanaṃ āyatana’nti vuccanti.
另外,还可以从五个角度来理解“处”:住处、矿藏、聚集处、出生地、原因。就像在世间,人们说“自在天处”“婆薮天处”,这里的“处”是指住处;说“金处”“银处”,这里的“处”是指矿藏。但在佛教教法中,像“鸟儿们栖息在可爱的处所”这样的话,这里的“处”是指聚集处;像“南印度是牛的出生地”这样的话,这里的“处”是指出生地;像“在每一个有存在之处,都能获得作证的能力”这样的话,这里的“处”是指原因。
Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena, ākaraṭṭhena, samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena , sañjātidesaṭṭhena, kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ. Tathā hi loke ‘‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati . ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (a. ni. 5.23) kāraṇaṃ.
在眼与色等对象中,那些种种的心与心所法就住在那里,因为它们的活动依赖于这些对象,所以眼等就是这些法的住处。那些心与心所法又遍布在眼等之中,因为它们依止于眼等、以眼等为所缘,所以眼等就是它们的矿藏。眼等也是它们汇聚的地方,因为它们在各个地方依据所依、门和所缘而汇聚。眼等还是它们生起的地方,因为它们依止于眼等、以眼等为所缘,就在那里生起。眼等也是它们的原因,因为如果没有眼等,它们就不会存在。这样,依据住处之义、矿藏之义、汇聚处之义、生起处之义、原因之义,由于这些理由,这些法被称为“处”。因此,按照上面所说的含义,眼就是处,所以叫眼处;……中略……法就是处,所以叫法处。在这里,首先应当这样从“义”上来理解和判定。
Cakkhurūpādīsu cāpi te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo nesaṃ nivāsanaṭṭhānaṃ. Cakkhādīsu ca te ākiṇṇā taṃ nissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo nesaṃ ākaro. Cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ, tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato. Cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso; taṃ nissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito. Cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇaṃ, tesaṃ abhāve abhāvatoti. Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena, ākaraṭṭhena, samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena, sañjātidesaṭṭhena, kāraṇaṭṭhenāti imehi kāraṇehi ete dhammā ‘āyatanaṃ āyatana’nti vuccanti. Tasmā yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ…pe… dhammā ca te āyatanañcāti dhammāyatananti evaṃ tāvettha ‘atthato’ viññātabbo vinicchayo.
“从相”来说:在这里,也应该从眼等的相来了知这个抉择。而那些相,应当依照前面《色蕴解说》中所说的方法来了知。
‘Lakkhaṇato’ti cakkhādīnaṃ lakkhaṇatopettha viññātabbo vinicchayo. Tāni ca pana nesaṃ lakkhaṇāni heṭṭhā rūpakaṇḍaniddese vuttanayeneva veditabbāni.
“从数量”是指从这么多状态来说。这里要表达的是:眼等这些同样就是法。既然如此,为什么不只说“法处”,而要说十二处呢?因为要确定六识身的生起之门和所缘。在这里,由于从门和所缘确定了六识身,这就成了它们之间的区分,所以说为十二处。属于眼识过程的识身,只有眼处是它的生起之门,只有色处是它的所缘。其余各处对于各自的识身也是这样。至于第六识身,只有被称为有分意的意处的一部分是它的生起之门,而不共的法处是它的所缘。这样,由于确定了六识身的生起之门和所缘,所以说为十二处。应当这样从“数量”来了知这里的抉择。
‘Tāvatvato’ti tāvabhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – cakkhādayopi hi dhammā eva. Evaṃ sati dhammāyatanamicceva avatvā kasmā dvādasāyatanāni vuttānīti ce? Cha viññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato. Idha channaṃ viññāṇakāyānaṃ dvārabhāvena ārammaṇabhāvena ca vavatthānato ayameva tesaṃ bhedo hotīti dvādasa vuttāni. Cakkhuviññāṇavīthipariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ, rūpāyatanameva cārammaṇaṃ . Tathā itarāni itaresaṃ. Chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadesova uppattidvāraṃ, asādhāraṇañca dhammāyatanaṃ ārammaṇanti . Iti channaṃ viññāṇakāyānaṃ uppattidvārārammaṇavavatthānato dvādasa vuttānīti. Evamettha ‘tāvatvato’ viññātabbo vinicchayo.
关于“次第”:在这里,前面所说的生起次第等种种次第当中,也只有说法的次第是适用的。因为在内在的诸处当中,眼处是有见、有对的境,比较明显,所以最先宣说。接着是无见、有对的耳处等。或者,因为眼处和耳处是成就最上见和最上闻的原因,能带来大利益,所以在内在诸处当中,先宣说眼处和耳处。然后再说鼻处等三处。由于意处以这前五处为境域,所以把意处放在最后。而在外在诸处当中,色处等则紧接在眼处等之后,因为它们分别是眼处等的行境。再者,从确定识生起的原因来看,也应该知道这就是它们的次第。正如所说:“缘于眼和诸色,生起眼识……缘于意和诸法,生起意识。”应当这样从“次第”来了知这里的抉择。
‘Kamato’ti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati. Ajjhattikesu hi āyatanesu sanidassanasappaṭighavisayattā cakkhāyatanaṃ pākaṭanti paṭhamaṃ desitaṃ. Tato anidassanasappaṭighavisayāni sotāyatanādīni. Atha vā dassanānuttariyasavanānuttariyahetubhāvena bahūpakārattā ajjhattikesu cakkhāyatanasotāyatanāni paṭhamaṃ desitāni. Tato ghānāyatanādīni tīṇi. Pañcannampi gocaravisayattā ante manāyatanaṃ. Cakkhādīnaṃ pana gocarattā tassa tassa anantarāni bāhiresu rūpāyatanādīni. Apica viññāṇuppattikāraṇavavatthānatopi ayameva tesaṃ kamo veditabbo. Vuttañhetaṃ ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ…pe… manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇa’’nti (ma. ni. 3.421) evaṃ ‘kamato’pettha viññātabbo vinicchayo.
所谓“略说与广说”:从略说的角度来说,因为意处以及法处的一部分属于名,而其余诸处则被色所涵盖,所以十二处也只是名和色而已。
‘Saṅkhepavitthārā’ti saṅkhepato hi manāyatanassa ceva dhammāyatanekadesassa ca nāmena, tadavasesānañca āyatanānaṃ rūpena saṅgahitattā dvādasāpi āyatanāni nāmarūpamattameva honti.
从详细分别来说,在内处当中,先说眼处:从生起的种类来看,只是眼净色而已;但如果从缘、趣向、部类、个人的差别来看,就有无量种类。耳处等其余四处也是这样。意处按三地中的善、不善、异熟、唯作识来分,有八十一种;但如果从所依、行道等差别来看,就有无量种类。色处、香处、味处按生起来源分,有四种;声处有两种。但如果从同类、异类的差别来看,所有处也都是无量种类。触处按地界、火界、风界来分,有三种;按生起来源分,有四种;按同类、异类分,有多种多样。法处按三地之法作为所缘来分,有多种多样。简要与详细的抉择,应当这样了知。
Vitthārato pana ajjhattikesu tāva cakkhāyatanaṃ jātivasena cakkhupasādamattameva, paccayagatinikāyapuggalabhedato pana anantappabhedaṃ. Tathā sotāyatanādīni cattāri. Manāyatanaṃ tebhūmakakusalākusalavipākakiriyaviññāṇabhedena ekāsītippabhedaṃ, vatthupaṭipadādibhedato pana anantappabhedaṃ. Rūpagandharasāyatanāni samuṭṭhānabhedato catuppabhedāni, saddāyatanaṃ dvippabhedaṃ. Sabhāgavisabhāgabhedato pana sabbānipi anantappabhedāni. Phoṭṭhabbāyatanaṃ pathavīdhātutejodhātuvāyodhātuvasena tippabhedaṃ, samuṭṭhānato catuppabhedaṃ, sabhāgavisabhāgato anekappabhedaṃ. Dhammāyatanaṃ tebhūmakadhammārammaṇavasena anekappabhedanti. Evaṃ saṅkhepavitthārā viññātabbo vinicchayo.
关于“应当见”,这里一切处都应当从无来、无去来见。因为它们并不是在生起之前从某处而来,也不是在灭去之后去往某处;而是在生起之前没有获得自性,在灭去之后自性坏灭,只在过去与未来之间依靠因缘而运转,没有自主地生起。所以应当从无来、无去来见。同样,也应当从无造作、无功用来见。因为眼、色等并不会这样想:“但愿由于我们的和合,能生起所谓的识。”它们也不会为了生起识而以门、所依或所缘的身份去造作、去施加功用;法性本来就是这样:当眼、色等和合时,眼识等就生起。所以应当从无造作、无功用来见。再者,内处应当见如空村,因为它们没有恒常、清净、快乐、自我的性质;外处应当见如劫掠村庄的盗贼,因为它们损害内处。经中确实这样说:“诸比丘,眼被可意和不可意的色所害……”等等广说。再者,内六处应当见如六种动物,外处应当见如它们的活动范围。在这里,关于“应当见”的判定,就应当这样理解。
‘Daṭṭhabbato’ti ettha pana sabbānevetāni āyatanāni anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni. Na hi tāni pubbe udayā kutoci āgacchanti, nāpi uddhaṃ vayā kuhiñci gacchanti; atha kho pubbe udayā appaṭiladdhasabhāvāni, uddhaṃ vayā paribhinnasabhāvāni, pubbantāparantavemajjhe paccayāyattavuttitāya avasāni pavattanti. Tasmā anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni. Tathā nirīhato abyāpārato ca. Na hi cakkhurūpādīnaṃ evaṃ hoti – ‘aho vata amhākaṃ sāmaggiyā viññāṇaṃ nāma uppajjeyyā’ti, na ca tāni viññāṇuppādanatthaṃ dvārabhāvena vatthubhāvena ārammaṇabhāvena vā īhanti, na byāpāramāpajjanti; atha kho dhammatāvesā yaṃ cakkhurūpādīnaṃ sāmaggiyaṃ cakkhuviññāṇādīni sambhavanti. Tasmā nirīhato abyāpārato ca daṭṭhabbāni. Apica ajjhattikāni suññagāmo viya daṭṭhabbāni dhuvasubhasukhattabhāvavirahitattā, bāhirāni gāmaghātakacorā viya ajjhattikānaṃ abhighātakattā. Vuttañhetaṃ – ‘‘cakkhu, bhikkhave, haññati manāpāmanāpehi rūpehīti vitthāro. Apica ajjhattikāni cha pāṇakā viya daṭṭhabbāni, bāhirāni tesaṃ gocarā viyāti. Evampettha ‘daṭṭhabbato’ viññātabbo vinicchayoti.
现在,为了说明它们应当被观照的方式,开始讲“眼是无常的”等内容。其中,眼首先要以“有而后无”这个意义来理解为无常。也可以通过另外四种理由来理解无常:因为有生有灭、因为会变异、因为只是暂时存在、因为否定恒常。
Idāni tesaṃ vipassitabbākāraṃ dassetuṃ cakkhuṃ aniccantiādi āraddhaṃ. Tattha cakkhu tāva hutvā abhāvaṭṭhena aniccanti veditabbaṃ. Aparehipi catūhi kāraṇehi aniccaṃ – uppādavayavantato, vipariṇāmato, tāvakālikato, niccapaṭikkhepatoti.
正是那一点,从逼迫的意义上说是苦。或者,因为这东西生起后会达到停留状态,在停留时被衰老折磨,到了衰老之后必定坏灭;所以,由于持续不断地逼迫、因为是苦法、因为是苦的基础、因为排斥乐,以这四种理由说它是苦。
Tadeva paṭipīḷanaṭṭhena dukkhaṃ. Yasmā vā etaṃ uppannaṃ ṭhitiṃ pāpuṇāti, ṭhitiyaṃ jarāya kilamati, jaraṃ patvā avassaṃ bhijjati; tasmā abhiṇhasampaṭipīḷanato, dukkhamato, dukkhavatthuto, sukhapaṭikkhepatoti imehi catūhi kāraṇehi dukkhaṃ.
从“不能自主”这个意义上说,它是无我。或者说,对于这个(法)——“已经生起了,就不要达到住的状态;已经达到住的状态,就不要衰老;已经衰老了,就不要坏灭”——在这三种情形里,任何人都做不了主,它以那种做不了主的方式而空;因此,从四种理由说它是无我:因为是空、因为没有主人、因为不能随心所欲、因为否定我。
Avasavattanaṭṭhena pana anattā. Yasmā vā etaṃ uppannaṃ ṭhitiṃ mā pāpuṇātu, ṭhānappattaṃ mā jiratu, jarappataṃ mā bhijjatūti imesu tīsu ṭhānesu kassaci vasavattibhāvo natthi, suññaṃ tena vasavattanākārena; tasmā suññato, assāmikato, akāmakāriyato, attapaṭikkhepatoti imehi catūhi kāraṇehi anattā.
从坏灭的趋向来看,从前后的相续流转于诸有来看,从舍弃本来状态来看,它是会变质的法。这正是“无常”的另一种说法。在“色是无常”等表述里,道理也一样。此外在这里,除了眼之外,属于三地的诸法是无常的,而非眼;而眼既是眼,也是无常。同样地,除了眼之外,其余诸法是苦,而非眼;而眼既是眼,也是苦。除了眼之外,其余诸法是无我,而非眼;而眼既是眼,也是无我。在色等上面,道理也一样。
Vibhavagatikato , pubbāparavasena bhavasaṅkantigamanato, pakatibhāvavijahanato ca vipariṇāmadhammaṃ. Idaṃ aniccavevacanameva. Rūpā aniccātiādīsupi eseva nayo. Apicettha ṭhapetvā cakkhuṃ tebhūmakadhammā aniccā, no cakkhu. Cakkhu pana cakkhu ceva aniccañca. Tathā sesadhammā dukkhā, no cakkhu. Cakkhu pana cakkhu ceva dukkhañca. Sesadhammā anattā, no cakkhu. Cakkhu pana cakkhu ceva anattā cāti. Rūpādīsupi eseva nayo.
那么,在《经分别》这部分里,如来到底开示了什么?开示了十二处的无我相。正自觉者开示无我相时,有时用无常来开示,有时用苦来开示,有时用无常和苦一起来开示。其中,在“如果有人说眼是我,这站不住脚。因为眼的生起和灭去都能被观察到。凡是生起和灭去都能被观察到的东西,人们就会这样想:‘我的我生起了,又灭去了。’所以这站不住脚——如果有人说眼是我,这是不对的,因此眼是无我”这段经文里,他是用无常来开示无我相。在“比丘们,色是无我。比丘们,如果色是我,这色就不该导致病苦,对色就应该能说:‘愿我的色这样,愿我的色不要这样。’比丘们,正因为色是无我,所以色才会导致病苦,对色也不能说:‘愿我的色这样,愿我的色不要这样’”这段经文里,他是用苦来开示无我相。在“比丘们,色是无常,凡无常的就是苦,凡苦的就是无我,凡无我的就不是我的,不是我,不是我的我”等经文里,他是用无常和苦一起来开示无我相。为什么呢?因为无常和苦是显而易见的。
Imasmiṃ pana suttantabhājanīye tathāgatena kiṃ dassitanti? Dvādasannaṃ āyatanānaṃ anattalakkhaṇaṃ. Sammāsambuddho hi anattalakkhaṇaṃ dassento aniccena vā dasseti, dukkhena vā, aniccadukkhehi vā. Tattha ‘‘cakkhu, attāti yo vadeyya, taṃ na upapajjati. Cakkhussa uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati ‘attā me uppajjati ca veti cā’ti iccassa evamāgataṃ hoti. Tasmā taṃ na upapajjati – cakkhu attāti yo vadeyya iti cakkhu anattā’’ti (ma. ni. 3.422). Imasmiṃ sutte aniccena anattalakkhaṇaṃ dassesi. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, anattā. Rūpañca hidaṃ, bhikkhave, attā abhavissa, na yidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya; labbhetha ca rūpe – evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosīti. Yasmā ca kho, bhikkhave, rūpaṃ anattā tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati; na ca labbhati rūpe – evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’’ti (saṃ. ni. 3.59; mahāva. 20) imasmiṃ sutte dukkhena anattalakkhaṇaṃ dassesi. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā, yadanattā taṃ netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.15) aniccadukkhehi anattalakkhaṇaṃ dassesi. Kasmā? Aniccadukkhānaṃ pākaṭattā.
东西从手里掉下去,不管是掉在托盘上、瓦片上,还是掉在别的什么地方,摔碎了,人们就会说:“哎呀,无常!”这样,无常就是显而易见的。身上长了疮、疖子之类的东西,或者被树桩、荆棘之类刺伤了,人们就会说:“哎呀,苦!”这样,苦也是显而易见的。无我的特相则不明显,像黑暗一样,不清楚,难以通达,难以阐明,难以教导。无常和苦这两个特相,不管如来出世还是不出世,都能被人知道。但无我的特相,没有佛陀出世就没人能知道,只有佛陀出世了才会被人知道。因为那些有大神通、大威力的苦行者和游行者,比如萨罗邦伽大师等人,也能说“无常、苦”,却说不出“无我”。如果他们能在聚集的大众面前说出“无我”,那大众就能证悟道果了。开示无我的特相,根本不是其他人能做的事,只有一切知的佛陀才能做到。所以说,这个无我的特相是不明显的。因此,导师在开示无我的特相时,或者用无常来开示,或者用苦来开示,或者用无常和苦一起来开示。在这里应当知道,他就是用无常和苦一起来开示的。
Hatthato hi taṭṭake vā sarake vā kismiñcideva vā patitvā bhinne ‘aho anicca’nti vadanti. Evaṃ aniccaṃ pākaṭaṃ nāma. Attabhāvasmiṃ pana gaṇḍapiḷakādīsu vā uṭṭhitāsu khāṇukaṇṭakādīhi vā viddhāsu ‘aho dukkha’nti vadanti. Evaṃ dukkhaṃ pākaṭaṃ nāma. Anattalakkhaṇaṃ apākaṭaṃ andhakāraṃ avibhūtaṃ duppaṭivijjhaṃ duddīpanaṃ duppaññāpanaṃ . Aniccadukkhalakkhaṇāni uppādā vā tathāgatānaṃ anuppādā vā paññāyanti. Anattalakkhaṇaṃ vinā buddhuppādā na paññāyati, buddhuppādeyeva paññāyati. Mahiddhikā hi mahānubhāvā tāpasaparibbājakā sarabhaṅgasatthārādayopi ‘aniccaṃ dukkha’nti vattuṃ sakkonti, ‘anattā’ti vattuṃ na sakkonti. Sace hi te sampattaparisāya anattāti vattuṃ sakkuṇeyyuṃ, sampattaparisāya maggaphalapaṭivedho bhaveyya. Anattalakkhaṇapaññāpanañhi aññassa kassaci avisayo, sabbaññubuddhānameva visayo. Evametaṃ anattalakkhaṇaṃ apākaṭaṃ. Tasmā satthā anattalakkhaṇaṃ dassento aniccena vā dassesi, dukkhena vā, aniccadukkhehi vā. Idha pana taṃ aniccadukkhehi dassesīti veditabbaṃ.
这些相为什么不能显现?是因为对什么不作意、没有通达,又被什么遮住了呢?
先说无常相:因为对生灭不作意,没有通达,又被相续遮住,所以不能显现。
苦相:因为对持续不断的逼迫不作意,没有通达,又被各种威仪(行住坐卧的姿态)遮住,所以不能显现。
无我相:因为对种种界的分别不作意,没有通达,又被密集(看起来浑然一体的假象)遮住,所以不能显现。
反过来,当把握了生灭,打破了相续,无常相就按它本来的样子显现出来。当对持续不断的逼迫作意,揭开了威仪,苦相就按它本来的样子显现出来。当把种种界分别开来,破除了密集,无我相就按它本来的样子显现出来。
Imāni pana lakkhaṇāni kissa amanasikārā appaṭivedhā, kena paṭicchannattā, na upaṭṭhahanti? Aniccalakkhaṇaṃ tāva udayabbayānaṃ amanasikārā appaṭivedhā, santatiyā paṭicchannattā, na upaṭṭhāti. Dukkhalakkhaṇaṃ abhiṇhasampaṭipīḷanassa amanasikārā appaṭivedhā, iriyāpathehi paṭicchannattā, na upaṭṭhāti. Anattalakkhaṇaṃ nānādhātuvinibbhogassa amanasikārā appaṭivedhā, ghanena paṭicchannattā, na upaṭṭhāti. Udayabbayaṃ pana pariggahetvā santatiyā vikopitāya aniccalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Abhiṇhasampaṭipīḷanaṃ manasikatvā iriyāpathe ugghāṭite dukkhalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti. Nānādhātuyo vinibbhujitvā ghanavinibbhoge kate anattalakkhaṇaṃ yāthāvasarasato upaṭṭhāti.
在这里,应当知道这样的区分:无常与无常相,苦与苦相,无我与无我相。其中,无常指的是五蕴。为什么?因为五蕴有生、灭、变易,或者因为先有而后消失;生、灭、变易就是无常相,或者说,先有而后消失这种状态的变化就是无常相。不过,依照“凡是无常的,那就是苦”这句话,这同一个五蕴就是苦。为什么?因为一直被逼迫压迫;一直被逼迫压迫这种状态就是苦相。再依照“凡是苦的,那就是无我”这句话,这同一个五蕴就是无我。为什么?因为不能自主掌控;不能自主掌控这种状态就是无我相。这样一来,无常、苦、无我是不同的含义,无常相、苦相、无我相也是不同的含义。因为五蕴、十二处、十八界这一切,都叫做无常、苦、无我,而上面所说的各种状态的变化,则叫做无常相、苦相、无我相。
Ettha ca aniccaṃ aniccalakkhaṇaṃ, dukkhaṃ dukkhalakkhaṇaṃ, anattā anattalakkhaṇanti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Tattha aniccanti khandhapañcakaṃ. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā, hutvā abhāvato vā; uppādavayaññathattaṃ aniccalakkhaṇaṃ, hutvā abhāvasaṅkhāto ākāravikāro vā. ‘‘Yadaniccaṃ taṃ dukkha’’nti vacanato pana tadeva khandhapañcakaṃ dukkhaṃ. Kasmā? Abhiṇhasampaṭipīḷanato; abhiṇhasampaṭipīḷanākāro dukkhalakkhaṇaṃ. ‘‘Yaṃ dukkhaṃ taṃ anattā’’ti pana vacanato tadeva khandhapañcakaṃ anattā. Kasmā? Avasavattanato; avasavattanākāro anattalakkhaṇaṃ. Iti aññadeva aniccaṃ dukkhaṃ anattā, aññāni aniccadukkhānattalakkhaṇāni. Pañcakkhandhā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyoti idañhi sabbampi aniccaṃ dukkhaṃ anattā nāma. Vuttappakārākāravikārā aniccadukkhānattalakkhaṇānīti.
简单来说,这里十个处属于欲界,两个处属于三地。应当知道,这一切都是观照思惟所行的范围。
Saṅkhepato panettha dasāyatanāni kāmāvacarāni, dve tebhūmakāni. Sabbesupi sammasanacāro kathitoti veditabbo.
2. 阿毗达摩分别注释
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
155在《阿毗达摩分别》中,前面为了帮助观照者,是以“眼处、色处”这样成对的方式来宣说诸处的;这里则不再那样说,而是为了从一切方面显示内处和外处的自性,依“眼处、耳处”这样区分内处和外处的方式来说。
155. Abhidhammabhājanīye yathā heṭṭhā vipassakānaṃ upakāratthāya ‘‘cakkhāyatanaṃ rūpāyatana’’nti yugalato āyatanāni vuttāni, tathā avatvā ajjhattikabāhirānaṃ sabbākārato sabhāvadassanatthaṃ ‘‘cakkhāyatanaṃ sotāyatana’’nti evaṃ ajjhattikabāhiravavatthānanayena vuttāni.
156在它们的解说部分里,“其中,什么是眼处”等,应当完全按照前面所说的方式来了知。
156. Tesaṃ niddesavāre tattha katamaṃ cakkhāyatanantiādīni heṭṭhā vuttanayeneva veditabbāni.
167不过,在“法处”的解说里说“其中,什么是无为界?贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽”,这里的意思是:无为界就是具有无为本性的涅槃。又因为依靠它,贪等才得以灭尽,所以说贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽。这是诸位论师一致的主张。
167. Yaṃ panetaṃ dhammāyatananiddese ‘‘tattha katamā asaṅkhatā dhātu? Rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo’’ti vuttaṃ, tatrāyamattho – asaṅkhatā dhātūti asaṅkhatasabhāvaṃ nibbānaṃ. Yasmā panetaṃ āgamma rāgādayo khīyanti, tasmā rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti vuttaṃ. Ayamettha ācariyānaṃ samānatthakathā.
诡辩派的人却说:“并没有一个单独的涅槃,烦恼的灭尽本身就是涅槃。”当被要求“请举出经文”时,他引用了《阎浮车经》:“贤友舍利弗,人们常说‘涅槃、涅槃’;贤友,什么是涅槃呢?贤友,贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽——这就叫涅槃。”然后说:“根据这部经可以知道,并没有一个单独的涅槃,烦恼的灭尽本身就是涅槃。”这时应该对他说:“那么,这部经的意思真的就跟它的文字一样吗?”他一定会说:“是的,意思不能脱离经文。”接着应该对他说:“你刚才引的这部经先放一边;请再引紧接着的下一部经。”紧接着的下一部经就是:“贤友舍利弗,人们常说‘阿罗汉果、阿罗汉果’;贤友,什么是阿罗汉果呢?贤友,贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽——这就叫阿罗汉果。”这正是紧接着所引的那部经。
Vitaṇḍavādī panāha – ‘pāṭiyekkaṃ nibbānaṃ nāma natthi, kilesakkhayova nibbāna’nti. ‘Suttaṃ āharā’ti ca vutte ‘‘nibbānaṃ nibbānanti kho, āvuso sāriputta, vuccati; katamaṃ nu kho, āvuso, nibbānanti? Yo kho, āvuso, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo – idaṃ vuccati nibbāna’’nti etaṃ jambukhādakasuttaṃ āharitvā ‘iminā suttena veditabbaṃ pāṭiyekkaṃ nibbānaṃ nāma natthi, kilesakkhayova nibbāna’nti āha. So vattabbo – ‘kiṃ pana yathā cetaṃ suttaṃ tathā attho’ti? Addhā vakkhati – ‘āma , natthi suttato muñcitvā attho’ti. Tato vattabbo – ‘idaṃ tāva te suttaṃ ābhataṃ; anantarasuttaṃ āharā’ti. Anantarasuttaṃ nāma – ‘‘arahattaṃ arahattanti, āvuso sāriputta, vuccati; katamaṃ nu kho, āvuso, arahattanti? Yo kho, āvuso, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo – idaṃ vuccati arahatta’’nti (saṃ. ni. 4.315) idaṃ tassevānantaraṃ ābhatasuttaṃ.
当这部经被呈给他时,他们说道:“所谓的涅槃,是法处的法;而阿罗汉果则是四蕴。证得涅槃而住的法僧,无论被问及涅槃还是阿罗汉果,都只说烦恼的灭尽。那么,涅槃与阿罗汉果究竟是同一个东西,还是不同的呢?”他答道:“管它是同一个还是不同,你在这里做这么细碎的分析,有什么意义呢?”他们追问:“你连它们是同是异都不知道吗?难道不是了知了才好么?”就这样被反复追问,他再也无法蒙混过去,便说道:“阿罗汉果之所以被称为贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽,是因为它就在贪等烦恼灭尽之时生起。”于是他们对他说:“你立了大功。即使行贿让你说,也会让你说出同样的话。正如你自己对此作了分别解说,你也应当这样去理解:正是因为依于涅槃,贪等烦恼才得以灭尽,所以说涅槃是贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽。这三者其实都是涅槃的同义词。”
Imasmiṃ pana naṃ ābhate āhaṃsu – ‘nibbānaṃ nāma dhammāyatanapariyāpanno dhammo, arahattaṃ cattāro khandhā. Nibbānaṃ sacchikatvā viharanto dhammasenāpati nibbānaṃ pucchitopi arahattaṃ pucchitopi kilesakkhayameva āha. Kiṃ pana nibbānañca arahattañca ekaṃ udāhu nāna’nti? ‘Ekaṃ vā hotu nānaṃ vā. Ko ettha tayā atibahuṃ cuṇṇīkaraṇaṃ karontena attho’? ‘Na tvaṃ ekaṃ nānaṃ jānāsīti. Nanu ñāte sādhu hotī’ti evaṃ punappunaṃ pucchito vañcetuṃ asakkonto āha – ‘rāgādīnaṃ khīṇante uppannattā arahattaṃ rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo’ti vuccatīti. Tato naṃ āhaṃsu – ‘mahākammaṃ te kataṃ. Lañjaṃ datvāpi taṃ vadāpento etadeva vadāpeyya. Yatheva ca te etaṃ vibhajitvā kathitaṃ, evaṃ idampi sallakkhehi – nibbānañhi āgamma rāgādayo khīṇāti nibbānaṃ rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti vuttaṃ. Tīṇipi hi etāni nibbānasseva adhivacanānī’ti.
如果这样说了之后,他能接受,那当然很好;如果不能接受,就应该用“涅槃有很多个”来让他明白。怎么做呢?先这样问他:“所谓贪的灭尽,只是贪本身的灭尽,还是也包括嗔和痴的灭尽?所谓嗔的灭尽,只是嗔本身的灭尽,还是也包括贪和痴的灭尽?所谓痴的灭尽,只是痴本身的灭尽,还是也包括贪和嗔的灭尽?”他一定会回答:“所谓贪的灭尽,只是贪本身的灭尽;所谓嗔的灭尽,只是嗔本身的灭尽;所谓痴的灭尽,只是痴本身的灭尽。”
Sace evaṃ vutte saññattiṃ gacchati iccetaṃ kusalaṃ; no ce, bahunibbānatāya kāretabbo. Kathaṃ? Evaṃ tāva pucchitabbo – ‘rāgakkhayo nāma rāgasseva khayo udāhu dosamohānampi? Dosakkhayo nāma dosasseva khayo udāhu rāgamohānampi? Mohakkhayo nāma mohasseva khayo udāhu rāgadosānampī’ti? Addhā vakkhati – ‘rāgakkhayo nāma rāgasseva khayo, dosakkhayo nāma dosasseva khayo, mohakkhayo nāma mohasseva khayo’ti.
接下来应该对他说:按照你的主张,贪的灭尽是一种涅槃,嗔的灭尽是一种涅槃,痴的灭尽是一种涅槃;那么三种不善根灭尽时就有三种涅槃,四种取灭尽时就有四种,五种盖灭尽时就有五种,六种渴爱身灭尽时就有六种,七种随眠灭尽时就有七种,八种邪性灭尽时就有八种,九种以渴爱为根本的法灭尽时就有九种,十种结灭尽时就有十种,一千五百种烦恼灭尽时,就一个一个各有各的涅槃,这样涅槃就变成很多个了。那么对你而言,这些涅槃就没有限度了。你不应该这样执取,而应该这样理解:依于涅槃,贪等才被灭尽,所以唯一的涅槃被称为贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽。这三者都只是涅槃的同义词而已,你应该这样执取。
Tato vattabbo – ‘tava vāde rāgakkhayo ekaṃ nibbānaṃ hoti, dosakkhayo ekaṃ, mohakkhayo ekaṃ; tiṇṇaṃ akusalamūlānaṃ khaye tīṇi nibbānāni honti, catunnaṃ upādānānaṃ khaye cattāri, pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ khaye pañca, channaṃ taṇhākāyānaṃ khaye cha, sattannaṃ anusayānaṃ khaye satta, aṭṭhannaṃ micchattānaṃ khaye aṭṭha, navannaṃ taṇhāmūlakadhammānaṃ khaye nava, dasannaṃ saṃyojanānaṃ khaye dasa, diyaḍḍhakilesasahassassa khaye pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nibbānanti bahūni nibbānāni honti. Natthi pana te nibbānānaṃ pamāṇanti. Evaṃ pana aggahetvā nibbānaṃ āgamma rāgādayo khīṇāti ekameva nibbānaṃ rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti vuccati. Tīṇipi hetāni nibbānasseva adhivacanānīti gaṇha’.
如果这样说了他还是不明白,那就该用更粗显的方式让他明白。怎么做呢?可以对他说:愚痴盲目的人啊,就连熊、豹、鹿、猴之类的畜生,在被烦恼缠住的时候也会去接触对象,接触完了之后烦恼就暂时平息下来。照你的说法,熊、豹、鹿、猴这些畜生岂不都成了证得涅槃的了?你的涅槃可真是粗劣笨重,连拿来当耳饰都不配。你不该这样执取,而应该这样理解:正是依于涅槃,贪等烦恼才得以灭尽,所以唯一的涅槃被称为贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽。这三者其实都是涅槃的同义词。你应当这样执取。
Sace pana evaṃ vuttepi na sallakkheti, oḷārikatāya kāretabbo. Kathaṃ? ‘Andhabālā hi acchadīpimigamakkaṭādayopi kilesapariyuṭṭhitā vatthuṃ paṭisevanti. Atha nesaṃ paṭisevanapariyante kileso vūpasammati. Tava vāde acchadīpimigamakkaṭādayo nibbānappattā nāma honti. Oḷārikaṃ vata te nibbānaṃ thūlaṃ, kaṇṇehi piḷandhituṃ na sakkāti. Evaṃ pana aggahetvā nibbānaṃ āgamma rāgādayo khīṇāti ekameva nibbānaṃ rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti vuccati. Tīṇipi hetāni nibbānasseva adhivacanānīti gaṇha’.
如果这样说了之后,他还是不能领会,那就应该用“种姓者”来纠正他。怎么纠正呢?先这样问他:“你承认有所谓的‘种姓者’吗?”“是的,我承认。”“在种姓心的那一刹那,烦恼是已经灭尽了、正在灭尽,还是将要灭尽?”“不是已经灭尽,也不是正在灭尽,而是将要灭尽。”“那种姓者以什么为所缘呢?”“以涅槃为所缘。”于是对他说:“在你的种姓心那一刹那,烦恼既没有灭尽,也没有正在灭尽,只是将来会灭尽。而你却在烦恼还没有灭尽的时候,就把烦恼的灭尽安立为涅槃;在随眠还没有断除的时候,就把随眠的断除安立为涅槃。这跟你说的对不上。你不应该这样执取,而应该这样理解:正是依于涅槃,贪等烦恼才得以灭尽,所以唯一的涅槃被称为贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽。这三个名称其实都是涅槃的同义词。你应该这样执取。”
Sace pana evaṃ vuttepi na sallakkheti, gotrabhunāpi kāretabbo. Kathaṃ? Evaṃ tāva pucchitabbo – ‘tvaṃ gotrabhu nāma atthīti vadesī’ti? ‘Āma vadāmī’ti. ‘Gotrabhukkhaṇe kilesā khīṇā, khīyanti, khīyissantī’ti? Na khīṇā, na khīyanti; apica kho khīyissantīti. ‘Gotrabhu pana kiṃ ārammaṇaṃ karotī’ti? ‘Nibbānaṃ’. ‘Tava gotrabhukkhaṇe kilesā na khīṇā, na khīyanti; atha kho khīyissanti. Tvaṃ akhīṇesuyeva kilesesu kilesakkhayaṃ nibbānaṃ paññapesi, appahīnesu anusayesu anusayappahānaṃ nibbānaṃ paññapesi. Taṃ te na sameti. Evaṃ pana aggahetvā nibbānaṃ āgamma rāgādayo khīṇāti ekameva nibbānaṃ rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti vuccati. Tīṇipi hetāni nibbānasseva adhivacanānīti gaṇha’.
如果这样说了之后,他还是不能领会,就应该用道来引导他。怎么引导呢?先这样问他:“你承认有所谓的‘道’吗?”“是的,我承认。”“在道生起的那一刹那,烦恼是已经灭尽了、正在灭尽,还是将要灭尽?”如果他真的明白,就会回答:“说‘已经灭尽’或‘将要灭尽’都不对,说‘正在灭尽’才对。”于是对他说:“既然这样,对于道来说,烦恼的灭尽——涅槃是哪一个?被道灭尽的烦恼又是哪些?道是以哪一个烦恼灭尽的涅槃作为所缘,来灭除哪些烦恼?所以你不要这样执取。应该这样理解:依于涅槃,贪等烦恼才得以灭尽,因此唯一的涅槃被称为贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽。这三者其实都是涅槃的同义词。”
Sace pana evaṃ vuttepi na sallakkheti, maggena kāretabbo. Kathaṃ? Evaṃ tāva pucchitabbo – ‘tvaṃ maggaṃ nāma vadesī’ti? ‘Āma vademī’ti. ‘Maggakkhaṇe kilesā khīṇā, khīyanti, khiyissantī’ti? Jānamāno vakkhati – ‘khīṇāti vā khīyissantīti vā vattuṃ na vaṭṭati, khīyantīti vattuṃ vaṭṭatī’ti. ‘Yadi evaṃ, maggassa kilesakkhayaṃ nibbānaṃ katamaṃ? Maggena khīyanakakilesā katame? Maggo katamaṃ kilesakkhayaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā katame kilese khepeti? Tasmā mā evaṃ gaṇha. Nibbānaṃ pana āgamma rāgādayo khīṇāti ekameva nibbānaṃ rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayoti vuccati. Tīṇipi hetāni nibbānasseva adhivacanānī’ti.
这样说后,他又说道:“你说‘依于、依于’,是吗?”回答:“是的,我说。”又问:“你说的‘依于’这个词,是从哪里得来的?”回答:“是从经里得来的。”他说:“把经拿来。”于是诵出:“这样,无明和渴爱依于它,在它那里灭尽,在它那里坏灭,不再有任何东西了。”这样说后,外道就沉默了。
Evaṃ vutte evamāha – ‘tvaṃ āgamma āgammāti vadesī’ti? ‘Āma vademī’ti. ‘Āgamma nāmāti idaṃ te kuto laddha’nti? ‘Suttato laddha’nti . ‘Āhara sutta’nti. ‘‘Evaṃ avijjā ca taṇhā ca taṃ āgamma, tamhi khīṇā, tamhi bhaggā, na ca kiñci kadācī’’ti. Evaṃ vutte paravādī tuṇhībhāvaṃ āpannoti.
在这里也应当知道:十个处属于欲界,另外两个处则通于四种地,是世间与出世间的混合。
Idhāpi dasāyatanāni kāmāvacarāni, dve pana catubhūmakāni lokiyalokuttaramissakānīti veditabbāni.
3. 问答释
3. Pañhāpucchakavaṇṇanā
168在这里,问难中也一样:凡是能被问到、以及不能被问到的,把这一切都问过之后,只按照能被问到的部分来回答;不仅在这里,在一切问难中都是这个原则。但在这里要知道:十处因为属于色法,所以是无记的。二处应当知道,就像蕴分别中四蕴那样,有善等性质。因为四蕴确实是有缘、有为的,而法处则说为“或者无缘,或者无为”。在所缘三法中,称为微细色的法处因为无所缘,所以归入不可说这一类;而且因为无所缘,就不按小等性质来分类,而是不可说的法所缘——这就是这里的差别。其余完全相同。在这里也一样,就像四蕴那样,二处以五十五种欲界法为所缘,对于正在贪染、正在瞋恨、正在愚痴、正在防护、正在正思惟、正在观察的人,是小所缘。这一切都和蕴分别中所说的一样。
168. Idhāpi pañhāpucchake yaṃ labbhati yañca na labbhati, taṃ sabbaṃ pucchitvā labbhamānavaseneva vissajjanaṃ vuttaṃ; na kevalañca idha, sabbesupi pañhāpucchakesu eseva nayo. Idha pana dasannaṃ āyatanānaṃ rūpabhāvena abyākatatā veditabbā. Dvinnaṃ āyatanānaṃ khandhavibhaṅge catunnaṃ khandhānaṃ viya kusalādibhāvo veditabbo. Kevalañhi cattāro khandhā sappaccayāva saṅkhatāva dhammāyatanaṃ pana ‘‘siyā appaccayaṃ, siyā asaṅkhata’’nti āgataṃ. Ārammaṇattikesu ca anārammaṇaṃ sukhumarūpasaṅkhātaṃ dhammāyatanaṃ na-vattabbakoṭṭhāsaṃ bhajati. Tañca kho anārammaṇattā na parittādibhāvena navattabbadhammārammaṇattāti ayamettha viseso. Sesaṃ tādisameva. Idhāpi hi cattāro khandhā viya dvāyatanā pañcapaṇṇāsa kāmāvacaradhamme ārabbha rajjantassa dussantassa muyhantassa saṃvarantassa sammasantassa paccavekkhantassa ca parittārammaṇāti sabbaṃ khandhesu vuttasadisamevāti.