第三 详释分之注释巴利
3. Niddesavāravaṇṇanā
4 在这样宣说之后,为了指出模式等,便开始了“其中,简略地”等文句。其中的“其中”,指的是那段略说的文句。“简略地”是说《指导论》被简要地宣说了,也就是从简略的角度讲述了《指导论》。因为通过那段略说的文句,已经显示了各种模式、理趣和根本句的自性。在这里,关于各种模式和理趣——巴利
4. Evaṃ uddiṭṭhe hārādayo niddisituṃ ‘‘tattha saṅkhepato’’tiādi āraddhaṃ. Tattha tatthāti tasmiṃ uddesapāṭhe. Saṅkhepato netti kittitāti samāsato nettippakaraṇaṃ kathitaṃ. Hāranayamūlapadānañhi sarūpadassanaṃ uddesapāṭhena katanti. Ettha ca hāranayānaṃ –
从共通性和差别性来看,词义、特相和作用。
到这里为止,智者确实应当了知因等。巴利
Sāmaññato visesena, padattho lakkhaṇaṃ kamo; Ettāvatā ca hetvādī, veditabbā hi viññunā.
在这些当中,从共通和个别两个方面,已经说明了各种义理模式和理趣的意义。不过,就特征等来说,从共通方面看,一切义理模式和理趣都依次通过文句与义理这两个入口,以解释九分教法的意义为特征。从个别方面看,每一种义理模式和理趣各自的特征,我们将在详细解说时再说明。至于次第等,因为了解了它们的特征之后就能知道,所以我们也将在解说之后再加以说明。巴利
Tesu avisesato visesato ca hāranayānaṃ attho dassito. Lakkhaṇādīsu pana avisesato sabbepi hārā nayā ca yathākkamaṃ byañjanatthamukhena navaṅgassa sāsanassa atthasaṃvaṇṇanalakkhaṇā. Visesato pana tassa tassa hārassa nayassa ca lakkhaṇaṃ niddese eva kathayissāma. Kamādīni ca yasmā nesaṃ lakkhaṇesu ñātesu viññeyyāni honti, tasmā tānipi niddesato parato pakāsayissāma.
1 那些以“乐味、过患”等开头的释论偈颂中,“乐味、过患”要拆成“乐味”和“过患”两个词。“过患”就是指过患本身。有些人读成“assādādīnavato”,这样读不好。其中,因为能让人尝到滋味,所以叫“乐味”,也就是快乐和喜悦。经里确实这样说过:“比丘们,依靠五取蕴而生起的快乐和喜悦,这就是五取蕴的乐味。”就像这快乐和喜悦一样,可意的所缘也是如此。经里也这样说过:“他味著它、渴望它”,“他味著色、欢喜色,对色生起贪欲”,还有“比丘们,对可结缚之法以乐味随观”。或者,因为通过它来味著,所以叫“乐味”,也就是渴爱。因为以渴爱为因,人既味著快乐,也味著快乐的所缘。就像渴爱一样,颠倒也是如此。由于颠倒,众生甚至把不可意的所缘当成可意的来味著。这样,对于受、一切三地诸行、渴爱和颠倒的乐味之观察,应当如此理解。巴利
1. Yā pana assādādīnavatātiādikā niddesagāthā, tāsu assādādīnavatāti assādo ādīnavatāti padavibhāgo. Ādīnavatāti ca ādīnavo eva. Keci ‘‘assādādīnavato’’ti paṭhanti, taṃ na sundaraṃ. Tattha assādīyatīti assādo, sukhaṃ somanassañca. Vuttañhetaṃ – ‘‘yaṃ, bhikkhave, pañcupādānakkhandhe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ pañcasu upādānakkhandhesu assādo’’ti (ma. ni. 1.166; saṃ. ni. 3.26). Yathā cetaṃ sukhaṃ somanassaṃ, evaṃ iṭṭhārammaṇampi. Vuttampi cetaṃ – ‘‘so tadassādeti taṃ nikāmetī’’ti ‘‘rūpaṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 1.1.424), ‘‘saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino’’ti (saṃ. ni. 2.53) ca . Assādeti etāyāti vā assādo, taṇhā. Taṇhāya hi kāraṇabhūtāya puggalo sukhampi sukhārammaṇampi assādeti. Yathā ca taṇhā, evaṃ vipallāsāpi. Vipallāsavasena hi sattā aniṭṭhampi ārammaṇaṃ iṭṭhākārena assādenti, evaṃ vedanāya sabbesaṃ tebhūmakasaṅkhārānaṃ taṇhāya vipallāsānañca assādavicāro veditabbo.
那么,不苦不乐受怎么会有可味著的一面呢?这是因为颠倒,以及它被视为乐的性质。正如经中所说:“贤友毗舍佉,乐受住时是乐,变坏时是苦;苦受住时是苦,变坏时是乐;不苦不乐受,有智时是乐,无智时是苦。”(《中部》)其中应当了解:对受,按一百零八种方式来分析;对三地诸行,按提要和详述来分析;对渴爱,按《杂染事分别》中提要部分的渴爱解说来分析;对颠倒,按乐想等以及六十二种恶见来分析。巴利
Kathaṃ pana dukkhādukkhamasukhavedanānaṃ assādanīyatāti? Vipallāsato sukhapariyāyasabbhāvato ca. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘sukhā kho, āvuso visākha, vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā. Dukkhā vedanā ṭhitidukkhā vipariṇāmasukhā, adukkhamasukhā vedanā ñāṇasukhā aññāṇadukkhā’’ti (ma. ni. 1.465). Tattha vedanāya aṭṭhasatapariyāyavasena, tebhūmakasaṅkhārānaṃ nikkhepakaṇḍarūpakaṇḍavasena, taṇhāya saṃkilesavatthuvibhaṅge nikkhepakaṇḍe ca taṇhāniddesavasena, vipallāsānaṃ sukhasaññādivasena dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena ca vibhāgo veditabbo.
过患是指苦受,也就是三种苦性。或者,一切三地中的诸行也都是过患。所谓过患,意思是极为可哀悯的状态生起,所以叫过患,就像可哀悯的人一样;而三地中的诸法由于无常等道理,正是这样的性质。因此,对于已经开始修观的人来说,对过患的随观就被称为如实之理。正如经中所说:“诸比丘,五取蕴是无常、苦、变易法,这就是五取蕴中的过患。”所以,应当依照为苦谛所解说的生等、无常等四十二种行相,来分别解说过患。巴利
Ādīnavo dukkhā vedanā tissopi vā dukkhatā. Atha vā sabbepi tebhūmakā saṅkhārā ādīnavo. Ādīnaṃ ativiya kapaṇaṃ vāti pavattatīti hi ādīnavo, kapaṇamanusso, evaṃsabhāvā ca tebhūmakā dhammā aniccatādiyogena. Yato tattha ādīnavānupassanā āraddhavipassakānaṃ yathābhūtanayoti vuccati. Tathā ca vuttaṃ – ‘‘yaṃ, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ pañcasu upādānakkhandhesu ādīnavo’’ti. Tasmā ādīnavo dukkhasaccaniddesabhūtānaṃ jātiyādīnaṃ aniccatādīnaṃ dvācattālīsāya ākārānañca vasena vibhajitvā niddisitabbo.
依此而出离,所以叫“出离”,也就是圣道。或者说,出离故,所以叫“出离”,也就是涅槃。这两者通过共通说明,或者用一部分来代替整体的方式,都被称为“出离”。“pi”这个词是用来把前面和后面的内容合在一起说的。其中,在圣道这一方面,应该按照四念处等三十七菩提分法,以及包含在它们里面的身随观等分类,来分别解说“出离”。巴利
Nissarati etenāti nissaraṇaṃ, ariyamaggo. Nissaratīti vā nissaraṇaṃ nibbānaṃ. Ubhayampi sāmaññaniddesena ekasesena vā ‘‘nissaraṇa’’nti vuttaṃ. Pi-saddo purimānaṃ pacchimānañca sampiṇḍanattho. Tattha ariyamaggapakkhe satipaṭṭhānādīnaṃ sattattiṃsabodhipakkhiyadhammānaṃ kāyānupassanādīnañca tadantogadhabhedānaṃ vasena nissaraṇaṃ vibhajitvā niddisitabbaṃ.
不过在涅槃这一边,虽然从无为界本身来说,并没有按直接方式作出的分类,但按间接方式,则可以依有余涅槃和无余涅槃的差别来分。或者,也可以从它出离那些法的角度来分别说明。也就是依照《无碍解道》(Paṭi. Ma. 1.3)中所开示的各种类别:眼等六门,色等六种所缘,依各门生起的六种识、六种触、六种受、六种想、六种思、六种爱、六种寻、六种伺,地界等六界,十遍处,不净业处如头发等三十二种行相,五蕴,十二处,十八界,世间的诸根,欲界等三界,欲有等三种有,四种禅那,诸无量,诸无色定,以及十二缘起支等。对于这样种种有为法,应当从它们出离的角度来分类说明。巴利
Nibbānapakkhe pana kiñcāpi asaṅkhatāya dhātuyā nippariyāyena vibhāgo natthi. Pariyāyena pana sopādisesanirupādisesabhedena. Yato vā taṃ nissaṭaṃ, tesaṃ paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.3) dassitappabhedānaṃ cakkhādīnaṃ channaṃ dvārānaṃ rūpādīnaṃ channaṃ ārammaṇānaṃ taṃtaṃdvārappavattānaṃ channaṃ channaṃ viññāṇaphassavedanāsaññācetanātaṇhāvitakkavicārānaṃ pathavīdhātuādīnaṃ channaṃ dhātūnaṃ dasannaṃ kasiṇāyatanānaṃ asubhānaṃ kesādīnaṃ dvattiṃsāya ākārānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ dvādasannaṃ āyatanānaṃ aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ lokiyānaṃ indriyānaṃ kāmadhātuādīnaṃ tissannaṃ dhātūnaṃ kāmabhavādīnaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ bhavānaṃ catunnaṃ jhānānaṃ appamaññānaṃ āruppānaṃ dvādasannaṃ paṭiccasamuppādaṅgānañcāti evamādīnaṃ saṅkhatadhammānaṃ nissaraṇabhāvena ca vibhajitvā niddisitabbaṃ.
“果”就是教说的果。那到底是什么呢?就是通过教说所成就的东西。难道世尊的教说不是成就了涅槃的证得吗?而涅槃不是已经用“出离”这个词说过了吗?确实如此,但那是从间接传承的角度说的。在这里,指的是当下直接亲证的教说之果。那就是闻所成智,以及作为圣道之前行实践的六种清净——以义、法、词、辩等为特征。还有,对于那些在那一刹那还没能证得圣道的人,在以后成为证得圣道之因的成就和投生之因,也可以算是果。因为接下来会这样说:“拔除了自我之见,这样就能超越死亡”——这是果。又说:“法确实保护行法的人”——这也是果。按照这个道理应当知道:在天界和人间,长寿、容貌、力量、快乐、名声、眷属、主宰等种种成就,以及资具的成就、转轮王的荣耀、天王的荣耀、四种成就之轮、戒成就、定成就、三明、六通、四无碍解、声闻菩提、辟支菩提、正等正觉——这一切成就,都是以福德资粮为因,应当由世尊的教说来成就,因此应当知道这些都是“果”。巴利
Phalanti desanāphalaṃ. Kiṃ pana tanti? Yaṃ desanāya nipphādīyati. Nanu ca nibbānādhigamo bhagavato desanāya nipphādīyati. Nibbānañca ‘‘nissaraṇa’’nti iminā vuttamevāti? Saccametaṃ, tañca kho paramparāya. Idha pana paccakkhato desanāphalaṃ adhippetaṃ. Taṃ pana sutamayañāṇaṃ. Atthadhammavedādiariyamaggassa pubbabhāgappaṭipattibhūtā chabbisuddhiyo. Yañca tasmiṃ khaṇe maggaṃ anabhisambhuṇantassa kālantare tadadhigamakāraṇabhūtaṃ sampattibhavahetu ca siyā. Tathā hi vakkhati – ‘‘attānudiṭṭhiṃ ūhacca, evaṃ maccutaro siyāti (su. ni. 1125; kathā. 226; cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 144, mogharājamāṇavapucchāniddesa 88; netti. 5; peṭako. 22) idaṃ phala’’nti, ‘‘dhammo have rakkhati dhammacārinti idaṃ phala’’nti (jā. 1.10.102-103; 1.15.385) ca. Etena nayena devesu ca mānusesu ca āyuvaṇṇabalasukhayasaparivāraādhipateyyasampattiyo upadhisampattiyo cakkavattisirī devarajjasirī cattāri sampatticakkāni sīlasampadā samādhisampadā tisso vijjā cha abhiññā catasso paṭisambhidā sāvakabodhi paccekabodhi sammāsambodhīti sabbāpi sampattiyo puññasambhārahetukā bhagavato desanāya sādhetabbatāya phalanti veditabbā.
“方便”是指作为圣道基础的前分行道。因为前面的每一个阶段都是证得后面每一个阶段的方便,这样辗转相续,就成为证得道与涅槃的因,所以叫方便。它也是证得前面所说的果的方便修行。不过,有些人说:“与观智同时的道才是方便。”按照他们的看法,那么“出离”所说的可能就只是涅槃了。就像“果”一样,“方便”也可以指前分;正如接下来要说的:“一切法……为了清净”——这就是“方便”。在这里也应该能理解,所举出的正是前分行道。然而,因为接下来会说“舍弃了那些,就能度越暴流”这就是“出离”,这就说明圣道具有出离的性质;因为圣道确实能度越暴流。巴利
Upāyoti ariyamaggapadaṭṭhānabhūtā pubbabhāgappaṭipadā. Sā hi purimā purimā pacchimāya pacchimāya adhigamūpāyabhāvato paramparāya magganibbānādhigamassa ca hetubhāvato upāyo. Yā ca pubbe vuttaphalādhigamassa upāyapaṭipatti. Keci pana ‘‘saha vipassanāya maggo upāyo’’ti vadanti, tesaṃ matena nissaraṇanti nibbānameva vuttaṃ siyā. Phalaṃ viya upāyopi pubbabhāgoti vuttaṃ siyā, yaṃ pana vakkhati ‘‘sabbe dhammā…pe… visuddhiyāti (dha. pa. 279; theragā. 678) ayaṃ upāyo’’ti. Etthāpi pubbabhāgappaṭipadā eva udāhaṭāti sakkā viññātuṃ. Yasmā pana ‘‘te pahāya tare oghanti idaṃ nissaraṇa’’nti ariyamaggassa nissaraṇabhāvaṃ vakkhati. Ariyamaggo hi oghataraṇanti.
教令是指堪受教令的世尊,为了成就所教化众生的利益而作出的规定:“你应当这样修行!”正如接下来要说的:“摩伽罗阇,你应当观察世间为空”——这就是“教令”。巴利
Āṇattīti āṇārahassa bhagavato veneyyajanassa hitasiddhiyā ‘‘evaṃ paṭipajjāhī’’ti vidhānaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘suññato lokaṃ avekkhassu, mogharājāti (su. ni. 1125; kathā. 226; netti. 5; peṭako. 22; cūḷani. mogharājamāṇavapucchā 144, mogharājamāṇavapucchāniddesa 88) āṇattī’’ti.
“行者”是指那些为了修习四谛业处而精勤用功的应受教化众生;“为了他们的利益”是句子的补充说明。所谓“教说之摄”,就是对上面所说的味、过患等加以分析、具有分析特征的特殊解说,这就叫“教说之摄”。这里有人问:是把这些味、过患等毫无遗漏地全部解说,才叫教说之摄呢?还是只说一部分?回答是:必须毫无遗漏地全部解说。因为如果某部经中,味、过患、出离已经以其本来面目出现,那里就不需要再多说什么。但在那些只出现了一部分、或者没有以本来面目出现的经中,就要根据其含义推导出未出现的部分,然后运用这个摄。这个道理将在《教说之摄分别》中讲到,所以这里不展开细说。巴利
Yogīnanti catusaccakammaṭṭhānabhāvanāya yuttappayuttānaṃ veneyyānaṃ, atthāyāti vacanaseso. Desanāhāroti etesaṃ yathāvuttānaṃ assādādīnaṃ vibhajanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso desanāhāro nāmāti attho. Etthāha – kiṃ panetesaṃ assādādīnaṃ anavasesānaṃ vacanaṃ desanāhāro, udāhu ekaccānanti? Niravasesānaṃyeva. Yasmiñhi sutte assādādīnavanissaraṇāni sarūpato āgatāni, tattha vattabbameva natthi. Yattha pana ekadesena āgatāni, na vā sarūpena. Tattha anāgataṃ atthavasena niddhāretvā hāro yojetabbo. Ayañca attho desanāhāravibhaṅge āgamissatīti idha na papañcito.
2 “所问”就是指提问;“被审察”是句子的补充说明。“所答”和“随颂”在这里也是同样的道理。其中,“所答”就是回答,它按一向记、分别记、反问记、应置记等类别分为四种记说。“与”这个词是连接词,用它把偈颂中没有说出的词句等也包括进来。那么,这些提问和回答是属于谁的呢?所以说“属于经典”。以此表明:应当审察经典中出现的提问和回答。所谓“随颂”,就是对已经说过的义理,随后再以偈颂形式作的补充颂说,也就是摄颂,或者是与提问相随顺的偈颂。借此也把握了前际和后际。因为在这里,“回答与提问相随顺”就是指前际后际,这被称为“问的连贯”。前面“属于经典”这个词,因为还需要参照上文,所以再次说“属于经典”。由此把作为经典依止的味等也涵括在内。至此,“择摄”的范畴已被毫无遗漏地显示出来。并且,在《择摄分别》中将会有这样的说明:“他择取词句……择取随颂。”巴利
2. Yaṃ pucchitanti yā pucchā, viciyamānāti vacanaseso. Vissajjitaṃ anugītīti etthāpi eseva nayo. Tattha vissajjitanti vissajjanā, sā ekaṃsabyākaraṇādivasena catubbidhaṃ byākaraṇaṃ. Ca-saddo sampiṇḍanattho, tena gāthāyaṃ avuttaṃ padādiṃ saṅgaṇhāti. Tā pana pucchāvissajjanā kassāti āha ‘‘suttassā’’ti. Etena sutte āgataṃ pucchāvissajjanaṃ vicetabbanti dasseti. Yā ca anugītiti vuttasseva atthassa yā anu pacchā gīti anugīti, saṅgahagāthā, pucchāya vā anurūpā gīti. Etena pubbāparaṃ gahitaṃ. Byākaraṇassa hi pucchānurūpatā idha pubbāparaṃ adhippetaṃ. Yā ‘‘pucchānusandhī’’ti vuccati. Purimaṃ ‘‘suttassā’’ti padaṃ pubbāpekkhanti puna ‘‘suttassā’’ti vuttaṃ. Tena suttassa nissayabhūte assādādike pariggaṇhāti. Ettāvatā vicayahārassa visayo niravasesena dassito hoti. Tathā ca vakkhati vicayahāravibhaṅge ‘‘padaṃ vicinati…pe… anugītiṃ vicinatī’’ti.
在这里,对于经典中一切词句,按顺序从意义和表达两方面进行审察,就是词句的审察。应当知道,问的审察是这样的:这是阐明未见的提问、对照已见的提问、断除疑惑的提问、征得同意的提问、为想说而问的提问、依止于众生的提问、依止于法的提问、依止于一的提问、依止于多的提问、以世俗为对象的提问、以究竟义为对象的提问、以过去为对象的提问、以未来为对象的提问、以现在为对象的提问等等。应当知道,答的审察是这样的:这是回答,包括一向记、分别记、反问记、搁置不答;有保留的、无保留的;有上的、无上的;世间的、出世间的等等。巴利
Tattha sutte sabbesaṃ padānaṃ anupubbena atthaso byañjanaso ca vicayo padavicayo. ‘‘Ayaṃ pucchā adiṭṭhajotanā diṭṭhasaṃsandanā vimaticchedanā anumatipucchā kathetukamyatāpucchā sattādhiṭṭhānā dhammādhiṭṭhānā ekādhiṭṭhānā anekādhiṭṭhānā sammutivisayā paramatthavisayā atītavisayā anāgatavisayā paccuppannavisayā’’tiādinā pucchāvicayo veditabbo. ‘‘Idaṃ vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ vibhajjabyākaraṇaṃ paṭipucchābyākaraṇaṃ ṭhapanaṃ sāvasesaṃ niravasesaṃ sauttaraṃ anuttaraṃ lokiyaṃ lokuttara’’ntiādinā vissajjanavicayo.
这个提问和这个相合,和那个不合——把所问的意思引出来审察,再把前后对照起来审察,这就是前后审察。像“这个随颂是已说义的摄持、未说义的摄持、两者义的摄持、善义的摄持、不善义的摄持”等等,就是随颂的审察。在味等当中,对乐受,以“体验可爱所缘为相”等来审察;对渴爱,以“执取所缘为相”等来审察;对颠倒,以“颠倒执取为相”等来审察;对其余三地的诸法,以“随各自之相”等来审察;并且对所有在二十二个三法组和一百四十二个二法组中可得的词句,一一确定它们各自味的特殊含义,这就是味的审察。巴利
‘‘Ayaṃ pucchā iminā sameti, etena na sametī’’ti pucchitatthaṃ ānetvā vicayo pubbenāparaṃ saṃsanditvā ca vicayo pubbāparavicayo. ‘‘Ayaṃ anugīti vuttatthasaṅgahā avuttatthasaṅgahā tadubhayatthasaṅgahā kusalatthasaṅgahā akusalatthasaṅgahā’’tiādinā anugītivicayo. Assādādīsu sukhavedanāya ‘‘iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇā’’tiādinā, taṇhāya ‘‘ārammaṇaggahaṇalakkhaṇā’’tiādinā, vipallāsānaṃ ‘‘viparītaggahaṇalakkhaṇā’’tiādinā, avasiṭṭhānaṃ tebhūmakadhammānaṃ ‘‘yathāsakalakkhaṇā’’tiādinā sabbesañca dvāvīsatiyā tikesu dvācattālīsādhike ca dukasate labbhamānapadavasena taṃtaṃassādatthavisesaniddhāraṇaṃ assādavicayo.
对苦受,以“体验不可爱之境的相”等来抉择;对苦谛,以“结生的相”等来抉择;对无常等,因为有开始和结束、不能恒常,所以以“无常”等来抉择;对一切世间法,则从属于杂染、属于退失等方面,指出它们的过患,通过确定这些行相来抉择,这就是过患之择。在出离这个词上,因为圣道是从这里生起的,所以对身随观等前行道,通过区分和确定它们的各自特征来抉择;对涅槃,则通过区分和确定前面所说的各种同义词来抉择,这就是出离之择。对于果等,应当知道,是按照各处经典所应成就的果、成就它的方法,以及各处经典所教导的文句,通过区分和确定来抉择,这就是果等之择。如此,对于词句、提问、回答、前际后际、随颂,以及味等,都是通过确定它们的特征来抉择,以这种抉择为特征,应当知道这就是名为“择”的摄。巴利
Dukkhavedanāya ‘‘aniṭṭhānubhavanalakkhaṇā’’tiādinā, dukkhasaccānaṃ ‘‘paṭisandhilakkhaṇā’’tiādinā, aniccatādīnaṃ ādiantavantatāya aniccantikatāya ca ‘‘aniccā’’tiādinā sabbesañca lokiyadhammānaṃ saṃkilesabhāgiyahānabhāgiyatādivasena ādīnavavuttiyā okāraniddhāraṇena ādīnavavicayo. Nissaraṇapade ariyamaggassa āgamanato kāyānupassanādipubbabhāgappaṭipadāvibhāgavisesaniddhāraṇavasena nibbānassa yathāvuttapariyāyavibhāgavisesaniddhāraṇavasenāti evaṃ nissaraṇavicayo. Phalādīnaṃ taṃtaṃsuttadesanāya sādhetabbaphalassa tadupāyassa tattha tattha suttavidhivacanassa ca vibhāganiddhāraṇavasena vicayo veditabbo. Evaṃ padapucchāvissajjanapubbāparānugītīnaṃ assādādīnañca visesaniddhāraṇavaseneva vicayalakkhaṇo ‘‘vicayo hāro’’ti veditabbo.
3 “一切”是指这十六种。“地”是就言辞而说的。因为言辞就像根本词句一样,是各种理趣和摄的依止处与生起处,因为它们是对言辞的审察。正如所说:“诸摄是对言辞的审察。”在《藏释》中也说:“一切摄在哪里和合运转,就引导出经义,因为言辞规则有种种差别。”“行境”是指经义。因为通过抽出经文词句的含义来运用诸摄。对那些言辞和义理进行“合适与不合适的审察”,就是对合适和不合适的审察。也有版本写作“合适与不合适的审察”,意思是审辨合适与不合适。那么,怎样了知它们的合适与不合适呢?靠不与四大教法相违。其中,就言辞来说,具备自性语法,并且能表达所欲表达之义,就是“合适”;就义理来说,不与经、律、法性相违,就是“合适”。这里是简略说明,详细内容后面会显现出来。因此,像这样在经典中所指出的,以辨别言辞和义理的合适与不合适为特相的摄,应当知道就是“合适摄”。巴利
3. Sabbesanti soḷasannaṃ. Bhūmīti byañjanaṃ sandhāyāha. Byañjanañhi mūlapadāni viya nayānaṃ hārānaṃ bhūmi pavattiṭṭhānaṃ, tesaṃ byañjanavicārabhāvato. Vuttañhi – ‘‘hārā byañjanavicayo’’ti, peṭakepi hi vuttaṃ – ‘‘yattha ca sabbe hārā, sampatamānā nayanti suttatthaṃ. Byañjanavidhiputhuttā’’ti. Gocaroti suttattho. Suttassa hi padatthuddhāraṇamukhena hārayojanā. Tesaṃ byañjanatthānaṃ. Yuttāyuttaparikkhāti yuttassa ca ayuttassa ca upaparikkhā. ‘‘Yuttāyuttiparikkhā’’tipi pāṭho, yuttiayuttīnaṃ vicāraṇāti attho. Kathaṃ pana tesaṃ yuttāyuttajānanā? Catūhi mahāpadesehi avirujjhanena. Tattha byañjanassa tāva sabhāvaniruttibhāvo adhippetatthavācakabhāvo ca yuttabhāvo. Atthassa pana suttavinayadhammatāhi avilomanaṃ . Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana parato āvi bhavissati. Hāro yuttīti niddiṭṭhoti evaṃ sutte byañjanatthānaṃ yuttāyuttabhāvavibhāvanalakkhaṇo yuttihāroti veditabbo.
4 所谓“法”,是指经中讲到的任何一种善法等法。对于那个法,就是指前面所说的那个善法等法。所谓“任何一种近因”,是指任何一种原因;意思是说,像如理作意这类,不论经里有没有讲到,都要依据它生起的道理推究出来,然后加以说明。如是,就是“这样”,意思是依照上面所说的方式。乃至一切法,意思是:那部经里讲到多少法,就要依照它们各自相应的情况,把每一个法的近因都推究出来加以说明。或者,“乃至一切法”是说:经中所说之法的近因,以及那个近因自身的近因,这样依据生起的道理,一直推究到一切法的近因。这个摄叫作近因摄,意思是:像这样,把经中所说诸法的近因之法,以及那些近因自身的近因之法,依据生起的道理,以推究近因之法为特征,就叫作近因摄。巴利
4. Dhammanti yaṃ kiñci suttāgataṃ kusalādidhammamāha. Tassa dhammassāti tassa yathāvuttassa kusalādidhammassa. Yaṃ padaṭṭhānanti yaṃ kāraṇaṃ, yonisomanasikārādi sutte āgataṃ vā anāgataṃ vā sambhavato niddhāretvā kathetabbanti adhippāyo. Itīti evaṃ, vuttanayenāti attho. Yāva sabbadhammāti yattakā tasmiṃ sutte āgatā dhammā, tesaṃ sabbesampi yathānurūpaṃ padaṭṭhānaṃ niddhāretvā kathetabbanti adhippāyo. Atha vā yāva sabbadhammāti suttāgatassa dhammassa yaṃ padaṭṭhānaṃ, tassapi yaṃ padaṭṭhānanti sambhavato yāva sabbadhammā padaṭṭhānavicāraṇā kātabbāti attho. Eso hāro padaṭṭhānoti evaṃ sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānabhūtā dhammā tesañca padaṭṭhānabhūtāti sambhavato padaṭṭhānabhūtadhammaniddhāraṇalakkhaṇo padaṭṭhāno nāma hāroti attho.
5 当经中说“一法”时,指的是在善法等类别中,或者在蕴等类别中,对任何一个法,或者依据经中直接呈现的样子,或者依据辨明区分的方式而说的。哪些法是同一相的呢?就是任何那些法,无论是以善等性质,还是以色蕴等性质,与那个法具有相同的相。它们都被说到了:也就是说,一切具有善等性质或蕴等性质的法,即使经中没有直接说到,也由于这种同相的关系而被引入,从而以解说的方式被说到了,这就是这里的意旨。在这里,“同一相”说的就是相同的相。因此,通过同行、同作用、同因、同果、同所缘等这些关系,应当知道即使是没有说到的法,也像已经说到的法一样被辨明出来。这个摄叫作“相摄”:意思是,对于经中没有说到的法,也按照所说的方式,像已经说到的法那样辨明出来,这样的解说就叫作相摄。巴利
5. Vuttamhiekadhammeti kusalādīsu khandhādīsu vā yasmiṃ kismiñci ekadhamme, sutte sarūpato niddhāraṇavasena vā kathite. Ye dhammā ekalakkhaṇā kecīti ye keci dhammā kusalādibhāvena rūpakkhandhādibhāvena vā tena dhammena samānalakkhaṇā. Vuttā bhavanti sabbeti te sabbepi kusalādisabhāvā, khandhādisabhāvā vā dhammā sutte avuttāpi tāya samānalakkhaṇatāya vuttā bhavanti ānetvā saṃvaṇṇanāvasenāti adhippāyo. Ettha ca ekalakkhaṇāti samānalakkhaṇā vuttā. Tena sahacāritā samānakiccatā samānahetutā samānaphalatā samānārammaṇatāti evamādīhi avuttānampi vuttānaṃ viya niddhāraṇaṃ veditabbaṃ. So hāro lakkhaṇo nāmāti evaṃ sutte anāgatepi dhamme vuttappakārena āgate viya niddhāretvā yā saṃvaṇṇanā, so lakkhaṇo nāma hāroti attho.
6 所谓“词源”就是词的解释,也就是词语含义的说明。“意趣”则是诸佛或弟子等宣说这部经的人所怀的意图。“文句”是依文句而说,这里用的是工具格。虽然一切摄都离不开对文句的审察,但这一摄特别侧重通过文句这一途径来寻求义理,所以称为“文句”。正如后面将会说:“应当依文句去寻求经的词源、意趣、起因以及前后连结。”“复次”只是用来补足字句。“开示起因”中,能令果成立的就是起因,也就是原因;由这个原因使开示得以生起,意思就是这是开示生起的因缘。“前后连结”就是前与后的连结。也可以读作“前后之连结”,意思是将经的前分与后分结合起来讲述。或者依结集的方式来说,由前后相关的其他经来解说的经,其相互结合就是前后连结;再者,以前一词连结后一词,这也是前后连结。这一摄就叫作“四部摄”:如此,以显明词释、意趣等四者为特征,名为四部摄,这就是它的含义。巴利
6. Neruttanti niruttaṃ, padanibbacananti attho. Adhippāyoti buddhānaṃ sāvakānaṃ vā tassa suttassa desakānaṃ adhippāyo. Byañjananti byañjanena, karaṇe hi etaṃ paccattaṃ. Kāmañca sabbe hārā byañjanavicayā, ayaṃ pana visesato byañjanadvāreneva atthapariyesanāti katvā ‘‘byañjana’’nti vuttaṃ. Tathā hi vakkhati – ‘‘byañjanena suttassa neruttañca adhippāyo ca nidānañca pubbāparānusandhi ca gavesitabbā’’ti. Athāti padapūraṇamattaṃ. Desanānidānanti nidadāti phalanti nidānaṃ, kāraṇaṃ, yena kāraṇena desanā pavattā, taṃ desanāya pavattinimittanti attho. Pubbāparānusandhīti pubbena ca aparena ca anusandhi. ‘‘Pubbāparena sandhī’’tipi pāṭho, suttassa pubbabhāgena aparabhāgaṃ saṃsanditvā kathananti attho. Saṅgītivasena vā pubbāparabhūtehi suttantarehi saṃvaṇṇiyamānassa suttassa saṃsandanaṃ pubbāparānusandhi. Yañca pubbapadena parapadassa sambandhanaṃ, ayampi pubbāparānusandhi. Eso hāro catubyūhoti evaṃ nibbacanādhippāyādīnaṃ catunnaṃ vibhāvanalakkhaṇo catubyūho hāro nāmāti attho.
7 当某一法在教说中被安立为近因,比如发勤界等,它就是精进界等的立足处,这时就说“于一近因”。所谓“寻求其余的近因”,是指由于没有把握它的异类性,或者因为其余的懈怠等法是放逸等的邻近原因,于是以智慧去寻求其余作为近因的懈怠等法;寻求之后,在解说时把教说引向对立面,也就是对以精进、发勤等门开显的经,按照所说的方式转而从放逸等门来解说,这就叫作令教说转向对立面。这叫作回转摄。意思是:依教说中所取的法,以同类法和异类法而回转为其相,名为回转摄,这就是它的含义。巴利
7. Ekamhi padaṭṭhāneti ekasmiṃ ārambhadhātuādike parakkamadhātuādīnaṃ padaṭṭhānabhūte dhamme desanāruḷhe sati. Pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānanti tassa visabhāgatāya aggahaṇena vā sesakaṃ pamādādīnaṃ āsannakāraṇattā padaṭṭhānabhūtaṃ kosajjādikaṃ dhammantaraṃ pariyesati paññāya gavesati, pariyesitvā ca saṃvaṇṇanāya yojento desanaṃ āvaṭṭati paṭipakkheti vīriyārambhādimukhena āraddhasuttaṃ vuttanayena pamādādivasena niddisanto desanaṃ paṭipakkhato āvaṭṭeti nāma. Āvaṭṭo nāma so hāroti desanāya gahitadhammānaṃ sabhāgavisabhāgadhammavasena āvaṭṭanalakkhaṇo āvaṭṭo hāro nāmāti attho.
8 所谓“法”,是指具有自性的法,这些法按善等类别可以分成许多种。“近因”,是指依靠它站稳之后,能进一步证得更殊胜的功德,它就是证得殊胜功德的原因。“地”,是指凡夫地、见地等等这样的地。“分别”,是指按差别来解说。“共”,是指按所见应断等名称,或者按凡夫、入流者等对象,在共通、没有差别的地方合起来说,这就是它的意思。与上面相反的情况,就应当知道是“不共”。“应知此为分别”,意思是:像上面所说的那样,对法等进行分别,这种理趣就叫作“分别”。因此,对于杂染法和清净法,按共与不共、按近因、按地来分别,以分别为特征,就应当看作“分别理”。巴利
8. Dhammanti sabhāvadhammaṃ, taṃ kusalādivasena anekavidhaṃ. Padaṭṭhānanti yasmiṃ patiṭṭhite uttari guṇavisese adhigacchati, taṃ visesādhigamanakāraṇaṃ. Bhūminti puthujjanabhūmi dassanabhūmīti evamādikaṃ bhūmiṃ. Vibhajjateti vibhāgena katheti. Sādhāraṇeti dassanapahātabbādināmavasena vā puthujjanasotāpannādivatthuvasena vā sādhāraṇe avisiṭṭhe samāneti attho. Vuttavipariyāyena asādhāraṇā veditabbā. Neyyo vibhattīti yathāvuttadhammādīnaṃ vibhajano ayaṃ hāro vibhattīti ñātabboti attho. Tasmā saṃkilesadhamme vodānadhamme ca sādhāraṇāsādhāraṇato padaṭṭhānato bhūmito ca vibhajanalakkhaṇo ‘‘vibhattihāro’’ti daṭṭhabbaṃ.
9 已示:指在经中说过、出现过,或者已经解释过的。已修:就像已生起的被称为“如同已生起的那样”,这里的意思是应当修习如同已修习的那样。已断:在这里也是同样的道理。回转至对立面:对于所说的诸法,依它们各自的对立面而回转,这就是它的意思。如此,对于已示的诸法,以从对立面回转为特征,应当知道这就是“回转理”。巴利
9. Niddiṭṭheti kathite sutte āgate, saṃvaṇṇite vā. Bhāviteti yathā uppannasadisā uppannāti vuccanti, evaṃ bhāvitasadise bhāvetabbeti attho. Pahīneti etthāpi eseva nayo. Parivattati paṭipakkheti vuttānaṃ dhammānaṃ ye paṭipakkhā, tesaṃ vasena parivattetīti attho. Evaṃ niddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ paṭipakkhato parivattanalakkhaṇo ‘‘parivattano hāro’’ti veditabbo.
10 种种不同的说法,就是对同一个意思用不同的言辞来表达;这些不同的言辞本身就是同义词,也就是方便说法的词。这些就是同义词。“多”是指很多、无数。这里的“tu”字表示限定,借此说明:在结合同义理的时候,应当说极多的方便说法,而不是只举少数几个。“经中所说”是指在被称为九分教的三藏佛语中所说的那些。这里也要把“tu”字的意思带进来理解,借此说明:只应当取巴利经文中已经出现的同义词。“于一法”是指对于一个词的意思。“智者了知经”就像说“知酥”时,意思是“用酥来思择”“给酥”或“请给酥”一样;同样,精通经典、善于说法的人,对于一个意思,也能思择、阐明并组合众多方便说法的词。这就是它的意思。所谓“此名同义理”,就是对于那个意思,以组合如上所说种种方便说法的词为特征,这就叫同义理。因此,在一个意思上以组合种种方便说法的词为特征,应当知道这就是“同义理”。巴利
10. Vividhāni ekasmiṃyeva atthe vacanāni vivacanāni, vivacanāni eva vevacanāni, pariyāyasaddāti attho. Tāni vevacanāni. Bahūnīti anekāni. Tu-saddo avadhāraṇe. Tena bahū eva pariyāyasaddā vevacanahārayojanāyaṃ kathetabbā, na katipayāti dasseti . Sutte vuttānīti navavidhasuttantasaṅkhāte tepiṭake buddhavacane bhāsitāni. Etthāpi tu-saddassa attho ānetvā yojetabbo, tena pāḷiyaṃ āgatāniyeva vevacanāni gahetabbānīti vuttaṃ hoti. Ekadhammassāti ekassa padatthassa. Yo jānāti suttavidūti yathā ‘‘sappissa jānāhī’’ti vutte ‘‘sappinā vicārehi, sappiṃ dehi, dethā’’ti vā āṇāpetīti attho, evaṃ yo suttakovido dhammakathiko ekassa atthassa bahūpi pariyāyasadde vicāreti vibhāveti yojetīti attho. Vevacano nāma so hāroti tassa atthassa vuttappakārapariyāyasaddayojanālakkhaṇo vevacanahāro nāma. Tasmā ekasmiṃ atthe anekapariyāyasaddayojanālakkhaṇo ‘‘vevacanahāro’’ti veditabbaṃ.
11 所谓“法”,是指蕴等诸法。“由施设”:是以令知、显示的方式,或是以不混杂而安立的方式。“以种种”:是依投置、生起等方式而有种种不同。“那种行相”:就是对于同一个事物,依投置、生起、施设等,用种种施设来显示它的那种方式。“应知名为施设理”:应当知道这就叫施设理。因此,以对每一法由种种施设所应显示之行相的阐明为特征,应当知道这就是“施设理”。巴利
11. Dhammanti khandhādidhammaṃ. Paññattīhīti paññāpanehi pakārehi ñāpanehi, asaṅkarato vā ṭhapanehi. Vividhāhīti nikkhepappabhavādivasena anekavidhāhi. So ākāroti yo ekassevatthassa nikkhepappabhavapaññattiādivasena anekāhi paññattīhi paññāpanākāro. Ñeyyo paññatti nāma hāroti paññattihāro nāmāti ñātabbo. Tasmā ekekassa dhammassa anekāhi paññattīhi paññāpetabbākāravibhāvanalakkhaṇo ‘‘paññattihāro’’ti veditabbaṃ.
12 12. 缘起,就是缘起。根与蕴,就是根和蕴。界与处,就是界和处。由这些,就是指通过经典中出现的词义来推求时,由这十二支的缘起、二十二根、五蕴、十八界、十二处等。趣入,就是解说的方法能够趣入、进入缘起等法之中,这是它的意思。这就叫作趣入,即上述这种解说的特征,就叫作趣入。这里通过“及”字,还应当看到,偈颂中没有说到的空门等也被包括在内。如此,以缘起等门趣入经义为特征,应当知道这就叫作趣入。巴利
12. Paṭiccuppādoti paṭiccasamuppādo. Indriyakhandhāti indriyāni ca khandhā ca. Dhātuāyatanāti dhātuyo ca āyatanāni ca. Etehīti yo dvādasapadiko paccayākāro yāni ca dvāvīsatindriyāni ye ca pañcakkhandhā yā ca aṭṭhārasa dhātuyo yāni ca dvādasāyatanāni, etehi sutte āgatapadatthamukhena niddhāriyamānehi. Otarati yoti yo saṃvaṇṇanānayo ogāhati, paṭiccasamuppādādike anupavisatīti attho. Otaraṇo nāma so hāroti yo yathāvutto saṃvaṇṇanāviseso, so otaraṇahāro nāma. Ca-saddena cettha suññatamukhādīnaṃ gāthāyaṃ avuttānampi saṅgaho daṭṭhabbo. Evaṃ paṭiccasamuppādādimukhehi suttatthassa otaraṇalakkhaṇo otaraṇo hāro nāmāti veditabbaṃ.
13 13. “已解答”是指由佛陀等所解释的。“问”是指想要了知的义理。“偈颂”是指存在于偈颂中的。而这样提问的人,大多数是依照造偈的方式来提问,所以才这样说。“依何”是指那首偈颂是依什么义理、为了什么义理而提问的,就是指那个义理。“净与不净的考察”是指:词句被净化了,但发问没有被净化;或者词句被净化了,发问也被净化了——像这样对词句等的净与不净状态的审查。“这名为净理”:如上所说的这种审查,就叫作净理。如此,在经中,以对词句、词句的含义、问题、发问的净化为特征,应当知道这就是“净理”。巴利
13. Vissajjitamhīti buddhādīhi byākate. Pañheti ñātuṃ icchite atthe. Gāthāyanti gāthāruḷhe. Idañca pucchantā yebhuyyena gāthābandhavasena pucchantīti katvā vuttaṃ. Yamārabbhāti sā pana gāthā yaṃ atthaṃ ārabbha adhikicca pucchitā, tassa atthassa. Suddhāsuddhaparikkhāti padaṃ sodhitaṃ, ārambho na sodhito, padañca sodhitaṃ ārambho ca sodhitoti evaṃ padādīnaṃ sodhitāsodhitabhāvavicāro . Hāro so sodhanonāmāti yathāvuttavicāro sodhano hāro nāma. Evaṃ sutte padapadatthapañhārambhānaṃ sodhanalakkhaṇo ‘‘sodhano hāro’’ti veditabbaṃ.
14 “单一性”是指:单一的状态就是单一,单一本身就是单一性,依着这个单一性。这里“一”这个词是“共同”一词的同义词,所以意思是“以共相”。“特别的量”就是非分,非分本身就是非分性,它的状态就是非分性,依着这个非分性,意思是“以别相”。不应分别它们:那些在经中教导的法,比如以共相说的“苦、集”等,以别相说的“生、老、欲爱、有爱”等,不应该这样分别:“这里面什么是共相?什么是别相?”为什么?因为建立共相和别相只是世间约定,并不固定,就像时间、方位等差别也是依观待而成立的。比如说“今天、昨天、明天”时,这些时间差别并没有固定的本质;说“东方、西方”时,这些方位差别也是如此。共相和别相也是这样。就拿“这是苦”来说,如果观待生等,它属于共相,但如果观待圣谛,它就成了别相。对集等也是同样的道理。这就是“处模式”:如此,以不分别经中所说诸法的方式,以抉择共相与别相为特征,就称为“处模式”。巴利
14. Ekattatāyāti ekassa bhāvo ekattaṃ, ekattameva ekattatā, tāya ekattatāya. Eka-saddo cettha samānasaddapariyāyo, tasmā sāmaññenāti attho. Visiṭṭhā mattā vimattā, vimattāva vemattaṃ, tassa bhāvo vemattatā, tāya vemattatāya, visesenāti attho. Te na vikappayitabbāti ye dhammā ‘‘dukkhaṃ samudayo’’tiādinā sāmaññena, ‘‘jāti jarā kāmataṇhā bhavataṇhā’’tiādinā visesena ca sutte desitā, te ‘‘kimettha sāmaññaṃ, ko vā viseso’’ti evaṃ sāmaññavisesavikappanavasena na vikappayitabbā. Kasmā? Sāmaññavisesakappanāya vohārabhāvena anavaṭṭhānato kāladisāvisesādīnaṃ viya apekkhāsiddhito ca. Yathā hi ‘‘ajja hiyyo sve’’ti vuccamānā kālavisesā anavaṭṭhitasabhāvā ‘‘purimā disā pacchimā disā’’ti vuccamānā disāvisesā ca, evaṃ sāmaññavisesāpi. Tathā hi ‘‘idaṃ dukkha’’nti vuccamānaṃ jātiādiapekkhāya sāmaññampi samānaṃ saccāpekkhāya viseso hoti. Esa nayo samudayādīsupi. Eso hāro adhiṭṭhānoti evaṃ suttāgatānaṃ dhammānaṃ avikappanavasena sāmaññavisesaniddhāraṇalakkhaṇo adhiṭṭhāno hāro nāmāti attho.
15 凡是被称为“那些法”的,就是指无明等那些作为缘的法。被称为“那个法”的,就是指行等那些由缘所生的法。“令生起”就是使它们产生。“缘”是以俱生缘的方式。“辗转地”是以辗转缘的方式,意思是依相应的相续组合而成为缘。这里指的是亲依止缘。在前一种情形中,是剩余的缘的状态。“抽出因之后”:把如前所说、名为“缘”、分为能生等不同种类的“因”取出来,从经文中确定之后,那种称为解释的,这就是“庄严模式”。意思是:如此,对经中所说的诸法,在名为“庄严”的因缘中确定之后,以解释为特征,便称为“庄严模式”。巴利
15. Ye dhammāti ye avijjādikā paccayadhammā. Yaṃ dhammanti yaṃ saṅkhārādikaṃ paccayuppannadhammaṃ. Janayantīti nibbattenti. Paccayāti sahajātapaccayabhāvena. Paramparatoti paramparapaccayabhāvena, anurūpasantānaghaṭanavasena paccayo hutvāti attho. Upanissayakoṭi hi idhādhippetā. Purimasmiṃ avasiṭṭho paccayabhāvo. Hetumavakaḍḍhayitvāti taṃ yathāvuttapaccayasaṅkhātaṃ janakādibhedabhinnaṃ hetuṃ ākaḍḍhitvā suttato niddhāretvā yo saṃvaṇṇanāsaṅkhāto, eso hāro parikkhāroti evaṃ sutte āgatadhammānaṃ parikkhārasaṅkhāte hetupaccaye niddhāretvā saṃvaṇṇanalakkhaṇo parikkhāro hāroti attho.
16 16. 「那些法」是指戒等诸法。「以彼为根」是说,它们作为定等的根本;应当依足处的方式,把它们安立为那些定等的足处,这就是它们的关联。「那些被牟尼开示为同一意义的」是指离贪、心解脱、有学果、超越欲界等词,因为都指向不来果这一意义而意义相同,被佛陀这位牟尼所阐明;应当依互为同义词的方式把它们安立起来,这就是它们的关联。这里所说的安立,是通过显示名为三学的戒等三蕴的各种同义异名,来说明修行的圆满;而修行圆满就是断除所应断的,所以断除的安立也实际上已经被显示出来了。这就是安立模式:这种模式以对经中所述诸法的足处、同义词、修行、断除进行安立考察为特征,名为安立模式。巴利
16. Ye dhammāti ye sīlādidhammā. Yaṃmūlāti yesaṃ samādhiādīnaṃ mūlabhūtā, te tesaṃ samādhiādīnaṃ padaṭṭhānabhāvena samāropayitabbāti sambandho. Ye cekatthā pakāsitā munināti ye ca rāgavirāgācetovimuttisekkhaphalakāmadhātusamatikkamanādisaddā anāgāmiphalatthatāya ekatthā buddhamuninā paridīpitā, te aññamaññavevacanabhāvena samāropayitabbāti sambandho. Samāropanañcettha sutte yathārutavasena niddhāraṇavasena vā gayhamānassa sikkhattayasaṅkhātassa sīlādikkhandhattayassa pariyāyantaravibhāvanamukhena bhāvanāpāripūrikathanaṃ, bhāvanāpāripūrī ca pahātabbassa pahānenāti pahānasamāropanāpi atthato dassitā eva hoti. Esa samāropano hāroti esa sutte āgatadhammānaṃ padaṭṭhānavevacanabhāvanāpahānasamāropanavicāraṇalakkhaṇo samāropano nāma hāroti attho.
17 17. 这样,以偈颂结构的方式指出了全部十六种理趣之后,现在为了指出理趣而说了“以及渴爱……”等话。其中,“以及渴爱与无明”:经中所说的,或者按义理以抉择的方式所取的渴爱与无明,那位引导者引导它们——这是连接关系。那一种特定的解释引导它,使它进入杂染分,也就是依杂染来贯通经义——这是意趣。“以止”:就是以定。“以观”:就是以慧。那位引导者使它进入清净分,同样依此贯通经义——这是意趣。“连结诸谛之后”:引导的时候,渴爱与无明因为是有的根本,所以属于集谛;其余三地所摄的诸法属于苦谛;止与观属于道谛;由此应当证得的无为界属于灭谛。就这样,用这四谛连结起来。“这个理趣名为喜旋”:以渴爱与无明引导杂染分的经义,以止与观引导清净分的经义,通过四谛连结的方式,以引导为特征的那种特定解释,这个理趣就叫作“喜旋理趣”。这就是它的意思。在这里,理趣的立足处在偈颂中被称为“理趣”,所以说为“特定的解释”。因为义理趣并不是解释,与通达四谛相应、在加行阶段随顺把握的才是义理趣。然而,针对利根顿悟者等,以渴爱等为门建立理趣的立足处,在这里就称为理趣。巴利
17. Evaṃ gāthābandhavasena soḷasapi hāre niddisitvā idāni naye niddisituṃ ‘‘taṇhañcā’’tiādi vuttaṃ. Tattha taṇhañca avijjampi cāti sutte āgataṃ atthato niddhāraṇavasena vā gahitaṃ taṇhaṃ avijjañca yo netīti sambandho. Yo saṃvaṇṇanāviseso taṃ neti saṃkilesapakkhaṃ pāpeti saṃkilesavasena suttatthaṃ yojetīti adhippāyo. Samathenāti samādhinā. Vipassanāyāti paññāya, yo neti vodānapakkhaṃ pāpeti, tathā suttatthaṃ yojetīti adhippāyo. Saccehi yojayitvāti nayanto ca taṇhā ca avijjā ca bhavamūlakattā samudayasaccaṃ, avasesā tebhūmakadhammā dukkhasaccaṃ, samathavipassanā maggasaccaṃ, tena pattabbā asaṅkhatadhātu nirodhasaccanti evaṃ imehi catūhi saccehi yojetvā. Ayaṃ nayo nandiyāvaṭṭoti yo taṇhāvijjāhi saṃkilesapakkhassa suttatthassa samathavipassanāhi vodānapakkhassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, ayaṃ nandiyāvaṭṭo nayo nāmāti attho. Ettha ca nayassa bhūmi gāthāyaṃ ‘‘nayo’’ti vuttā, tasmā saṃvaṇṇanāvisesoti vuttaṃ. Na hi atthanayo saṃvaṇṇanā, catusaccapaṭivedhassa anurūpo pubbabhāge anugāhaṇanayo atthanayo. Tassa pana yā ugghaṭitaññuādīnaṃ vasena taṇhādimukhena nayabhūmiracanā, tattha nayavohāro.
18 18. “不善”:指十二种心生起所涵盖的一切不善法。“以自根”:以自己的根,也就是贪、嗔、痴,这是意思。“善”:指一切四地所摄的善法。“以善根”:指以无贪等善根来引导。引导时,善与不善不像幻象、阳焰那样不实,所以是“真实”;不像瓶罐等只是世俗谛,所以是“如实”;不善没有可爱异熟,善没有不可爱异熟,因此有异熟时不欺诳,所以是“不异”——如此引导。应当知道,这三个词都是用来简别善与不善的。或者,以不善根引导不善、以善根引导善,这个理趣引导“真实、如实、不异”,意思是抉择四谛之后加以连结。因为苦等有压迫等性质,没有其他状态,所以是真实;是谛的本质,所以是如实;不欺诳,所以是不异。世尊确实这样说过:“诸比丘,这四种是如实、不异、无他。”(相应部5.1090)“彼理趣名为三锋”:以不善根引导杂染分经义、以善根引导清净分经义,通过四谛连结之门、以引导为相的解释差别,他们称之为“三锋理趣”。这就是其意。巴利
18. Akusaleti dvādasacittuppādasaṅgahite sabbepi akusale dhamme. Samūlehīti attano mūlehi, lobhadosamohehīti attho. Kusaleti sabbepi catubhūmake kusale dhamme. Kusalamūlehīti kusalehi alobhādimūlehi yo neti. Nayanto ca kusalākusalaṃ māyāmarīciādayo viya abhūtaṃ na hotīti bhūtaṃ. Paṭaghaṭādayo viya na sammutisaccamattanti tathaṃ. Akusalassa iṭṭhavipākatābhāvato kusalassa ca aniṭṭhavipākatābhāvato vipāke sati avisaṃvādakattā avitathaṃ neti. Evametesaṃ tiṇṇampi padānaṃ kusalākusalavisesanatā daṭṭhabbā. Atha vā akusalamūlehi akusalāni kusalamūlehi ca kusalāni nayanto ayaṃ nayo bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ neti, cattāri saccāni niddhāretvā yojetīti attho. Dukkhādīni hi bādhakādibhāvato aññathābhāvābhāvena bhūtāni, saccasabhāvattā tathāni, avisaṃvādanato avitathāni. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathānī’’ti (saṃ. ni. 5.1090). Tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhūti yo akusalamūlehi saṃkilesapakkhassa kusalamūlehi vodānapakkhassa suttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, taṃ tipukkhalaṃ nayanti vadantīti attho.
19 19. “以颠倒”是指以四种颠倒,也就是以“不净中见净”等方式运作的颠倒。“烦恼”是指被染污、被逼迫,所以叫烦恼,也就是杂染的法,意思是属于杂染那一类。有些人读作“saṃkilese”(在杂染中),意思是与烦恼相伴。“以诸根”是指以信等诸根。“正法”是指行道与通达的正法,意思是属于清净那一类。以“净想”等颠倒来遍取整个杂染分,以信根等来遍取清净分,通过四谛的连接方式来引导,这种以引导为特征的解释差别,这个理趣,通达这个理趣的人、精通正法理趣的人,或者善巧于义理趣的人,就称之为“狮子游戏理趣”。巴利
19. Vipallāsehīti asubhe subhantiādinayappavattehi catūhi vipallāsehi. Kileseti kilissanti vibādhiyantīti kilesā, saṃkiliṭṭhadhammā, saṃkilesapakkhanti attho. Keci ‘‘saṃkilese’’tipi paṭhanti, kilesasahiteti attho. Indriyehīti saddhādīhi indriyehi. Saddhammeti paṭipattipaṭivedhasaddhamme, vodānapakkhanti attho. Etaṃ nayanti yo subhasaññādīhi vipallāsehi sakalassa saṃkilesapakkhassa saddhindriyādīhi vodānapakkhassa catusaccayojanavasena nayanalakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso, etaṃ nayaṃ nayavidū saddhammanayakovidā, atthanayakusalā eva vā sīhavikkīḷitaṃ nayanti vadantīti attho.
20 在“分别说”中,指的是为了把各个义理趣连接起来而作的、解释经义的论述之中,这就是意思。因此他说“于此处彼处”。“善与不善”,指的是那些构成该理趣方向的诸法,也就是清净分和杂染分。“已说”,指的是从经中抉择出来之后加以宣说。“以意审察”,指的是对于前面所说的那些法,只以心意,像“这是第一方,这是第二方”这样,作为该理趣的方向来审察、推度,这就是意思。也有读作“审察他们于内”的。这里,“他们”指前面所说,“于内”指的是内部,也就是内心之中,这就是意思。巴利
20. Veyyākaraṇesūti tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ katesu suttassa atthavissajjanesūti attho. Tenevāha ‘‘tahiṃ tahi’’nti. Kusalākusalāti vodāniyā saṃkilesikā ca tassa tassa nayassa disābhūtadhammā. Vuttāti suttato niddhāretvā kathitā. Manasā volokayateti te yathāvuttadhamme citteneva ‘‘ayaṃ paṭhamā disā ayaṃ dutiyā disā’’tiādinā tassa tassa nayassa disābhāvena upaparikkhati, vicāretīti attho. ‘‘Olokayate te abahī’’tipi pāṭho. Tattha teti te yathāvuttadhamme. Abahīti abbhantaraṃ, citte evāti attho. Taṃ khu disālocanaṃ āhūti olokayateti ettha yadetaṃ olokanaṃ, taṃ disālocanaṃ nāma nayaṃ vadanti. Khu-ti ca nipāto avadhāraṇe. Tena olokanameva ayaṃ nayo, na koci atthavisesoti dasseti.
21 21. 「观察后」是指以第一方等的面向来审察。「以观方」是指以名为观方的理趣作为工具。因为,用来在连结各个义理趣时观察诸方的那种规则,那个规则就叫作观方;或者,这里应该这样理解它的意思。「提出后」是指抽出后,也就是从经中抉择出作为方向的诸法。也有人读作「提出后,使其等同」,它的意思是:「令那些作为方向的诸法等同者」。这里的「Yaṃ」或是指涉行为。「令等同」是指以连结各个理趣的方式,将它们平等地、或正确地带来。那么,带来什么呢?是一切善与不善法,即各个理趣中作为方向的诸法。「这是理趣」:在这里,「令等同」就是对于各个理趣中作为方向的诸法所进行的等同化,这就是名为「钩理趣」的意思。而这二者,也被称为「言说理趣」和「业理趣」。巴利
21. Oloketvāti paṭhamādidisābhāvena upaparikkhitvā. Disālocanenāti disālocananayena karaṇabhūtena. Yena hi vidhinā tassa tassa atthanayassa yojanāya disā olokīyanti, so vidhi disālocananti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Ukkhipiyāti uddharitvā, disābhūtadhamme suttato niddhāretvāti attho. ‘‘Ukkhipiya yo samānetī’’tipi paṭhanti, tassattho – ‘‘yo tesaṃ disābhūtadhammānaṃ samānayanaṃ karotī’’ti. Yanti vā kiriyāparāmasanaṃ . Samānetīti samaṃ, sammā vā āneti tassa tassa nayassa yojanāvasena. Ke pana āneti? Sabbe kusalākusale taṃtaṃnayadisābhūte. Ayaṃ nayoti samānetīti ettha yadetaṃ taṃtaṃnayadisābhūtadhammānaṃ samānayanaṃ, ayaṃ aṅkuso nāma nayoti attho. Etañca dvayaṃ ‘‘vohāranayo, kammanayo’’ti ca vuccati.
22 22. 这样用理趣和方式说明之后,现在为了显示它们结合的顺序,就说“首先,十六理趣”等。其中,“首先,十六理趣”后面省略了“应当结合”这句话。意思是:应当先作理趣的解释,因为这是对文句的探求。“以观方”:就是以观方,或者这就是原文的读法。“以钩”:这里的“hi”只是个虚词。其余部分很清楚。巴利
22. Evaṃ hāre naye ca niddisitvā idāni nesaṃ yojanakkamaṃ dassento ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’ntiādimāha. Tattha paṭhamaṃ soḷasa hārā ‘‘yojetabbā’’ti vacanaseso. Hārasaṃvaṇṇanā paṭhamaṃ kātabbā byañjanapariyeṭṭhibhāvatoti adhippāyo. Disalocanatoti disālocanena, ayameva vā pāṭho. Aṅkusena hīti hi-saddo nipātamattaṃ. Sesaṃ uttānameva.
23 23. 现在,为了指出那些按照文句和义句来说被称为“十二句”的句子,他说了“音节、词”等。其中,在词还没有完整时的音素就是“音节”,这是从同义词的角度来说的,因为它不可书写、不流转。实际上,音素并没有同义词。那么,音素是根据什么意义而称为“音素”呢?是根据“解释意义”的意义。正是这个音素,由于刹那生灭、前后相续地生起,并且被执取为词等形式,就能随其关联而表达出种种意义。或者,一个单音节的词就是音节;另有一些人说:“因为心意在演说之语中不可书写,所以称为音节。”巴利
23. Idāni yesaṃ byañjanapadānaṃ atthapadānañca vasena dvādasa padāni suttanti vuttaṃ, tāni padāni niddisituṃ ‘‘akkharaṃ pada’’ntiādimāha. Tattha apariyosite pade vaṇṇo akkharaṃ pariyāyavasena akkharaṇato asañcaraṇato. Na hi vaṇṇassa pariyāyo vijjati, atha vaṇṇoti kenaṭṭhena vaṇṇo? Atthasaṃvaṇṇanaṭṭhena. Vaṇṇo eva hi ittarakhaṇatāya aparāparabhāvena pavatto padādibhāvena gayhamāno yathāsambandhaṃ taṃ taṃ atthaṃ vadati . Ekakkharaṃ vā padaṃ akkharaṃ, keci pana ‘‘manasā desanāvācāya akkharaṇato akkhara’’nti vadanti.
“词”(pada):因为通过它,意义能够被了知,所以叫“词”。它分为四种:名词、动词、前缀词、不变词。其中,像“触、受、心”这样以事物为主的,是名词。像“触着、感受、了知”这样以动作为主的,是动词。像“pa”这样作为把握动作差别之标志的,是前缀词。像“eva”这样,作为显示动作和事物各自差别之根据的,是不变词。巴利
Padanti pajjati attho etenāti padaṃ, taṃ nāmapadaṃ ākhyātapadaṃ upasaggapadaṃ nipātapadanti catubbidhaṃ. Tattha ‘‘phasso vedanā citta’’nti evamādikaṃ satvappadhānaṃ nāmapadaṃ. ‘‘Phusati vedayati vijānātī’’ti evamādikaṃ kiriyāpadhānaṃ ākhyātapadaṃ. Kiriyāvisesaggahaṇanimittaṃ ‘‘pa’’ iti evamādikaṃ upasaggapadaṃ. Kiriyāya satvassa ca sarūpavisesappakāsanahetubhūtaṃ ‘‘eva’’nti evamādikaṃ nipātapadaṃ.
文句:简要来说,能表达由词所宣说的意义的,就是文句,也就是句子。不过从意义上看,应该把它理解为词的组合。因为即使只听到单个的词,也必须借助语境等所得的其他词来连接,才能达成对意义的理解,所以正是句子才真正表达了意义。辞:就是通过形相所宣说的词源解释。巴利
Byañjananti saṅkhepato vuttaṃ padābhihitaṃ atthaṃ byañjayatīti byañjanaṃ, vākyaṃ. Taṃ pana atthato padasamudāyoti daṭṭhabbaṃ. Padamattasavanepi hi adhikārādivasena labbhamānehi padantarehi anusandhānaṃ katvāva atthasampaṭipatti hotīti vākyameva atthaṃ byañjayati. Niruttīti ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ nirutti.
解说:详细开示,因为毫无保留地开示,所以叫解说。或者,用词来划分句子,这就是形相。如果这样的话,形相和词有什么区别呢?当句子还没有结束、还没有被分析的时候,它的组成部分就是词;当通过发音,句子已经结束、或者正在被分析的时候,它的组成部分就是形相——这就是它们之间的区别。第六种说法,就是第六说。以形相为第六说的,就是形相第六说,也就是音节句。在这里,本来应该在音节这个词之后接着讲形相句,但讲述者在解说句之后才说,所以称为形相第六说;不过,喜欢按照词的顺序来的人,应该把它直接放在音节句之后。因为后面会这样说:无量的音节,无量的形相,以及以音节开显,以形相分别。还有些人读作:词、形相、音节、词源以及解说。到这里为止,所说的所有音节,就是指上面所说的字母等等;只有这些才涵盖了一切音节,不被这些所包含的音节是不存在的——这就是它的意思。巴利
Niddesoti nibbacanavitthāro niravasesadesanattā niddeso. Padehi vākyassa vibhāgo ākāro. Yadi evaṃ padato ākārassa ko visesoti? Apariyosite vākye avibhajjamāne vā tadavayavo padaṃ. Uccāraṇavasena pariyosite vākye vibhajjamāne vā tadavayavo ākāroti ayametesaṃ viseso. Chaṭṭhaṃ vacanaṃ chaṭṭhavacanaṃ. Ākāro chaṭṭhavacanaṃ etassāti ākārachaṭṭhavacanaṃ, byañjanapadaṃ. Ettha ca byañjananti imassa padassa anantaraṃ vattabbaṃ ākārapadaṃ niddesapadānantaraṃ vadantena ‘‘ākārachaṭṭhavacana’’nti vuttaṃ, padānupubbikaṃ pana icchantehi taṃ byañjanapadānantarameva kātabbaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘aparimāṇā byañjanā aparimāṇā ākārāti, byañjanehi vivarati ākārehi vibhajatī’’ti ca. Keci pana ‘‘ākārapadabyañjananiruttiyo ca niddeso’’ti paṭhanti. Ettāva byañjanaṃ sabbanti yānimāni akkharādīni niddiṭṭhāni, ettakameva sabbaṃ byañjanaṃ, etehi asaṅgahitaṃ byañjanaṃ nāma natthīti attho.
24 24. “略说”就是以简略的方式宣说。“广说”就是首先宣说,意思是被宣告、被照亮。通过这两个义句,就把握了由音节和词所显明的义理形态。因为当音节被听到时,已经为听者带来了特别的安排,所以在一词结束时,就能达成对词义的理解。正因如此,下文将会说:“在那里,世尊以音节略说,以词广说”,以及“以音节与词揭显”。巴利
24. Saṅkāsanāti saṃkhittena kāsanā. Pakāsanāti paṭhamaṃ kāsanā, kāsīyati dīpīyatīti attho. Iminā hi atthapadadvayena akkharapadehi vibhāviyamāno atthākāro gahito. Yasmā akkharehi suyyamānehi suṇantānaṃ visesavidhānassa katattā padapariyosāne padatthasampaṭipatti hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘tattha bhagavā akkharehi saṅkāseti padehi pakāsetīti, akkharehi padehi ca ugghāṭetī’’ti ca.
“开显”就是详细展开。“分别”和“明了”以及“施设”,合起来就是分别、明了和施设。其中,“分别”是指作出区分;这里由两者也说明了指示。应当知道,在这里,依照前面那种方式,通过文句的形态所解说的义理形态已经被显示出来了。“明了”就是使之清楚显现。“施设”就是通过种种方式使人了知。这两者一起说的就是再解说。在这里,通过被称为词源解说的文句所解说的义理形态也被说到了,这个义理形态就被称为“被再解说”。说“以这些”,是因为离开了这些略说等,开示的义理就无法成立。义,就是经的义理。业,就是揭显等的作用。因为当开示随着经义运转时,就会在那些一揭显便知者等所化众生的心相续中产生觉悟的作用;而那个经义,正是略说等的形态。因此说:“义与业已被指示出来。”巴利
Vivaraṇāti vitthāraṇā. Vibhajanā ca uttānīkammañca paññatti ca vibhajanuttānīkammapaññatti. Tattha vibhajanāti vibhāgakaraṇaṃ, ubhayenāpi niddisanamāha. Idha purimanayeneva byañjanākārehi niddisiyamāno atthākāro dassitoti daṭṭhabbaṃ. Uttānīkammaṃ pākaṭakaraṇaṃ. Pakārehi ñāpanaṃ paññatti. Dvayenāpi paṭiniddisanaṃ katheti. Etthāpi niruttiniddesasaṅkhātehi byañjanapadehi niddisiyamāno atthākāro vutto, yo paṭiniddisīyatīti vuccati. Etehīti etehi eva saṅkāsanādivinimuttassa desanātthassa abhāvato. Atthoti suttattho. Kammanti ugghaṭanādikammaṃ. Suttatthena hi desanāya pavattiyamānena ugghaṭitaññuādiveneyyānaṃ cittasantānassa pabodhanakiriyānibbatti. So ca suttattho saṅkāsanādiākāroti. Tena vuttaṃ – ‘‘attho kammañca niddiṭṭha’’nti.
25 25. 这里说“三”,是因为词性的变化而说的,实际要表达的就是“三个”。“以九种分位”:就是以九个部分。“义理完全系属”:意思是义理正确地系属在一起,不是离开彼此而独立存在。因为一切佛语都以开显四谛为宗旨,而种种义理趣向也是以与四谛相连属的方式运作,所以一切圣典的义理全都统摄在这三种义趣之中,并以略说等种种形态而运行。巴利
25. Tīṇīti liṅgavipallāsena vuttaṃ, tayoti vuttaṃ hoti. Navahi padehīti navahi koṭṭhāsehi . Attho samāyuttoti attho sammā yutto na vinā vattati. Sabbassa hi buddhavacanassa catusaccappakāsanato atthanayānañca catusaccayojanavasena pavattanato sabbo pāḷiattho atthanayattayasaṅgahito saṅkāsanādiākāravisesavutti cāti.
26 现在,为了便于把握前面已经说明过的教示理趣等《导论》的句义,他按照数目加以限定,然后作出说明,因此说了“义之……”等话。其中,“二十四”是指:十六摄句、六音声句、二业理趣,这样一共二十四。“二者”是指:六义句和三义趣,这九种,加上前面所说的二十四种,这两部分。“集合”就是总合在一起。也有人读作“略言之”,意思就是把它归在一处。“这么多”就是只有这个数量,除了这些之外,再没有别的《导论》句义了——这就是这句话的意思。巴利
26. Idāni yathāniddiṭṭhe desanāhārādike nettippakaraṇassa padatthe sukhaggahaṇatthaṃ gaṇanavasena paricchinditvā dassento ‘‘atthassā’’tiādimāha. Tattha catubbīsāti soḷasa hārā cha byañjanapadāni dve kammanayāti evaṃ catubbīsa. Ubhayanti cha atthapadāni tayo atthanayāti idaṃ navavidhaṃ yathāvuttaṃ catubbīsavidhañcāti etaṃ ubhayaṃ. Saṅkalayitvāti sampiṇḍetvā. ‘‘Saṅkhepayato’’tipi pāṭho, ekato karontassāti attho. Ettikāti etappamāṇā, ito vinimutto koci nettipadatthā natthīti attho.
为了让三十三句义的《导论》在探究经义时,先说明“十六摄句为首”等理趣,所以应当先注释摄句。这样,摄句与理趣的注释次第就显示出来了,而这个次第正是依照摄句与理趣的宣说次第成立的。这个次第成立之后,这里的开头就说明:所有这些摄句和理趣,都应该按照这里所示的次第,通过注释配合到各种经里去,不能颠倒次序。巴利
Evaṃ tettiṃsapadatthāya nettiyā suttassa atthapariyesanāya yo ‘‘soḷasa hārā paṭhama’’nti nayehi paṭhamaṃ hārā saṃvaṇṇetabbāti hāranayānaṃ saṃvaṇṇanākkamo dassito, svāyaṃ hāranayānaṃ desanākkameneva siddho. Evaṃ siddhe sati ayaṃ ārambho imamatthaṃ dīpeti – sabbepime hārā nayā ca iminā dassitakkameneva suttesu saṃvaṇṇanāvasena yojetabbā, na uppaṭipāṭiyāti.
那么,这里有什么理由,使得这些摄句和理趣都按照这个次序来开示呢?虽然这种追问并不是在任何地方都固定于某种次序,但是,因为说法本身就以阐明依止、果报、方便及其自体、利益等为本质,所以它自然与一切经都相契合,容易理解;又因为对于他人各种注释差别,比如审察摄等,它成为立足的依据,所以首先开示了教示摄。巴利
Kiṃ panettha kāraṇaṃ, yadete hārā nayā ca imināva kamena desitāti? Yadipi nāyamanuyogo katthaci anukkame nivisati, api ca dhammadesanāya nissayaphalatadupāyasarīrabhūtānaṃ assādādīnaṃ vibhāvanasabhāvattā pakatiyā sabbasuttānurūpāti suviññeyyabhāvato paresañca saṃvaṇṇanāvisesānaṃ vicayahārādīnaṃ patiṭṭhābhāvato paṭhamaṃ desanāhāro dassito.
通过词问、答释以及前颂和后颂,来审察教示摄的句义,由于这是以审察的方式分析其本质,所以在教示摄之后紧接着就是审察摄。正如后文将会说:“审察词……中略……审察教令,审察后颂。”巴利
Padapucchāvissajjanapubbāparānugītīhi saddhiṃ desanāhārapadatthānaṃ pavicayasabhāvatāya tassa anantaraṃ vicayo. Tathā hi vakkhati ‘‘padaṃ vicinati…pe… āṇattiṃ vicinati anugītiṃ vicinatī’’ti.
用简择理趣审察了各种意义之后,对这些意义合不合适进行考察,这本身就是合适考察的性质,所以在简择之后紧接着说了合适理趣。正如接下来要说的:“用简择理趣审察之后,应当用合适理趣来结合。”巴利
Vicayena hārena pavicitānaṃ atthānaṃ yuttāyuttivicāraṇā yuttāti yuttivicāraṇabhāvato vicayānantaraṃ yuttihāro vutto. Tathā hi vakkhati – ‘‘vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabba’’nti.
对于合适与不合适的诸义,应按照它们生起的相应方式,通过原因的相续,进行以确定特征为本质的根据思择;因此,在合适论之后,开示了根据论。正如接下来要说:任何亲依止、任何缘,全都是根据。巴利
Yuttāyuttānaṃyeva atthānaṃ upapattianurūpaṃ kāraṇaparamparāya niddhāraṇalakkhaṇaṃ padaṭṭhānacintanaṃ kattabbanti yuttihārānantaraṃ padaṭṭhānahāro dassito. Tathā hi vakkhati – ‘‘yo koci upanissayo yo koci paccayo ca, sabbo so padaṭṭhāna’’nti.
对于相应与不相应的法,通过原因的相续而把握了它们各自的本性之后,即便是那些未曾说到的法,也应当依据它们具有同一相这一点来把握——为了显示这个道理,在句基之后宣说了相理趣。确实如此,在相理趣的分别中,先以“无明缘行”等显示缘起,然后说“如此,那些具有同一相的法”等等。巴利
Yuttāyuttānaṃ kāraṇaparamparāya pariggahitasabhāvānaṃyeva ca dhammānaṃ avuttānampi ekalakkhaṇatāya gahaṇaṃ kātabbanti dassanatthaṃ padaṭṭhānānantaraṃ lakkhaṇo hāro vutto. Tathā hi lakkhaṇahāravibhaṅge ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā paṭiccasamuppādaṃ dassetvā ‘‘evaṃ ye dhammā ekalakkhaṇā’’tiādi vuttaṃ.
对于已经依含义确定下来的诸法,也应该说明它们的词义解释等内容,而不是只针对经中直接以自身面貌出现的那些法才作说明。为了表明这一点,所以在“相摄”之后接着讲了“四阵列”。因为这样一来,才能毫无遗漏地通达含义;也正是基于这一点,后面才会说到:“当比丘既知道义的名字,也知道法的名字,他就能随着各种情况把它们对应起来”——这就是毫无剩余地完全涵盖。同样,在“他一次又一次入胎”这句话里,会以意趣的方式说明正确的修行道路,比如“想要厌离老死的人,应当对食物知量,守护好诸根的门户”等等。巴利
Atthato niddhāritānampi dhammānaṃ nibbacanādīni vattabbāni, na sutte sarūpato āgatānamevāti dassanatthaṃ lakkhaṇānantaraṃ catubyūho vutto. Evañhi niravasesato atthāvabodho hoti, evañca katvā ‘‘yadā hi bhikkhu atthassa ca nāmaṃ jānāti dhammassa ca nāmaṃ jānāti tathā tathā naṃ abhiniropetī’’ti anavasesapariyādānaṃ vakkhati. Tathā ‘‘punappunaṃ gabbhamupetī’’ti ettha ‘‘ye jarāmaraṇena aṭṭiyitukāmā bhavissanti , te bhavissanti bhojane mattaññuno indriyesu guttadvārā’’tiādinā sammāpaṭipattiṃ adhippāyabhāvena vakkhati.
在经中,词义的解释、意图和因缘这些说明,连同“经与经之间相互印证”这种前后审察,都已经展示出来了。既然展示了这些,就能很容易地说明那些法在同类与不同类之间的转换。所以,在四阵列之后紧接着就说了“回转”。正因为如此,在“应当发起精进,应当出离”这首偈颂里,通过发起精进、出离、与佛陀教法相应、抖擞振奋这些方面,抉择出了精进根、定根和慧根。接着,把对这种修行的障碍——也就是在其他经中开示的“放逸”——作为根本,以回转的方式提取出来。巴利
Nibbacanādhippāyanidānavacanehi saddhiṃ sutte padatthānaṃ suttantarasaṃsandanasaṅkhāte pubbāparavicāre dassite tesaṃ sabhāgavisabhāgadhammantarāvaṭṭanaṃ sukhena sakkā dassetunti catubyūhānantaraṃ āvaṭṭo vutto. Teneva hi ‘‘ārambhatha nikkamathā’’ti gāthāyaṃ ārambhanikkamanabuddhasāsanayogadhunanehi vīriyasamādhipaññindriyāni niddhāretvā tadanuyogassa mūlaṃ ‘‘pamādo’’ti suttantare dassito pamādo āvaṭṭito.
把共同法与不共同法纳入回转之后,按照共通与不共通来区分,从句基和地这两个角度,就能轻松地对染污法和清净法作出区分。所以,在回转之后紧接着宣说了分别摄。正因为如此,在分别摄的分别中,从“哪些法是共通的?有两种法是共通的:名共通和所依共通”开始,将以“对邪性决定的有情和不定性的有情来说,见所断的烦恼是共通的;对凡夫和入流者来说,欲贪和嗔恚是共通的”等方式,对那些确实具有共同与不共同同义语的法加以分别。巴利
Sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭane niyojite sādhāraṇāsādhāraṇavasena saṃkilesavodānadhammānaṃ padaṭṭhānato bhūmito ca vibhāgo sakkā sukhena yojitunti āvaṭṭānantaraṃ vibhattihāro vutto. Yato vibhattihāravibhaṅge ‘‘katame dhammā sādhāraṇā? Dve dhammā sādhāraṇā, nāmasādhāraṇā vatthusādhāraṇā cā’’ti ārabhitvā ‘‘micchattaniyatānaṃ sattānaṃ aniyatānañca sattānaṃ dassanappahātabbā kilesā sādhāraṇā, puthujjanassa sotāpannassa ca kāmarāgabyāpādā sādhāraṇā’’tiādinā sabhāgavisabhāgapariyāyavanteyeva dhamme vibhajissati.
有过失法和无过失法之间没有共同点,所以一旦把它们区分开来,就能轻松地按对立面把经中讲到的法翻转过来。因此,在分别摄之后,宣说了翻转摄。也正因为如此,在翻转摄的分别中,将会举出“对于有正见的人,邪见已经灭尽”这样的例子,来说明那些正是通过对立面而显明自性的法。巴利
Sāvajjānavajjadhammānaṃ sappaṭibhāgābhāvato tesaṃ vibhāge kate suttāgate dhamme akasirena paṭipakkhato parivattetuṃ sakkāti vibhattianantaraṃ parivattanahāro vutto. Tathā hi ‘‘sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavatī’’ti paṭivibhattasabhāve eva dhamme parivattanahāravibhaṅge udāharissati.
即使是从对立面翻转过来的法,也应当通过同义语来使人了解,并非只是经中所出现的那些。为了说明这一点,在翻转之后紧接着宣说了同义语摄。巴利
Paṭipakkhato parivattitāpi dhammā pariyāyavacanehi bodhetabbā, na sutte āgatāyevāti dassanatthaṃ parivattanānantaraṃ vevacanahāro vutto.
这样,那些法也通过同义词句得到了阐明。因此,对于以同义方式开示的诸法,按照分类,以施设的方式加以分别,就容易了知。所以,在同义语摄之后,宣说了施设摄。正如在施设摄的分别中,将会详细解说经中所说诸法的同义施设分别以及容易了知。巴利
Evaṃ te dhammā pariyāyasaddatopi vibhāvitā hontīti pariyāyato pakāsitānaṃ dhammānaṃ pabhedato paññattivasena vibhajanaṃ sukhena sakkā ñātunti vevacanahārānantaraṃ paññattihāro vutto. Tathā hi sutte āgatadhammānaṃ pariyāyapaññattivibhāgaṃ subodhanañca paññattihāravibhaṅge vakkhati.
通过威力、遍知等施设分类的角度,对缘起、圣谛等法作出区分之后,就能够以缘起等为切入点,明确指出经中所说的诸法。因此,在施设摄之后,宣说了导入摄。正如先举出“上方、下方”的偈颂,再以“彻底解脱”这个词确定无学的明,接着用“明生起故无明灭”等来举例说明缘起。巴利
Pabhāvapariññādipaññattivibhāgamukhena paṭiccasamuppādasaccādidhammavibhāge kate sutte āgatadhammānaṃ paṭiccasamuppādādimukhena avadhāraṇaṃ sakkā dassetunti paññattianantaraṃ otaraṇo hāro vutto. Tathā hi ‘‘uddhaṃ adho’’ti gāthaṃ uddisitvā ‘‘vippamutto’’ti padena asekkhaṃ vijjaṃ niddhāretvā ‘‘vijjuppādā avijjānirodho’’tiādinā paṭiccasamuppādaṃ udāharissati.
对于被导入界、处等范畴的经中的句义,能够顺利地进行提问和澄清。因此,在导入之后,宣说了净化理趣。正如接下来将会说到的:“在哪里以这样的方式清净地开始提问,那个问题就已经得到了解答”等等。巴利
Dhātāyatanādīsu otāritānaṃ sutte padatthānaṃ pucchārambhavisodhanaṃ sakkā sukhena sampādetunti otaraṇānantaraṃ sodhano hāro vutto. Tathā hi vakkhati – ‘‘yattha evaṃ suddho ārambho, so pañho vissajjito bhavatī’’tiādi.
为了说明:当经文的句义和词义被净化之后,其中可以把握到的共通与不共通的性质就容易成立,所以在净化摄之后,接着开示了确立摄。因为净化摄对确立摄有很大的帮助,正是由于这个原因,后面将会说:“或者,随所问的方式,就应当那样作答。”巴利
Visodhitesu sutte padapadatthesu tattha labbhamānasāmaññavisesabhāvo sukaro hotīti dassetuṃ sodhanānantaraṃ adhiṭṭhāno hāro dassito. Sodhano hi adhiṭṭhānassa bahūpakāro, tato eva hi ‘‘yathā yathā vā pana pucchitaṃ, tathā tathā vissajjayitabba’’nti vakkhati.
当共通与不共通的诸法已被阐明之后,被称为“资具”的共通与不共通之色,其作为因与缘的积聚之差别就很容易理解了。因此,在“确立”之后紧接着宣说了“资具”。正如接下来将要说的:“以不共通为特征的属于因,以共通为特征的属于缘。比如什么呢?比如,对于芽的生起,种子是不共通的,大地和水则是共通的”,如此等等。巴利
Sāmaññavisesabhūtesu sādhāraṇāsādhāraṇesu dhammesu paveditesu parikkhārasaṅkhātassa sādhāraṇāsādhāraṇarūpassa paccayaheturāsissa pabhedo suviññeyyoti adhiṭṭhānānantaraṃ parikkhāro vutto . Tathā hi vakkhati ‘‘asādhāraṇalakkhaṇo hetu, sādhāraṇalakkhaṇo paccayo. Yathā kiṃ bhave, yathā aṅkurassa nibbattiyā bījaṃ asādhāraṇaṃ, pathavī āpo ca sādhāraṇā’’tiādi.
在说明了不共的因和共的因之后,对于那(世尊)自身果报中的因的形态,以及那些因与果的分类开示形态,还有应修习之法与应断除之法的修习与断除——这些经过确定而宣说的内容,能够正确地导向对经义的如实理解。因此,在资具之后,显示了随增摄。这就是诸摄的次第理由。巴利
Asādhāraṇe sādhāraṇe ca kāraṇe dassite tassa attano phalesu kāraṇākāro tesaṃ hetuphalānaṃ pabhedato desanākāro bhāvetabbapahātabbadhammānaṃ bhāvanāpahānāni ca niddhāretvā vuccamānāni sammā suttassa atthaṃ tathattāvabodhāya saṃvattantīti parikkhārānantaraṃ samāropano hāro dassitoti. Idaṃ hārānaṃ anukkamakāraṇaṃ.
关于诸理趣,因为三种所化者各自运用不同的理趣,所以开示了三种义理趣,它们的顺序应当依照欢喜旋等三种义理趣的次第来了知。因为略说即悟者等三种所化者,分别运用欢喜旋等三种理趣。因此,它们就像标示、解说、反示那样,依次为这些所化者带来利益而运作。正因如此,为他们标示了四句、六句、八句根本句。至于另外两种理趣,则是对三种义理趣之地的观察,以及将那些义理趣纳入其中——由于这个原因,应当了知标示的次第,因为如果不先观察,就不可能将它们纳入。巴利
Nayānaṃ pana veneyyattayappayojitattā atthanayattayūpadesassa tadanukkameneva nandiyāvaṭṭādīnaṃ tiṇṇaṃ atthanayānaṃ kamo veditabbo. Ugghaṭitaññuādayo hi tayo veneyyā nandiyāvaṭṭādayo payojenti. Tasmā te uddesaniddesapaṭiniddesā viya yathākkamaṃ tesaṃ upakārāya savaṃttantīti. Tathā hi nesaṃ cattāro cha aṭṭha ca mūlapadā niddiṭṭhā. Itarassa pana nayadvayassa atthanayattayassa bhūmiyā ālocanaṃ tassa tattha samānayanañcāti iminā kāraṇena uddesakkamo veditabbo. Na hi sakkā anoloketvā samānetunti.
诸摄的极致就是:当经义配合三种义趣,以这些品类差别来抉择时,就足以让所化者证得无上初地。应当知道,《指导论》的宣说,目的正是让人到达见地。或者,由于一切都包含在内,所以一切对经的注释差别,到这一步都应视为诸摄的作用。因为凡是经注的种种差别,全都依赖于《指导论》的教导——这个意思前面已经说过了。巴利
Etaparamatā ca hārānaṃ ettakehi pakāravisesehi atthanayattayasahitehi suttassa attho niddhāriyamāno veneyyānaṃ alamanuttarāya paṭhamāya bhūmiyā samadhigamāyāti veditabbo. Dassanabhūmisamanuppattiatthā hi nettippakaraṇadesanāti. Atha vā etadantogadhattā sabbesaṃ suttassa saṃvaṇṇanāvisesānaṃ ettāvatā hārānaṃ daṭṭhabbā. Yattakā hi suttassa saṃvaṇṇanāvisesā, sabbe te nettiupadesāyattāti vuttovāyamattho.
正因为这样,凡是用来注释经文的各种方式,都会被指列出来。比如:应当说明经文的起因,应当阐明它的意趣,应当用多种方式解释词义,应当了解规则和随释,应当化解矛盾,应当顺着前后连结作出总结。同样,说法的人在讲解义理时,也应当说明经文的用处、整体含义、词义、前后连结、诘问和回应。同样,还应当说明序引、拆词、词义辨析和现前呈现。巴利
Tathā hi ye keci suttassa saṃvaṇṇanāpakārā niddisīyanti. Seyyathidaṃ – suttassa samuṭṭhānaṃ vattabbaṃ, adhippāyo vibhāvetabbo, anekadhā padattho saṃvaṇṇetabbo, vidhi anuvādo ca veditabbo, virodho samādhātabbo, anusandhiyā anurūpaṃ nigametabbanti. Tathā suttassa payojanaṃ piṇḍattho padattho anusandhi codanā parihāro ca atthaṃ vadantena vattabbāti. Tathā upogghāṭapadaviggahapadatthacālanāpaccupaṭṭhānāni vattabbānīti.
同样地,有三种讲说方式:一管说、四方说、依坐而转说。其中,先诵出经文,再逐一解释每个词的含义,这就叫“一管说”。巴利
Tathā tisso kathā ekanāḷikā caturassā nisinnavattikā. Tattha pāḷiṃ vatvā ekekapadassa atthakathanaṃ ekanāḷikā nāma.
先指出对立面,再给出对立面的比喻;接着指出同类面,再给出同类面的比喻——这样来讲说,就叫作“四方说”。巴利
Paṭipakkhaṃ dassetvā paṭipakkhassa upamaṃ dassetvā sapakkhaṃ dassetvā sapakkhassa upamaṃ dassetvā kathanaṃ caturassā nāma.
先按照不同类别的法走到终点,再按照同类别的法走到终点,这就叫作“依坐而转说”。巴利
Visabhāgadhammavaseneva pariyosānaṃ gantvā puna sabhāgadhammavaseneva pariyosānagamanaṃ nisinnavattikā nāma.
用分别说、真实说和同义语来注释经,等等这些,也都归在这里面,因为它们在这里已经被少数几种导引方式所涵盖。巴利
Bhedakathāya tatvakathāya pariyāyavacanehi ca suttaṃ saṃvaṇṇetabbanti ca evamādayo. Tesampi ettheva avarodho, yasmā te idha katipayahārasaṅgahitāti.
关于导引,因为只有略闻即悟者等三种可引导者能证得谛现观,而义理导引的开示正是为了这个目的,所以虽然杂染与清净的诸法可以按照前面所说的根本句分类来展开、分别解说,但这里并没有展开根本句,只是就三种可引导者说明了导引的最终限度。因为在九种与九种根本句中,已经涵盖了一切杂染与清净之法,所以这些根本句既不需要展开,也不能因为可引导者只有三种就减少——应当这样理解导引的最终限度。巴利
Nayānaṃ pana yasmā ugghaṭitaññuādayo tayo eva veneyyā saccābhisamayabhāgino tadatthāya ca atthanayadesanā, tasmā satipi saṃkilesavodānadhammānaṃ yathāvuttamūlapadabhedato vaḍḍhetvā vibhajitabbappakāre tathā mūlapadāni avaḍḍhetvā veneyyattayavaseneva etaparamatā vuttā. Navasu navasu eva hi mūlapadesu sabbesaṃ saṃkilesavodānadhammānaṃ antogadhabhāvato na tāni vaḍḍhetabbāni veneyyattayādhikārato na hāpetabbānīti nayānaṃ etaparamatā daṭṭhabbā.
不过,对于业论法,由于通过观察和归纳,其他不同的方式并不成立,所以它就只有这个限度。这里“因等”中的“等”字,涵盖了果、地、依止、同分、异分、相、论法等。其中,“因”就是原因,也被称为法,但从缘的角度来说,它只有一种。分为能作和能成两种。再分为能作、能知、能成三种。又分为因因、缘因、胜因、共因四种。缘法、善、不善、声、圣道五种。同样,还应知道有同分因、异分因、内因、外因、生起因、摄持因、共因、不共因、等无间因、辗转因、俱生因、非俱生因、有漏因、无漏因等种种分类。巴利
Kammanayānaṃ pana ālocanasamānayanato aññassa pakārantarassa asambhavato etaparamatā. Hetvādīti ettha ādisaddena phalabhūmiupanisāsabhāgavisabhāgalakkhaṇanayādayo pariggahitā. Tesu hetūti kāraṇaṃ, yo dhammotipi vuccati, so pana paccayabhāvena ekavidho. Kārako sampāpakoti duvidho. Puna kārako ñāpako sampāpakoti tividho. Hetuhetu paccayahetu uttamahetu sādhāraṇahetūti catubbidho. Paccayadhammo kusalo akusalo saddo ariyamaggoti pañcavidho. Tathā sabhāgahetu asabhāgahetu ajjhattikahetu bāhirahetu janakahetu pariggāhakahetu sādhāraṇahetu asādhāraṇahetu samanantarahetu paramparahetu sahajātahetu asahajātahetu sāsavahetu anāsavahetūtiādinā anekavidho cāti veditabbo.
果也是因为由缘所生,所以算一种。从所证得的角度来说,依能使人达到的因来安立果的名称,因此有应当生起的和应当证得的两种。因为有所应了知、所应生起、所应证得,所以有三种。依缘所生、异熟、作用、言辞之义和涅槃来说,则有五种。由同类因所生、由不同类因所生等,应当知道有这样种种不同的果。同样,还有世间果和出世间果。其中,出世间果就是四种沙门果。世间果有两种:身体方面的和心意方面的。身体方面的是指五门中的,其余的是心意方面的。还有,依各种经典所要成立的意义,那也可以称为果。巴利
Phalampi paccayuppannabhāvena ekavidhaṃ. Adhigantabbatopi sampāpakahetuvasena phalapariyāyo labbhatīti nibbattetabbaadhigantabbabhāvato duvidhaṃ. Ñāpetabbanibbattetabbapattabbato tividhaṃ. Paccayuppannavipākakiriyāvacanatthanibbānavasena pañcavidhaṃ. Sabhāgahetunibbattaṃ asabhāgahetunibbattanti evamādivasena anekavidhañcāti veditabbaṃ. Tathā lokiyaṃ lokuttaranti. Tattha lokuttaraṃ cattāri sāmaññaphalāni. Lokiyaphalaṃ duvidhaṃ kāyikaṃ mānasañca . Tattha kāyikaṃ pañcadvārikaṃ, avasiṭṭhaṃ mānasaṃ. Yañca tāya tāya suttadesanāya sādhetabbaṃ, tadapi phalanti.
所谓“地”,就是有漏地、无漏地、有为地、无为地、见地、修地、凡夫地、有学地、无学地、声闻地、独觉佛地、正等正觉者地、禅那地、非入定地、正在行道地、已入道地、初地乃至第四地、欲界地乃至出世间地,种类很多。其中,有漏地是指有限量和广大的法。无漏地是指无量的法。有为地是指除涅槃以外的一切自性法。无为地是指无因缘造作的法。见地是指初道和初果的法。修地是指其余诸道与果的法。凡夫地是指下等和中等的法。有学地是指四种圣道法加上下面三种果法。无学地是指最高的果法。声闻、独觉佛、佛陀的法,就是声闻地等。禅那地是指禅那的法。非入定地是指除去禅那以外的法。正在行道地是指道法。已入道地是指果法。初地等连同果一起,是指连同果的四道这些不系法(出世间法),因为经典中有“以初地的证得”等说法。欲界地等就是指属于欲界等的法。还有那些在经典中作为各种摄与导的安立基础而被区分出来的法,也应当理解为“地”。巴利
Bhūmīti sāsavabhūmi anāsavabhūmi saṅkhatabhūmi asaṅkhatabhūmi dassanabhūmi bhāvanābhūmi puthujjanabhūmi sekkhabhūmi asekkhabhūmi sāvakabhūmi paccekabuddhabhūmi sammāsambuddhabhūmi jhānabhūmi asamāhitabhūmi paṭipajjamānabhūmi paṭipannabhūmi paṭhamābhūmi yāva catutthībhūmi kāmāvacarabhūmi yāva lokuttarabhūmīti bahuvidhā. Tattha sāsavabhūmi parittamahaggatā dhammā. Anāsavabhūmi appamāṇā dhammā. Saṅkhatabhūmi nibbānavajjā sabbe sabhāvadhammā. Asaṅkhatabhūmi appaccayā dhammā. Dassanabhūmi paṭhamamaggaphaladhammā. Bhāvanābhūmi avasiṭṭhamaggaphaladhammā. Puthujjanabhūmi hīnamajjhimā dhammā. Sekkhabhūmi cattāro ariyamaggadhammā heṭṭhimā ca tayo phaladhammā. Asekkhabhūmi aggaphaladhammā. Sāvakapaccekabuddhabuddhadhammā sāvakādibhūmiyo. Jhānabhūmi jhānadhammā. Asamāhitabhūmi jhānavajjitā dhammā. Paṭipajjamānabhūmi maggadhammā. Paṭipannabhūmi phaladhammā. Paṭhamādibhūmiyo saha phalena cattāro maggā apariyāpannā dhammā ‘‘paṭhamāya bhūmiyā pattiyā’’tiādivacanato. Kāmāvacarādibhūmiyo kāmāvacarādidhammā. Ye ca dhammā tesaṃ tesaṃ hāranayānaṃ patiṭṭhānabhāvena suttesu niddhārīyanti, tepi bhūmiyoti viññātabbā.
“依止”是指强有力的原因,也就是所谓的“亲依止缘”。经典中就是针对这个而说:“以苦为依止而有信,以信为依止而有戒……乃至以解脱为依止而有解脱智见。”另外,“依止”也指在某个特定时候,作为教义核心的内在部分。这里也指《导论》的心要——能够正确把握它的人,就能以经典中出现的法门为入口,善巧地把一切摄和导结合起来。那么,这个《导论》的心要是什么呢?就是这三十三种行相和十六种句义,再加上由相分别所成、属于二十八种发趣分别的范畴,被毫无混杂地确定下来的那个范围。巴利
Upanisāti balavakāraṇaṃ, yo upanissayapaccayoti vuccati. Yañca sandhāya sutte ‘‘dukkhūpanisā saddhā saddhūpanisaṃ ‘sīla’nti yāva vimuttūpanisaṃ vimuttiñāṇadassana’’nti vuttaṃ. Api ca upanisāti tasmiṃ tasmiṃ samaye siddhante hadayabhūtaṃ abbhantaraṃ vuccati. Idhāpi nettihadayaṃ, yaṃ sammā pariggaṇhantā dhammakathikā tasmiṃ tasmiṃ sutte āgatadhammamukhena sabbahāranayayojanāya samatthā honti. Kiṃ panetaṃ nettihadayaṃ? Yadidaṃ etasseva tettiṃsavidhassa pakaraṇapadatthasoḷasassa aṭṭhavīsatividhapaṭṭhānavibhaṅgasahitassa visayo saha nimittavibhāgena asaṅkarato vavatthito.
比如,说示摄的范畴是味等,因为它以阐明味等为自己的特相。它的味是乐、喜悦等,分类就是这样;它的相是可爱所缘等。这个含义在《说示摄与伺察摄解说》中已经详细说明了。转向摄的范畴是经典中所述诸法的同分法与异分法的转向,因为它以令这两者转向为自己的特相。回转摄的范畴是经典中所述诸法的对立法,因为它以回转对立法为自己的特相。在依处与资具当中,近因和亲依止因是依处,因是资具,这就是它们之间的区别。巴利
Seyyathidaṃ – desanāhārassa assādādayo visayo, tassa assādādivibhāvanalakkhaṇattā. Tassa assādo sukhaṃ somanassanti evamādivibhāgo, tassa nimittaṃ iṭṭhārammaṇādi, ayañca attho desanāhāravicayahāraniddesavaṇṇanāyaṃ vitthārato pakāsito eva. Sutte āgatadhammassa sabhāgavisabhāgadhammāvaṭṭanavisayo āvaṭṭahāro, tadubhayaāvaṭṭanalakkhaṇattā. Sutte āgatadhammānaṃ paccanīkadhammavisayo parivattanahāro, paṭipakkhadhammaparivattanalakkhaṇattā. Padaṭṭhānaparikkhāresu āsannakāraṇaṃ upanissayakāraṇañca padaṭṭhānaṃ, hetu parikkhāroti ayametesaṃ viseso.
同分法和异分法,应当按顺序理解为:对各类法来说,随顺的法与违逆的法。比如,对于正见来说,正思惟是同分,邪思惟是异分。按照这种方式,一切法都应当从同分和异分两方面来理解。巴利
Sabhāgavisabhāgadhammā ca tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ anukūlapaṭikūladhammā yathākkamaṃ veditabbā. Yathā – sammādiṭṭhiyā sammāsaṅkappo sabhāgo, micchāsaṅkappo visabhāgoti iminā nayena sabbaṃ sabhāgavisabhāgato veditabbaṃ.
“相”就是自性。这一点在诸摄与诸理趣的解说中已经阐明过了。巴利
Lakkhaṇanti sabhāvo. So hāranayānaṃ niddese vibhāvito eva.
而那个脱离了因等差别、作为诸摄与诸理趣之运用的所依的,就是理趣。正如在相摄中所说:“如此,那些具有同一相的法,从作用、从相状、从共性上……”等等。同样,以择法摄抉择之后,应当用合理摄来运用。同样,在清净摄等当中,开端就是清净,那个问题就已解答了,如此等等。一性等也应当在这里理解为理趣。巴利
Yaṃ panetaṃ hetuādivisesavinimuttaṃ hāranayānaṃ yojanānibandhanaṃ, so nayo. Yathāha – lakkhaṇahāre ‘‘evaṃ ye dhammā ekalakkhaṇā kiccato ca lakkhaṇato ca sāmaññato cā’’tiādi. Tathā vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbāti. Tathā sodhanahārādīsu suddho ārambho hoti, so pañho vissajjito bhavatīti evamādi. Ekattādayopi nayā idha nayoti gahetabbā.
像这样,审察了因、果等之后,依据它们,通过在各处经典中所得句义的抉择这一门径,这些摄和理趣应当各按自己的特征来运用。不过,特别来说,依处和资具是依因来运用;说示摄、伺察摄、四阵列摄、摄益摄是依因与果来运用;同样,同义词摄、施设摄、降下摄、清净摄则唯依果来运用——这是某些论师的说法。分别摄依因与地来运用;回转摄依相异来运用;转向摄依相同与相异来运用;相摄、合理摄、决意摄应当依理趣来运用。到此为止,所说的就是——巴利
Evaṃ hetuphalādīni upadhāretvā nesaṃ vasena tattha tattha sutte labbhamānapadatthaniddhāraṇamukhena yathālakkhaṇaṃ ete hārā nayā ca yojetabbā. Visesato pana padaṭṭhānaparikkhārā hetuvasena. Desanāvicayacatubyūhasamāropanā hetuphalavasena. Tathā vevacanapaññattiotaraṇasodhanā phalavasenevāti keci. Vibhatti hetubhūmivasena. Parivatto visabhāgavasena. Āvaṭṭo sabhāgavisabhāgavasena. Lakkhaṇayuttiadhiṭṭhānā nayavasena yojetabbāti. Ettāvatā ca yaṃ vuttaṃ –
从共性、从差别,词义、特相、从欲;
到这里为止,因等这些内容,智者确实应当了知。巴利
‘‘Sāmaññato visesena, padattho lakkhaṇaṃ kamo; Ettāvatā ca hetvādī, veditabbā hi viññunā’’ti.
这首偈颂的含义已经讲完了。巴利
Ayaṃ gāthā vuttatthā hoti.