第二十七:乔达摩佛世系的注释
27. Gotamabuddhavaṃsavaṇṇanā
现在,因为我们要讲的是《佛种姓》的注释,
就这样依次讲到此处,所以这是对它的注释。
‘‘Idāni yasmā amhākaṃ, buddhavaṃsassa vaṇṇanā; Anukkamena sampattā, tasmāyaṃ tassa vaṇṇanā’’.
在这里,我们的菩萨在燃灯佛等二十四位佛陀面前积累善业功德,经历了四大阿僧祇劫再加十万劫。然而,在迦叶世尊之后、这位正自觉者之前,并没有其他佛陀出现。就这样,菩萨在燃灯佛等二十四位佛陀面前获得授记之后——
Tattha amhākaṃ bodhisatto dīpaṅkarādīnaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santike adhikāraṃ karonto kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni āgato. Kassapassa pana bhagavato orabhāge ṭhapetvā imaṃ sammāsambuddhaṃ añño buddho nāma natthi. Iti dīpaṅkarādīnaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ santike laddhabyākaraṇo pana bodhisatto yenena –
人的身份、性别的具足、因、见到导师,
出家、具足功德、资格与意愿;
这八种法齐备时,誓愿就能圆满实现。
‘‘Manussattaṃ liṅgasampatti, hetu satthāradassanaṃ; Pabbajjā guṇasampatti, adhikāro ca chandatā; Aṭṭhadhammasamodhānā, abhinīhāro samijjhatī’’ti. (bu. vaṃ. 2.59) –
把上面这八种法结合起来之后,在燃灯佛足下发了誓愿的那位修行者,鼓起劲来想:“来吧,我要到处去寻求那些能成就佛果的法。”他在寻求的过程中看到:“布施波罗蜜是第一。”就这样,他看到了布施波罗蜜等能成就佛果的法。他圆满修习这些法,一直修到须大拏那一世。在他一路修来的过程中,那些已经发过誓愿的菩萨们所获得的功德利益,被这样赞叹:
Ime aṭṭha dhamme samodhānetvā dīpaṅkarapādamūle katābhinīhārena ‘‘handa, buddhakare dhamme, vicināmi ito cito’’ti ussāhaṃ katvā ‘‘vicinanto tadādakkhiṃ, paṭhamaṃ dānapārami’’nti dānapāramitādayo buddhakārakadhammā diṭṭhā, te pūrento yāva vessantarattabhāvā āgami, āgacchanto ca ye te katābhinīhārānaṃ bodhisattānaṃ ānisaṃsā saṃvaṇṇitā –
像这样一切支分都圆满、注定要证得菩提的人,
在漫长的轮回中流转,哪怕经过百千亿劫,
他们不投生在无间地狱,也同样不投生在世界间隙。
他们不会变成焰口饿鬼、饥渴饿鬼,也不会变成迦罗干吉迦饿鬼。
他们即使投生到恶趣中,也不会成为微小的生命。
当他们在人间出生时,不会成为天生眼盲的人。
没有耳朵残缺,也不会成为哑巴或跛脚的人;
双性人与阉人不会投生为女性。
已决定趣向菩提的人,不再被缠缚。
已解脱无间业,于一切处行境清净。
他们不亲近邪见,具有对业与行为的正见;
即使住在天界,也不会投生到无想天。
在净居天里,根本找不到“因”这东西。
善士们的心倾向于出离,已从一再诸有中解脱出来。
他们践行利益世间的行为,圆满一切波罗蜜。
‘‘Evaṃ sabbaṅgasampannā, bodhiyā niyatā narā; Saṃsaraṃ dīghamaddhānaṃ, kappakoṭisatehipi. ‘‘Avīcimhi nuppajjanti, tathā lokantaresu ca; Nijjhāmataṇhā khuppipāsā, na honti kāḷakañjikā. ‘‘Na honti khuddakā pāṇā, uppajjantāpi duggatiṃ; Jāyamānā manussesu, jaccandhā na bhavanti te. ‘‘Sotavekallatā natthi, na bhavanti mūgapakkhikā; Itthibhāvaṃ na gacchanti, ubhatobyañjanapaṇḍakā. ‘‘Na bhavanti pariyāpannā, bodhiyā niyatā narā; Muttā ānantarikehi, sabbattha suddhagocarā. ‘‘Micchādiṭṭhiṃ na sevanti, kammakiriyadassanā; Vasamānāpi saggesu, asaññaṃ nūpapajjare. ‘‘Suddhāvāsesu devesu, hetu nāma na vijjati; Nekkhammaninnā sappurisā, visaṃyuttā bhavābhave; Caranti lokatthacariyāyo, pūrenti sabbapāramī’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; apa. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.dūrenidānakathā; cariyā. aṭṭha. pakiṇṇakakathā);
他是在得到了那些利益之后才来的。当他这样到来时,正安住在须大拏的身份中——
Te ānisaṃse adhigantvāva āgato. Evaṃ āgacchanto vessantarattabhāve ṭhito –
无心识的大地,无智者无快乐无痛苦;
这大地也因我的布施之力,震动了七次。
‘‘Acetanāyaṃ pathavī, aviññāya sukhaṃ dukhaṃ; Sāpi dānabalā mayhaṃ, sattakkhattuṃ pakampathā’’ti. (cariyā. 1.124) –
他这样做了大地震动等大福德之后,在寿命终结时从那里死去,投生到兜率天。
Evaṃ mahāpathavikampanādīni mahāpuññāni katvā āyupariyosāne tato cavitvā tusitapure nibbatti.
不太远的因缘故事
Avidūrenidānakathā
菩萨住在兜率天的时候,出现了所谓的“佛陀预告”。世间会出现三种预告:劫的预告、佛陀的预告、转轮王的预告。其中,有一类叫“世界群”的欲界天神,他们披散着头发,满脸泪水,用手擦着眼泪,穿着红色衣服,打扮得极其怪异丑陋,在人间道路上走来走去,这样宣告:“朋友们,朋友们,再过十万年,劫就要来临了。这个世界将要消亡,大海也会干涸,大地和须弥山王都会燃烧、毁灭。世界的毁灭会一直蔓延到梵天界。朋友们,你们要修习慈心!朋友们,你们要修习悲心、喜心、舍心!要侍奉父母,在家中尊敬长辈。”这就是劫的预告。
Tusitapure vasamāneyeva pana bodhisatte buddhakolāhalaṃ nāma udapādi. Lokasmiñhi tīṇi kolāhalāni uppajjanti. Seyyathidaṃ – kappakolāhalaṃ, buddhakolāhalaṃ, cakkavattikolāhalanti. Tattha ‘‘vassasatasahassassa accayena kappuṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti lokabyūhā nāma kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudamukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā manussapathe vicarantā evaṃ ārocenti – ‘‘mārisā, mārisā, ito vassasatasahassassa accayena kappuṭṭhānaṃ bhavissati, ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddopi ussussissati, ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā uḍḍayhissanti vinassissanti, yāva brahmalokā lokavināso bhavissati, mettaṃ, mārisā, bhāvetha, karuṇaṃ muditaṃ upekkhaṃ, mārisā, bhāvetha, mātaraṃ pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hothā’’ti. Idaṃ kappakolāhalaṃ nāma.
“过了一千年之后,一位正等觉佛陀将会出现在世间。”护世的天神们就这样四处游走宣告:“诸位贤友,从今往后过一千年,佛陀将会出现在世间。”这就叫作佛陀的喧告。
‘‘Vassasahassassa accayena pana sabbaññubuddho loke upajjissatī’’ti lokapāladevatā – ‘‘ito, mārisā, vassasahassassa accayena buddho loke uppajjissatī’’ti ugghosentiyo āhiṇḍanti. Idaṃ buddhakolāhalaṃ nāma.
“一百年过后,转轮王将会出现”——天神们这样到处游行宣告:“诸位贤友,从今往后一百年,转轮王将会出现。”这就叫作转轮王喧沸。
‘‘Vassasatassa accayena cakkavattirājā uppajjissatī’’ti devatā – ‘‘ito, mārisā, vassasatassa accayena cakkavattirājā uppajjissatī’’ti ugghosentiyo āhiṇḍanti. Idaṃ cakkavattikolāhalaṃ nāma (khu. pā. aṭṭha. 5.maṅgalapañhasamuṭṭhānakathā; apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā).
那时,这些天神听到佛陀出世的喧嚷声后,整个一万个世界轮围里的天神都聚到一处,知道“有位众生将要成佛”,便前去恳请;在恳请时,她们是在菩萨身上已经出现那些前兆之后才去恳请的。而那时,所有那些天神,在各自的世界轮围中,与四天王、帝释、善夜摩天子、兜率天主、苏尼弥答、瓦萨瓦帝和大梵天一起,聚集在一个世界轮围里,来到兜率天宫中已出现死亡征兆的菩萨面前,说:“朋友,您已经圆满了十种波罗蜜;在圆满它们时,您并不是为了求取帝释、梵天等成就才圆满的,而是为了救度世间而求取一切知才圆满的,是为了成就佛果而圆满的——
Tesu buddhakolāhalasaddaṃ sutvā sakaladasasahassacakkavāḷadevatā ekato sannipatitvā – ‘‘asuko nāma satto buddho bhavissatī’’ti ñatvā upasaṅkamitvā āyācanti, āyācamānā ca tassa pubbanimittesu uppannesu āyācanti. Tadā pana sabbāpi tā ekekacakkavāḷe catumahārāja-sakka-suyāma-santusita-sunimmita-vasavatti-mahābrahmehi saddhiṃ ekacakkavāḷe sannipatitvā tusitabhavane uppannacutinimittassa bodhisattassa santikaṃ gantvā – ‘‘mārisa, tumhehi dasa pāramiyo pūritā, pūrentehi ca na sakkabrahmasampattiādikaṃ sampattiṃ patthentehi pūritā, lokanittharaṇatthāya pana vo sabbaññutaṃ patthentehi paripūritā buddhattāya –
大雄,你的时机到了,请降入母胎吧。
正在救度包括诸天在内的世间,请证悟不死之境。
‘‘Kālo kho te mahāvīra, uppajja mātukucchiyaṃ; Sadevakaṃ tārayanto, bujjhassu amataṃ pada’’nti. (bu. vaṃ. 1.67) –
这时,大士虽然被众天神这样请求,却没有先答应天神们,而是从时间、洲、地方、家族、生母和寿命限度这几个方面,作了五种大观察。其中,他先观察“时间”:“现在是不是合适的时候?”在这里,人寿超过十万岁的时期不算合适的时候。为什么呢?因为那时众生的生、老、死都不明显,而佛陀说法不可能离开三相;如果他们听到“无常、苦、无我”,就会想:“这是在说什么?”既不肯听,也不肯信,因此不能生起现观。没有现观,教法就不能导向出离。所以那不是合适的时候。人寿少于百岁的时期也不是合适的时候。为什么呢?因为那时众生烦恼炽盛,对烦恼炽盛的人说法,教诫留不住,就像水面上划过的杖痕,很快就消失了。所以那也不是合适的时候。而从十万岁往下、百岁往上,这段寿命时期才叫合适的时候。当时正是百岁时期。于是大士观察到:“这是应该降生的时候。”
Atha mahāsatto devatāhi evaṃ āyāciyamāno devatānaṃ paṭiññaṃ adatvāva kāla-dīpa-desa-kula-janettiāyuparicchedavasena pañca mahāvilokanāni vilokesi. Tattha ‘‘kālo nu kho, na kālo’’ti paṭhamaṃ kālaṃ vilokesi. Tattha vassasatasahassato uddhaṃ vaḍḍhitaāyukālo kālo nāma na hoti. Kasmā? Tadā hi sattānaṃ jātijarāmaraṇāni na paññāyanti, buddhānañca dhammadesanā tilakkhaṇamuttā nāma natthi, tesaṃ ‘‘aniccaṃ dukkhamanattā’’ti kathentānaṃ ‘‘kiṃ nāmetaṃ kathentī’’ti neva sotabbaṃ na saddhātabbaṃ maññanti, tato abhisamayo na hoti, tasmiṃ asati aniyyānikaṃ sāsanaṃ hoti. Tasmā so akālo. Vassasatato ūnaāyukālopi kālo na hoti. Kasmā? Tadā sattā ussannakilesā honti, ussannakilesānañca dinnovādo ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati, udake daṇḍarāji viya khippaṃ vigacchati. Tasmā sopi akālo. Vassasatasahassato pana paṭṭhāya heṭṭhā vassasatato paṭṭhāya uddhaṃ āyukālo kālo nāma. Tadā pana vassasatakālo ahosi. Atha mahāsatto ‘‘nibbattitabbakālo’’ti kālaṃ passi.
随后,他观察洲,看到四大洲连同它们的附属洲之后,心想:“佛陀不出现于其他三洲,只出现在赡部洲。”于是他看定了赡部洲。
Tato dīpaṃ olokento saparivāre cattāro mahādīpe oloketvā – ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantī’’ti dīpaṃ passi.
接着,他观察地点:“阎浮洲很大,周围一万由旬。佛陀到底在哪个地方出世呢?”观察时,他看到了中土。于是断定:“有一座叫迦毗罗卫的城市,我应该降生在那里。”
Tato ‘‘jambudīpo nāma mahā, dasayojanasahassaparimāṇo. Katarasmiṃ nu kho padese buddhā nibbattantī’’ti okāsaṃ olokento majjhimadesaṃ passi. ‘‘Kapilavatthu nāma nagaraṃ, tattha mayā nibbattitabba’’nti niṭṭhamagamāsi.
接着他观察家族:佛陀不会出生在吠舍家或首陀罗家,只会出生在世间公认的刹帝利家或婆罗门家。如今刹帝利家是世间公认的,我要出生在那里,一位名叫净饭的国王会成为我的父亲。他这样观察了家族。
Tato kulaṃ vilokento – ‘‘buddhā nāma vessakule vā suddakule vā na nibbattanti. Lokasammate pana khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattanti, etarahi khattiyakulaṃ lokasammataṃ, tattha nibbattissāmi suddhodano nāma rājā pitā me bhavissatī’’ti kulaṃ passi.
接着,他观察母亲,看到:“所谓佛母,绝不是轻浮、贪酒、放荡的女人,而是从结生之初起,五戒始终没有破损,且在百千劫中圆满修习了波罗蜜。这位名叫摩诃摩耶的王后正是这样的人,她将成为我的母亲。那么她的寿命还有多长呢?十月之后,再加七天。”他如此观察。
Tato mātaraṃ vilokento – ‘‘buddhamātā nāma lolā surādhuttā na hoti, kappasatasahassaṃ pana pūritapāramī jātito paṭṭhāya akhaṇḍapañcasīlāyeva hoti. Ayañca mahāmāyā nāma devī edisī, ayaṃ me mātā bhavissati, kittakaṃ panassā āyūti, dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi.
他这样完成五种大观察之后,对诸天说:“朋友们,我成佛的时机到了。”给了诸天这个承诺,又打发那些天神说:“你们去吧。”然后被兜率天的天神们围绕着,进入兜率天城里的欢喜园。其实一切天界都有欢喜园。在那里,天神们在他身边走动,提醒他过去所做善业的机缘:“从这里死后,去往善趣。”他就在这些天神围绕、提醒他善业的情况下,在那里走动时命终,然后在后阿沙荼星宿时分,投生到摩诃摩耶王后的母胎中。而这位大士投生到母亲胎中的那一刹那,整个一万个世界同时震动,三十二种前兆出现了。
Iti imaṃ pañcavidhaṃ mahāvilokanaṃ viloketvā – ‘‘kālo me, mārisā, buddhabhāvāyā’’ti devānaṃ paṭiññaṃ datvā – ‘‘gacchatha tumhe’’ti tā devatā uyyojetvā tusitadevatāhi parivuto tusitapure nandanavanaṃ pāvisi. Sabbadevalokesu hi nandanavanaṃ atthiyeva. Tatra naṃ devatā – ‘‘ito cuto sugatiṃ gacchā’’ti pubbe katakusalakammokāsaṃ sārayamānā vicaranti. So evaṃ tāhi devatāhi kusalaṃ sārayamānāhi parivuto tatra vicarantova cavitvā mahāmāyāya deviyā kucchismiṃ uttarāsāḷhanakkhattena paṭisandhiṃ gaṇhi. Mahāpurisassa pana mātu kucchismiṃ paṭisandhiggaṇhanakkhaṇe ekappahāreneva sakaladasasahassilokadhātu saṅkampi. Dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ.
菩萨入胎后,为了不让菩萨和菩萨的母亲遇到危险,四位手持利剑的天子就来守护他们。菩萨的母亲对男人不会生起贪欲之心,她得到了最高的利益和名声,身心快乐,身体也不疲倦。她看自己腹中的菩萨,就像看一颗清澈的摩尼宝珠里串着一条浅黄色的丝线一样。因为菩萨所住的母胎就像塔庙的内室,别的众生不能住进去,也不能享用,所以菩萨的母亲在菩萨出生七天时去世了,转生到了兜率天。不过,别的女人有的没满十月,有的超过十月,有的坐着,有的躺着,都能生下孩子;菩萨的母亲却不是这样。菩萨的母亲怀了菩萨十个月,站着就把菩萨生下来了。这就是菩萨母亲的常法。
Evaṃ gahitapaṭisandhikassa bodhisattassa ceva bodhisattamātuyā ca upaddavanivāraṇatthaṃ khaggahatthā cattāro devaputtā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu. Bodhisattassa mātu purisesu rāgacittaṃ nuppajji, lābhaggayasaggappattā ca sā ahosi sukhinī akilantakāyā. Bodhisattañca attano kucchigataṃ vippasanne maṇiratane āvutapaṇḍusuttaṃ viya passati. Yasmā bodhisattena vasitakucchi nāma cetiyagabbhasadisā hoti, na sakkā aññena sattena āvasituṃ vā paribhuñjituṃ vā, tasmā bodhisattamātā sattāhajāte bodhisatte kālaṃ katvā tusitapure nibbatti. Yathā pana aññā itthiyo dasa māse appatvāpi atikkamitvāpi nisinnāpi nipannāpi vijāyanti, na evaṃ bodhisattamātā. Bodhisattamātā pana bodhisattaṃ dasa māse kucchinā pariharitvā ṭhitāva vijāyati. Ayaṃ bodhisattamātu dhammatā.
摩诃摩耶王后怀胎十月,用肚子孕育着菩萨,孕期圆满后,想回娘家去,就派人向净饭大王禀告:“大王,我想去天臂城。”国王答应说:“好。”于是从迦毗罗卫城到天臂城之间,把道路修得平整,沿途用芭蕉树、满瓶、金瓶、幢幡、旗帜等装饰起来,请王后坐上新的金轿,以盛大的排场和庞大的随行队伍送她出发。在两座城之间,有一座两城居民共同享用的园林,名叫蓝毗尼园,是一片吉祥的沙罗树林。那时,整片树林从树根到最高的枝头,全都同时开花结果。枝叶间和花丛中,有成群的蜜蜂和蜂后,发出极其悦耳、甜美、动听的鸣声,陶醉欢喜,宛如欢喜园中天界林苑一般光彩夺目。王后看见这座园林,便生起了在沙罗林中游乐的念头。
Mahāmāyāpi devī dasa māse kucchinā bodhisattaṃ pariharitvā paripuṇṇagabbhā ñātigharaṃ gantukāmā suddhodanamahārājassa ārocesi – ‘‘icchāmahaṃ, mahārāja, devadahanagaraṃ gantu’’nti. Rājā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā kapilavatthuto yāva devadahanagarā añjasaṃ samaṃ kāretvā kadalipuṇṇaghaṭakamukadhajapaṭākādīhi alaṅkārāpetvā navakanakasivikāya nisīdāpetvā mahatiyā vibhūtiyā mahatā parivārena pesesi. Dvinnaṃ pana nagarānaṃ antare ubhayanagaravāsīnaṃ paribhogārahaṃ lumbinīvanaṃ nāma maṅgalasālavanaṃ atthi, taṃ tasmiṃ samaye mūlato yāva aggasākhā sabbaṃ ekaphāliphullaṃ ahosi. Sākhantarehi ceva pupphantarehi ca paramaratikaramadhuramanoramavirutāhi madamuditāhi anubhuttapañcarāhi parabhatamadhukaravadhūhi upagīyamānasuranandananandanavanasadisasobhaṃ vanaṃ disvā deviyā sālavanakīḷamanubhavituṃ cittamuppajji (apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā).
打扮得花枝招展,专门迷惑愚痴的凡夫,就像一位美艳的女子,身上佩戴着花鬘,姿态娇媚动人;
蓝毗尼园永远像夺人眼目的花鬘,又像掠夺者一样,显得格外光辉耀眼。
‘‘Vibhūsitā bālajanāticālinī, vibhūsitaṅgī vaniteva mālinī; Sadā janānaṃ nayanālimālinī, vilumpinīvātiviroci lumbinī’’.
大臣们禀告国王后,就带着王后进入蓝毗尼园。她走到吉祥沙罗树下,那棵树树干笔直匀称,点缀着花、果和嫩叶。她想抓住其中一根树枝,那根沙罗树枝便仿佛懂得人心似的,自己弯垂下来,正好落到她掌中。于是她用右手抓住那根沙罗树枝——那手有着铜色光泽的指甲,手指圆润如莲花瓣,戴着崭新的金手镯,极其悦目。她抓着那根沙罗树枝站着,宛如从乌云缝隙中露出的新月,又如转瞬即逝的闪电,又像生在欢喜园中的天女,光彩照人。就在那时,她的业生风开始涌动。众人立刻用布幕把她围起来,然后退开。她就那样抓着沙罗树枝站着,孩子便从她腹中诞生了。
Amaccā rañño ārocetvā deviṃ gahetvā taṃ lumbinīvanaṃ pavisiṃsu. Sā maṅgalasālamūlaṃ gantvā tassa ujusamavaṭṭakkhandhassa pupphaphalapallavasamalaṅkatassa yaṃ sākhaṃ gaṇhitukāmā ahosi, sā sālasākhā abalā janahadayalolā sayameva vilambamānā hutvā tassā karatalasmiṃ samupagatā. Atha sā taṃ sālasākhaṃ tambatuṅganakhujjalena kamaladalavattivaṭṭaṅgulinā navakanakakaṭavalayasobhinā dakkhiṇena paramaratikarena karena aggahesi. Sā taṃ sālasākhaṃ gahetvā ṭhitā asitajaladharavivaragatā bālacandalekhā viya ca aciraṭṭhitikā accipabhā viya ca nandanavanajātā devī viya ca devī virocittha. Tāvadeva cassā kammajavātā caliṃsu. Athassā sāṇipākāraṃ parikkhipitvā mahājano paṭikkami. Sā sālasākhaṃ gahetvā tiṭṭhamānāya eva tassā gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi.
就在那一刹那,四位清净心的大梵天拿着金网前来,用金网接住菩萨,放在母亲面前,说:“王后,请欢喜吧,您生了一个有大威德的儿子。”然而,其他众生从母胎出来时,都沾满了污秽不净,菩萨却不是这样。菩萨伸展双手双脚,站着就从母胎出生了,丝毫没有被母胎里的任何不净沾到,清净光洁,就像放在迦尸细布上的摩尼宝珠一样闪闪发光。尽管如此,为了向菩萨和菩萨的母亲表达敬意,虚空中降下两道水流,让菩萨和母亲的身体都感到舒适。
Taṅkhaṇaṃyeva cattāro visuddhacittā mahābrahmāno suvaṇṇajālaṃ ādāya āgantvā tena suvaṇṇajālena bodhisattaṃ sampaṭicchitvā mātu purato ṭhapetvā – ‘‘attamanā, devi, hohi, mahesakkho te putto uppanno’’ti āhaṃsu. Yathā pana aññe sattā mātukucchito nikkhamantā paṭikkūlena asucinā makkhitā nikkhamanti, na evaṃ bodhisatto. Bodhisatto pana dve hatthe dve pāde pasāretvā ṭhitakova mātukucchisambhavena kenaci asucinā amakkhitova suddho visado kāsikavatthe nikkhittamaṇiratanaṃ viya virocamāno mātukucchito nikkhami. Evaṃ santepi bodhisattassa ca bodhisattamātuyā ca sakkāratthaṃ ākāsato dve udakadhārā nikkhamitvā bodhisattassa ca mātuyā ca sarīre utuṃ gāhāpesuṃ.
这时,梵天们用金网接住菩萨,站在一旁。四大天王从他们手中,用吉祥的、触感柔软的鹿皮褥接取菩萨。人们又从四大天王手中,用细布垫接取菩萨。菩萨离开人们的手,站到地上,朝东方望去,成千上万的无数世界顿时变成一片平坦开阔的广场。天与人用香、花、花鬘等供养菩萨,说道:“大人,这里没有能和您相比的人,更不用说有超过您的了。”菩萨这样遍观十方,没看到有谁能和自己相比,就面朝北方,迈出七步。他走的时候是脚踏大地而行,不是在空中行走;是赤身而行,不是穿着衣服;还是幼小的婴儿,不是十六岁的少年。但在众人看来,他却好像在空中行走,好像盛装打扮,又好像十六岁的少年。然后他在第七步处停下,发出“我是世间最上者……”这样的无畏狮子吼。
Atha naṃ suvaṇṇajālena paṭiggahetvā ṭhitānaṃ brahmānaṃ hatthato cattāro mahārājāno maṅgalasammatāya sukhasamphassāya ajinappaveṇiyā gaṇhiṃsu, tesaṃ hatthato manussā dukūlacumbaṭakena gaṇhiṃsu, manussānaṃ hatthato muccitvā pathaviyaṃ patiṭṭhāya puratthimaṃ disaṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhapupphamālādīhi pūjayamānā – ‘‘mahāpurisa, tumhehi sadiso ettha natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ dasa disā anuviloketvā attanā sadisaṃ adisvā uttaradisābhimukho sattapadavītihārena agamāsi. Gacchanto ca pathaviyā eva gato, nākāsena. Acelakova gato, na sacelako. Daharova gato, na soḷasavassuddesiko. Mahājanassa pana ākāsena gacchanto viya alaṅkatapaṭiyatto viya ca soḷasavassuddesiko viya ca ahosi. Tato sattame pade ṭhatvā ‘‘aggohamasmi lokassā’’tiādikaṃ (dī. ni. 2.31; ma. ni. 3.207) āsabhiṃ vācaṃ nicchārento sīhanādaṃ nadi.
菩萨确实在三世身为菩萨时,都是刚一出生就从母胎里开口说话:在他投生为大药的那一世、投生为须大拏的那一世,以及这一世。据说,在他投生为大药的那一世,他刚出生,天王帝释就来了,把一段栴檀心材放在他手里才离开,他就是握着那段心材出生的。于是母亲问他:“孩子,你带了什么来?”他回答:“药,母亲。”因为他是带着药来的,大家就给他取名叫“药王子”。
Bodhisatto hi tīsu attabhāvesu mātukucchito nikkhantamattova vācaṃ nicchāresi mahosadhattabhāve, vessantarattabhāve, imasmiṃ attabhāveti. Mahosadhattabhāve kirassa mātukucchito nikkhantamattasseva sakko devarājā āgantvā candanasāraṃ hatthe ṭhapetvā gato, taṃ muṭṭhiyaṃ katvāva nikkhanto. Atha naṃ mātā – ‘‘tāta, tvaṃ kiṃ gahetvā āgatosī’’ti pucchi. ‘‘Osadhaṃ, ammā’’ti. Iti osadhaṃ gahetvā āgatattā ‘‘osadhakumāro’’tvevassa nāmamakaṃsu.
在须大拏那一世,菩萨刚从母胎出生,就伸出右手说:“母亲,家里有什么财物吗?我要拿来布施。”说完就出来了。他的母亲把儿子的手放在自己掌心里,放上一个装着千枚金币的钱袋,说:“孩子,你出生在有钱人家里了。”
Vessantarattabhāve pana mātukucchito nikkhantamattova dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā – ‘‘atthi nu kho, amma, kiñci gehasmiṃ dhanaṃ, dānaṃ dassāmī’’ti vadanto nikkhami. Athassa mātā – ‘‘sadhane kule nibbattosi, tātā’’ti puttassa hatthaṃ attano hatthatale katvā sahassatthavikaṃ ṭhapesi.
而在这一个生命体里,他就是这样发出狮子吼的:菩萨在三种生命体当中,都是刚出母胎就开口说话。在他出生的那一刹那,三十二种前兆也同时显现。就在我们的菩萨于蓝毗尼园出生的同一时刻,罗睺罗的母亲王后、阿难、阐那、迦留陀夷大臣、犍陟马王、大菩提树以及四只宝藏瓮也一同出生了。这四只瓮中,一只有一牛呼那么大,一只半由旬大,一只三牛呼大,一只一由旬大。这七者就叫做“俱生”。
Imasmiṃ pana attabhāve imaṃ sīhanādaṃ nadīti evaṃ bodhisatto tīsu attabhāvesu mātukucchito nikkhantamattova vācaṃ nicchāresi. Jātakkhaṇepissa dvattiṃsa pubbanimittāni pāturahesuṃ. Yasmiṃ pana samaye amhākaṃ bodhisatto lumbinīvane jāto tasmiṃyeva samaye rāhulamātā devī ānando channo kāḷudāyī amacco kaṇḍako assarājā mahābodhirukkho catasso nidhikumbhiyo ca jātā, tattha eko gāvutappamāṇo eko aḍḍhayojanappamāṇo eko tigāvutappamāṇo eko yojanappamāṇo ahosi. Ime satta sahajātā nāma honti.
两座城的居民带着这位大士,直接回到了迦毗罗卫城。就在同一天,三十三天界的天神们满心欢喜、兴高采烈,扬起衣服等物尽情嬉戏,因为他们想到:“迦毗罗卫城里净饭大王的儿子,将来会坐在菩提树下成佛!”那时,净饭大王有一位常受王家供养的苦行者,名叫迦罗提婆罗,已证得八种禅定。他吃完饭后,为了午间休息而前往三十三天,在那里坐下休息,看见那些天神满心欢喜、心满意足地嬉戏,便问道:“你们为什么这么欢喜、这么开心地嬉戏?请告诉我原因。”天神们回答说:“朋友啊,净饭王的儿子出生了,他将坐在菩提树下成佛,转动法轮。我们是因为想着‘我们将能见到他那无与伦比的佛陀威仪’,才这么欢喜的。”
Ubhayanagaravāsino mahāpurisaṃ gahetvā kapilavatthupurameva agamaṃsu. Taṃdivasameva – ‘‘kapilavatthunagare suddhodanamahārājassa putto bodhimūle nisīditvā buddho bhavissatī’’ti tāvatiṃsabhavane haṭṭhatuṭṭhā devasaṅghā celukkhepādīni pavattentā kīḷiṃsu. Tasmiṃ samaye suddhodanamahārājassa kulūpako aṭṭhasamāpattilābhī kāḷadevalo nāma tāpaso bhattakiccaṃ katvā divāvihāratthāya tāvatiṃsabhavanaṃ gantvā tattha divāvihāraṃ nisinno tā devatā tuṭṭhamānasā kīḷantiyo disvā ‘‘kiṃkāraṇā tuṭṭhamānasā pamuditahadayā kīḷatha, mayhaṃ taṃ kāraṇaṃ kathethā’’ti pucchi. Tato devatā āhaṃsu – ‘‘mārisa, suddhodanarañño putto jāto, so bodhimaṇḍe nisīditvā buddho hutvā dhammacakkaṃ pavattessati, tassa ‘anantarūpaṃ buddhalīḷaṃ passituṃ labhissāmā’ti iminā kāraṇena tuṭṭhamhā’’ti.
这时,苦行者听了那些天人的话,为了瞻仰这最殊胜的珍宝,从天界降下,进入国王的宫殿,在铺设好的座位上坐下。随后,他与国王互相问候之后,说道:“大王,听说您生了儿子,让我们见见他吧。”国王命人把盛装打扮的王子抱来,想让王子向天界来的苦行者行礼。可这位大士的双脚却翻转过来,像闪电落在乌云峰顶上一样,踩在了苦行者的发髻上。因为以菩萨这一世的生命形态,确实没有其他任何人值得他礼拜。于是,苦行者从座位上起身,向菩萨合掌。国王看到这奇异的情景,也向自己的儿子行礼。苦行者观察了菩萨具足的相好之后,心中思量:“他将来会成佛,还是不会成佛呢?”他深入观照,以预见未来的智慧了知:“毫无疑问,他必定成佛。”便微笑着说:“这真是一位稀有难得的人啊。”
Atha tāpaso tāsaṃ devatānaṃ vacanaṃ sutvā paramadassanīyaratanāvalokato devalokato oruyha narapatinivesanaṃ pavisitvā paññatte āsane nisīdi. Tato katapaṭisanthāraṃ rājānaṃ – ‘‘putto kira te, mahārāja, jāto, taṃ passissāmā’’ti āha. Rājā alaṅkatapaṭiyattaṃ tanayaṃ āharāpetvā devalatāpasaṃ vandāpetuṃ abhihari. Mahāpurisassa pādā parivattitvā vijjulatā viya asitajaladharakūṭesu tāpasassa jaṭāsu patiṭṭhahiṃsu. Bodhisattena hi tenattabhāvena vanditabbo nāma añño natthi. Tato tāpaso uṭṭhāyāsanā bodhisattassa añjaliṃ paggahesi. Rājā taṃ acchariyaṃ disvā attano puttaṃ vandi. Tāpaso bodhisattassa lakkhaṇasampattiṃ disvā – ‘‘bhavissati nu kho buddho, udāhu na bhavissatī’’ti āvajjetvā upadhārento – ‘‘nissaṃsayaṃ buddho bhavissatī’’ti anāgataṃsañāṇena ñatvā – ‘‘acchariyapuriso aya’’nti sitaṃ akāsi.
随后他心里盘算:“我到底能不能见到这位成佛的人呢?”他观察后知道:“我见不到了。我会在半途就死去,转生到无色界——那是个即使百佛、千佛前往也教化不了的地方。”看清这一点后,他哭着说:“我竟然见不到这样稀有难得的人成佛,这对我来说真是莫大的遗憾啊!”人们看见后问他:“我们的尊者刚才还在笑,怎么现在又哭起来了?尊者,难道我们的王子会有什么障碍吗?”苦行者说:“他不会有什么障碍,毫无疑问一定会成佛。”人们又问:“那您为什么哭呢?”他说:“我见不到这样稀有难得的人成佛,这对我来说真是莫大的遗憾啊。我是在为自己悲伤,所以哭了。”
Tato ‘‘ahaṃ imaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ labhissāmi nu kho, no’’ti upadhārento – ‘‘na labhissāmi, antarāyeva kālaṃ katvā buddhasatenapi buddhasahassenapi gantvā bodhetuṃ asakkuṇeyye arūpabhave nibbattissāmī’’ti disvā – ‘‘evarūpaṃ nāma acchariyapurisaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ na labhissāmi, mahatī vata me jāni bhavissatī’’ti parodi. Manussā pana disvā – ‘‘amhākaṃ ayyo idāneva hasitvā puna roditumārabhi, kiṃ nu kho, bhante, amhākaṃ ayyaputtassa koci antarāyo bhavissatī’’ti pucchiṃsu. Tāpaso āha – ‘‘natthetassa antarāyo, nissaṃsayena buddho bhavissatī’’ti. ‘‘Atha kasmā tumhe paroditthā’’ti? ‘‘Evarūpaṃ acchariyapurisaṃ buddhabhūtaṃ daṭṭhuṃ na labhissāmi, mahatī vata me jāni bhavissatīti attānaṃ anusocanto rodāmī’’ti āha.
到了第五天,他们给菩萨洗了头,心里想着“该给他取名字了”,就用四种香料涂满王宫,撒上以炒米为第五的各种鲜花,煮好纯净不掺杂的乳粥,邀请八百位通达三吠陀的婆罗门,请他们在王宫里坐下,用蜜乳粥供养,恭敬款待之后,让他们仔细观察相好,想弄清楚“这孩子将来会怎样”。在这八百人当中,以罗摩为首的八位婆罗门智者负责看相。其中七个人竖起两根手指,作了两种预言:“具足这些相好的人,如果在家,就会成为转轮王;如果出家,就会成佛。”而他们当中最年轻的那位,名叫憍陈如的婆罗门,看了菩萨殊胜圆满的相好之后,只竖起一根手指,作出确定无疑的预言:“这个人绝没有留在家里的道理,一定会成为揭去一切遮蔽的佛陀。”于是大家给他取名时,因为他将成就一切世间的利益,就取名为悉达多。
Tato bodhisattaṃ pañcame divase sīsaṃ nhāpetvā – ‘‘nāmaṃ gaṇhissāmā’’ti rājabhavanaṃ catujjātikagandhena upalimpitvā lājapañcamāni kusumāni vikiritvā asambhinnapāyāsaṃ pacāpetvā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṅgate aṭṭhasate brāhmaṇe nimantetvā rājabhavane nisīdāpetvā madhupāyāsaṃ bhojetvā sakkāraṃ katvā – ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti lakkhaṇāni pariggāhāpesuṃ. Tesu rāmādayo aṭṭha brāhmaṇapaṇḍitā lakkhaṇapariggāhakā ahesuṃ. Tesu satta janā dve aṅguliyo ukkhipitvā dvedhā byākariṃsu – ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato agāraṃ ajjhāvasanto rājā hoti cakkavattī, pabbajamāno buddho’’ti. Tesaṃ pana sabbadaharo gottena koṇḍañño nāma brāhmaṇo bodhisattassa lakkhaṇavarasampattiṃ disvā – ‘‘etassa agāramajjhe ṭhānakāraṇaṃ natthi, ekanteneva vivaṭacchado buddho bhavissatī’’ti ekameva aṅguliṃ ukkhipitvā ekaṃsabyākaraṇaṃ byākāsi. Athassa nāmaṃ gaṇhantā sabbalokatthasiddhikarattā siddhatthoti nāmamakaṃsu.
于是那些婆罗门各自回到家中,把儿子们叫来,这样说道:“我们年纪大了,能不能等到净饭大王之子证得一切知智,还说不定。你们却要在他出家、证得一切知智之后,在他的教法里出家。”后来,那七个人都活到寿命尽时,随各自的业力投生去了。憍陈如青年却安然无恙。那时,国王听了他们的话,问道:“我的儿子看到了什么,才会出家?”他们回答:“大王,是四种前兆。”国王又问:“是哪四种?”他们回答:“老人、病人、死人、出家人。”国王说:“从今以后,不许这类人来到我儿子跟前。”于是,为了阻止老人等出现在王子眼前,他在四个方向每隔一伽浮他远的地方都布置了守卫。那一天,在吉庆场所聚集了八万户亲族,每一户都答应给出一个儿子,说:“不管他成为佛陀还是转轮王,我们每家都出一个儿子。如果他成佛,就由刹帝利出身的沙门随行游化;如果他成为转轮王,就由刹帝利王子围绕而行。”随后,国王为这位大人物安排了六十四位容貌极美、毫无缺陷的乳母。菩萨就在无量眷属的围绕中,在盛大的荣光中渐渐长大。
Atha te brāhmaṇā attano gharāni gantvā putte āmantetvā evamāhaṃsu – ‘‘amhe mahallakā, suddhodanamahārājassa puttaṃ sabbaññutaṃ pattaṃ sambhāveyyāma vā no vā, tumhe pana tasmiṃ pabbajitvā sabbaññutaṃ patte tassa sāsane pabbajathā’’ti. Tato sattapi janā yāvatāyukaṃ ṭhatvā yathākammaṃ gatā. Koṇḍaññamāṇavo arogo ahosi. Tadā pana rājā tesaṃ vacanaṃ sutvā – ‘‘kiṃ disvā mama putto pabbajissatī’’ti te pucchi. ‘‘Cattāri pubbanimittāni, devā’’ti. ‘‘Katarañca katarañcā’’ti? ‘‘Jiṇṇaṃ byādhitaṃ mataṃ pabbajita’’nti. Rājā ‘‘ito paṭṭhāya evarūpānaṃ mama puttassa santikaṃ āgamituṃ mā adatthā’’ti vatvā kumārassa cakkhupathe jiṇṇapurisādīnaṃ āgamananivāraṇatthaṃ catūsu disāsu gāvutagāvutaṭṭhāne ārakkhaṃ ṭhapesi. Taṃdivasaṃ maṅgalaṭṭhāne sannipatitesu asītiyā ñātikulasahassesu ekameko ekamekaṃ puttaṃ paṭijāni – ‘‘ayaṃ buddho vā hotu rājā vā, mayaṃ ekamekaṃ puttaṃ dassāma, sace buddho bhavissati, khattiyasamaṇeheva parivuto vicarissati. Sace rājā cakkavattī bhavissati, khattiyakumāreheva parivuto vicarissatī’’ti. Atha rājā mahāpurisassa paramarūpasampannā vigatasabbadosā catusaṭṭhi dhātiyo adāsi. Bodhisatto anantena parivārena mahatā sirisamudayena vaḍḍhi.
有一天,国王举行了叫做“耕田吉祥”的仪式。那天,国王以盛大的排场和庞大的随从队伍出城,还带着王子一起去了。在耕田的地方,有一棵阎浮树,长得极其好看,树荫浓密。在树下给王子铺好卧具,上面挂起镶有上等金星的红布幔,用布墙围起来,安排了守卫。国王佩戴好所有装饰,被大臣们簇拥着,前往犁田的地方。到了那里,国王拿起最吉祥的金犁,大臣等人则拿银犁等。那一天,一共套上了一千张犁。乳母们围着菩萨坐在那里,心想“我们去看看国王的排场吧”,就从布墙里面走了出去。
Athekadivasaṃ rañño vappamaṅgalaṃ nāma ahosi. Taṃdivasaṃ rājā mahatiyā vibhūtiyā mahatā parivārena nagarato nikkhamanto puttampi gahetvāva agamāsi. Kasikammaṭṭhāne eko jamburukkho paramaramaṇīyo ghanasandacchāyo ahosi. Tassa heṭṭhā kumārassa sayanaṃ paññāpetvā upari varakanakatārākhacitaṃ rattacelavitānaṃ bandhitvā sāṇipākārena parikkhipāpetvā ārakkhaṃ ṭhapetvā rājā sabbālaṅkāraṃ alaṅkaritvā amaccagaṇaparivuto naṅgalakaraṇaṭṭhānamagamāsi. Tattha rājā paramamaṅgalaṃ suvaṇṇanaṅgalaṃ gaṇhāti, amaccādayo rajatanaṅgalādīni gaṇhanti. Taṃdivasaṃ naṅgalasahassaṃ yojīyati. Bodhisattaṃ parivāretvā nisinnā dhātiyo – ‘‘rañño sampattiṃ passissāmā’’ti antosāṇito bahi nikkhantā.
这时,菩萨向四周张望,没看到任何人,就迅速起身,盘腿坐好,把注意力放在入出息上,证入了初禅。乳母们在吃东西和嚼东西之间来回忙活,稍微耽搁了一会儿。其他树的影子都已经转开了,可那棵阎浮树的影子却变成圆圆的一团,就停在那里不动。乳母们心想:“小主人一个人在那儿呢。”赶紧掀起布墙去找,看见王子在吉祥卧处盘腿坐着,又见到那个神奇景象,就跑去把这件事禀告了国王。国王急忙赶来,看到那个神奇景象,说道:“孩子啊,这是对你的第二次礼敬。”说完就向儿子行礼。
Atha bodhisatto ito cito ca olokento kiñci adisvā sahasā uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā ānāpāne pariggahetvā paṭhamajjhānaṃ nibbattesi. Dhātiyo khajjabhojjantare vicarantiyo thokaṃ cirāyiṃsu. Sesarukkhānaṃ chāyā nivattā, tassa pana jamburukkhassa chāyā parimaṇḍalā hutvā tattheva aṭṭhāsi. Dhātito panassa ‘‘ayyaputto ekakovā’’ti vegena sāṇipākāraṃ ukkhipitvā pariyesantiyo sirisayane pallaṅkena nisinnaṃ tañca pāṭihāriyaṃ disvā gantvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ. Rājā vegena āgantvā taṃ pāṭihāriyaṃ disvā – ‘‘ayaṃ vo, tāta, dutiyavandanā’’ti puttaṃ vandi.
后来,这位大士渐渐长大,到了十六岁。国王为菩萨建了三座适合三个季节的宫殿,分别叫悦意、极悦意、净妙。一座九层,一座七层,一座五层。三座宫殿高度都一样,只是层数各有不同。
Atha mahāpuriso anukkamena soḷasavassuddesiko ahosi. Rājā bodhisattassa tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavike ramma-suramma-subhanāmake tayo pāsāde kāresi. Ekaṃ navabhūmikaṃ ekaṃ sattabhūmikaṃ ekaṃ pañcabhūmikaṃ. Tayopi pāsādā ubbedhena samappamāṇā ahesuṃ. Bhūmikāsu pana nānattaṃ ahosi.
这时,国王心想:“我的儿子已经成年了,我要为他举起伞盖,让他看到王位的荣耀。”于是,他给释迦族人送去书信:“我的儿子已经成年,我要让他登上王位。你们各家有已经成年的女儿,都送到这里来。”释迦族人听了国王的命令后说:“这位王子只是相貌出众,什么技艺都不懂,养不了家,我们不能把女儿嫁给他。”国王听说这件事后,来到儿子面前,把情况告诉了他。菩萨问:“该展示什么技艺呢?”国王说:“孩子,应该展示拉开千力弓。”菩萨说:“那就让人拿来吧。”国王就让人取来交给他。那张弓要一千个人才能拉开,也要一千个人才能卸下。大士让人把弓拿来,盘腿坐着,把弓弦缠在脚拇指上,用脚拇指拉拽,把弓拉开,然后左手握住弓身,右手拉弦,把弦装了上去。整座城都响起了像崩裂一样的声音。有人问:“这是什么声音?”有人回答:“是天神在打雷。”另一些人说:“你们不知道,不是天神在打雷,这是‘光辉者’王子拉开千力弓、弹击弓弦时发出的弦声。”释迦族人听了这话,顿时生起信心,满心欢喜。
Atha rājā cintesi – ‘‘putto me vayappatto chattamassa ussāpetvā rajjasiriṃ passissāmī’’ti. So sākiyānaṃ paṇṇāni pahiṇi ‘‘putto me vayappatto, rajje naṃ patiṭṭhāpessāmi, sabbe attano gehesu vayappattā dārikā imaṃ gehaṃ pesentū’’ti. Te rañño sāsanaṃ sutvā – ‘‘kumāro kevalaṃ rūpasampanno, na kiñci sippaṃ jānāti, dārabharaṇaṃ kātuṃ na sakkhissati, na mayaṃ dhītaro dassāmā’’ti āhaṃsu. Rājā taṃ pavattiṃ sutvā puttassa santikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocesi. Bodhisatto – ‘‘kiṃ sippaṃ dassetuṃ vaṭṭatī’’ti āha. ‘‘Sahassatthāmaṃ dhanuṃ āropetuṃ vaṭṭati, tātā’’ti. ‘‘Tena hi āharāpethā’’ti āha. Rājā āharāpetvā adāsi. Taṃ dhanuṃ purisasahassaṃ āropeti, purisasahassaṃ oropeti. Mahāpuriso taṃ sarāsanaṃ āharāpetvā pallaṅkena nisinnova jiyaṃ pādaṅguṭṭhake veṭhāpetvā kaḍḍhanto pādaṅguṭṭhakeneva dhanuṃ āropetvā vāmena hatthena daṇḍe gahetvā dakkhiṇena hatthena kaḍḍhitvā jiyaṃ ropesi. Sakalanagaraṃ uppattanākārappattaṃ ahosi . ‘‘Kiṃ eso saddo’’ti ca vutte ‘‘devo gajjatī’’ti āhaṃsu. Athaññe ‘‘tumhe na jānātha, na devo gajjati, aṅgīrasassa kumārassa sahassatthāmaṃ dhanuṃ āropetvā jiyaṃ poṭhentassa jiyappahārasaddo eso’’ti āhaṃsu. Sākiyā taṃ sutvā tāvatakeneva āraddhacittā tuṭṭhamānasā ahesuṃ.
这时,大士问道:“还需要做什么?”他们回答说:“应该射穿八指厚的铁板。”他射穿之后,又问:“还需要做什么?”回答说:“应该射穿四指厚的阿沙那木板。”他也射穿了,又问:“还需要做什么?”回答说:“应该射穿一拃厚的乌敦跋罗木靶。”他也射穿了,又问还需要做什么。于是众人说:“射沙车。”大士射穿了沙车,又射穿了稻草车,让箭在水中穿行一优奢婆的距离,在陆地上穿行八优奢婆的距离。接着他们对他说:“应该射穿系在蔓藤标志上的毛发。”他说:“那就把蔓藤系在一由旬远的地方。”命人将毛发系在一由旬外的蔓藤标志上,然后在黑夜笼罩、乌云遮蔽四方之时,把箭射了出去。那箭飞驰而去,劈开一由旬外的毛发,穿入大地。不仅如此,大士在那一天把世间现存的一切技艺全都展示了出来。
Atha mahāpuriso – ‘‘kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Aṭṭhaṅgulabahalaṃ ayopaṭṭaṃ kaṇḍena vijjhituṃ vaṭṭatīti . Taṃ vijjhitvā – ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Caturaṅgulabahalaṃ asanaphalakaṃ vijjhituṃ vaṭṭatīti. Tampi vijjhitvā – ‘‘aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti āha. Vidatthibahalaṃ udumbaraphalakaṃ vijjhituṃ vaṭṭatīti. Tampi vijjhitvā aññaṃ kiṃ kātuṃ vaṭṭatīti. Tato ‘‘vālukasakaṭānī’’ti āhaṃsu. Mahāsatto vālukasakaṭampi palālasakaṭampi vinivijjhitvā udake ekūsabhappamāṇaṃ kaṇḍaṃ pesesi thale aṭṭhausabhappamāṇaṃ. Atha naṃ ‘‘vātiṅgaṇasaññāya vālaṃ vijjhituṃ vaṭṭatī’’ti āhaṃsu. ‘‘Tena hi yojanamattaṃ vātiṅgaṇaṃ bandhāpethā’’ti vatvā yojanamattake vātiṅgaṇasaññāya vālaṃ bandhāpetvā rattandhakāre meghapaṭalehi channāsu disāsu kaṇḍaṃ khipi. Taṃ gantvā yojanamattake vālaṃ phāletvā pathaviṃ pāvisi. Na kevalaṃ ettakameva, taṃdivasaṃ mahāpuriso loke vattamānaṃ sippaṃ sabbameva dassesi.
这时,释迦族人把自己的女儿们打扮好,派了过去。共有四万名舞女。罗睺罗的母亲则成了正妃。国王像天子一样,被天女们围绕着,也被人间少女们围绕着,在没有男子演奏的乐器声中享受服侍,享受着大福报,随着季节变换,轮流住在三座宫殿里。有一天,菩萨想去园林游玩,就叫来车夫,说:“把车驾好,我要去园林看看。”车夫答应道:“好的。”于是把那辆极其贵重、殊胜美妙、车辕坚固、轮毂轴心非常结实、轭头镶嵌着上等金、银、宝珠、轮辋侧面嵌有金银星纹、处处挂着各种芬芳花鬘、庄严如太阳之车般好看的上等马车装饰妥当,又套上四匹毛色如白莲、奔跑如风如金翅鸟般迅捷的吉祥骏马,然后禀报菩萨。菩萨登上那辆像天宫一样的上好马车,朝园林方向出发了。
Atha sākiyā attano dhītaro alaṅkaritvā pesayiṃsu. Cattālīsasahassā nāṭakitthiyo ahesuṃ. Rāhulamātā pana devī aggamahesī ahosi. Mahāpuriso devakumāro viya surayuvatīhi parivuto narayuvatīhi parivuto nippurisehi turiyehi paricāriyamāno mahāsampattiṃ anubhavamāno utuvārena utuvārena tesu tīsu pāsādesu viharati. Athekadivasaṃ bodhisatto uyyānabhūmiṃ gantukāmo sārathiṃ āmantetvā – ‘‘rathaṃ yojehi uyyānabhūmiṃ passissāmī’’ti āha. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā mahārahaṃ vararucirathirakubbaravarattaṃ thirataraneminābhiṃ varakanakarajatamaṇiratanakhacitaīsāmukhaṃ navakanakarajatatārakakhacitanemipassaṃ samosaritavividhasurabhikusumadāmasassirikaṃ ravirathasadisadassanīyaṃ vararathaṃ samalaṅkaritvā sasikumudasadisavaṇṇe anilagaruḷajave ājānīye cattāro maṅgalasindhave yojetvā bodhisattassa paṭivedesi. Bodhisatto devavimānasadisaṃ taṃ rathavaramāruyha uyyānābhimukho pāyāsi.
这时,天神们心想:“悉达多太子觉悟的时机快到了,我们该给他示现一个预兆。”于是他们变出一个天子,让他的身体衰老不堪:牙齿残缺,头发花白,身子佝偻,手拄拐杖,浑身颤抖,然后让他出现在众人面前。菩萨和车夫都看到了这个人。菩萨便按照《大本经》里记载的方式问车夫:“车夫,这个人是谁?他的头发怎么跟别人不一样?”听了车夫的回答后,菩萨心中震动,说道:“真是可耻啊,贤者们,这个‘生’!既然有生,衰老就一定会显现出来。”于是他从那里折返,登回了宫殿。
Atha devatā ‘‘siddhatthakumārassa abhisambujjhanakālo āsanno, pubbanimittamassa dassessāmā’’ti ekaṃ devaputtaṃ jarājajjarasarīraṃ khaṇḍadantaṃ palitakesaṃ vaṅkagattaṃ daṇḍahatthaṃ pavedhamānaṃ katvā dassesuṃ. Taṃ bodhisatto ceva sārathi ca passanti. Tato bodhisatto – ‘‘sārathi ko nāmesa puriso kesāpissa na yathā aññesa’’nti mahāpadānasutte (dī. ni. 2.43 ādayo) āgatanayeneva pucchitvā tassa vacanaṃ sutvā – ‘‘dhiratthu vata, bho, jāti, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī’’ti (dī. ni. 2.45, 47) saṃviggahadayo tatova paṭinivattitvā pāsādameva abhiruhi.
国王问:“我儿子为什么回来了?”侍从回答:“因为看见了老人,陛下。”国王听后心里震动,就在半由旬的范围内布置了守卫。又有一天,菩萨去园林时,看见那些天神化现的病人,像之前那样问过之后,心里惊恐,便折返登上宫殿。国王问明原因后,心想:“要把他出家的念头打碎。”于是遣散了舞女,加强守卫,在周围三拘卢舍(四分之三由旬)的地方都布置了警戒。
Rājā ‘‘kiṃkāraṇā mama putto paṭinivattī’’ti pucchi. ‘‘Jiṇṇapurisaṃ disvā, devā’’ti. Tato kampamānamānaso rājā aḍḍhayojane ārakkhaṃ ṭhapesi. Punekadivasaṃ bodhisatto uyyānaṃ gacchanto tāhi eva devatāhi nimmitaṃ byādhitañca purisaṃ disvā purimanayeneva pucchitvā saṃviggahadayo nivattitvā pāsādameva abhiruhi. Rājā pucchitvā nāṭakāni vissajjesi. ‘‘Pabbajjāya mānasaṃ assa bhinnaṃ karissa’’nti ārakkhaṃ vaḍḍhetvā samantato tigāvutappamāṇe padese ārakkhaṃ ṭhapesi.
后来又有一次,菩萨前往园林时,同样看见天神化现的死人,像之前那样问明之后,内心充满恐惧,便折返登上宫殿。国王问明折返的原因后,再次加强守卫,在一由旬的范围内布置了警戒。
Punapi bodhisatto ekadivasaṃ uyyānaṃ gacchanto tatheva devatāhi nimmitaṃ kālaṅkataṃ disvā purimanayeneva pucchitvā saṃviggahadayo nivattitvā pāsādamabhiruhi. Rājā nivattanakāraṇaṃ pucchitvā puna ārakkhaṃ vaḍḍhetvā yojanappamāṇe padese ārakkhaṃ ṭhapesi.
后来有一天,菩萨前往园林时,又同样看见一位由天神变化出来的出家人,穿着整齐、披衣如法,便问车夫:“朋友车夫,这个人叫什么名字?”车夫虽然因为佛陀尚未出世,并不知道什么是出家人,也不知道出家的功德,但凭着天神的力量,还是说道:“这个人叫出家人。”接着便向菩萨赞叹出家的功德。
Punapi bodhisatto ekadivasaṃ uyyānaṃ gacchanto tatheva devatāhi nimmitaṃ sunivatthaṃ supārutaṃ pabbajitaṃ disvā – ‘‘ko nāmeso, samma, sārathī’’ti sārathiṃ pucchi. Sārathi kiñcāpi buddhuppādassa abhāvā pabbajitaṃ vā pabbajitaguṇe vā na jānāti, devatānubhāvena pana ‘‘pabbajito nāmāyaṃ devā’’ti vatvā pabbajjāya guṇaṃ tassa vaṇṇesi.
从此,菩萨对出家生起了欢喜心,当天就前往园林。长寿的菩萨要过一百年又一百年,才逐一见到衰老等相。而我们的菩萨因为出生在寿命短促的时代,所以每隔四个月去园林时,就依次一一见到。不过长部诵者说:“菩萨在一天之内就见到四种相,然后离去。”那天,他在园中游玩了大半天,享受园林的快乐,在吉祥池里沐浴,等到太阳落山时,坐在吉祥石板上,想要让人给自己装饰打扮。这时,帝释天知道了他的心思,就命令一位名叫毗首羯磨的天子前来,变成和他自己的理发师一样,用天界的装饰品为他装扮。当他全身佩戴好所有装饰品后,众乐师各自展示自己的技艺,婆罗门们又用“胜哉,喜哉”等话语,以种种吉祥赞颂之声来称扬他,他便登上了那辆装饰得极为华丽的上等马车。就在那时,净饭大王听说“罗睺罗的母亲生了一个儿子”,便派人传话:“去把我儿子高兴的事告诉他。”菩萨听说后说道:“罗睺出生了,束缚出生了。”国王问:“我儿子说了什么?”听到回话后,他说:“从今以后,我的孙子就名叫罗睺罗王子吧。”
Tato bodhisatto pabbajjāya ruciṃ uppādetvā taṃdivasaṃ uyyānaṃ agamāsi. Dīghāyukā bodhisattā vassasate vassasate atikkante jiṇṇādīsu ekekaṃ addasaṃsu. Amhākaṃ pana bodhisatto appāyukakāle uppannattā catunnaṃ catunnaṃ māsānaṃ accayena uyyānaṃ gacchanto anukkamena ekekaṃ addasa. Dīghabhāṇakā panāhu – ‘‘cattāri nimittāni ekadivaseneva disvā agamāsī’’ti. Tattha divasabhāgaṃ kīḷitvā uyyānarasamanubhavitvā maṅgalapokkharaṇiyaṃ nhatvā atthaṅgate sūriye maṅgalasilātale nisīdi attānaṃ alaṅkārāpetukāmo. Athassa cittācāramaññāya sakkena devānamindena āṇatto vissakammo nāma devaputto āgantvā tasseva kappakasadiso hutvā dibbehi alaṅkārehi alaṅkari. Athassa sabbālaṅkārasamalaṅkatassa sabbatālāvacaresu sakāni sakāni paṭibhānāni dassayantesu brāhmaṇesu ca ‘‘jaya nandā’’tiādivacanehi sutamaṅgalikādīsu nānappakārehi maṅgalavacanatthutighosehi sambhāventesu sabbālaṅkārasamalaṅkataṃ rathavaraṃ abhiruhi. Tasmiṃ samaye – ‘‘rāhulamātā puttaṃ vijātā’’ti sutvā suddhodanamahārājā – ‘‘puttassa me tuṭṭhiṃ nivedethā’’ti sāsanaṃ pahiṇi. Bodhisatto taṃ sutvā – ‘‘rāhu jāto, bandhanaṃ jāta’’nti āha. Rājā – ‘‘kiṃ me putto avacā’’ti pucchitvā taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya me nattā ‘rāhulakumāro’tveva nāmaṃ hotū’’ti āha.
菩萨也登上那辆殊胜的车,在人数众多、极为悦意、具足吉祥威光的随从簇拥下,进入了城中。就在那时,有一位名叫翅舍·乔达弥的刹帝利少女,容貌美丽、功德具足,身形并不瘦弱,正站在高楼最上层的台阁上,看见菩萨入城时的容貌庄严,生起欢喜与愉悦,便说——
Bodhisattopi taṃ rathavaramāruyha mahatā parivārena atimanoramena sirisobhaggena nagaraṃ pāvisi. Tasmiṃ samaye rūpasiriyā guṇasampattiyā ca akisā kisāgotamī nāma khattiyakaññā uparipāsādavaratalagatā nagaraṃ pavisantassa bodhisattassa rūpasiriṃ disvā sañjātapītisomanassā hutvā –
这位母亲确实已经寂灭,这位父亲也确实已经寂灭。
那位女人一定已经止息了,因为她有这样的丈夫。
‘‘Nibbutā nūna sā mātā, nibbuto nūna so pitā; Nibbutā nūna sā nārī, yassāyaṃ īdiso patī’’ti. (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; dha. pa. aṭṭha. 1.sāriputtattheravatthu; apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā) –
他说出了这段优陀那。
Imaṃ udānaṃ udānesi.
菩萨听到这话后,心里想:“她给我说了这么好的话。我本来就是为了寻求涅槃而四处游行,今天我就应该舍弃在家生活,出家去寻求涅槃。”他又想:“这串珍珠项链,就当作给她的老师的谢礼吧。”于是从脖子上解下珍珠项链,送给翅舍·乔达弥。这串项链价值十万,极其精美可爱。翅舍·乔达弥心想:“悉达多王子对我生了爱恋之心,才送来礼物。”于是生起了欢喜。
Bodhisatto taṃ sutvā cintesi – ‘‘ayaṃ me sussavanaṃ vacanaṃ sāvesi, ahañhi nibbānaṃ gavesanto vicarāmi, ajjeva mayā gharāvāsaṃ chaḍḍetvā nikkhamma pabbajitvā nibbānaṃ gavesituṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Ayaṃ imissā ācariyabhāgo hotū’’ti muttāhāraṃ kaṇṭhato omuñcitvā kisāgotamiyā satasahassagghanikaṃ paramaratikaraṃ muttāhāraṃ pesesi. Sā ‘‘siddhatthakumāro mayi paṭibaddhahadayo hutvā paṇṇākāraṃ pesesī’’ti somanassajātā ahosi.
菩萨也以盛大的荣耀登上那座极其可爱的宫殿,躺在吉祥的床座上。就在那时,那些舞女——面容美丽动人,像圆满的月轮;嘴唇像频婆果;牙齿洁白清净整齐而稀疏;眼睛和头发乌黑;眉毛用上好的眼膏描得青黑弯曲;双乳匀称,像善生的天鹅;腰间系着由金银珠宝制成的令人欢喜的美丽腰带;臀部宽广丰满;双腿像象鼻——她们精通舞蹈、歌唱和乐器演奏,容貌美丽如天女。她们拿着音声甜美的乐器,围绕在大士身边,想让他欢喜,于是奏起歌舞音乐。可是菩萨的心厌离烦恼,对歌舞等毫无兴趣,过了一会儿就睡着了。
Bodhisattopi mahatā sirisamudayena paramaramaṇīyaṃ pāsādaṃ abhiruhitvā sirisayane nipajji. Tāvadeva naṃ paripuṇṇarajanikarasadisaruciravaravadanā bimbaphalasadisadasanavasanā sitavimalasamasaṃhitāviraḷavaradasanā asitanayanakesapāsā sujātañjanātinīlakuṭilabhamukā sujātahaṃsasamasaṃhitapayodharā ratikaranavakanakarajataviracitavaramaṇimekhalā parigatavipulaghanajaghanataṭā karikarasannibhoruyugalā naccagītavāditesu kusalā surayuvatisadisarūpasobhā varayuvatiyo madhuraravāni turiyāni gahetvā mahāpurisaṃ samparivāretvā ramāpayantiyo naccagītavāditāni payojayiṃsu. Bodhisatto pana kilesesu virattacittatāya naccagītādīsu anabhirato muhuttaṃ niddaṃ okkami.
她们看到这一幕,心想:“我们奏乐歌舞就是为了他,现在他却睡着了,我们还在这里白费力气干什么?”于是丢下手中的乐器,就地躺倒,香油灯还亮着。菩萨醒来后,在床座上盘腿而坐,看见这些女人把乐器扔在一边,一个个睡得不成样子:有的口水直流,脸颊和身上都沾湿了;有的在磨牙;有的在打鼾;有的在说梦话;有的张着嘴;有的衣裳脱落,私处暴露;有的头发散乱,看上去就像坟场里的死尸一样躺在那里。大士看到她们这副丑态,对欲乐更加厌离。那座装饰华丽、宛如天宫般美妙的宫殿楼阁,在他眼里就像堆满腐尸的露天坟场一样,极其可厌。三界也显现得像着火的房屋一样。他说道:“真是苦啊!真是逼迫啊!”心里极其倾向于出家。
Tā taṃ disvā ‘‘yassatthāya naccādīni mayaṃ payojema, so niddaṃ upagato, idāni kimatthaṃ kilamāmā’’ti gahitāni turiyāni ajjhottharitvā nipajjiṃsu, gandhatelappadīpā ca jhāyanti. Bodhisatto pabujjhitvā sayanapiṭṭhe pallaṅkena nisinno addasa tā itthiyo turiyabhaṇḍāni avattharitvā niddāyantiyo paggharitalālā kilinnakapolagattā, ekaccā dante khādantiyo, ekaccā kākacchantiyo, ekaccā vippalapantiyo, ekaccā vivaṭamukhā, ekaccā apagatavasanarasanā , pākaṭabībhacchasambādhaṭṭhānā, ekaccā vimuttākulasiroruhā susānarūparūpaṃ dhārayamānā sayiṃsu. Mahāsatto tāsaṃ taṃ vippakāraṃ disvā bhiyyosomattāya kāmesu virattacitto ahosi. Tassa pana alaṅkatapaṭiyattaṃ dasasatanayanabhavanasadisaṃ rucirasobhampi pāsādavaratalaṃ apaviddhamatasarīrakuṇapabharitaṃ āmakasusānamiva paramapaṭikkūlaṃ upaṭṭhāsi. Tayopi bhavā ādittabhavanasadisā hutvā upaṭṭhahiṃsu. ‘‘Upaddutaṃ vata, bho, upassaṭṭhaṃ vata bho’’ti ca vācaṃ pavattesi. Ativiya pabbajjāya cittaṃ nami.
他心想:“今天我就该出家了。”于是从华丽的床上起身,走到门边,问道:“谁在这里?”车匿头枕在门槛上躺着,回答说:“是我,王子殿下,我是车匿。”这时,这位大士说:“我今天想要出家,不要告诉任何人,赶快给我备一匹殊胜的辛头骏马。”车匿答道:“好的,殿下。”便拿起马具去了马厩。那里点着香油灯,灯火通明,在茉莉花做的天幕下面,有一处极为悦意的地方,车匿看到那匹能摧伏敌者的骏马犍陟站在那里,心想:“今天我应该为王子出家的缘故,把这匹吉祥马备好。”于是给犍陟上了鞍。犍陟在被备鞍的时候就知道:“这次备鞍这么紧实,不像往日去园林游玩时备鞍那样。毫无疑问,今天王子就要出家了。”它心里欢喜,发出了一声大笑般的嘶鸣。那声音本可以响彻整个迦毗罗卫城,但天神们把它压住了,没让任何人听到。
So ‘‘ajjeva mayā mahābhinikkhamanaṃ nikkhamituṃ vaṭṭatī’’ti sirisayanato uṭṭhāya dvārasamīpaṃ gantvā – ‘‘ko etthā’’ti āha. Ummāre sīsaṃ katvā nipanno channo āha – ‘‘ahaṃ, ayyaputta, channo’’ti. Atha mahāpuriso – ‘‘ahaṃ ajja mahābhinikkhamanaṃ nikkhamitukāmo, na kañci paṭiveditvā sīghamekaṃ atijayaṃ sindhavaṃ kappehī’’ti. So ‘‘sādhu, devā’’ti assabhaṇḍakaṃ gahetvā assasālaṃ gantvā gandhatelappadīpesu jalantesu sumanapaṭṭavitānassa heṭṭhā paramaramaṇīye bhūmibhāge ṭhitaṃ arimanthakaṃ kaṇḍakaṃ turaṅgavaraṃ disvā – ‘‘ajja mayā ayyaputtassa nikkhamanatthāya imameva maṅgalahayaṃ kappetuṃ vaṭṭatī’’ti kaṇḍakaṃ kappesi. So kappiyamānova aññāsi – ‘‘ayaṃ kappanā atigāḷhā, aññesu divasesu uyyānakīḷaṃ gamanakāle kappanā viya na hoti. Nissaṃsayaṃ ajjeva ayyaputto mahābhinikkhamanaṃ nikkhamissatī’’ti. Tato tuṭṭhamānaso mahāhasitaṃ hasi. So nādo taṃ sakalakapilavatthupuraṃ unnādaṃ kareyya, devatā pana sannirumbhitvā na kassaci sotuṃ adaṃsu.
菩萨心想:“先去看看儿子吧。”于是从站着的地方起身,走到罗睺罗母亲住的地方,推开了内室的门。就在那时,室内那盏香油灯还亮着。罗睺罗的母亲躺在铺满素馨花等花环的宽大卧床上,把手放在儿子头上,正在熟睡。菩萨一只脚踩在门槛上,就那样站着看了看,心想:“如果我把王后的手移开去抱我的儿子,王后就会醒来,这样就会障碍我出家。等我成佛之后再回来见儿子吧。”于是他从宫殿上下来,走到马身边,这样说道:“亲爱的犍陟,今天你驮我度过这一夜吧。我依靠你成佛之后,将度脱包括天界在内的整个世界。”说完就跳上去,骑上了犍陟的背。犍陟从脖子算起,身长十八肘,高度也与之相称,具足形色、速度与力量,通体纯白,看上去像刚洗过的螺贝一样悦目。于是菩萨骑上这匹骏马,让车匿抓住马尾,在半夜时分来到了大城门。
Bodhisatto ‘‘puttaṃ tāva passissāmī’’ti cintetvā ṭhitaṭṭhānato uṭṭhāya rāhulamātuyā vasanaṭṭhānaṃ gantvā gabbhadvāraṃ vivari. Tasmiṃ khaṇe antogabbhe gandhatelappadīpo jhāyati. Rāhulamātā sumanamallikādīnaṃ ambaṇamattena attippakiṇṇe varasayane puttassa matthake hatthaṃ ṭhapetvā niddāyati. Bodhisatto ummāre pādaṃ ṭhapetvā ṭhitakova oloketvā – ‘‘sacāhaṃ deviyā hatthaṃ apanetvā mama puttaṃ gaṇhissāmi, devī pabujjhissati, evaṃ me abhinikkhamanassa antarāyo bhavissati. Buddho hutvāva āgantvā puttaṃ passissāmī’’ti cintetvā pāsādatalato otaritvā assassa samīpaṃ gantvā evamāha – ‘‘tāta kaṇḍaka, tvaṃ ajja ekarattiṃ maṃ tāraya, ahaṃ taṃ nissāya buddho hutvā sadevakaṃ lokaṃ tāressāmī’’ti. Tato ullaṅghitvā kaṇḍakassa piṭṭhiṃ abhiruhi. Kaṇḍako gīvato paṭṭhāya āyāmato aṭṭhārasahattho hoti tadanurūpena ubbedhena samannāgato rūpaggajavabalasampanno sabbaseto dhotasaṅkhasadisadassanīyavaṇṇo. Tato bodhisatto varaturaṅgapiṭṭhigato channaṃ assassa vāladhiṃ gāhāpetvā aḍḍharattasamaye nagarassa mahādvāraṃ sampatto.
那时,国王为了阻止菩萨出城,早就命人在两扇城门上各装了一扇需要一千人才打得开的门闩,又派了许多人在那里把守。据说菩萨拥有以人数计算为十万俱胝的力量,以象数计算为千俱胝的力量。因此他想:“如果城门不开,今天我就坐在犍陟背上,让阐那抓住马尾,双腿夹紧犍陟,带着阐那一起跃过那十八肘高的城墙。”阐那也想:“如果城门不开,我就把王子扛在肩上,用右手搂住犍陟,夹在腋下,一起跳起来越过城墙。”犍陟也想:“如果城门不开,我就这样驮着王子,让阐那抓住我的尾巴,一起腾跃而起,落在城墙前面。”这三者都这样思量。这时,住在城门上的天神把大门打开了。
Tadā pana rājā pubbeva bodhisattassa gamanapaṭisedhanatthāya dvīsu dvārakavāṭesu ekekaṃ purisasahassena vivaritabbaṃ kāretvā tattha bahupurise ārakkhaṃ ṭhapesi. Bodhisatto kira purisagaṇanāya koṭisatasahassassa balaṃ dhāresi, hatthigaṇanāya koṭisahassassa. Tasmā so cintesi – ‘‘yadi dvāraṃ na vivarīyati, ajja kaṇḍakassa piṭṭhe nisinno channaṃ vāladhiṃ gāhāpetvā tena saddhiṃyeva kaṇḍakaṃ ūrūhi nippīḷetvā aṭṭhārasahatthaṃ pākāraṃ uppatitvā atikkameyya’’nti. Channo cintesi – ‘‘sace dvāraṃ na ugghāpayati, ahaṃ ayyaputtaṃ khandhe katvā kaṇḍakaṃ dakkhiṇahatthena parikkhipanto upakacchake katvā uppatitvā pākāraṃ atikkamissāmī’’ti. Kaṇḍako cintesi – ‘‘ahaṃ dvāre avivariyamāne yathānisinnameva ayyaputtaṃ gahitavāladhinā channena saddhiṃ uppatitvā pākārassa purato patiṭṭhahissāmī’’ti. Evameva tayo purisā cintayiṃsu. Dvāre adhivatthā devatā mahādvāraṃ vivariṃsu.
就在那个刹那,邪恶的魔罗心想“我要让这位大士退回去”,于是来到空中,站在虚空里说道:
Tasmiṃ khaṇe māro pāpimā ‘‘mahāsattaṃ nivattessāmī’’ti āgantvā gaganatale ṭhatvā āha –
大雄啊,不要离开,从今天算起对你而言的第七天,
神圣的轮宝一定会出现。
‘‘Mā nikkhama mahāvīra, ito te sattame dine; Dibbaṃ tu cakkaratanaṃ, addhā pātu bhavissati. –
“你将统治以两千小岛为附属的四大洲,回去吧,朋友。”大丈夫说:“你是谁?”我是自在者。
Dvisahassaparittadīpaparivārānaṃ catunnaṃ mahādīpānaṃ rajjaṃ kāressasi, nivatta, mārisā’’ti. Mahāpuriso āha ‘‘kosi tva’’nti. Ahaṃ vasavattīti.
大王,我知道我的轮宝是从哪里来的。
我对王位毫无兴趣,魔罗,你走吧,别待在这里。
我要让整个一万个世界界域都震动起来。
我要发出宣言,成为世间引导众生的佛陀。
‘‘Jānāmahaṃ mahārāja, mayhaṃ cakkassa sambhavaṃ; Anatthikohaṃ rajjena, gaccha tvaṃ māra mā idha. ‘‘Sakalaṃ dasasahassampi, lokadhātumahaṃ pana; Unnādetvā bhavissāmi, buddho loke vināyako’’ti. –
他说完,就在那里消失了。
Āha. So tatthevantaradhāyi.
大士在二十九岁那年,把已经到手的转轮王位看得像一口唾沫一样,毫不留恋地丢弃,从转轮王吉祥所居的王宫出走。在阿沙荼月满月、北沙陀宿当值之时,他出了城,想回头再看一眼城市。就在这个念头刚生起的一刹那,脚下那片土地就像陶匠的轮子一样转了过来。大士就站在原地,望见迦毗罗卫城,并在那片土地上指示了一处后来名为“令犍陟回头”的塔庙地点,然后调转犍陟,朝向该走的路,在盛大的恭敬与隆重的祥瑞簇拥下出发了。那时大士前行,前方有天神举着六百万支火炬,后方也有六百万支,右边六百万支,左边也六百万支。另一些天神拿着芬芳的花鬘、花环、栴檀香粉、拂尘、幢幡等物,恭敬围绕着他同行。天乐和种种乐器也一齐奏响。
Mahāsatto ekūnattiṃsavassakāle hatthagataṃ cakkavattirajjaṃ kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍetvā cakkavattisirinivāsabhūtā rājabhavanā nikkhamitvā āsāḷhipuṇṇamāya uttarāsāḷhanakkhatte vattamāne nagarato nikkhamitvā nagaraṃ apaloketukāmo ahosi. Vitakkasamanantarameva cassa kulālacakkaṃ viya so bhūmippadeso parivatti. Yathāṭhitova mahāsatto kapilavatthupuraṃ disvā tassiṃ bhūmippadese kaṇḍakanivattanaṃ nāma cetiyaṭṭhānaṃ dassetvā gantabbamagābhimukhaṃyeva kaṇḍakaṃ katvā pāyāsi mahatā sakkārena uḷārena sirisamudayena. Tadā mahāsatte gacchante tassa purato devatā saṭṭhi ukkāsatasahassāni dhārayiṃsu, tathā pacchato saṭṭhi dakkhiṇato saṭṭhi ukkāsatasahassāni, tathā vāmapassato. Aparā devatā surabhikusumamālādāmacandanacuṇṇacāmaradhajapaṭākāhi sakkarontiyo parivāretvā agamaṃsu. Dibbāni saṅgītāni anekāni ca turiyāni vajjiṃsu.
菩萨靠着这样的祥瑞威光一路前行,只用一个晚上就越过了三个王国,走完三十由旬的路程,来到了阿耨摩河边。菩萨站在河岸上,问车匿:“这条河叫什么名字?”车匿回答:“叫阿耨摩,殿下。”菩萨说:“那我的出家也将是无与伦比的阿耨摩。”他用脚跟碰了碰犍陟,给它一个信号。马一跃而起,跳过了宽达八乌萨跋的河流,落在对岸。菩萨从马背上下来,站在像珍珠堆一样的沙洲上,叫来车匿说:“车匿贤友,你拿着我的首饰和犍陟回去吧,我要出家了。”车匿说:“殿下,我也要出家。”菩萨说:“你不能出家,你回去吧。”这样拒绝了三次之后,菩萨把首饰和犍陟交还给他,心里想:“我这头发不适合沙门的样子,我要用剑把它割掉。”于是右手拔出最锋利的宝剑,左手抓住发髻连同顶髻,一刀割下。头发只剩下两指宽那么长,向右旋转贴在头上。这头发一辈子都保持这个长度,胡须也一样,从此以后他再也不需要剃发剃须了。菩萨拿着顶髻发鬘,心想:“如果我将来成佛,就让它停在虚空中;如果不能成佛,就让它落到地上。”说完就向空中抛去。那顶髻宝鬘飞出一由旬远,停在虚空中。
Iminā sirisamudayena gacchanto bodhisatto ekaratteneva tīṇi rajjāni atikkamma tiṃsayojanikaṃ maggaṃ gantvā anomānadītīraṃ sampāpuṇi. Atha bodhisatto nadītīre ṭhatvā channaṃ pucchi – ‘‘kā nāmāyaṃ nadī’’ti? ‘‘Anomā nāma, devā’’ti. ‘‘Amhākampi pabbajjā anomā bhavissatī’’ti paṇhiyā assaṃ ghaṭṭento assassa saññaṃ adāsi. Asso ullaṅghitvā aṭṭhausabhavitthārāya nadiyā pārimatīre aṭṭhāsi. Bodhisatto assapiṭṭhito oruyha muttarāsisadise vālukāpuline ṭhatvā channaṃ āmantesi – ‘‘samma channa, tvaṃ mayhaṃ ābharaṇāni ceva kaṇḍakañca ādāya gaccha, ahaṃ pabbajissāmī’’ti. Channo, ‘‘ahampi, deva, pabbajissāmī’’ti. Bodhisatto āha – ‘‘na labbhā tayā pabbajituṃ, gaccheva tva’’nti tikkhattuṃ nivāretvā ābharaṇāni ceva kaṇḍakañca paṭicchāpetvā cintesi – ‘‘ime mayhaṃ kesā samaṇasāruppā na honti, te khaggena chindissāmī’’ti dakkhiṇena hatthena paramanisitamasivaraṃ gahetvā vāmahatthena moḷiyā saddhiṃ cūḷaṃ gahetvā chindi, kesā dvaṅgulamattā hutvā dakkhiṇato āvaṭṭamānā sīse allīyiṃsu. Tesaṃ pana kesānaṃ yāvajīvaṃ tadeva pamāṇaṃ ahosi, massu ca tadanurūpaṃ, puna kesamassuohāraṇakiccampissa nāhosi. Bodhisatto saha moḷiyā cūḷaṃ gahetvā – ‘‘sacāhaṃ buddho bhavissāmi, ākāse tiṭṭhatu, no ce, bhūmiyaṃ patatū’’ti ākāse khipi. Taṃ cūḷāmaṇibandhanaṃ yojanappamāṇaṃ ṭhānaṃ gantvā ākāse aṭṭhāsi.
这时,帝释天王用天眼观察,用一个一由旬大的宝石匣接住了它,带到三十三天,在那里建起一座高三由旬、由七宝所成、名为“顶髻宝珠塔”的塔。正如所说的那样:
Atha sakko devarājā dibbena cakkhunā olokento yojanikena ratanacaṅkoṭakena taṃ paṭiggahetvā tāvatiṃsabhavane tiyojanaṃ sattaratanamayaṃ cūḷāmaṇicetiyaṃ nāma patiṭṭhāpesi. Yathāha –
这位最上士把涂着上好香料的顶髻切下来,然后把它抛向空中;
千眼帝释天王瓦萨瓦用最上等的金盒,以头顶接取了它。
‘‘Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ, vehāyasaṃ ukkhipi aggapuggalo; Sahassanetto sirasā paṭiggahi, suvaṇṇacaṅkoṭavarena vāsavo’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.222; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.12; apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā);
菩萨又想了想:“这些迦尸布衣太贵重了,不适合我这个沙门穿。”这时,在迦叶佛时代曾是他的旧友、后来转生为大梵天的陶匠嘎帝咖拉,虽然已经隔了一佛之久,但那份友谊仍未坏失,他心里想:“今天我的朋友已经出家了,我该拿沙门用的资具去给他。”
Puna bodhisatto cintesi – ‘‘imāni kāsikavatthāni mahagghāni, na mayhaṃ samaṇasāruppānī’’ti. Athassa kassapabuddhakāle purāṇasahāyako ghaṭikāramahābrahmā ekaṃ buddhantaraṃ vināsabhāvāppattena mittabhāvena cintesi – ‘‘ajja me sahāyako mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto, samaṇaparikkhāramassa gahetvā gacchissāmī’’ti.
三衣、钵、剃刀、针和腰带,
还有滤水囊——这八样,就是精勤修行的比丘所应具备的资具。
‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ; Parissāvanañca aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.215; ma. ni. aṭṭha. 1.294; 2.349; a. ni. aṭṭha. 2.4.198; pārā. aṭṭha. 1.45 padabhājanīyavaṇṇanā; apa. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; jā. aṭṭha. 1.avidūrenidānakathā; mahāni. aṭṭha. 206) –
他把这八种沙门资具拿来,送给了菩萨。这位大士穿上阿罗汉的旗帜——袈裟,换上最殊胜的出家装束,然后把那套在家衣服抛向空中。大梵天接住它,在梵天界造了一座十二由旬大、全部由珍宝做成的塔,把衣服放进去安奉好。接着,大士对阐那说:“阐那,你替我向父母禀报,说我一切安好。”说完就打发他走了。阐那向大士行礼,右绕之后离开了。犍陟却一直站在那里,听着菩萨对阐那的吩咐,心想:“从今以后,我再也见不到主人了。”当它从菩萨的视线中消失时,它承受不住这分离的痛苦,心脏迸裂而死,投生到三十三天——那是降伏阿修罗的地方——成了一位名叫犍陟的天子。它的投生经过,应当从《天宫事》注《无垢光辉》中了解。阐那起初只有一重悲伤,如今又被犍陟之死带来的第二重悲伤压着,他哭着、哀叹着,痛苦地离开了。
Ime aṭṭha samaṇaparikkhāre āharitvā adāsi. Mahāpuriso arahaddhajaṃ nivāsetvā uttamaṃ pabbajjāvesaṃ gahetvā sāṭakayugalaṃ ākāse khipi. Taṃ mahābrahmā paṭiggahetvā brahmaloke dvādasayojanikaṃ sabbaratanamayaṃ cetiyaṃ katvā taṃ anto pakkhipitvā ṭhapesi. Atha naṃ mahāsatto – ‘‘channa, mama vacanena mātāpitūnaṃ ārogyaṃ vadehī’’ti vatvā uyyojesi. Tato channo mahāpurisaṃ vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. Kaṇḍako pana channena saddhiṃ mantayamānassa bodhisattassa vacanaṃ suṇanto ṭhatvā – ‘‘natthi dāni mayhaṃ puna sāmino dassana’’nti cakkhupathamassa vijahanto viyogadukkhamadhivāsetuṃ asakkonto hadayena phalitena kālaṃ katvā suraripudurabhibhavane tāvatiṃsabhavane kaṇḍako nāma devaputto hutvā nibbatti. Tassa uppatti vimalatthavilāsiniyā vimānavatthuṭṭhakathāya gahetabbā. Channassa paṭhamaṃ ekova soko ahosi. So kaṇḍakassa kālakiriyāya dutiyena sokena pīḷiyamāno rodanto paridevanto dukkhena agamāsi.
菩萨出家以后,就在那一带有一座叫阿奴毗耶的芒果园。他在那里以出家之乐度过了七天。之后,他像秋日黄昏里被晚霞映照、被云层环绕的一轮满月,穿着最殊胜的袈裟,虽然独自一人,却像被众人围绕一样光辉夺目。他仿佛给住在林中的野兽和飞鸟带来清凉与安慰,像一头独行的狮子。这位人中狮子以醉象般优雅从容的步伐走着,仿佛用脚掌安抚着大地。仅仅一天之内,他就走了三十由旬的路,渡过波涛汹涌、无法攀附的恒河,进入了宝光灿烂、极为庄严的王舍城。进城以后,他挨家挨户次第乞食。整座城市因为看见菩萨的容貌,就像财护大象闯进城中,又像阿修罗王进入天宫一样,引起了极大的震动。大士乞食的时候,城里的居民看见他的容貌,生起欢喜与喜悦,感到惊叹,心完全被菩萨的容貌吸引住了。
Bodhisattopi pabbajitvā tasmiṃyeva padese anupiyaṃ nāma ambavanaṃ atthi, tattheva sattāhaṃ pabbajjāsukhena vītināmetvā tato pacchā sañjhāppabhānurañjitasaliladharasaṃvuto saradasamaye paripuṇṇarajanikaro viya kāsāvavarasaṃvuto ekakopi anekajanaparivuto viya virocamāno taṃ vanavāsimigapakkhīnaṃ nayanāmatapānamiva karonto ekacaro sīho viya narasīho mattamātaṅgavilāsagāmī samassāsento viya vasundharaṃ pādatalehi ekadivaseneva tiṃsayojanikaṃ maggaṃ gantvā uttuṅgataraṅgabhaṅgaṃ asaṅgaṃ gaṅgaṃ nadiṃ uttaritvā ratanajutivisaravirājitavararucirarājagahaṃ rājagahaṃ nāma nagaraṃ pāvisi. Pavisitvā ca pana sapadānaṃ piṇḍāya cari. Sakalaṃ pana taṃ nagaraṃ bodhisattassa rūpadassanena dhanapālake paviṭṭhe taṃ nagaraṃ viya asurinde paviṭṭhe devanagaraṃ viya saṅkhobhamagamāsi. Piṇḍāya carante mahāpurise nagaravāsino manussā mahāsattassa rūpadassanena sañjātapītisomanassā jātavimhitā bodhisattassa rūpadassanāvajjitahadayā ahesuṃ.
那些人里,有一个对另一个这样说:“喂,这是怎么回事?难道是因为害怕罗睺,收起了光网的满月,来到人间了吗?”另一个人笑了笑,这样说道:“朋友,你在说什么呀?你什么时候见过满月来到人间?这不就是花幢爱神带着须大拏,看到我们大王和城中百姓极尽欢娱荣华,所以跑来玩耍的吗?”又一个人笑了笑,这样说道:“喂,你是不是疯了?这不就是那个被欲爱之主的怒火烧遍全身、长着千眼的天王,误以为这里是天城,才来到这儿的吗?”又一个人微微笑了笑,说:“朋友,你在说什么呢?你这话前后矛盾。他哪来的千眼?哪来的金刚杵?哪来的伊罗婆那大象?这一定是梵天,知道婆罗门众放逸懈怠,为了让他们致力于吠陀和吠陀支等学问才来的。”这些说法都被否定之后,另一个有智慧的人这样说道:“他不是满月,不是爱神,也不是千眼天王,更不是梵天;他是一切世间的导师,这位稀有难得之人。”
Tesaṃ manussānaṃ aññataro aññataramevamāha – ‘‘kinnu yaṃ, bho, rāhubhayena nigūḷhakiraṇajālo puṇṇacando manussalokamāgato’’ti. Tamañño sitaṃ katvā evamāha – ‘‘kiṃ kathesi, samma, kadā nāma tayā puṇṇacando manussalokamāgato diṭṭhapubbo, nanu esa kusumaketukāmadevo vesantaramādāya amhākaṃ mahārājassa nāgarānañca paramalīḷāvibhūtiṃ disvā kīḷitumāgato’’ti. Tamañño sitaṃ katvā evamāha – ‘‘kiṃ, bho, tvaṃ ummattosi, nanu kāmo issarakodhahutāsanaparidaḍḍhasarīro surapatidasasatanayano eso amarapurasaññāya idhāgato’’ti! Tamañño īsakaṃ hasitvā – ‘‘kiṃ vadesi, bho, te pubbāparavirodhaṃ, kuto panassa dasasatanayanāni, kuto vajiraṃ, kuto erāvaṇo. Addhā brahmā esa brāhmaṇajanaṃ pamattaṃ ñatvā vedavedaṅgādīsu niyojanatthāya āgato’’ti. Te sabbepi apasādetvā añño paṇḍitajātiko evamāha – ‘‘nevāyaṃ puṇṇacando , na ca kāmadevo, nāpi dasasatanayano, na cāpi brahmā, sabbalokanāyako satthā esa acchariyamanusso’’ti.
市民们正这样议论时,国王的侍从们前去把这件事禀报了频婆娑罗王:“大王,到底是天人、乾闼婆,还是龙王、夜叉?究竟是谁在我们城里乞食呢?”国王听后,站在宫殿上层,看见了这位大士,心中生起稀有奇特之感,便命令侍从们:“去吧,你们去试探一下这个人。如果他是非人,出城后就会消失;如果他是天人,就会腾空而去;如果他是龙王,就会遁入大地而去;如果他是人,就会把得到的食物吃下去。”
Evaṃ sallapantesu eva nāgaresu rājapurisā gantvā taṃ pavattiṃ rañño bimbisārassa ārocesuṃ – ‘‘deva, devo vā gandhabbo vā udāhu nāgarājā vā yakkho vā ko nu vā amhākaṃ nagare piṇḍāya caratī’’ti. Rājā taṃ sutvā uparipāsādatale ṭhatvā mahāpurisaṃ disvā acchariyabbhutacittajāto rājapurise āṇāpesi – ‘‘gacchatha, bhaṇe, taṃ vīmaṃsatha, sace amanusso bhavissati, nagarā nikkhamitvā antaradhāyissati, sace devatā bhavissati, ākāsena gamissati, sace nāgarājā bhavissati, pathaviyaṃ nimujjitvā gamissati, sace manusso bhavissati, yathāladdhaṃ bhikkhaṃ paribhuñjissatī’’ti.
大士诸根寂静,内心安和,以容貌的庄严吸引着众人的目光,视线只及面前一轭之远。他收集了仅够维持生命的杂食,就从进城时的那座城门出城,走到般度婆山的阴影下,面朝东方坐下,省察了食物之后,心无变异地受用。此后,国王的侍从前去,把这件事禀报了国王。摩揭陀国主频婆娑罗王听了使者的话,他虽被愚人们难以追随,却如须弥山与曼陀罗山的精髓、具足七宝之精,仅因听闻菩萨的功德,便生起了想见一面的好奇之心,迅速从城中出来,朝般度婆山走去。下车后,来到菩萨身边,得到菩萨允许,坐在那因亲族之爱而清凉的石板上,对菩萨的行仪生起净信,与菩萨互相问候,询问了名字与族姓等,然后把一切统治权都献给菩萨。菩萨说:“大王,我不需要物欲,也不需要烦恼欲。我是为了求证无上正觉才出家的。”国王虽以种种方式劝请,也得不到菩萨的心意,便说:“你必定会成佛。成佛之后,请先来到我的国土。”说完就进城了。
Mahāpurisopi santindriyo santamānaso rūpasobhāya mahājanassa nayanāni ākaḍḍhento viya yugamattaṃ pekkhamāno missakabhattaṃ yāpanamattaṃ saṃharitvā paviṭṭhadvāreneva nagarā nikkhamitvā paṇḍavapabbatacchāyāya puratthābhimukho nisīditvā āhāraṃ paccavekkhitvā nibbikāro paribhuñji. Tato rājapurisā gantvā taṃ pavattiṃ rañño ārocesuṃ. Tato dūtavacanaṃ sutvā magadhādhipati rājā bālajanehi duranusāro merumandārasāro sattasāro bimbisāro bodhisattassa guṇassavaneneva sañjātadassanakutūhalo vegena nagarato nikkhamitvā paṇḍavapabbatābhimukho gantvā yānā oruyha bodhisattassa santikaṃ gantvā tena katānuñño bandhujanasinehasītale silātale nisīditvā bodhisattassa iriyāpathe pasīditvā katapaṭisanthāro nāmagottādīni pucchitvā bodhisattassa sabbaṃ issariyaṃ niyyātesi. Bodhisatto – ‘‘mayhaṃ, mahārāja, vatthukāmehi vā kilesakāmehi vā attho natthi. Ahañhi paramābhisambodhiṃ patthayanto nikkhanto’’ti āha. Rājā anekappakārena yācantopi tassa cittaṃ alabhitvā – ‘‘addhā buddho bhavissati, buddhabhūtena pana tayā paṭhamaṃ mama vijitaṃ āgantabba’’nti vatvā nagaraṃ paviṭṭho.
那时,当那位人中之王中最殊胜的国王进入最胜的王舍城后,
山中之王中最殊胜者,牟尼之王中最殊胜者,已至兽王所行之处,善逝亦已去。
‘‘Atha rājagahaṃ vararājagahaṃ, nararājavare nagaraṃ tu gate; Girirājavaro munirājavaro, migarājagato sugatopi gato’’.
于是菩萨一路次第游行,先到阿罗逻迦罗摩那里,又到郁陀迦罗摩子那里,修成了八种禅定。他心想:“这不是通往菩提的路。”于是不重视这种禅定的修习,想要修大精进,就前往优楼频螺。到了那里,他觉得“这地方真是令人愉悦”,便在那里住下来,修起大精进。先前已经出家的五个人——那四位替人看相的婆罗门之子,加上憍陈如婆罗门——他们在村落、城镇、王都之间乞食游行,在那里遇到了菩萨。此后六年里,菩萨一直修大精进,这五个人心想“现在他快成佛了,现在他快成佛了”,就以打扫住处周围等义务来侍奉他,亲近地跟随在他身边。菩萨则心想“我要把难行苦行修到极致”,就靠一粒芝麻、一粒米之类的东西过日子,最后甚至完全断绝了饮食。天神们也把天界的微妙食物从毛孔注入他体内。
Atha bodhisatto anupubbena cārikaṃ caramāno āḷārañca kālāmaṃ udakañca rāmaputtaṃ upasaṅkamitvā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā – ‘‘nāyaṃ maggo bodhiyā’’ti taṃ samāpattibhāvanaṃ analaṅkaritvā mahāpadhānaṃ padahitukāmo uruvelaṃ gantvā – ‘‘ramaṇīyo vatāyaṃ bhūmibhāgo’’ti tattheva vāsaṃ upagantvā mahāpadhānaṃ padahi. Lakkhaṇapariggāhakabrāhmaṇānaṃ cattāro puttā koṇḍañño brāhmaṇo cāti ime pañca janā paṭhamaṃyeva pabbajitā gāmanigamarājadhānīsu bhikkhācariyaṃ carantā tattha bodhisattaṃ sampāpuṇiṃsu. Atha naṃ chabbassāni mahāpadhānaṃ padahantaṃ – ‘‘idāni buddho bhavissati, idāni buddho bhavissatī’’ti pariveṇasammajjanādikāya vattapaṭipattiyā upaṭṭhahamānā santikāvacarāvassa ahesuṃ. Bodhisattopi – ‘‘koṭippattaṃ dukkaraṃ karissāmī’’ti ekatilataṇḍulādīhi vītināmesi. Sabbasopi āhārupacchedaṃ akāsi. Devatāpi lomakūpehi dibbojaṃ upahārayamānā pakkhipiṃsu.
那时,因为断绝了饮食,他的身体瘦到了极点,原本金色的身体变成了黑色,三十二种大人相也隐没不现了。后来,菩萨走到苦行的尽头,认识到“这不是通向觉悟的道路”,为了吃粗食,就到村落和城镇中挨家托钵,取来食物吃。于是他的三十二种大人相又显现出来,身体也恢复了金色。这时,五群比丘看见他这样,心想:“这个人修了六年的苦行,都没能证得一切知智,现在却在村落、城镇、王都里挨家托钵,吃起粗食来,他还能证得什么?他已经贪图享受、退失精进了,我们跟着他有什么用?”于是他们离开大士,前往波罗奈的仙人堕处。
Athassa tāya nirāhāratāya paramakisabhāvappattakāyassa suvaṇṇavaṇṇo kāyo kāḷavaṇṇo ahosi, dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni paṭicchannāni ahesuṃ. Atha bodhisatto dukkarakārikāya antaṃ gantvā – ‘‘nāyaṃ maggo bodhiyā’’ti oḷārikaṃ āhāraṃ āhāretuṃ gāmanigamesu piṇḍāya caritvā āhāraṃ āhari. Athassa dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni pākatikāni ahesuṃ, kāyo suvaṇṇavaṇṇo ahosi. Atha pañcavaggiyā bhikkhū taṃ disvā – ‘‘ayaṃ chabbassāni dukkarakārikaṃ karontopi sabbaññutaṃ paṭivijjhituṃ nāsakkhi, idāni gāmanigamarājadhānīsu piṇḍāya caritvā oḷārikaṃ āhāraṃ āhariyamāno kiṃ sakkhissati, bāhulliko esa padhānavibbhanto, kiṃ no iminā’’ti mahāpurisaṃ pahāya bārāṇasiyaṃ isipatanaṃ agamaṃsu.
那时,大士在毗舍佉月满月之日,于优楼频螺的军镇中,一位军长者的家里,有一个名叫善生女的女孩出生了。她生起净信,供养了掺入天界美味的蜜乳粥。大士受用之后,拿起金钵,在尼连禅河中逆流抛掷出去,唤醒了正在沉睡的黑龙王。随后,菩萨在尼连禅河岸边那片花香弥漫、繁花点缀、青蓝光辉闪耀、令人心旷神怡的婆罗树林中,度过了白天的休息。到了傍晚,他沿着天神们装饰过的道路,朝菩提树走去。天、龙、夜叉、悉达等众以天界的花鬘、香、涂香作供养。那时,一个名叫索提耶的挑草人,正拿着草从对面路上走来,他看出大士的相好,便献上了八把草。菩萨接过草,来到菩提树——那棵毕钵罗树王下。这棵树仿佛青黑安阇那山在放光,树荫清凉如悲悯之心,远离各种飞鸟的聚集,微风轻拂茂密的枝条,格外庄严,像是在因喜悦而舞动,又仿佛令其他树木陶醉,它便是光华闪耀的殊胜树王。菩萨向右绕了这棵毕钵罗树王三圈,然后站在东北角,抓住草束的顶端一抖,就在那一刻,一个十四肘宽的结跏趺座现了出来,那些草茎也像是被画师用线描过一般。菩萨在那里十四肘宽的草座上盘腿而坐,结跏趺坐,立下具足四支的精进,犹如将银块放在金座上一般,将五十肘高的菩提树干置于背后,头顶上仿佛有宝盖由菩提树枝托着,就这样坐了下来。他金色光泽的袈裟上,菩提树的嫩芽纷纷落下,宛如珊瑚放在金板上,光彩夺目。
Atha mahāpuriso visākhapuṇṇamāya uruvelāyaṃ senānigame senākuṭumbikassa gehe nibbattā sujātā nāma dārikā ahosi . Tāya sampasādanajātāya dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā suvaṇṇapātiṃ gahetvā nerañjarāya paṭisotaṃ khipitvā kāḷanāgarājaṃ supantaṃ bodhesi. Atha bodhisatto nerañjarātīre surabhikusumasamalaṅkate nīlobhāse manorame sālavane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamaye devatāhi alaṅkatena maggena bodhirukkhābhimukho pāyāsi. Devanāgayakkhasiddhādayo dibbehi mālāgandhavilepanehi pūjayiṃsu. Tasmiṃ samaye sotthiyo nāma tiṇahārako tiṇaṃ ādāya paṭipathe āgacchanto mahāpurisassa ākāraṃ ñatvā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo adāsi. Bodhisatto tiṇaṃ gahetvā asitañjanagirisaṅkāsaṃ ācarantamiva dinakarajālaṃ sakahadayamiva karuṇāsītalaṃ sītacchāyaṃ vividhavihagagaṇasampātavirahitaṃ mandamāruteritāya ghanasākhāya samalaṅkataṃ naccantamiva pītiyā rañjamānamiva ca tarugaṇānaṃ virocamānavijayatarumassatthabodhirukkhamūlamupagantvā assatthadumarājaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pubbuttaradisābhāge ṭhito tāni tiṇāni agge gahetvā cālesi. Tāvadeva cuddasahattho pallaṅko ahosi. Tāni ca tiṇāni cittakārena lekhāgahitāni viya ahesuṃ. Bodhisatto tattha cuddasahatthe tiṇasanthare tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā caturaṅgasamannāgatavīriyaṃ adhiṭṭhahitvā suvaṇṇapīṭhe ṭhapitarajatakkhandhaṃ viya ca paññāsahatthaṃ bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā upari maṇichattena viya bodhisākhāhi dhāriyamāno nisīdi. Suvaṇṇavaṇṇe panassa cīvare bodhiaṅkurā patamānā suvaṇṇapaṭṭe pavāḷā viya nikkhittā virocayiṃsu.
菩萨在那里刚坐下,他化自在天的魔罗天子就动了念头:“悉达多太子想越过我的地盘,我绝不允许他越过去。”他把这件事告诉魔军,然后率领魔军出发。据说这支魔军排在魔罗前面有十二由旬,右边和左边也一样,后面一直排到铁围山边缘,向上则有九由旬高。它呐喊起来时,声音从九千由旬外都能听到,像大地震动的巨响一样。那时候,天王帝释正吹着一面叫“胜上”的螺贝。据说那螺贝有二十肘长。乾闼婆天子五髻抱着一把三牛呼长的黄竹琵琶,一边弹一边唱着吉祥的歌曲,站在那里。善时分天王拿着一柄三牛呼长、像秋月一样明净的天拂尘,轻轻地摇着,站在那里。梵天娑婆主则举着一顶广三由旬的白伞盖,像第二轮满月一样,撑在世尊头顶上方。大黑龙王由八万龙族伎乐众围绕,唱着赞歌,向大士恭敬礼拜,站在那里。十千世界的天神们纷纷用种种芬芳的花鬘、熏香、香粉等作供养,高呼“萨度”,站在那里。
Bodhisatte pana tattha nisinneyeva vasavattimāro devaputto – ‘‘siddhatthakumāro mama visayamatikkamitukāmo, na dānāhamatikkamitumassa dassāmī’’ti mārabalassa tamatthaṃ ārocetvā mārabalamādāya nikkhami. Sā kira mārasenā mārassa purato dvādasayojanā ahosi, tathā dakkhiṇato ca vāmapassato ca, pacchato pana cakkavāḷapariyantaṃ katvā ṭhitā, uddhaṃ navayojanubbedhā ahosi. Yassā pana unnadantiyā saddo navayojanasahassato paṭṭhāya pathaviundriyanasaddo viya suyyati. Tasmiṃ samaye sakko devarājā vijayuttaraṃ nāma saṅkhaṃ dhamamāno aṭṭhāsi. So kira saṅkho vīsahatthasatiko ahosi. Pañcasikho gandhabbadevaputto tigāvutāyataṃ beḷuvapaṇḍuvīṇaṃ ādāya vādayamāno maṅgalayuttāni gītāni gāyamāno aṭṭhāsi. Suyāmo devarājā tigāvutāyataṃ saradasamayarajanikarasassirikaṃ dibbacāmaraṃ gahetvā mandaṃ mandaṃ bījayamāno aṭṭhāsi. Brahmā ca sahampati tiyojanavitthataṃ dutiyamiva puṇṇacandaṃ setacchattaṃ bhagavato uddhaṃ dhāretvā aṭṭhāsi. Mahākāḷopi nāgarājā asītiyā nāganāṭakasahassehi parivuto thutisaṅgītāni pavattento mahāsattaṃ namassamāno aṭṭhāsi. Dasasu cakkavāḷasahassesu devatāyo nānāvidhehi surabhikusumadāmadhūpacuṇṇādīhi pūjayamānā sādhukāraṃ pavattayamānā aṭṭhaṃsu.
这时,魔罗天子骑上一头名叫“山环”的宝象。这头象高一百五十由旬,像雪山山峰一样,极其美丽耀眼,是能抵挡敌象的象王。他变化出一千只手臂,不用别人递拿,自己就令各种兵器一一出现在手中。魔罗的眷属们也拿着剑、斧、箭、刀、矛、杵,举起弓、犁尖、尖桩、矛、钩棒、石头、棍棒、环、卡那亚、箭、轮、卡达卡轮等种种武器。他们的脸有的像鹿、狮子、獐子、熊、老虎、猴子、蛇、猫头鹰,有的像水牛、犀牛、马、大象等等;身体奇形怪状,恐怖丑陋,令人厌恶,也有些像人、夜叉、毕舍遮。他们涌上前去,围住坐在菩提树下的菩萨,等着看魔罗的吩咐。
Atha māro devaputto diyaḍḍhayojanasatikaṃ himagirisikharasadisaṃ paramaruciradassanaṃ girimekhalaṃ nāma ratanakhacitavaravāraṇaṃ arivāraṇavāraṇaṃ abhiruhitvā bāhusahassaṃ māpetvā aggahitaggahaṇena nānāvudhāni aggahāpesi. Māraparisāpi asipharasusarasattisabalā samussitadhanumusala-phāla-saṅku-kunta-tomara-upala-laguḷa-valaya-kaṇaya-kappaṇa-cakkakaṭakadhārāruru- sīha-khagga-sarabha-varāha-byaggha-vānaroraga-majjārolūkavadanā mahiṃsa-pasada-turaṅga-diradādivadanā ca nānābhīmavirūpabībhacchakāyā manussayakkhapisācasadisakāyā ca mahāsattaṃ bodhisattaṃ bodhimūle nisinnaṃ ajjhottharamānā gantvā parivārayitvā mārassa sandesaṃ samudikkhamānā aṭṭhāsi.
魔罗大军刚一逼近菩提道场,帝释天等诸天连一个都站不住,全都当面逃跑了。帝释天把那个叫“胜上”的螺贝背在背上逃走,一直跑到铁围山的边缘才停下来。大梵天把白伞盖放在铁围山的尽头,自己回了梵天界。黑龙王丢下所有龙众的歌舞伎乐,钻进地下,跑到五百由旬外的摩尼珠龙宫,用手捂住脸趴在那里。那里连一位天神都待不住。这位大士却像空寂宫殿里的大梵天一样,独自端坐着。早在魔罗到来之前,种种凶恶不祥的征兆就已经显现了。
Tato mārabale bodhimaṇḍamupasaṅkamanteyeva tesaṃ sakkādīnaṃ ekopi ṭhātuṃ nāsakkhi. Sammukhasammukhaṭṭhāneneva palāyiṃsu. Sakko pana devarājā taṃ vijayuttarasaṅkhaṃ piṭṭhiyaṃ katvā palāyitvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ aṭṭhāsi. Mahābrahmā setacchattaṃ cakkavāḷakoṭiyaṃ ṭhapetvā brahmalokameva agamāsi. Kāḷo nāgarājā sabbanāṭakāni chaḍḍetvā pathaviyaṃ nimujjitvā pañcayojanasatikaṃ mañjerikanāgabhavanaṃ gantvā hatthena mukhaṃ pidahitvā nipajji. Ekadevatāpi tattha ṭhātuṃ samatthā nāma nāhosi. Mahāpuriso pana suññavimāne mahābrahmā viya ekakova nisīdi. ‘‘Idāni māro āgamissatī’’ti paṭhamameva anekarūpāni aniṭṭhāni dunnimittāni pāturahesuṃ.
放逸者的亲族在战场之时,三界亲族也正在现行。
恐怖的火球从四面八方纷纷坠落,各方都变得浓烟滚滚、一片黑暗。
即使是没有情识的(树木大地),也仿佛有了情识,就像痴情的女子与爱人分离一样;
如藤蔓般被狂风所击,大地连同海洋一起震动,那拥有众多山岳的大地剧烈颤动。
大海被猛烈搅动,江河全都逆流而行;
各种树木聚成的山峰都被劈开,崩塌坠落到大地上。
狂风粗暴地四面吹起,撞击的巨响一片喧腾;
你曾遭遇那吞噬了太阳的可怕黑暗,也曾以无头鬼的形态在空中游荡。
这种样子的凶险不祥、令人厌恶的恐怖之物,无论出现在空中还是地上;
听说魔王要来的时候,四周出现了种种不祥的凶兆。
那些天人们想伤害这位天中天,然而看到那欲乐之后,
她们心生怜悯,和天女们一起发出了“哈哈”的悲叹声。
后来他们也看见了,那已经调伏好的身影正朝四面八方和各个角落奔逃;
他丢下了那支庞大而众多的军队,连同手中的矛与盾。
就像鸟群当中的金翅鸟,就像兽群当中的狮子王;
名声广大的人坐在魔军中间,无所畏惧,已经摆脱了恐惧。
‘‘Pamattabandhussa ca yuddhakāle, tilokabandhussa ca vattamāne; Ukkā samantā nipatiṃsu ghorā, dhūmandhakārā ca disā ahesuṃ. ‘‘Acetanāyampi sacetanā yathā, gatā viyogaṃ patineva kāminī; Lateva vātābhihatā sasāgarā, pakampi nānāsadharā dharā mahī. ‘‘Ahesumuddhūtajalā samuddā, vahiṃsu najjo paṭilomameva; Kūṭāni nānātarusaṅghaṭāni, bhetvā girīnaṃ pathaviṃ bhajiṃsu. ‘‘Pavāyi vāto pharuso samantā, nighaṭṭasaddo tumulo ahosi; Bhajittha ghoraṃ ravirandhakāraṃ, kabandharūpaṃ gagane carittha. ‘‘Evaṃpakāraṃ asivaṃ aniṭṭhaṃ, ākāsagaṃ bhūmigatañca ghoraṃ; Anekarūpaṃ kira dunnimittaṃ, ahosi mārāgamane samantā. ‘‘Taṃ devadevaṃ abhihantukāmaṃ, kāmaṃ tu disvā pana devasaṅghā; Hāhāti saddaṃ anukampamānā, akaṃsu saddhiṃ amaraṅganāhi. ‘‘Pacchāpi passiṃsu sudantarūpaṃ, disāvidisāsu palāyamānaṃ; Saantakaṃ taṃ sabalaṃ anekaṃ, hatthe ca tharū ca pātā tayiṃsu. ‘‘Vihaṅgamānaṃ garuḷova majjhe, majjhe migānaṃ paramova sīho; Mahāyaso mārabalassa majjhe, visārado vītabhayo nisīdi’’.
这时,魔罗心想:“我要吓唬悉达多,把他赶走。”于是他用风暴雨、武器雨、石雨,接着又用火炭、热灰、热沙、泥沼和黑暗等九种魔罗神通,想把菩萨赶走,却办不到。他心中大怒,命令魔军说:“喂,你们还站着干什么?把这个悉达多弄得一事无成!抓住他,打他,砍他,绑他,别放了他,把他赶走!”魔罗自己也骑上基利梅卡拉象的肩头,一只手旋转着箭,走近菩萨,说道:“喂,悉达多,从座上起来!”魔军也对这位大士施加了极其恐怖的逼迫。这时,大士说:“魔罗,你为了这个座位圆满波罗蜜,是在什么时候?”说了这类话后,他把右手垂向大地。就在那一刹那,支撑大地的风层与水层厚达一千万零一万四千由旬,首先震动起来;接着,厚达二十二万四千由旬的这大地发生六种震动。上方虚空中,无数闪电和霹雳同时迸发。接着,基利梅卡拉象的膝盖跪倒在地。骑在基利梅卡拉象肩上的魔罗也跌落地面。魔军也像簸箕扬谷一样被撒向四面八方溃散开来。
Atha māro – ‘‘siddhatthaṃ bhiṃsāpetvā palāpessāmī’’ti vātavassaṃ paharaṇavassaṃ pāsāṇavassaṃ puna aṅgārakukkuḷavālukakalalandhakāravuṭṭhīhi navahi māraiddhīhi bodhisattaṃ palāpetuṃ asakkonto kuddhamānaso – ‘‘kiṃ, bhaṇe, tiṭṭhatha, imaṃ siddhatthamasiddhatthaṃ karotha, gaṇhatha hanatha chindatha bandhatha na muñcatha palāpethā’’ti māraparisaṃ āṇāpetvā sayañca girimekhalassa khandhe nisīditvā ekena karena saraṃ bhamayanto bodhisattaṃ upasaṅkamitvā – ‘‘bho siddhattha, uṭṭhaha pallaṅkā’’ti āha. Māraparisāpi mahāsattassa atighoraṃ pīḷamakāsi. Atha mahāpuriso – ‘‘kadā te pūritā, māra, pallaṅkatthāya pāramī’’tiādīni vacanāni vatvā dakkhiṇahatthaṃ pathaviṃ ninnāmesi. Taṅkhaṇaññeva cuddasasahassādhikāni dasasatasahassayojanabahalāni pathavisandhārakāni vātudakāni paṭhamaṃ kampetvā tadantaraṃ catunahutādhikadviyojanasatasahassabahalā ayaṃ mahāpathavī chadhā pakampittha. Upari ākāse anekasahassāni vijjulatā ca asanī ca phaliṃsu. Atha girimekhaladirado jaṇṇukena pati. Māro girimekhalakkhandhe nisinno bhūmiyaṃ pati. Māraparisāpi disāvidisāsu bhusamuṭṭhi viya vikiriṃsu.
这时,大士也凭借自己忍耐、慈爱、精进、智慧等巴拉蜜的威神力,摧毁了魔罗和他的魔军。初夜时分,他回忆起过去世的生活;中夜时分,他清净了天眼;黎明时分,他把智慧投入一切诸佛所惯行的缘起法,证入入出息第四禅那。然后以这个禅那作为基础,修习增长观智,依次证得诸道,最终以第四道断尽一切烦恼,通达一切佛陀的功德,并宣说一切诸佛所惯行的——
Atha mahāpurisopi taṃ samāraṃ mārabalaṃ khantimettāvīriyapaññādīnaṃ attano pāramīnamānubhāvena viddhaṃsetvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā paccūsasamaye sabbabuddhānaṃ āciṇṇe paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā tameva pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggapaṭipāṭiyā adhigatena catutthamaggena sabbakilese khepetvā sabbabuddhaguṇe paṭivijjhitvā sabbabuddhāciṇṇaṃ –
我曾在无数次的轮回中生生死死,不停流转,却始终找不到出路。
为了寻找造屋者,我一次又一次地投生,每一次都是苦。
造屋者,你已经被看穿了,你不会再建造房屋了。
你的椽子全都断了,屋脊也被摧毁了。
心已进入无造作的状态,已经到达渴爱的灭尽。
‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ; Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ. ‘‘Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi; Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ; Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-154) –
他发出了优陀那(感兴之语)。
Udānaṃ udānesi.
世尊发出感叹之后,坐在那里,心里这样想:“为了成就这个跏趺座,我流转了四大阿僧祇劫再加十万劫。这个座位是我的胜利座、吉祥座。我坐在这里,只要我的愿思还没有圆满,就绝不起座。”于是他进入数以百千俱胝计的禅定等至,就地坐了整整七天。针对这件事,经中说:“那时,世尊以盘腿坐姿坐了七天,体验着解脱之乐。”
Udānaṃ udānetvā nisinnassa bhagavato etadahosi – ‘‘ahaṃ kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni imassa pallaṅkassa kāraṇā sandhāviṃ, ayaṃ me pallaṅko vijayapallaṅko maṅgalapallaṅko, ettha me nisinnassa yāva saṅkappo na paripuṇṇo, na tāva ito vuṭṭhahissāmī’’ti anekakoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo samāpajjanto sattāhaṃ tattheva nisīdi. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā sattāhaṃ ekapallaṅkena nisīdi vimuttisukhapaṭisaṃvedī’’ti (mahāva. 1).
这时,有些天人生起了这样的念头:“看来悉达多到今天还有该做的事没完成呢。他到现在还舍不得离开那个盘腿坐的座位。”导师(佛陀)知道了天人们心里的想法,为了让他们放下这个念头,就升到空中,示现了双神变。这样用神通平息了天人们的念头之后,他从盘腿坐的座位上起来,站在座位稍偏东北的方向,用不眨眼的凝视,看着这个座位和菩提树——正是在这里,他通达了一切智智,圆满了四阿僧祇又百千劫的波罗蜜而证得果位——就这样度过了七天。那个地方从此就被叫做“不眨眼塔”。
Athekaccānaṃ devatānaṃ – ‘‘ajjāpi tāva nūna siddhatthassa kattabbakiccaṃ atthi. Pallaṅkasmiñhi ālayaṃ na vijahatī’’ti parivitakko udapādi. Atha satthā devatānaṃ vitakkaṃ ñatvā tāsaṃ vitakkūpasamanatthaṃ vehāsaṃ abbhuggantvā yamakapāṭihāriyaṃ dassesi. Evaṃ iminā pāṭihāriyena devatānaṃ vitakkaṃ vūpasametvā pallaṅkato īsakaṃ pācīnanissite uttaradisābhāge ṭhatvā – ‘‘imasmiṃ vata me pallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdha’’nti cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pūritānaṃ pāramīnaṃ phalādhigamanaṭṭhānaṃ pallaṅkañca bodhirukkhañca animisehi akkhīhi olokayamāno sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ animisacetiyaṃ nāma jātaṃ.
那时,他在跏趺座和站立处之间化现出一条经行道,在一条东西向延展的宝石经行道上经行,度过了七天。那个地方后来就被称为宝石经行塔。
Atha pallaṅkassa ca ṭhitaṭṭhānassa ca antarā caṅkamaṃ māpetvā puratthimapacchimato āyate ratanacaṅkame caṅkamanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ ratanacaṅkamacetiyaṃ nāma jātaṃ.
到了第四个七天,天神们在菩提树的西北方造了一座宝石屋。世尊在那里结跏趺坐,仔细审察阿毗达摩藏,就这样过了七天。那个地方后来就成了所谓的“宝石屋塔”。
Catutthe pana sattāhe bodhito pacchimuttaradisābhāge devatā ratanagharaṃ māpayiṃsu. Tattha pallaṅkena nisīditvā abhidhammapiṭakaṃ vicinanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ pana ṭhānaṃ ratanagharacetiyaṃ nāma jātaṃ.
世尊就这样在菩提树附近度过了四个七天。到第五个七天,他从菩提树下走到阿耆尼拘律树那里。在那里,他一边审察法,一边感受解脱之乐,坐了下来。
Evaṃ bhagavā bodhisamīpeyeva cattāri sattāhāni vītināmetvā pañcame sattāhe bodhirukkhamūlā yena ajapālanigrodho tenupasaṅkami. Tatrāpi dhammaṃ vicinanto vimuttisukhañca paṭisaṃvedento nisīdi.
导师在那里度过七天之后,去了目支邻陀树下。那时连续下了七天大雨,目支邻陀龙王为了帮世尊挡住寒冷等侵扰,用身体把世尊盘绕了七圈,世尊就像住在宽敞的香室里一样,安住在其中,感受着解脱的快乐,在那里度过了七天,然后前往罗阇耶多那树下。在那里,他也一样感受着解脱的快乐,一坐就是七天。到这时,整整七个七天圆满了。在这期间,世尊没有洗脸,没有打理身体,也没有进食,只靠着果定之乐度过。到了七个七天结束的时候,也就是第四十九天,帝释天——众神之王——献上了龙藤做的齿木和阿耨达池的水。世尊洗了脸,就坐在那棵罗阇耶多那树下。
Satthā tattha sattāhaṃ vītināmetvā mucalindamūlaṃ agamāsi. Tattha sattāhavaddalikāya uppannāya sītādipaṭibāhanatthaṃ mucalindena nāgarājena sattakkhattuṃ bhogehi parikkhitto asambādhāya gandhakuṭiyā viharanto viya vimuttisukhaṃ paṭisaṃvediyamāno tattha sattāhaṃ vītināmetvā rājāyatanamūlaṃ upasaṅkami. Tatthapi vimuttisukhaṃ paṭisaṃvediyamānova sattāhaṃ nisīdi. Ettāvatā satta sattāhāni paripuṇṇāni. Etthantare bhagavato neva mukhadhovanaṃ na sarīrapaṭijagganaṃ nāhārakiccaṃ ahosi, phalasukheneva vītivattesi. Atha sattasattāhamatthake ekūnapaññāsatime divase sakkena devānamindena upanītena nāgalatādantakaṭṭhena ca anotattadahodakena ca mukhaṃ dhovitvā tattheva rājāyatanamūle nisīdi.
那时,有两位商人,一个叫多婆富沙,一个叫跋利迦,他们受到一位与自己有血缘关系的天神的鼓励,要去给世尊供养食物。于是两人带着米粥和蜜团,来到世尊面前,站着说:“请世尊出于慈悲,接受这份食物。”世尊心想:“如来不用手直接接食物,那我该用什么来接受呢?”世尊心里刚这么想,四大天王就知道了他的心意,从四个方向各拿来一个青宝石钵,献给世尊。世尊没有接受。他们又拿来四个绿豆色的石钵。世尊出于对四位天子的慈悲,接受了这四个钵,把它们合成一个,就用这个崭新的石钵接受了食物,吃完后作了随喜。那两位商人兄弟皈依了佛和法,成为二皈依近事男。
Tasmiṃ samaye tapussabhallikā nāma dve vāṇijā ñātisālohitāya devatāya satthu āhāradāne ussāhitā manthañca madhupiṇḍikañca ādāya – ‘‘paṭiggaṇhātu bhagavā imaṃ āhāraṃ anukampaṃ upādāyā’’ti satthāraṃ upasaṅkamitvā aṭṭhaṃsu. Bhagavā pāyāsapaṭiggahaṇadivaseyeva devadattiyassa pattassa antarahitattā – ‘‘na kho tathāgatā hatthesu āhāraṃ paṭiggaṇhanti, kimhi nu kho ahaṃ imaṃ paṭiggaṇheyya’’nti cintesi. Athassa bhagavato ajjhāsayaṃ viditvā catūhi disāhi cattāro mahārājāno indanīlamaṇimaye cattāro patte upanāmesuṃ. Bhagavā te paṭikkhipi. Puna muggavaṇṇe silāmaye cattāro patte upanāmesuṃ. Bhagavā tesaṃ catunnampi devaputtānaṃ anukampaṃ upādāya paṭiggahetvā ekībhāvaṃ upanetvā tasmiṃ paccagghe selamaye patte āhāraṃ paṭiggahetvā paribhuñjitvā anumodanamakāsi. Te dve bhātaro vāṇijā buddhañca dhammañca saraṇaṃ gantvā dvevācikā upāsakā ahesuṃ.
这时,导师又回到阿阇波罗尼拘律树,坐在尼拘律树下。他刚坐下,就观察自己所证得的法有多么深奥,心里浮现出一切诸佛都有的惯常想法——“我已经证得了这个法”等等,于是生起了不想为别人说法的念头。这时,梵天娑婆主心想“这个世界要完了,这个世界要毁灭了”,便带着一万个世界中的帝释天、夜摩天、兜率天、化乐天、他化自在天和大梵天们来到导师面前,用“尊者,请世尊说法”这样的话,请求世尊说法。
Atha satthā puna ajapālanigrodhameva gantvā nigrodhamūle nisīdi. Athassa tattha nisinnamattasseva adhigatassa dhammassa gambhīrataṃ paccavekkhantassa sabbabuddhānaṃ āciṇṇo – ‘‘adhigato kho myāyaṃ dhammo’’tiādinā (dī. ni. 2.64; ma. ni. 1.281; 2.337; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 7) paresaṃ dhammaṃ adesetukāmatākārappatto parivitakko udapādi. Atha brahmā sahampati ‘‘nassati vata bho loko, vinassati vata bho loko’’ti (dī. ni. 2.66; ma. ni. 1.282; 2.338; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 8) dasasu cakkavāḷasahassesu sakkasuyāmasantusitanimmānaratiparanimmitavasavattimahābrahmāno ca gahetvā satthu santikaṃ āgantvā – ‘‘desetu, bhante, bhagavā dhamma’’ntiādinā (dī. ni. 2.66; ma. ni. 1.282; 2.338; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 8) nayena dhammadesanaṃ āyāci.
这时,导师答应了梵天的请求,心里想:“我该先给谁说法呢?”他得知阿罗逻和优陀罗已经去世,又想:“五群比丘对我帮助很大。”于是把注意力转向五群比丘,观察他们现在住在哪里,知道他们在波罗奈城的仙人堕处鹿野苑。他便想:“我要去那里转法轮。”导师在菩提道场附近托钵行走了几天,到了阿沙荼月满月日,心想“我要去波罗奈了”,便拿起衣钵,踏上十八由旬的路程。途中遇见一位名叫优波迦的邪命外道,便告诉他自己已经成佛,当天傍晚就到了仙人堕处。
Atha satthā tassa paṭiññaṃ datvā – ‘‘kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyya’’nti cintento āḷārudakānaṃ kālaṅkatabhāvaṃ ñatvā – ‘‘bahūpakārā kho me pañcavaggiyā bhikkhū’’ti pañcavaggiye ārabbha manasikāraṃ katvā – ‘‘kahaṃ nu kho te etarahi viharantī’’ti āvajjento – ‘‘bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye’’ti ñatvā – ‘‘tattha gantvā dhammacakkaṃ pavattessāmī’’ti katipāhaṃ bodhimaṇḍasāmanteyeva piṇḍāya caranto viharitvā āsāḷhipuṇṇamiyaṃ bārāṇasiṃ gamissāmī’’ti pattacīvaramādāya aṭṭhārasayojanamaggaṃ paṭipajji. Antarāmagge haṭṭhatupagaṃ upakaṃ nāma ājīvakaṃ disvā tassa attano buddhabhāvaṃ ācikkhitvā taṃdivasaṃyeva sāyanhasamaye isipatanaṃ agamāsi.
五群比丘远远看见如来走过来,就互相约定:“贤友们,这位沙门乔达摩已经退回到贪求资具丰足的老路上了,身体肥满,诸根饱满,肤色金黄。我们不要向他问讯行礼,最多给他铺个座位就行了。”世尊知道他们心里的想法,就把原本无差别遍满一切众生的慈心收摄起来,转而以有特定对象的慈心遍满他们。他们被世尊的慈心触及,当如来走近时,再也守不住自己的约定,纷纷起身问讯,做了一切应做的礼敬。详细经过,应当依照《律藏·大品》等处的叙述来了解。
Pañcavaggiyā pana tathāgataṃ dūratova āgacchantaṃ disvā – ‘‘ayaṃ, āvuso, samaṇo gotamo paccayabāhullāya āvatto paripuṇṇakāyo pīṇindriyo suvaṇṇavaṇṇo hutvā āgacchati, imassa abhivādanādīni na karissāma, āsanamattaṃ pana paññāpeyyāmā’’ti katikaṃ akaṃsu. Bhagavā tesaṃ cittācāraṃ ñatvā sabbasattesu anodhissakavasena pharaṇasamatthaṃ mettacittaṃ saṃkhipitvā odhissakavasena mettacittena phari. Te bhagavato mettacittena phuṭṭhā tathāgate upasaṅkamante sakāya katikāya saṇṭhātuṃ asakkontā abhivādanādīni sabbakiccāni akaṃsu. Vitthārakathā vinayamahāvaggādīsu vuttanayeneva veditabbā.
这时,世尊让他们知道自己已经成佛,然后坐在为他铺设的殊胜佛座上。当时正值阿沙荼月的星宿合会之时,有一亿八千万梵天围绕着他。世尊叫来五群比丘,为他们宣说了《转法轮经》。其中,憍陈如随着说法的次第运发智慧,在经文结束时,与一亿八千万梵天一起证入了入流果。因此说:
Atha bhagavā attano buddhabhāvaṃ te ñāpetvā paññattavarabuddhāsane nisīditvā uttarāsāḷhanakkhattayoge vattamāne aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi parivuto pañcavaggiye there āmantetvā dhammacakkappavattanasuttantaṃ desesi. Tesu aññāsikoṇḍañño desanānusārena ñāṇaṃ pesento suttapariyosāne aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Tena vuttaṃ –
我现在已经觉悟成佛,是乔达摩,是让释迦族兴盛的人。
精勤努力之后,证得了无上正觉。
‘‘Ahametarahi sambuddho, gotamo sakyavaḍḍhano; Padhānaṃ padahitvāna, patto sambodhimuttamaṃ.
我被梵天恳请,寂静者,转动了法轮;
十八俱胝的第一次证悟发生了。
‘‘Brahmunā yācito santo, dhammacakkaṃ pavattayiṃ; Aṭṭhārasannaṃ koṭīnaṃ, paṭhamābhisamayo ahū’’ti.
这里,“我”是在指称自己。“如今”就是在这个时候。“释迦族增盛者”意思是使释迦族兴盛的人。也有写成“释迦雄牛”的版本。“精进”说的是努力。“勤行已”意思是策励、努力,也就是做了难做的事。“一亿八千万”的意思是:在波罗奈仙人堕处鹿野苑,讲说《转法轮经》的时候,以具寿憍陈如长老为首的一亿八千万梵天大众,获得了第一次现观。
Tattha ahanti attānaṃ niddisati. Etarahīti asmiṃ kāle. Sakyavaḍḍhanoti sākiyakulavaḍḍhano. ‘‘Sakyapuṅgavo’’tipi pāṭho. Padhānanti vīriyaṃ vuccati. Padahitvānāti ghaṭetvā vāyamitvā, dukkarakārikaṃ katvāti attho. Aṭṭhārasannaṃ koṭīnanti bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye dhammacakkappavattanasuttantakathāya aññāsikoṇḍaññattherappamukhānaṃ aṭṭhārasannaṃ brahmakoṭīnaṃ paṭhamābhisamayo ahosīti attho.
现在,世尊讲完过去之后,接着开示未来的现观,说道:
Idāni bhagavā atītaṃ kathetvā anāgataṃ abhisamayaṃ kathento –
从那以后,当他在人天集会中开示另一部经时,
无法用数字来计算,这就是第二次现观的发生。——他这样开始说道。
‘‘Tato parañca desente, naradevasamāgame; Gaṇanāya na vattabbo, dutiyābhisamayo ahū’’ti. – ādimāha;
在这里,“人与天神的集会”是指:后来在另一时,大吉祥集会中,在一万个轮围世界里的天与人中间,当《吉祥经》讲完时,那些超越计算数量的天与人——第二次现观发生了。意思是:将会发生。本来该用未来时来说,但因为已证得入流,所以用了“发生了”这个过去时;也可以说是时间表达上的变通。这个道理也适用于后面类似的说法。后来在开示《罗睺罗教诫经》时,他让超越计算数量的众生饮下了现观甘露。这是第三次现观。因此说:
Tattha naradevasamāgameti tato aparena samayena mahāmaṅgalasamāgame dasasu cakkavāḷasahassesu devamanussānaṃ majjhe maṅgalasuttapariyosāne (khu. pā. 5.1 ādayo; su. ni. 261 ādayo) gaṇanapathaṃ vītivattānaṃ naradevānaṃ. Dutiyābhisamayo ahūti hessatīti attho. Anāgatavacane vattabbe sotapatitattā ‘‘ahū’’ti atītavacanaṃ vuttaṃ, kālavipariyāyavasena vā. Esa nayo ito paresu īdisesu vacanesu ca. Puna rāhulovādasuttantadesanāya (ma. ni. 3.416 ādayo) gaṇanapathavītivatte satte abhisamayāmatapānaṃ pāyesi. Ayaṃ tatiyābhisamayo. Tena vuttaṃ –
就在此时此地,我教导了自己的儿子;
无法用数字来计算,这就是第三次现观。
‘‘Idhevāhaṃ etarahi, ovadiṃ mama atrajaṃ; Gaṇanāya na vattabbo, tatiyābhisamayo ahū’’ti.
据说,世尊只有过一次弟子大集会。那就是以优楼频螺·迦叶为首的一千名结发外道,加上两位上首弟子带领的二百五十人,一共一千二百五十人齐聚一堂。因此才这样说:
Bhagavato kira ekova sāvakasannipāto ahosi. Uruvelakassapādīnaṃ jaṭilānaṃ sahassaṃ, dvinnaṃ aggasāvakānaṃ aḍḍhattiyasatānīti imesaṃ aḍḍhateḷasasatānaṃ sannipāto ahosi. Tena vuttaṃ –
我只有一次集会,那是大仙弟子们的集会。
一千三百五十位比丘的集会。
‘‘Ekosi sannipāto me, sāvakānaṃ mahesinaṃ; Aḍḍhateḷasasatānaṃ, bhikkhūnāsi samāgamo’’ti.
在这里,“只有一次”就是仅仅那一次。“一千二百五十”指的是我的弟子,也就是一千二百位再加五十位。“比丘众”就是比丘们。那时,世尊坐在那些比丘中间,在具足四支的集会中诵出了波罗提木叉。
Tattha ekosīti ekova āsi. Aḍḍhateḷasasatānanti mama sāvakānaṃ paññāsādhikānaṃ dvādasasatānaṃ. Bhikkhūnāsīti bhikkhūnaṃ āsi . Tesaṃ pana majjhagato bhagavā caturaṅgasannipāte pātimokkhaṃ uddisi.
于是,世尊为了说明自己的经历——
Atha bhagavā attano pavattiṃ dassento –
光辉无瑕的他,站在比丘僧团正中间;
我布施一切所愿,就像能满足一切愿望的宝珠。他这样说道。
‘‘Virocamāno vimalo, bhikkhusaṅghassa majjhago; Dadāmi patthitaṃ sabbaṃ, maṇīva sabbakāmado’’ti. – ādimāha;
在这里,“辉耀”是指以无量佛陀的威德光辉而闪耀。“无垢”是指远离了贪等烦恼的污垢。“像能满足一切欲求的宝珠一样”:就像如意宝珠能给予一切想要的东西,我也给予一切所希望、所渴求的世间与出世间殊胜快乐。这就是其中的意思。
Tattha virocamānoti anantabuddhasiriyā virocamāno. Vimaloti vigatarāgādikilesamalo. Maṇīva sabbakāmadoti cintāmaṇi viya sabbakāmadado ahampi icchitaṃ patthitaṃ sabbaṃ lokiyalokuttarasukhavisesaṃ demīti attho.
现在,为了说明所发之愿——
Idāni patthitapatthanaṃ dassento –
那些渴望证得果位、一心想要断除对有之贪求的人,
我出于对众生的悲悯,宣说四圣谛。
‘‘Phalamākaṅkhamānānaṃ, bhavacchandajahesinaṃ; Catusaccaṃ pakāsemi, anukampāya pāṇina’’nti. – ādimāha;
在这里,“果”是指入流果等四种果。“舍离有渴爱者”是指舍弃了有渴爱的人,也就是想要断除有渴爱的人。“出于慈悯”就是出于悲悯。
Tattha phalanti sotāpattiphalādikaṃ catubbidhaṃ phalaṃ. Bhavacchandajahesinanti bhavataṇhāpahāyinaṃ, bhavataṇhaṃ pajahitukāmānaṃ. Anukampāyāti anuddayāya.
8现在,在阐明四圣谛的时候,为了显示现观,他开头说了“一万、二万……”这样的话。
8. Idāni catusaccappakāsane, abhisamayaṃ dassento ‘‘dasavīsasahassāna’’nti ādimāha.
其中,“一万、二万”就是指一万和二万。这是按照“一、二……”这样的次序来说的。第九和第十首偈颂,意思已经很清楚。
Tattha dasavīsasahassānanti dasasahassānañca vīsatisahassānañca. Ekadvinnantiādinā nayenāti attho. Navamadasamagāthā uttānatthāva.
11-12第十一和第十二首偈颂里,idāni 和 etarahi 这两个词意思相同,只是根据所度化对象的根器不同,才像区分不同的人那样分开来说。或者也可以说,idāni 指“当我出现于世时”,etarahi 指“当我正在说法时”。apattamānasā 指还没有证得阿罗汉果的人。ariyañjasa 指圣八支道。thomayantā 指赞叹的人。bujjhissanti 的意思是,未来将会通达四圣谛法。saṃsārasarita 指轮回大海。
11-12. Ekādasamadvādasamagāthāsu idānetarahīti ubhopi ekatthā, veneyyavasena purisapuggalā viya vuttā. Atha vā idānīti mayi uppanne. Etarahīti mayi dhammaṃ desente. Apattamānasāti appattaarahattaphalā. Ariyañjasanti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ. Thomayantāti pasaṃsantā. Bujjhissantīti anāgate catusaccadhammaṃ paṭivijjhissantīti attho. Saṃsārasaritanti saṃsārasāgaraṃ.
现在,为了显示他自己出生的城市等——
Idāni attano jātanagarādiṃ dassento –
迦毗罗卫是我的城,净饭王是我的父亲;
我的生母,被称为摩耶夫人。
‘‘Nagaraṃ kapilavatthu me, rājā suddhodano pitā; Mayhaṃ janettikā mātā, māyādevīti vuccati.
我在家住了二十九年。
悦意、极悦意、净好这三座殊胜宫殿。
‘‘Ekūnatiṃsavassāni, agāraṃ ajjhahaṃ vasiṃ; Rammo surammo subhako, tayo pāsādamuttamā.
四万名盛装打扮的女子,
有一个名叫跋陀迦旃延的女人,还有一个名叫罗睺罗的亲生子。
‘‘Cattālīsasahassāni, nāriyo samalaṅkatā; Bhaddakañcanā nāma nārī, rāhulo nāma atrajo.
看见四种预兆之后,我骑着马离开了。
我修了六年苦行,那是很难做到的。
‘‘Nimitte caturo disvā, assayānena nikkhamiṃ; Chabbassaṃ padhānacāraṃ, acariṃ dukkaraṃ ahaṃ.
我在波罗奈的仙人堕处,转动了法轮。
我是乔达摩正觉者,是一切众生的皈依处。
‘‘Bārāṇasiyaṃ isipatane, cakkaṃ pavattitaṃ mayā; Ahaṃ gotamasambuddho, saraṇaṃ sabbapāṇinaṃ.
拘律陀和优波提舍这两位比丘,是上首弟子;
名叫阿难的侍者,常在我身边随侍;
舍摩和莲华色两位比丘尼,是上首女弟子。
‘‘Kolito upatisso ca, dve bhikkhū aggasāvakā; Ānando nāmupaṭṭhāko, santikāvacaro mama; Khemā uppalavaṇṇā ca, bhikkhunī aggasāvikā.
质多和手长者,是最上首的侍奉近事男;
难陀母和乌塔拉,是最尊贵的近侍近事女。
‘‘Citto hatthāḷavako ca, aggupaṭṭhākupāsakā; Nandamātā ca uttarā, aggupaṭṭhākupāsikā.
我在榕树根下,证得了无上正觉;
我的一寻光一直存在,向上升起有十六肘那么高。
‘‘Ahaṃ assatthamūlamhi, patto sambodhimuttamaṃ; Byāmappabhā sadā mayhaṃ, soḷasahatthamuggatā.
寿命短促,仅百年,如今尚存。
只要我还这样住世,就能救度众多众生。
‘‘Appaṃ vassasataṃ āyu, idānetarahi vijjati; Tāvatā tiṭṭhamānohaṃ, tāremi janataṃ bahuṃ.
除开法炬之外,最后的引导人们觉悟;
我也过不了多久,就会和声闻僧团一起,
我将就在这里般涅槃,如火因燃料耗尽而熄灭。这是开头的话。
‘‘Ṭhapayitvāna dhammukkaṃ, pacchimaṃ janabodhanaṃ; Ahampi na cirasseva, saddhiṃ sāvakasaṅghato; Idheva parinibbissaṃ, aggīvāhārasaṅkhayā’’ti. – ādimāha;
我有三座宫殿,分别叫悦意、极悦意和善名,各是九层、七层和五层;还有四万四千名舞女;我的正妃名叫耶输陀罗。我见到四种相之后,就骑着马完成了大出离。此后我精进修行了六年。在毗舍佉月圆日,我在优楼频螺的斯那尼村,接受了村主之女、名叫善生的女子因生起净信而供养的蜜乳粥。我在娑罗林中度过白天,傍晚时从名叫索提亚的割草人那里拿了八把草,走到阿萨塔菩提树下,在那里摧破魔军,证得正觉——这一切我都宣说了出来。
Mama pana rammasurammasubhanāmakā tayo pāsādā navabhūmikasattabhūmikapañcabhūmikā, cattālīsasahassā nāṭakitthiyo, yasodharā nāma mama aggamahesī , sohaṃ cattāro nimitte disvā assayānena mahābhinikkhamanaṃ nikkhamiṃ. Tato chabbassāni padhānaṃ padahitvā visākhapuṇṇamāya uruvelāyaṃ senānigame senākuṭumbikassa dhītāya sampasādajātāya sujātāya nāma dinnaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā sālavane divāvihāraṃ katvā sāyanhasamaye sotthiyena nāma tiṇahārakena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā assatthabodhirukkhamūlaṃ upagantvā tattha mārabalaṃ viddhaṃsetvā sambodhiṃ pattosmīti sabbaṃ byākāsi.
在这里,“与弟子僧团一起”就是指和弟子僧团一道。“他们将般涅槃”就是我将入般涅槃。“像火因燃料耗尽而熄灭”的意思是:就像火因为柴薪烧尽,无所执取地熄灭了,同样,我也将无所执取地般涅槃。
Tattha saddhiṃ sāvakasaṅghatoti saddhiṃ sāvakasaṅghena. Parinibbissanti parinibbāyissāmi. Aggīvāhārasaṅkhayāti aggi viya indhanakkhayena yathā aggi nirupādāno nibbāyati, evaṃ ahampi nirupādāno parinibbāyissāmīti attho.
那些无与伦比的光辉,指的是以首席弟子双贤等为代表的无与伦比的光辉。而这些十力之身,指的是这些色身具足十力,这个身体是承载六不共智等功德的容器。它们终将消散,意思是:以上所说这一切,都将消失、灭尽。一切行不都是空的吗?这里的“吗”是表示认同的语气词。“空”是指因为没有恒常、坚实、牢固的核心,所以空虚无实。而一切有为法都是坏灭法、衰败法、离贪法、止息法。由于终归不存在,所以是无常;因为被生灭等逼迫,所以是苦;因为不能随自己的意愿而存在,所以是无我。因此,应当在诸行上观照这三相,增长观智,从而证得不死、无为、不动的涅槃。这就是我们对你们的教诫,这就是我们的教法,你们应当以不放逸而成就!据说,开示结束时,有十万俱胝天人因无取著而从一切烦恼中解脱。其余安住于各道果的众生,则多到无法计算。
Tāni ca atulatejānīti aggasāvakayugādīni tāni asadisatejāni. Imāni cadasabalānīti etāni ca sārīradasabalāni guṇadhāraṇo dehoti chaasādhāraṇañāṇādiguṇadharo ayaṃ deho ca. Tamantarahissantīti sabbāni etāni vuttappakārāni antaradhāyissanti vinassissanti. Nanu rittā sabbasaṅkhārāti ettha nanūti ayaṃ anumatiatthe nipāto. Rittāti niccasāradhuvasārarahitattā tucchā, sabbameva pana saṅkhataṃ khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammaṃ hutvā abhāvato aniccaṃ, uppādādipaṭipīḷitattā dukkhaṃ, avasavattanato anattā. Tasmā saṅkhāresu lakkhaṇattayaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā amatamasaṅkhataṃ accutaṃ nibbānaṃ adhigacchatha. Ayaṃ vo amhākaṃ anusāsanī idaṃ amhākaṃ sāsanaṃ appamādena sampādethāti. Desanāpariyosāne kira devatānaṃ koṭisatasahassassa anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsu. Sesamaggaphalesu patiṭṭhitā pana gaṇanapathaṃ vītivattā ahesuṃ.
世尊就这样在虚空中,像走在宝石经行道上一样边走边讲,把按劫数、种姓、名字等次第编排的整部《佛种姓经》都讲完了。他让亲族们行礼之后,从空中降下来,坐在为佛陀敷设好的胜妙座位上。当世尊这位世间怙主这样坐定后,亲族的聚会达到了最盛,所有人都一心专注地坐着。这时,大云降下莲花雨。当下,水在低处哗哗地流着。想被淋湿的人就会被淋到,不想被淋湿的人身上连一滴水都不会沾上。众人看到这一幕,都生起稀有奇特之心,纷纷议论说:“真是稀有啊!真是奇妙啊!”导师听到这话,就说:“不只是现在我的亲族聚会时降下过莲花雨,过去也降过。”借着这个因缘,他讲了《须大拏本生经》。这次说法带来了真实的利益。随后,世尊从座位上起身,走进了精舍。
Evaṃ bhagavā kappanāmajātiādivavatthitaṃ sakalampi buddhavaṃsaṃ ākāse ratanacaṅkame caṅkamantova kathetvā ñātijanaṃ vandāpetvā ākāsato otaritvā paññattavarabuddhāsane nisīdi. Evaṃ nisinne pana bhagavati lokanāthe sikhāppatto ñātisamāgamo ahosi. Sabbe ekaggacittā nisīdiṃsu . Tato mahāmegho pokkharavassaṃ vassi. Taṅkhaṇe udakaṃ heṭṭhā viravantaṃ gacchati. Temetukāmova temeti, atemitukāmassa sarīre ekabindumattampi na patati. Taṃ disvā sabbe acchariyabbhutacittajātā hutvā – ‘‘aho acchariyaṃ, aho abbhuta’’nti kathaṃ samuṭṭhāpesuṃ. Taṃ sutvā satthā – ‘‘na idāneva mayhaṃ ñātisamāgame pokkharavassaṃ vassi, atītepi vassī’’ti imissā aṭṭhuppattiyā vessantarajātakaṃ (jā. 2.22.1655 ādayo) kathesi. Sā dhammadesanā sātthikā jātā. Tato bhagavā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ pāvisi.